ADHD bij volwassenen. J.J.S. Kooij Neuropraxis (2001), 5(6):

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ADHD bij volwassenen. J.J.S. Kooij Neuropraxis (2001), 5(6):"

Transcriptie

1 ADHD bij volwassenen J.J.S. Kooij Neuropraxis (2001), 5(6): Inleiding De aandachtstekort -hyperactiviteitstoornis (ADHD) bij volwassenen vormt de laatste jaren een nieuwe diagnostische uitdaging voor de nederlandse psychiatrie. Tot voor kort werd aangenomen dat kinderen met ADHD over hun symptomen zouden heen groeien na de adolescentie. Nu rapportages over ADHD bij zowel kinderen als volwassenen vaak in de media verschijnen, is ook enige controverse ten aanzien van de validiteit van de diagnose ontstaan (Buitelaar, 2001). Dit heeft te maken met onbeantwoordde vragen over de betrouwbaarheid van de retrospectieve diagnostiek, de afgrenzing van andere, vaak comorbide stoornissen, en over behandeling met stimulantia zoals methylfenidaat (Ritalin(). Diagnostiek van ADHD op volwassen leeftijd is nog geen vast onderdeel van de geestelijke gezondheidszorg. Ondanks de sterk toegenomen aandacht voor ADHD is er op bevolkingsniveau nog steeds sprake van duidelijke onderdiagnostiek en onderbehandeling van dit syndroom, bij kinderen en vooral bij volwassenen. In deze bijdrage zal een overzicht worden gegeven van de huidige stand van zaken ten aanzien van diagnostiek en behandeling van ADHD bij volwassenen. Het chronisch persisterende beloop van ADHD De prevalentie van ADHD op de basisschoolleeftijd wordt op 3% geschat. Uit prospectief follow-up onderzoek van kinderen met ADHD is gebleken dat ADHD bij ongeveer 50% persisteert in de adolescentie, en bij 30% in de volwassenheid (Barkley e.a., 1990; Weiss e.a., 1985). Uitgaande van 30% persistentie bedraagt de prevalentie van ADHD in de volwassen bevolking minimaal 1%. Niet alleen klachten over onrust, concentratieproblemen en impulsiviteit persisteren tot op volwassen leeftijd. Ook de secundaire gevolgen blijven bestaan op volwassen leeftijd, zoals een lager opleidingsniveau, meer problemen met werk en in het gezin, middelenmisbruik, verkeersongelukken en contacten met politie en justitie (Weiss & Hechtman, 1993). Een gunstig beloop hangt, weinig verrassend, samen met de volgende kenmerken van ADHD in de kindertijd: geringe ernst, weinig of geen comorbiditeit, geen familiaire belasting en weinig psychosociale risicofactoren (Biederman e.a., 1996). Impact van formulering van criteria en definitie van remissie De DSM-IV criteria zijn ontwikkeld voor kinderen van 4-16 jaar. Het zal duidelijk zijn dat criteria waarin melding wordt gemaakt van "overal in klimmen" minder goed de situatie van volwassenen beschrijven. Met de huidige criteria voor ADHD worden alleen de 1% ernstigste gevallen (>99ste percentiel) in de volwassen populatie gediagnostiseerd en vindt dus onderdiagnostiek van volwassenen plaats; voor kinderen jonger dan 4 jaar zijn de criteria te ruim waardoor overdiagnostiek in deze groep dreigt. Zelfrapportage-onderzoek naar de persistentie van ADHD bij jong volwassenen op basis van de huidige DSM-IV criteria, leverde slechts bij 3% de volledige diagnose op; aan de leeftijd aangepaste formuleringen gaf bij 28% de diagnose; maar rapportage met behulp van informatie van de ouders van de patiënt leidde in 58% van de gevallen tot een persisterende diagnose van ADHD. Dit wijst er op dat de huidige DSM-IV criteria te restrictief zijn voor adolescentie en

2 volwassenheid en dat een hetero-anamnese obligaat is voor betrouwbare diagnostiek. Voorgesteld is om voor ADHD als ontwikkelingsstoornis, leeftijdsgebonden criteria te ontwikkelen passend bij het ontwikkelings-niveau (Barkley e.a., 1997). Follow -up onderzoek onder 128 jongens met ADHD van 19 jaar toont aan dat ADHD-symptomen weliswaar afnemen met de leeftijd, maar dat dit niet gepaard gaat met goed functioneren. De hyperactiviteit/impulsiviteit nam meer af dan de aandachtsproblemen. Een bredere definitie van remissie dan uitsluitend niet meer aan het exacte aantal criteria voor ADHD voldoen zou hieraan recht kunnen doen. Zo werd syndromale remissie (beneden het afkappunt of minder dan 57% van de symptomen), symptomatische remissie (minder dan 36% van de symptomen) en functionele remissie onderscheiden (geen beperkingen in het functioneren of GAFscore>60). Uitgaande van deze definities bereikte 60% syndromale remissie, 30% symptomatische remissie, en slechts 10% functioneerde boven een GAF-score van 60. Opvallend was dat het gemiddelde aantal ADHD-criteria in deze populatie jong volwassenen slechts één punt beneden het afkappunt lag (Biederman e.a., 2000). De formulering van criteria en de definitie van remissie van ADHD bij volwassenen heeft uiteraard consequenties voor de bereking van de prevalentie van de stoornis. Mogelijk is de prevalentie van ADHD bij volwassenen dus hoger dan de nu geschatte 1%. Validiteit van de diagnose Het feit dat ADHD bij kinderen in onderzoekspopulaties duidelijk persisteert tot in de volwassenheid levert het meeste bewijs voor de validiteit van de diagnose ADHD bij volwassenen. Meer steun voor de validiteit van het beeld wordt gevonden door onderzoek naar de indices van interne validiteit (ADHD omsluit dezelfde en goed meetbare kenmerken bij kinderen en volwassenen, ADHD is goed afgrensbaar van verwante syndromen) en externe validiteit (ADHD bij kinderen en volwassenen laat een zelfde verband zien wat betreft genetica, neurobiologie, beloop, medicatierespons) (Herpers & Buitelaar, 1996). De sterkste aanwijzing voor interne validiteit is de herkenning van volwassenen met ADHD in de open bevolking en de waarneming dat ook bij volwassenen symptomen van aandachtsproblemen, overbeweeglijkheid en impulsiviteit zich op individueel niveau clusteren. Eerste data van onderzoek in deze richting wijzen erop dat ADHD-symptomen in de algemene bevolking inderdaad op individueel niveau samenkomen, dat meer symptomen correleren met slechter functioneren en dat het afkappunt voor volwassenen eerder bij vier tot vijf van de negen kenmerken ligt dan bij zes. De prevalentie zou dan ongeveer 1-3% bedragen (Kooij e.a., in voorbereiding). Internationaal zijn er nog geen epidemiologische data beschikbaar. Bij volwassenen met ADHD worden soortgelijke percentages gevonden aan bijkomende (comorbide) stoornissen als bij kinderen: 50% comorbiditeit met agressief gedrag (voor 20% in de vorm van antisociale persoonlijkheidsstoornis), 30% met affectieve stoornissen, 30% met middelenmisbruik, en 25-30% met specifieke leerstoornissen (Biederman e.a., 1993; Kooij e.a., 2001a). De externe validiteit van ADHD bij volwassenen is slechts beperkt onderzocht. Tweeling- en adoptiestudies bij kinderen hebben duidelijk gemaakt dat de variatie in ADHD symptomen voor 70-80% aan erfelijke factoren toe te schrijven is. Bij onderzoek van volwassenen met ADHD is gevonden dat hun kinderen een significant verhoogd risico op ADHD, net zoals ouders van ADHD kinderen zelf een verhoogd risico op ADHD blijken te hebben. Dit wijst op multifactoriële erfelijkheid waarbij een aantal risicogenen in combinatie de erfelijke sturing vormen. De betrokkenheid van het dopamine D4 receptor (DRD4) en het dopamine transporter (DAT1) gen bij ADHD is inmiddels door een aantal groepen gerepliceerd. Prenatale ongunstige factoren zoals een laag geboortegewicht, een zwangerschapsduur korter dan 32 weken en blootstelling aan nicotine en alcohol verhoogt het risico op ADHD, waarschijnlijk in combinatie met erfelijke factoren. Beeldvormend hersenonderzoek bij kinderen met ADHD toont aan dat vooral delen van de frontale cortex en de basale ganglia kleiner zijn en minder actief. Methylfenidaat verhoogt de metabole activiteit in de voorste hersengebieden. Omdat de werking van methylfenidaat tot stand komt door binding aan de dopamine transporter, wordt verondersteld dat een deficiënte dopaminerge neurotransmissie aan de hypoactieve fronto-striatale circuits ten grondslag ligt. Dit sluit aan bij de besproken genetische bevindingen. PET-scan onderzoek heeft bij volwassenen met ADHD eveneens functiestoornissen van de frontale cortex gedemonstreerd. Neuropsychologische data bij volwassenen zijn schaars. Onderzoek naar de zogenaamde executieve functies bij volwassenen is

3 gaande (Boonstra e.a., 1999). In pilot-onderzoek bleek dat volwassenen met ADHD op een actometer, een apparaatje dat motorische activiteit meet, 's nachts, maar niet overdag veel onrustiger waren dan controle deelnemers en dat methylfenidaat de nachtelijk onrust en de kwaliteit van de slaap verbeterde (Middelkoop e.a., 1997; Kooij e.a., 2001b, in druk). Tenslotte is gebleken dat volwassenen met ADHD een goede therapeutische reactie laten zien op behandeling met methylfenidaat of met desipramine, farmaca die bij kinderen met ADHD middelen van eerste en tweede keuze zijn (Biederman, 1998). Dit ondersteunt de predictieve validiteit van de diagnose ADHD bij volwassenen. De betrouwbaarheid van de diagnostiek wordt thans verder onderzocht door vergelijking van de scores op vragenlijsten van de patiënt, diens partner en familieleden, met die van normale controles. Herkenning Patiënten die hulp zoeken voor ADHD melden zich lang niet altijd met klachten over de kernsymptomen onrust, impulsiviteit en aandachtsproblemen. Meestal zijn allerlei andere klachten eerder een reden voor aanmelding, zoals "alles mislukt", sterke stemmingsschommelingen of woedebuien, een depressieve stemming die niet afdoende verbetert op antidepressieve behandeling, werkproblemen, onvermogen werkzaamheden en/of het huishouden te organiseren, vastlopen in relaties, conflicten door behoefte aan spanning en afwisseling, middelenmisbruik, storende vergeetachtigheid, chronische slaapstoornissen, zich niet aan afspraken kunnen houden, zelf -verwondend gedrag of autoriteitsconflicten, gokken en financi ële problemen, enzovoort. Bij deze klachten dienen de kernsymptomen van ADHD systematisch uitgevraagd te worden. Diagnostiek ADHD is een dimensionele stoornis. Daardoor kan iedereen zich op het eerste gezicht herkennen in tijdelijke onrust, concentratieproblemen of impulsief gedrag, bijvoorbeeld bij stress, vermoeidheid of teveel koffie drinken. Deze klachten vormen pas een stoornis als voldaan is aan de criteria voor ernst en duur: bij ADHD moeten de klachten zo ernstig zijn dat ze tot dysfunctioneren leiden en ze moeten vanaf de kindertijd chronisch persisteren. Volgens de DSM -IV is het voor de diagnose ADHD vereist dat: 1. Enkele symptomen (dus niet persé alle) begonnen zijn vóór het zevende jaar 2. Men als kind voldeed aan 6 van 9 aandachtsproblemen en/of 6 van 9 hyperactief/impulsieve kenmerken 3. Er dysfunctioneren was op school en thuis 4. Er een continu persisterend patroon van symptomen en dysfunctioneren in de tijd heeft bestaan tot heden. De drie subtypen van ADHD die in de DSM-IV genoemd worden kunnen ook bij volwassenen worden onderscheiden. Het gecombineerde subtype met de drie hoofdsymptomen aandachtstekort, hyperactiviteit en impulsief gedrag komt het meeste voor. Een tweede type is ADHD met alleen aandachtsproblemen, ook wel Attention Deficit Disorder (ADD) genoemd. Er zijn aanwijzingen dat ADD meer bij meisjes voorkomt. Het derde type is ADHD met alleen hyperactiviteit/impulsiviteit. Deze groep komt het minst voor en is het minst in onderzoek onderbouwd Tijdens de psychiatrische anamnese worden de ADHD-symptomen gericht nagevraagd. Het gaat er om vast te stellen of de ADHD-symptomen er in het volwassen leven zijn en tot dysfunctioneren leiden, en of symptomen en dysfunctioneren al in de jeugd aanwijsbaar waren. Gevalideerde interview-modules voor volwassenen met ADHD zijn nog niet voorhanden. Screeningslijsten en een semi-gestructureerd interview voor ADHD bij volwassenen zijn in Delft ontwikkeld en worden thans gebruikt in onderzoek. De Diagnostic Interview Schedule (DIS) heeft recent een ADHD-module opgenomen voor retrospectieve diagnostiek bij volwassenen. Dit interview is vertaald en zal in de toekomst worden gevalideerd. ADHD begint per definitie op de kinderleeftijd, anders gaat het om een andere stoornis. De continuïteit van de symptomen moet retrospectief worden vastgesteld. Dit is een probleem gezien de resultaten van onderzoek naar de betrouwbaarheid

4 van zelfrapportage (onderrapportage) bij ADHD-pubers over hun jeugd (Barkley, 1997). Daarom is een hetero-anamnese van de ouders over het gedrag in de jeugd van de patiënt, obligaat voor de diagnose. De partner wordt gevraagd de huidige symptomen te beschrijven. Gunstig neveneffect van een hetero-anamnese kan zijn dat bij familieleden meer begrip ontstaat voor alles wat misgegaan is in het leven en de relaties van pati ënt. Een familie-anamnese gericht op ADHD-symptomen en comorbide psychiatrische stoornissen kan informatie geven over erfelijkheidsaspecten. Om het persisterende patroon van ADHD-symptomen in de tijd zo betrouwbaar mogelijk vast te stellen, worden verslagen van eerder psychologisch/psychiatrisch onderzoek en schoolrapporten van de lagere school opgevraagd. Soms wordt op schoolrapporten het gedrag in de kindertijd beschreven op een wijze die de diagnose ondersteunt; bijvoorbeeld: "zwakke concentratie, snel afgeleid, kan veel beter, slordig, praat teveel". Goede cijfers op een schoolrapport zonder commentaar op het gedrag sluiten de diagnose overigens niet uit. Comorbiditeit en differentiaal diagnose Het is eerder regel dan uitzondering dat ADHD samen met andere stoornissen voorkomt. In onderzoek bij 141 volwassenen met ADHD, werd bij 78% een of meer comorbide stoornissen vastgesteld (Kooij e.a., 2001a). Bij de diagnostiek dient dan ook zowel uitvoerig onderzoek gedaan te worden naar comorbiditeit, als naar de differentiaal diagnose. Een probleem blijft het vaststellen en differentiëren van de vaak op ADHD lijkende, èn met ADHD gepaard gaande comorbide stoornissen: stemmings-, angst -, en persoonlijkheidsstoornissen, alcohol- en drugmisbruik. Het belangrijkste onderscheid tussen ADHD en andere psychiatrische stoornissen wordt gevormd door het vroege begin van de ADHD -symptomen en het continue beloop ervan in de tijd. De andere stoornissen beginnen meestal later en hebben een meer episodisch beloop. In de praktijk is het niet altijd mogelijk retrospectief de precieze aanvang van een stoornis te bepalen. Absolute zekerheid over de diagnose zou dan ook niet nagestreefd moeten worden; het hoogst haalbare is een zorgvuldige inventarisatie van de verschillende symptomen, resulterend in een werkhypothese. Aanvullend diagnostisch onderzoek Er bestaat geen biologische of psychologische test met voldoende sensitiviteit en specificiteit om een bijdrage te leveren aan de klinische diagnostiek. Zoals bij alle psychiatrische syndromen wordt de diagnose gesteld op basis van het zorgvuldig in kaart brengen van de klinische kenmerken zoals gerapporteerd door patiënt, partner en ouders. De waarneming van de onderzoeker is niet de belangrijkste informatiebron, omdat in een nieuwe situatie zoals tijdens het onderzoek, symptomen gemakkelijk enige tijd onderdrukt kunnen worden. De diagnose kan mede hierdoor nooit alleen op basis van een (neuropsychologisch) onderzoek gesteld of verworpen worden. De belangrijkste indicatie voor een neuropsychologisch onderzoek is de noodzaak te differentiëren tussen verschillende stoornissen met cognitieve klachten in verband met het behandelbeleid, bijvoorbeeld bij een depressie. Na inleidend intelligentieonderzoek, kan nuttige informatie worden verkregen uit testen voor volgehouden aandacht (Continuous Performance Task, CPT) en de zogenaamde executieve functietesten voor het verbale (werk)geheugen (California Verbal Learning Task, CVLT), probleem oplossen, set-shifting (Wisconsin Card Sorting Test, WCST), planning, en responsinhibitie (Stroop) (Boonstra e.a., 1999). Momenteel worden vragenlijsten voor ADHD bij volwassenen ontwikkeld waarmee de betrouwbaarheid van de diagnostiek zal worden vergroot. Ondanks de opmars van neuro-imaging onderzoek is op korte termijn niet te verwachten dat hersenscans bruikbaar zullen worden voor diagnostiek. ADHD zal waarschijnlijk ook in de toekomst een klinische diagnose blijven, gesteld door de behandelaar op basis van anamnese en hetero-anamnese. Behandeling Essenti ële ingredienten van de behandeling van ADHD bij volwassenen zijn psychoeducatie, medicatie, lotgenotencontact, coaching en psychotherapie. Voorlichting of psycho-educatie over ADHD is van groot belang voor de acceptatie van de stoornis en voor de therapietrouw. Hierna worden patiënt en partner geadviseerd zoveel mogelijk zelf te lezen over de stoornis, vooral via het actuele

5 internet (www.adhd-ggzdelfland.nl en: Omdat volwassenen tot de groep met een ernstiger vorm van ADHD behoren door het persisteren van de symptomen, wordt, anders dan vaak bij kinderen, de behandeling met medicatie gestart. De stimulantia methylfenidaat (Ritalin() en dextro-amfetamine zijn ook voor volwassenen middelen van eerste keus. Er is gerapporteerd over de positieve onderzoekservaringen met methylfenidaat (en d- amfetamine) in enkele open en gecontroleerde studies bij een paar honderd volwassenen (Spencer e.a., 1996; Kooij e.a., 2001a). De verschillen in responspercentages (25-78%) lijken veroorzaakt te worden door verschillen in diagnostische criteria, in comorbiditeit en door wisselende doseringen. Recent is in Delft een dubbelblind gecontroleerde cross -over studie methylfenidaat -placebo bij 50 patiënten afgerond. Onderzoek naar de lange termijn effecten van methylfenidaat bij volwassenen is niet verricht. Tweede keus zijn de tricyclische antidepressiva desipramine en imipramine. Desipramine (Pertrofran(r)) blijkt in gecontroleerd onderzoek effectief voor hyperactiviteit, prikkelbaarheid en impulsiviteit bij volwassenen met ADHD. Nadeel is echter dat er geen duidelijk effect op de hinderlijke concentratiestoornis is. Clonidine, een (2 adrenerge agonist, wordt bij kinderen met ADHD veel gebruikt. Omdat in open onderzoek bij 34 volwassenen met ADHD de effectiviteit matig was en hinderlijke sedatie en hypotensie optraden, lijkt dit middel geen optie voor volwassenen (Kooij e.a., 2001a). In de Verenigde Staten is de keus aan stimulantia en andere middelen voor ADHD veel groter. Sinds kort is een langwerkende vorm van methylfenidaat beschikbaar (Concerta() die maar eenmaal daags hoeft te worden ingenomen. Dit lijkt een grote verbetering voor de therapietrouw, die bij de huidige frequentie van doseren vaak in het gedrang komt. Methylfenidaat wordt bij volwassenen vier- tot vijfmaal daags gedoseerd, met gebruik van een timer. De dosering is mg/kg per dag (bijvoorbeeld: maximaal vijfmaal 15 mg per dag voor iemand van 75 kg, om de 3 uur in te nemen, tussen 8 en 20 uur). Als een dosis te laat wordt ingenomen, kan hinderlijke "rebound" ontstaan; dit houdt in dat de ADHD-symptomen tijdelijk versterkt optreden. Voor overige informatie over de behandeling met medicatie van volwassenen met ADHD wordt naar eerdere publicaties verwezen (Kooij e.a., 1999). Veertig jaar ervaring met methylfenidaat bij kinderen heeft bij oraal gebruik geen aanwijzingen voor verslaving opgeleverd. Tien jaar ervaring met methylfenidaat bij volwassenen in de VS en eigen onderzoekservaring evenmin. De berichten over de verslavende effecten van methylfenidaat in de media zijn terug te voeren op intraveneus gebruik van methylfenidaat, waarbij door de snellere farmacokinetiek euforiserende effecten als bij cocaïne worden waargenomen (Volkow e.a., 1995). Gecontroleerd onderzoek met dextro-amfetamine (FNA-preparaat) bij volwassenen ontbreekt. De werking en bijwerkingen komen overeen met die van methylfenidaat, hoewel de indruk bestaat dat de bijwerkingen milder zijn. De werkingsduur is 5 à 6 uur. De helft van de dosis van methylfenidaat wordt voor dextro-amfetamine geadviseerd; dus beginnen met 0,2-0,3 mg/kg, opbouwen tot 0,5 mg/kg in 2 weken. Patiënten die niet uitkomen met methylfenidaat reageren vaak wel op dextroamfetamine in verband met een ander aangrijpingspunt in de hersenen. Met methylfenidaat en dextro-amfetamine wordt in de VS een succespercentage van totaal 89% bij kinderen geclaimd (Elia e.a., 1991). Patiënt hoort geattendeerd te worden op de mogelijkheid van informatie en lotgenotencontact via vereniging Balans, een vereniging voor ouders van kinderen met gedrags- en leerproblemen waaronder ADHD, die zich in toenemende mate richt op volwassenen met ADHD, onder andere via het blad 'Balans Belang' en via regionale steungroepen (tel ). Eén van de grootste problemen van een ADHD -patiënt is het gebrek aan organisatie en (dag)structuur. Met behulp van 'coaching', een gestructureerde vorm van therapie gericht op deze problemen, kunnen vaardigheden worden eigen gemaakt. Coaching in groepsverband is ook mogelijk, waarbij psycho-educatie, steun en werken aan concrete doelen belangrijke elementen vormen. In de 'Multimodal Treatment Study' bij 579 kinderen met ADHD is methylfenidaat vergeleken met gedragstherapie en met de combinatie. Er is aangetoond dat het effect van methylfenidaat op de aandachtsproblemen groter is dan van intensieve gedragstherapie na 14 maanden; dit verschil kon niet voor hyperactiviteit/impulsiviteit worden vastgesteld. Verder werd aangetoond dat methylfenidaat met gestructureerde begeleiding betere resultaten

6 geeft dan methylfenidaat alleen (The MTA Cooperative Group, 1999). Waarschijnlijk is dit ook zo bij volwassenen; onderzoek hiernaar ontbreekt echter. Inzichtgevende therapie is niet effectief voor ADHD-symptomen. Inzichtgevende therapie kan wel behulpzaam zijn bij het verwerken van mislukkingen in het verleden.zo nodig kan relatietherapie worden aangeboden. Conclusie ADHD blijkt een levenslange aandoening van de systemen van informatieverwerking en impulscontrole te zijn, die bij 3-5% van de kinderen voorkomt en bij 1% of meer van de volwassen bevolking persisteert. De validiteit van de diagnose ADHD bij volwassenen wordt vooral gebaseerd op het persisteren van symptomen in prospectief onderzoek bij kinderen en door aanwijzingen van interne (vergelijken van de symptomen bij kinderen en volwassenen) en externe validiteit (genetica, neurobiologie, beloop, medicatierespons). Eerste resultaten van bevolkingsonderzoek wijzen op eenzelfde structuur van de symptomen bij volwassenen als bij kinderen. Comorbiditeit is eerder regel dan uitzondering, wat diagnostiek en behandeling compliceert. De stoornis wordt in de volwassenen psychiatrie in toenemende mate gediagnosticeerd; instrumenten hiervoor zijn in ontwikkeling. Geadviseerd wordt altijd een hetero-anamnese af te nemen over de kindertijd. ADHD bij volwassenen is goed te behandelen met psycho-educatie, medicatie, lotgenotencontact, coaching en psychotherapie. Om vooruitgang te boeken in onderzoek naar ADHD zal samenwerking tussen verschillende vakgebieden als genetica, neuro-imaging, neuropsychologie en farmacologie noodzakelijk zijn. Referenties Barkley, R. A., Fischer, M., Edelbrock, C. S., e.a. (1990). The adolescent outcome of hyperactive children diagnosed by research criteria: I. An 8-year prospective follow-up study. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry, 29, Barkley, R. A. (1997). ADHD and the Nature of Self-Control, pp New York: Guilford Press. Biederman, J., Faraone, S. V., Spencer, e.a.(1993). Patterns of psychiatric comorbidity, cognition, and psychosocial functioning in adults with Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Am J Psychiatry, 150, Biederman, J., Faraone, S., Milberger, S., e.a. (1996). Predictors of persistence and remission of ADHD into adolescence: results from a fouryear prospective follow-up study. J Am Ac Child Adolesc Psychiatry, 35(3), Biederman, J. (1998). Attention-deficit/hyperactivity disorder: A life-span perspective. J Clin Psychiatry, 59(7), Biederman,J., Mick, E., Faraone, S.V. (2000). Age-dependent decline of symptoms of attention deficit hyperactivity disorder: impact of remission definition and symptom type. Am J Psychiatry, 157: Boonstra, A.M., Sergeant, J.A., Kooij, J.J.S. (1999). Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, een typische kinderstoornis, of toch niet...? De psycholoog, 34, Buitelaar, J.K. (2001). Discussies over aandachtstekort -hyperactiviteitstoornis (ADHD): feiten, meningen en emoties. Ned Tijdschr Geneeskd 145 (31): Herpers, P.C.M., & Buitelaar, J. K. (1996). De validiteit en betrouwbaarheid van de diagnose ADHD bij volwassenen. Een literatuurstudie. Tijdschrift voor Psychiatrie, 38, Kooij, J. J. S., Buitelaar, J. K., & Van Tilburg, W. (1999). Voorstel voor diagnostiek en behandeling van aandachtstekortstoornis (ADHD) op volwassen leeftijd. Tijdschrift voor Psychiatrie, 6, Kooij, J.J.S., Aeckerlin, L.P., Buitelaar, J.K. (2001a). Comorbiditeit, functioneren en behandeling van 141 volwassenen met aandachtstekorthyperactiviteitsstoornis (ADHD) op een algemene polikliniek psychiatrie. Ned Tijdschr Geneeskd, 145(31) Kooij, J.J.S., Middelkoop, H.A.M., Gils, K. van, Buitelaar, J.K. (2001b). The

7 effect of stimulants on nocturnal motor activity and sleep quality in adults with ADHD: an open label case-control study. J Clin Psychiatry, in druk. Kooij, J.J.S., Buitelaar, J.K., Oord, E. van, Rijnders, C. e.a.. Attention- Deficit/Hyperactivity Disorder in a population-based sample of adults: confirmatory factor models, gender and age differences and prevalence, based on self-report data; in voorbereiding. Middelkoop, H.A.M., Gils, K. van, Kooij, J.J.S. (1997). Adult attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD): actimetric evaluation of nocturnal motor activity and subjective sleep characteristics. Dutch society for sleep-wake research, 8, Spencer, T.J., Biederman, J., Wilens, T.E., e.a.(1996). Pharmacotherapy of attention-deficit hyperactivity disorder across the life cycle. J Am Ac Child Adolesc Psychiatry, 35, The MTA Cooperative Group (1999). A 14-month randomized clinical trial of treatment strategies for attention-deficit/hyperactivity disorder. Arch Gen Psychiatry, 56, Volkow, N. D., Ding, Y. S., Fowler, e.a.(1995). Is methylphenidate like cocaine? Studies on their pharmacokinetics and distribution in the human brain. Arch Gen Psychiatry, 52, Weiss, G., Hechtman, L., & Milroy, T. (1985). Psychiatric status of hyperactives as adults: a controlled prospective 15-year follow-up of 63 hyperactive children. J Am Acad Child Psychiat, 24, Weiss, G., & Hechtman, L. (1993). Hyperactive Childen grown up. ADHD in Children, Adolescents and Adults. (2nd ed.). New York: Guilford Press.

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Aandachtsklachten en aandachtsstoornissen worden geobserveerd in verschillende volwassen

Aandachtsklachten en aandachtsstoornissen worden geobserveerd in verschillende volwassen SAMENVATTING Aandachtsklachten en aandachtsstoornissen worden geobserveerd in verschillende volwassen klinische populaties, waaronder ook de Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD). Ook al wordt

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, Behandeling, Werken

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, Behandeling, Werken ADHD bij volwassenen Diagnostiek, Behandeling, Werken Marion van Dam Verzekeringsarts ADHD-coach 28 september 2010 Programma Film Klinisch beeld Vragen Film ADHD en Werk Cliente vertelt Vragen PAUZE Agenda

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING 1 Het protocol screening en diagnostiek 1.1 Algemene toelichting Attention-deficit/hyperactivity disorder (aandachtstekortstoornis met

Nadere informatie

Voorstel voor diagnostiek en behandeling van aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (adhd) op volwassen leeftijd

Voorstel voor diagnostiek en behandeling van aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (adhd) op volwassen leeftijd overzichtsartikel Voorstel voor diagnostiek en behandeling van aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (adhd) op volwassen leeftijd j.j.s. kooij, j.k. buitelaar, w. van tilburg samenvatting Attention

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

ADHD prevalentie en behandeling. Nannet Buitelaar Psychiater de Waag Utrecht

ADHD prevalentie en behandeling. Nannet Buitelaar Psychiater de Waag Utrecht ADHD prevalentie en behandeling Nannet Buitelaar Psychiater de Waag Utrecht ADHD een hype? Tegenwoordig heeft iedereen ADHD. Steeds meer Nederlanders slikken Ritalin. Hoe voorkom je ADHD? Door de diagnose

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, behandeling, werken

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, behandeling, werken ADHD bij volwassenen Diagnostiek, behandeling, werken Marion van Dam Verzekeringsarts ADHD-coach 28 september 2010 Agenda ADHD Diagnostiek Behandeling Conclusie Wat is ADHD? Modediagnose? Kinderziekte?

Nadere informatie

De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD

De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD Samenvatting 10 tot 40% van de kinderen en adolescenten met ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) ontwikkelen symptomen van

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Over de plaats die medicatie inneemt bij de behandeling van ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

Hoe werkt ADHD. bij volwassenen? Leiden, NVAB en NVVG kring,, 9 januari 2007. Dr. J.J. Sandra Kooij, psychiater. Programma ADHD bij volwassenen

Hoe werkt ADHD. bij volwassenen? Leiden, NVAB en NVVG kring,, 9 januari 2007. Dr. J.J. Sandra Kooij, psychiater. Programma ADHD bij volwassenen Hoe werkt ADHD bij volwassenen? Leiden, NVAB en NVVG kring,, 9 januari 2007 Dr. J.J. Sandra Kooij, psychiater Programma ADHD bij volwassenen Programma ADHD bij volwassenen PsyQ Den Haag: Nu 4 jaar: 1000

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Introductie Joost Mertens, psychiater Petra van Raalte, SPH Cogmed Coaches Praktijk voor Psychiatrie, Velsen Programma Inleiding ADHD Inleiding COGMED

Nadere informatie

Cure + Care Solutions

Cure + Care Solutions Cure + Care Solutions is hèt landelijk behandel- en expertisecentrum voor complexe psychische aandoeningen en werkt nauw samen binnen een landelijk netwerk van zorginstellingen door het hele land. Cure

Nadere informatie

GIDS VOOR VOLWASSE N E N M E T A D H D HET T RA JECT VAN UW B E H A N D E L I N G

GIDS VOOR VOLWASSE N E N M E T A D H D HET T RA JECT VAN UW B E H A N D E L I N G GIDS VOOR VOLWASSE N E N M E T A D H D HET T RA JECT VAN UW B E H A N D E L I N G VOORAF Uw arts heeft u een medicamenteuze behandeling voorgeschreven als hulp bij het onder controle brengen van de symptomen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Addendum A 173 Nederlandse samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift was om de rol van twee belangrijke risicofactoren voor psychotische stoornissen te onderzoeken in de Ultra

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over de oorzaken van het vóórkomen van symptomen van autisme spectrum stoornissen (ASD) bij kinderen met een aandachtstekort stoornis

Nadere informatie

in gesprek over: ADHD bij volwassenen

in gesprek over: ADHD bij volwassenen in gesprek over: ADHD bij volwassenen Colofon Auteur: J.J.S. Kooij Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier

Nadere informatie

Psychiatrische en neuropsychologische kenmerken van een groep volwassenen verwezen naar een academische polikliniek voor adhd

Psychiatrische en neuropsychologische kenmerken van een groep volwassenen verwezen naar een academische polikliniek voor adhd oorspronkelijk artikel Psychiatrische en neuropsychologische kenmerken van een groep volwassenen verwezen naar een academische polikliniek voor adhd m. vegt, j.h.m. tulen, h.r. van tuijl, c.m. twigt, m.w.

Nadere informatie

Methylfenidaat bij volwassenen met adhd en een cocaïneverslaving

Methylfenidaat bij volwassenen met adhd en een cocaïneverslaving g e v a l s b e s c h r i j v i n g Methylfenidaat bij volwassenen met adhd en een cocaïneverslaving t. m a l e s e v i c, w. v a n d e n b r i n k, h. l. v a n samenvatting Methylfenidaat voorschrijven

Nadere informatie

HELFT VAN KINDEREN EN EEN DERDE VAN VOLWASSENEN MET ADHD KRIJGT ADHD-MEDICATIE VIA HUISARTS. Marijn Prins, Liset van Dijk

HELFT VAN KINDEREN EN EEN DERDE VAN VOLWASSENEN MET ADHD KRIJGT ADHD-MEDICATIE VIA HUISARTS. Marijn Prins, Liset van Dijk Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Marijn Prins, Liset van Dijk. Helft van kinderen en een derde van volwassenen met ADHD krijgt ADHD-medicatie via huisarts,

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

1.1 Ontwikkelingspsychopathologie Opbouw van het boek Hoofdstuk 1 in tien punten 25 Belangrijke begrippen 25

1.1 Ontwikkelingspsychopathologie Opbouw van het boek Hoofdstuk 1 in tien punten 25 Belangrijke begrippen 25 Inhoudsopgave 1 Introductie 17 1.1 Ontwikkelingspsychopathologie 17 1.2 Opbouw van het boek 20 1.3 Hoofdstuk 1 in tien punten 25 Belangrijke begrippen 25 2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 27

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Coaching van volwassen ADHD- patiënten in groepsverband

Coaching van volwassen ADHD- patiënten in groepsverband Artikel Coaching van volwassen ADHD- patiënten in groepsverband Marije de Kruiff en Sandra Kooij Maandblad Geestelijke volksgezondheid, 57 (2002), p. 579-591 Inhoud Behandeling Coaching Opzet van de coaching

Nadere informatie

De validiteit en de betrouwbaarheid van de diagnose ADHD bij volwassenen

De validiteit en de betrouwbaarheid van de diagnose ADHD bij volwassenen De validiteit en de betrouwbaarheid van de diagnose ADHD bij volwassenen Een literatuurstudie door P.C.M. Herpers en J.K. Buitelaar Gepubliceerd in 1996, no. 11 Samenvatting De laatste tijd zijn er toenemend

Nadere informatie

Diagnose en classificatie in de psychiatrie

Diagnose en classificatie in de psychiatrie Diagnose en classificatie in de psychiatrie Klinische Validiteit Research Betrouwbaarheid Prof dr Bert van Hemert psychiater en epidemioloog Afdelingshoofd psychiatrie DBC Kosten-baten 2 Diagnosen in de

Nadere informatie

Registratieformulier medicatie bij ADHD

Registratieformulier medicatie bij ADHD Bijlage 6 Registratieformulier medicatie bij ADHD Protocol ADHD bij verslaving 99 Registratieformulier medicatie bij ADHD Naam patiënt: Naam voorschrijvend behandelaar: Geneesmiddel: Datum: Dosering:

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid.

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid. Informatie over ADHD en middelengebruik Sandra Kooij, Mariken Müller, Maureen van Oort 2014 Resultaten Scoren, Amersfoort Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd

Nadere informatie

iagnostisch nterview

iagnostisch nterview D iagnostisch I nterview V oor A DHD bij volwassenen 2.0 J.J.S. Kooij & M.H. Francken, 2009 Kenniscentrum ADHD bij volwassenen PsyQ In Vraag eerst naar de volwassenheid (symptomen aanwezig in de laatste

Nadere informatie

ADHD zeker geen modegril

ADHD zeker geen modegril Angst voor overdiagnostiek is ongefundeerd ADHD zeker geen modegril Rob Rodrigues Pereira, kinderarts, Maasstad Ziekenhuis, Rotterdam dr. Sandra Kooij, psychiater, PsyQ Haaglanden prof. dr. Jan Buitelaar,

Nadere informatie

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND Bij kinderen met aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) zijn een educatieve aanpak en intensieve gedragstherapie nuttig, en

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

Wat is ADHD? Samenvatting

Wat is ADHD? Samenvatting Wat is ADHD? ADHD is een afkorting voor Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, in de volksmond ook wel Alle Dagen Heel Druk genoemd. ADHD wordt gekenmerkt door aandachtsproblemen, druk (hyperactief)

Nadere informatie

DIVA 2.0. D iagnostisch I nterview. V oor A DHD bij volwassenen NEDERLANDS. J.J.S. Kooij & M.H. Francken, 2010 DIVA Foundation, Den Haag

DIVA 2.0. D iagnostisch I nterview. V oor A DHD bij volwassenen NEDERLANDS. J.J.S. Kooij & M.H. Francken, 2010 DIVA Foundation, Den Haag NEDERLANDS DIVA 2.0 D iagnostisch I nterview V oor A DHD bij volwassenen diagnostisch interview voor ADHD bij volwassenen J.J.S. Kooij & M.H. Francken, 2010 DIVA Foundation, Den Haag Colofon Inleiding

Nadere informatie

Depressief syndroom Persoonlijke Psychiatrie,

Depressief syndroom Persoonlijke Psychiatrie, Depressief syndroom Persoonlijke Psychiatrie, 21-6-2017 Jan Spijker, psychiater, hoogleraar Chronische Depressie, Radboud Universiteit Nijmegen hoofd programma depressie Pro Persona, Nijmegen Indeling

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Inleiding. Instructies voor het afnemen van de DIVA

Inleiding. Instructies voor het afnemen van de DIVA Diagnostisch Interview voor ADHD bij volwassenen (DIVA) J.J.S. Kooij & M.H. Francken, 2007 Kenniscentrum ADHD bij volwassenen PsyQ Inleiding Voor de diagnose ADHD bij volwassenen gaat het volgens de DSM-IV

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

Behandelgids ADHD bij volwassenen, cliëntenwerkboek

Behandelgids ADHD bij volwassenen, cliëntenwerkboek Behandelgids ADHD bij volwassenen, cliëntenwerkboek een programma voor cognitieve gedragstherapie Steven A. Safren, Susan Sprich, Carol A. Perlman, Michael W. Otto UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Oorspronkelijke

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen: voer voor psychotherapeuten?

ADHD bij volwassenen: voer voor psychotherapeuten? pagina 1 van 10 Artikel ADHD bij volwassenen: voer voor psychotherapeuten? Pieter-Jan Carpentier Tijdschrift voor Psychotherapie, 30 (maart 2004), p. 83-99 Inhoud Inleiding De diagnostiek van ADHD bij

Nadere informatie

Een medicatietrial, zonde van de tijd of de moeite waard?

Een medicatietrial, zonde van de tijd of de moeite waard? Karin van Riezen 1 Een medicatietrial, zonde van de tijd of de moeite waard? De meerwaarde van een placebogecontroleerde trial bij kinderen die ingesteld worden op methylfenidaat Gevalsbeschrijving Adhd

Nadere informatie

ADHD zeker geen modegril

ADHD zeker geen modegril Angst voor overdiagnostiek is ongefundeerd ADHD zeker geen modegril Rob Rodrigues Pereira, kinderarts, Maasstad Ziekenhuis, Rotterdam dr. Sandra Kooij, psychiater, PsyQ Haaglanden prof. dr. Jan Buitelaar,

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

Chaotisch gedrag, concentratieproblemen?

Chaotisch gedrag, concentratieproblemen? Chaotisch gedrag, concentratieproblemen? Hyperactief en impulsief? Diagnose en behandeling voor volwassenen met ADHD Wie had 40 jaar geleden ooit van ADHD gehoord? Matthijs (47) Ik was druk en lastig.

Nadere informatie

Kindergeneeskunde ADHD

Kindergeneeskunde ADHD Kindergeneeskunde ADHD Dit boekje is een korte beschrijving over ADHD. Het is geschreven voor ouders die op de polikliniek kindergeneeskunde komen en voor het eerst horen over ADHD. Rondrennen, de aandacht

Nadere informatie

Literatuur. M. Beenackers, F. Kat, Een patiënt met ADHD, DOI 10.1007/978-90-313-8255-2, 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media

Literatuur. M. Beenackers, F. Kat, Een patiënt met ADHD, DOI 10.1007/978-90-313-8255-2, 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Literatuur American Psychiatric Association (2001). Beknopte handleiding bij de diagnostische criteria van de DSM-IV-TR. Amsterdam: Hartcourt Assessment. Buchner, F.L., Ezendam, J., Tijhuis, M.J., Mennes,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur. Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015

ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur. Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015 ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015 programma Medicatie als onderdeel van een multimodaal programma Hoe werkt het? Soorten

Nadere informatie

Bijlage 4a: Screeningsinstrumenten voor volwassenen met ADHD

Bijlage 4a: Screeningsinstrumenten voor volwassenen met ADHD Bijlage 4a: Screeningsinstrumenten voor volwassenen met ADHD Instrument ADHD-RS of (Nederlands): Zelfrapportage vragenlijst voor aandachtsproblemen en hyperactiviteit Attention Deficit Hyperactivity Disorder

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Marijn Nijboer Orthopedagoog i.o.t. GZ-psycholoog Accare UCKJP

Marijn Nijboer Orthopedagoog i.o.t. GZ-psycholoog Accare UCKJP Marijn Nijboer Orthopedagoog i.o.t. GZ-psycholoog Accare UCKJP INHOUD Impulsief en agressief gedrag; normaal op jonge leeftijd? Alarmsignalen Verwijzen? Werkwijze team jonge kinderen zorglijn ADHD en gedragsstoornissen

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/43602 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Fenema, E.M. van Title: Treatment quality in times of ROM Issue Date: 2016-09-15

Nadere informatie

Patricia van Oppen De impact van depressie op de behandeling van de Obsessieve compulieve Stoornis op lange termijn

Patricia van Oppen De impact van depressie op de behandeling van de Obsessieve compulieve Stoornis op lange termijn Patricia van Oppen De impact van depressie op de behandeling van de Obsessieve compulieve Stoornis op lange termijn 9 november 2012 VU Medisch Centrum/GGZinGeest/Amsterdam Patricia van Oppen 1 Presentatie

Nadere informatie

Psychiatrische diagnostiek is veel meer dan een DSM-5-classificatieen. Michiel W. Hengeveld en Vos Beerthuis, psychiaters

Psychiatrische diagnostiek is veel meer dan een DSM-5-classificatieen. Michiel W. Hengeveld en Vos Beerthuis, psychiaters Psychiatrische diagnostiek is veel meer dan een DSM-5-classificatieen Michiel W. Hengeveld en Vos Beerthuis, psychiaters Richtlijn psychiatrische diagnostiek Ontwikkeltraject: maart 2013 maart 2015 Monodisciplinair

Nadere informatie

ADHD: Dat valt niet mee!

ADHD: Dat valt niet mee! Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde en Volksgezondheid UMCG Faculteit der Gedrags- en Maatschappijwetenschappen Vakgroep Sociologie ADHD: Dat valt niet mee! Een onderzoek naar de

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek

Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek Iedereen heeft zo zijn eigenaardigheden. Echter, soms heeft iemand extreme persoonlijke eigenschappen en vertoont hij hinderlijk gedrag. Dit kan zo ernstig zijn dat

Nadere informatie

Risk factors for the development and outcome of childhood psychopathology NEDERLANDSE SAMENVATTING

Risk factors for the development and outcome of childhood psychopathology NEDERLANDSE SAMENVATTING Risk factors for the development and outcome of childhood psychopathology EDERLADSE SAMEVATTIG 157 Het komt regelmatig voor dat psychiatrische klachten clusteren in families. Met andere woorden, familieleden

Nadere informatie

Effectiviteit van stimulantia bij de behandeling van ADHD met co-morbide amfetamine afhankelijkheid

Effectiviteit van stimulantia bij de behandeling van ADHD met co-morbide amfetamine afhankelijkheid Effectiviteit van stimulantia bij de behandeling van ADHD met co-morbide amfetamine afhankelijkheid Amfetamine afhankelijkheid: dexamfetamine als (onderhouds)behandeling? J.Slingerland Begeleiding: Arnt

Nadere informatie

Modules psycho-educatie en coaching

Modules psycho-educatie en coaching Bijlage 11 Modules psycho-educatie en coaching 119 Module 1 Wat is ADHD? Doel Patiënt beschikt over kennis omtrent wat ADHD is. Onderwerpen Wat is ADHD? (aangevuld met informatie over eventuele comorbide

Nadere informatie

ADHD in treatment seeking patients with a substance use disorder van de Glind, G.

ADHD in treatment seeking patients with a substance use disorder van de Glind, G. UvA-DARE (Digital Academic Repository) ADHD in treatment seeking patients with a substance use disorder van de Glind, G. Link to publication Citation for published version (APA): van de Glind, G. (2013).

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van een man met een aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit gecombineerd met het syndroom van

De medicamenteuze behandeling van een man met een aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit gecombineerd met het syndroom van g e v a l s b e s c h r i j v i n g De medicamenteuze behandeling van een man met een aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit gecombineerd met het syndroom van Gilles de la Tourette t. n i e r s, m.

Nadere informatie

in gesprek over: ADHD bij volwassenen Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD)

in gesprek over: ADHD bij volwassenen Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) in gesprek over: ADHD bij volwassenen Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) Colofon Auteur: J.J.S. Kooij Met dank aan Mevrouw A.C. Paternotte van Balans, de landelijke vereniging voor ouders van

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Deel 3 Bijlagen. Overzicht bijlagen

Deel 3 Bijlagen. Overzicht bijlagen Deel 3 Bijlagen Overzicht bijlagen Instrumenten screening en diagnostiek bijlage 1-5 Instrumenten medicatie bijlage 6-10 Modules Psycho-educatie en coaching bijlage 7 Checklists bijlage 8-15 Projectbeschrijving

Nadere informatie

November Update evidentie medicatieprotocol ODD/CD bij kinderen en jeugdigen. 1

November Update evidentie medicatieprotocol ODD/CD bij kinderen en jeugdigen. 1 Evidence tabel update medicatieprotocol ODDCD bij kinderen en jeugdigen Auteurs, jaartal Sinzig et al 2007 A2 RCT (5 wk multicenter studie) Kinderen en adolescenten (6-16 jr) ADHD diagnose volgens DSM-IV

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING

PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING Screening, diagnostiek en behandeling voor de ambulante en klinische verslavingszorg Samenstelling: Geurt van de Glind Sandra Kooij Daniëlle van Duin Anne Goossensen Pieter-Jan

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview

Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview World Health Organization 2009 All rights reserved. Based on the Composite International

Nadere informatie

Lezing voor de NVA. Door Harmke Nygard-Smith Klinisch psycholoog. Ontwikkelingsstoornissen Dimence

Lezing voor de NVA. Door Harmke Nygard-Smith Klinisch psycholoog. Ontwikkelingsstoornissen Dimence Lezing voor de NVA Door Harmke Nygard-Smith Klinisch psycholoog Ontwikkelingsstoornissen Dimence Waarom diagnostiek? Hoe doen we eigenlijk diagnostiek? De DSM 5 Wijzigingen in de DSM 5 voor de autisme

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS NATIONALE DYSLEXIECONFERENTIE 3 APRIL 2013 Wilma Jongejan w.jongejan@vu.nl Onderwijscentrum VU (OCVU) DYSLEXIE: GEEN GEÏSOLEERD PROBLEEM Secundaire

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

Informatie voor ouders en leerkrachten over AD(H)D

Informatie voor ouders en leerkrachten over AD(H)D Informatie voor ouders en leerkrachten over AD(H)D Een stoornis in de aandachtsregulatie is een veelvoorkomend fenomeen bij kinderen. Deze aandachtsproblematiek gaat vaak gepaard met hyperactief gedrag.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Genderdysforie in kinderen: Oorzaken en Gevolgen Chapter ELEVEN De studies, beschreven in dit proefschrift, richten zich op vier thema s. De eerste hoofdstukken beschrijven twee

Nadere informatie

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart - Ypsilon en onderzoekers trekken met elkaar op sinds die tijd Epidemiologische studies genetica

Nadere informatie