Manifest. Rotterdam, maakstad. Rotterdam, mei Stichting Platform Digital Manufacturing

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Manifest. Rotterdam, maakstad. Rotterdam, mei 2014. Stichting Platform Digital Manufacturing"

Transcriptie

1 Manifest Rotterdam, mei 2014 Rotterdam, maakstad

2

3 Inhoudsopgave 1. Aanleiding a. 3e Industriële Revolutie... 4 b. Waarom dit manifest?... 5 c Invloed van de 3e Industriële Revolutie op Rotterdam: SWOT Dit kunnen we niet maken!... 9 Nieuw perspectief: kansen SWOT analyse Vernieuwing vanuit kracht (sterkte) Uitdagingen (zwakte) Makenderweg a. Werken vanuit de humuslaag b. De stad is dienstbaar aan de haven c. Haven: van lineair naar circulair d. Rotterdam in beweging krijgen Sleutelprojecten: Dit kunnen we maken! Vermaken van de haven Plaatsmaken voor Maakplaatsen Maak Rotterdam mee! Zien wat we maken Waarmaken Missie/Visie Statement Plattegrond met nieuwe initiatieven... 34

4 1. Aanleiding a. 3e Industriële Revolutie... De afgelopen periode hebben de media vol gestaan met informatie over spectaculaire medische implantaties, architecten die huizen printen, wapens die geproduceerd worden met 3D-printers en maaltijden uit de printer. Zeker is dat er in de nabije toekomst veranderingen gaan plaatsvinden. Eén van de aanjagers van deze veranderingen is Additive, het laag op laag produceren van allerlei soorten producten, d.m.v. 3D-printing. Maar ook andere vormen van digitale fabricage in de maakindustrie, zoals robotica, drones, sensoring en nanotechnologie, zijn sterk in opmars. Groot wordt klein, lineair wordt circulair, ver weg wordt dichtbij, standaard wordt klant specifiek, en concurrentie wordt samenwerking. De 3D-printer is het icoon van de 3 e Industriële Revolutie maar de technologische ontwikkelingen gaan verder. Om te beginnen verdubbelt iedere 18 tot 24 maanden de snelheid van computers. Inmiddels zijn we al zo ver dat de rekencapaciteit, in een hockeystick curve, explosief zal toenemen. Maar ook (duurzame) energievraagstukken zullen door de kostenreductie en hoger rendement van zonnepanelen in de nabije toekomst worden opgelost. In de medische sector verandert er veel door geavanceerde sensoren die, met bijvoorbeeld je mobiele telefoon, je gezondheidstoestand kunnen meten. 4

5 Door de opkomst van bioprinting zullen zelfs organen geprint kunnen worden. En van de ontdekkingen die nu en in de toekomst gedaan worden op het gebied van nanotechnologie kunnen we nog spectaculairder nieuws verwachten. Deze hiervoor genoemde ontwikkelingen zijn de aanjagers van de 3 e Industriële Revolutie, die vooral in verband gebracht wordt met nieuwe digitale technieken. Wij mogen er niet van uitgaan dat het huidige industriële en logistieke systeem - zoals in Rotterdam - onveranderd blijft. Deze technologische revolutie verandert niet alleen bestaande productieprocessen, maar schept ook geheel nieuwe mogelijkheden. Groot wordt klein, lineair wordt circulair, ver weg (outsourcing) wordt dichtbij (local production), standaard wordt klant specifiek, en concurrentie wordt samenwerking. Wellicht worden mogelijkheden van 3D-printing wat overtrokken, maar experts hebben hoge verwachtingen van deze technologie voor de productie van veel goederen. Binnenkort print je je spullen gewoon thuis of worden ze op bestelling dichtbij voor je gemaakt tegen een prijs van massafabricage. Of je maakt je spullen in een TechShop, het netwerk van lokale werkplaatsen dat vanuit de Verenigde Staten de wereld verovert. Of je zoekt via 3Dhubs een geschikte productielocatie bij jou in de buurt. Als de kleinschalige thuisproductie op grote schaal werkelijkheid wordt, verandert het mondiale systeem van productie en logistiek dramatisch. Voorraadbeheer verschuift van eindproducten, naar grondstoffen en halffabricaten. b. Waarom dit manifest? Rotterdam is in de 2 e Industriële Revolutie groot geworden, omdat wij kunnen bouwen, voor de lange termijn kunnen plannen, groot kunnen denken en top-down kunnen organiseren. Dat is de cultuur van Rotterdam. De opgave om in te spelen op de 3 e Industriële Revolutie ligt vooral in cultuurverandering. Grote industriële ondernemingen moeten klein leren denken, het bedrijfsleven moet beter samenwerken met het onderwijs (en andersom), grote ondernemingen moeten meer samenwerken met start-ups, binnen ondernemingen moet innovatie meer worden gestimuleerd en er moet meer ruimte komen voor ondernemerschap en organische groei. 5

6 6 Deze punten worden vaak beleden, maar komen toch moeilijk van de grond in de culturele setting van onze regio. Cultuurverandering draait om urgentie, voorbeelden, samenwerking, leiderschap en tempo. Urgentie is: de wereld verandert en wij moeten mee. Voorbeelden van nieuwe (industriële) bedrijvigheid maken de beweging concreet en zichtbaar. Samenwerking is van belang omdat patronen in elkaar grijpen en verandering alleen gezamenlijk door te voeren is. Tempo is nodig om de wissel werkelijk om te krijgen. Leiderschap is nodig om de beweging in de goede richting te krijgen, maar ook initiatieven van onderaf (bottom-up) moeten gestimuleerd worden.

7 c. Het is voor de toekomst van onze regio van belang om met de diverse (onderdelen van) ketens na te denken over de mogelijkheden en kansen van deze nieuwe technieken voor onze regio. Wordt Rotterdam een poederhaven? Gaan we weer meer halffabricaten produceren met 3D-printers? Komt een deel van de (duurzame)productie weer terug naar de stad? Hoe komt onze stad er dan uit te zien? Hoe gaan we het onderwijs veranderen en wat zijn de gevolgen voor de werkgelegenheid? En hoe zit het met eigendomsrechten en veiligheid? Is er in de toekomst genoeg werk voor de Rotterdammer en wat voor werk is het dan? Er zijn nog heel veel vragen en er is nog heel veel te ontdekken, maar het staat vast dat ons de komende jaren voor overheid, bedrijfsleven en onderwijs veel te wachten staat. Als techniek voortraast, bestaat altijd de kans dat een deel van de mensen, organisaties en bedrijven achterblijft. Dat is onze grootste uitdaging voor de komende decennia. Goed ontwikkelde landen hebben veel sneller last van een remmende voorsprong. Als we de nieuwe techniek niet omhelzen, zoals minder ontwikkelde landen dat zeker wel doen, kunnen we van voorlopers, weleens flinke achterlopers worden. De nieuwe technologie en sociale ontwikkelingen zullen de publieke en private business modellen fundamenteel veranderen. We moeten dus op een andere manier gaan denken over design en de wijze van produceren. We kunnen fabricageprocessen opnieuw vormgeven en daarmee onze eigen toekomst vormgeven. En de werkgelegenheid in onze regio in stand houden en zelfs versterken. In Rotterdam ligt de infrastructuur en zijn de componenten aanwezig om de transitie naar de 3e Industriële Revolutie succesvol te doorlopen. wil hier een bijdrage aan leveren door de creatieve sector, de onderwijsinstellingen, de onderzoeksinstituten en bedrijfsleven samen te brengen en kennis en kunde te delen. Zo streven we naar nieuwe werkgelegenheid, verdere economische ontwikkeling van onze regio en nieuwe investeerders. Wij willen dat Rotterdam hiervan gaat profiteren. 7

8 2. Invloed van de 3e Industriële Revolutie op Rotterdam: SWOT Sterkte, zwakte, kansen en bedreigingen. 8

9 Dit kunnen we niet maken! Dit is de wake-up call voor Rotterdam: de toekomst van onze stad en haven is niet onbedreigd! Stad en haven zijn grotendeels nog in ontwikkeling en zijn het product van de 2 e Industriële Revolutie. Dit terwijl de 3 e Industriële Revolutie als woeste golven op de kaden beukt en ons dreigt te overspoelen. Wij vinden dat Rotterdam het niet kan maken om dat te laten gebeuren. We zullen in het geweer moeten komen tegen de bedreigingen ervan. Dat kan, want diezelfde 3 e Industriële Revolutie schept ook veel nieuwe kansen. Die kansen kan Rotterdam vanuit haar eigen DNA (sterke en zwakke punten) benutten. Haven De haven heeft groeikansen door hoogwaardige grondstoffen te ontwikkelen en te produceren. Daarmee is het mogelijk om aan te sluiten op de reeds bestaande logistieke keten en op de toegevoegde waarde van deze grondstoffen. Hierdoor kunnen kleinere start-ups ontstaan, die samen met de procesindustrie nieuwe groei kunnen realiseren. De haven biedt voldoende mogelijkheden om 3D-gerelateerde projecten te huisvesten, zoals momenteel al gedeeltelijk plaats vind op de RDM-campus en heeft de capaciteit om met de handel in grondstoffen, de logistieke sector, de creatieve sector en de onderzoeksinstituten uit te groeien tot de 3D-grondstoffenhub van Europa. Maar ook de maritieme sector kan enorme voordelen behalen door het toepassen van 3D-printing technieken. Stad Ook voor de stad zijn de ontwikkelingen relevant. Door het delen van kennis in de creatieve sector, de TU in Delft en het bedrijfsleven ontstaan nieuwe (circulaire) ketens die de stad een nieuwe boost kan geven. Daarnaast zou de stad een kennisleverancier van de haven kunnen worden. De kansen voor de creatieve sector in de stad trekken nieuwe creatieven aan, maar ook start-ups en nieuwe business concepten gebaseerd op nieuwe (3D) technologieën. Door al deze nieuwe bedrijvigheid behoud ook de hoogwaardige dienstverlening in deze stad haar positie en kan deze wellicht verder versterken. Met alle positieve gevolgen voor de groei van de werkgelegenheid en een hoger gemiddeld inkomen. 9

10 10

11 Lege haven? Door Digital wordt het mogelijk om overal op de wereld lokaal producten te produceren. Dit betekent dat de op- en overslag van goederen in de Rotterdamse haven sterk zal teruglopen. Tegelijkertijd zal de petrochemische industrie in de haven ook te maken krijgen van het schaarser worden van fossiele brandstoffen. Lege binnenstad? Dit geldt niet alleen voor de haven, maar ook voor de stad. Eenvoudige arbeid zal steeds vaker worden vervangen door robots en steeds meer consumentproducten, zoals kleding, kunnen op maat worden gemaakt. De verkoop zal daardoor steeds meer op bestelling gaan plaatsvinden. Net als met reisbureaus, boek- en muziekhandels is gebeurd, krijgen fysieke winkels in andere branches het moeilijk. Ook de creatieve industrie zal de gevolgen van de 3 e Industriële Revolutie ondervinden: ontwerpen zullen online gedeeld worden waardoor het bijna onmogelijk wordt het intellectueel eigendom te beschermen. Werkeloos toekijken? Als overheid, het bedrijfsleven en de bewoners van Rotterdam hier geen rekening mee houden, dan leidt dit alles tot teruglopende verdiensten en leegstand. Daarnaast zal de werkloosheid niet alleen onder laaggeschoolden, maar juist ook onder de middenklasse explosief toenemen. Dit manifest roept u op om uzelf af te vragen welke gevolgen de 3 e Industriële Revolutie voor uw leven, bedrijf of werk heeft. Maar nog belangrijker: om de toekomst van uzelf in eigen hand te nemen. Want de kansen liggen er! 11

12 12

13 Nieuw perspectief: kansen Maakhaven Vroeger werden in de Rotterdamse haven niet alleen spullen verplaatst, maar ook gemaakt. Veel van deze maakindustrie is verdwenen naar landen waar arbeid goedkoper is. In de 3 e Industriële Revolutie wordt productie steeds meer aangestuurd door computers. De prijs van robots en 3D-printers daalt in een hoog tempo, waardoor het steeds interessanter wordt om producten weer lokaal te produceren. Nu al kiezen bedrijven ervoor om weer dicht bij huis te produceren. Dit brengt niet alleen veel hooggeschoolde werkgelegenheid met zich mee, maar er zal ondanks de automatisering ook lager geschoolde arbeid nodig zijn om producten te assembleren. Rotterdam verandert zo van een doorvoerhaven in een maakhaven. Medisch In de medische sector zullen de komende jaren grote kansen ontstaan: hier worden de technologieën van de 3 e Industriële Revolutie, zoals 3D-printing en nanotechnologie op dit moment al toegepast. Er wordt zelfs al gewerkt aan het printen van complete organen. De toekomstige mogelijkheden voor toepassing in de medische industrie zijn eindeloos en zal tot veel nieuwe bedrijvigheid leiden. Materialen, recycling en refurbishing Om weer lokaal te kunnen produceren is het van belang de materialen waaruit deze producten gemaakt zijn lokaal voor handen te hebben. Denk daarbij aan de grondstoffen die gebruikt worden als materiaal voor 3D-printers. De Rotterdamse haven kan zich van op- en overslag van containers gaan richten op opslag van verschillende materialen in de vorm van poeders. Daarnaast kan de chemische industrie nieuwe materialen ontwikkelen en ter plekke produceren. Met het schaarser worden van grondstoffen wordt hergebruik steeds belangrijker en ook financieel aantrekkelijk. 13

14 14

15 De haven is nu al een van de grootste doorvoerhavens van afval in de wereld. In plaats van dit te verplaatsen naar andere delen van de wereld, kan Rotterdam zich zowel richten op recycling (het hergebruik van materialen en onderdelen) en refurbishing (het reprareren van defecte of verouderde apparatuur door het slim hergebruiken van onderdelen die nog wel werken). Hier is ook veel laaggeschoold handwerk voor nodig: het uit elkaar halen van complexe producten kan voorlopig nog niet door machines worden overgenomen. Daarnaast moet op een creatieve manier worden nagedacht over mogelijk hergebruik, wat weer werk voor ontwerpers en architecten in de stad kan betekenen. Logistieke bedrijven kunnen zich op hun beurt richten op f ijnmazige distributie over minder grote afstanden. Daarnaast kunnen zij ook een belangrijke rol gaan spelen in het op een intelligente manier organiseren van afvalstromen ten behoeve van hergebruik. Levendige omgeving Omdat de nieuwe productietechnieken relatief schoon zijn en geen grote werkplaatsen met lawaaierige machines meer nodig zijn, wordt het weer mogelijk om wonen en werken met elkaar te mengen. Leegstaande gebouwen kunnen worden omgevormd tot kleine werkplaatsen, gekoppeld aan ruimten voor creatieve bedrijven. Het kleinschalig mengen van wonen en werken zal bijdragen aan het verlevendigen van de omgeving en Rotterdam als maakstad in wijken zichtbaar maken. De weg van idee naar product wordt steeds eenvoudiger. Rotterdammers en kleine bedrijven kunnen creatieve ideeën werkelijkheid laten worden en zelf te gaan produceren. Het wordt mogelijk voor kleinere lokale bedrijven om de concurrentie met grote wereldspelers aan te gaan. Dankzij 3D-printing zijn namelijk geen grote series nodig en kan op maat worden geproduceerd. Zo ontstaan nieuwe startende bedrijven en daarmee nieuwe werkgelegenheid. 15

16 SWOT analyse Sterkte Zwakte De 3 e Industriële Revolutie en de impact op de haven, de stad en de Rotterdammer. Brengt ver weg & nabijheid kennis & kunde productie & consumptie en denken & doen bijeen. Vraagt om tijdige en gedurfde interventies van lokale partijen om gesteld te staan voor de grote veranderingen die zullen gaan komen. De Haven De haven is nog grotendeels op de 2 e Industriële Revolutie gericht. Kan de haven vanuit haar sterke punten op tijd, gezien de bedreigingen, inspelen op de kansen die de 3 e Industriële Revolutie haar biedt? Waar moet de haven aan werken bezien vanuit de kwaliteiten die nodig zijn om van de 3 e Industriële Revolutie te kunnen profiteren. Goederen, grondstoffen & Fossiele brandstoffen Petrochemische industrie Maritieme Logistieke netwerken Afvalverwerking Bereikbaarheid & Ruimte Infrastructuur Diversiteit & Flexibiliteit Imago bij Rotterdamse bevolking Toevoegen van waarde R&D Ketenintegratie & Synergie Kleinschalige samenwerkingsvormen Alternatieve energievormen De Stad Rotterdam is als stad nog niet af en is in volle ontwikkeling. Wat gaat de 3 e Industriële Revolutie voor die ontwikkeling betekenen en daar aan bijdragen? Heeft de stad de kwaliteiten en competenties in huis om een onderscheidende positie in die revolutie op te eisen? En hoe kan de stad van dienst zijn om de haven om te vormen tot een haven van de 3 e Industriële Revolutie? Bouwen aan de toekomst en nog beter worden Vormgeven van nieuwe dingen (Design & Architectuur) Vitaliteit door jonge bevolking Geldingsdrang & Aan de weg willen timmeren Ondernemen & Poen willen verdienen Medische zorg & Dienstverlening Betaalbare ruimte Overzicht & Richting Perspectief & Banen voor hoog- & laag opgeleiden Opleidingsniveau Verdienen van voldoende inkomen Vermogen om te investeren: publiek & privaat & combinaties daarvan Zelfredzaamheid De Rotterdammer Met welke bedreigingen krijgt zij/ hij te maken als gevolg van de 3 e Industriële Revolutie? Welke kansen biedt die revolutie haar/ hem? Welke sterkte heeft zij/ hij om daarop in te spelen? Waar moet zij/hij aan werken om zwakke punten te verbeteren: dus hoe solliciteert de Rotterdammer op de 3 e Industriële Revolutie? Lef Wil om vooruit te komen Pragmatisch-kritische houding Initiatiefrijk & daadkrachtig Leven lang leren Denken in concepten: eerst doen en dan pas denken Langdurig commitment Communicatie en dialoog 16

17 Kansen Bedreigingen Kan een ingrijpende vernieuwing van de economie van stad en haven teweeg brengen, brengt stad en haven weer bij elkaar en kan perspectief bieden aan de Rotterdammer. Zet de haven, de stad en het dagelijks leven van de Rotterdammer op hun kop door snelle, indringende en omvangrijke technologische ontwikkelingen. Transformatie van doorvoorhaven naar maakhaven Nieuwe business op gebied van recycling refurbishing en duurzame energiebronnen Productie & Distributie van materialen Teruglopen van goederenstromen (afname van op- en overslag) Opraken fossiele brandstoffen Onvoldoende Bewustwording & bagataliseren van de impact van de 3 e Industriële Revolutie Afname van klassieke banen Afname van verdiencapaciteit en Bruto Regionaal product Leegstand Benutten van de kracht van lokale ideeën Scheppen van nieuwe banen en zaken Meer variatie, functiemenging en levendigheid doordat kleinschalig mengen van wonen en werken Minder leegstand & Vervuiling Stad als katalysator voor toepassing van de technologie van de 3 e Industriële Revolutie Wegvallen van bedrijfstakken en verlies banen Middenklasse komt onder grote druk te staan Verdwijnen fysieke winkels Verdwijnen bescherming intellectueel eigendom creatieve industrie Gevarieerde & gezondere leefomgeving Mogelijkheid om eigen ideeën te realiseren en te ondernemen Meer regie en vrijheid als consument Minder en sneller woon-werkverkeer Wat je bedenkt kun je maken Mogelijkheid eigen toekomst vorm te geven Nieuwe werkgelegenheid Niet mee te kunnen komen Vervreemding Langdurig werkloos te zijn Verveling & gebrek aan zingeving 17

18 Vernieuwing vanuit kracht (sterkte) Een goede basis Rotterdam heeft een goede basis die kan worden ingezet om de kansen die er liggen te benutten. Ten eerste natuurlijk de haven. Maar ook in de medische sector loopt Rotterdam voorop met Erasmus MC en de ontwikkeling van de Science Tower in het Merwe-Vierhavensgebied. Rotterdam kent daarnaast een aantal toonaangevende bedrijven uit de creatieve sector: denk aan architectuur, design en de gaming-industrie. Daarnaast is kennis ook volop aanwezig in de vorm van de Erasmus Universiteit en de TU Delft, die op een steenworp afstand liggen. Dit alles verbonden door een goede infrastructuur, inclusief een fijnmazig glasvezelnetwerk. Ruimte voor vernieuwing Die stad komt nooit af, zei Jules Deelder eens over Rotterdam. Rotterdam staat voor vernieuwing: in tegenstelling tot oude binnensteden is er ruimte om te experimenteren met nieuwe architectuur, design en kunst. Hier is het nog mogelijk om in de wijken rondom de binnenstad tegen betaalbare prijzen te wonen en een bedrijf te starten. Ook is er voldoende ruimte om hier een kleine werkruimte aan te koppelen. Een ideale plek voor het ontstaan van nieuwe bedrijvigheid in de 3 e Industriële Revolutie. Niet in de laatste plaats omdat Rotterdam een van de steden is met de jongste bevolking van Nederland die open staat voor nieuwe technologieën en hier in de toekomst haar brood mee kan verdienen. De Ondernemende Rotterdammer Rotterdammers zijn geen praters, maar doeners. Het maken zit bij Rotterdammers in het bloed en ze hebben een ondernemende, daadkrachtige instelling. De 3 e Industriële Revolutie kan juist daarom hier zo goed landen. Rotterdammers houden ervan dingen concreet te maken en niet te verzanden in eindeloze discussies. 18

19 Uitdagingen (zwakte) Bewustwording De praktische instelling van de Rotterdammer kan echter ook een zwakte zijn als het gaat om het accepteren van nieuwe ontwikkelingen. Veel mensen en bedrijven zijn zich nog in onvoldoende mate bewust van de snelheid waarmee dit zich de komende jaren zal voltrekken. Het zal mijn tijd wel duren, of het zal zo n vaart niet lopen. Hierdoor bestaat de kans dat men de boot mist. Soms moet men ook even de tijd nemen om vooruit te kijken, om vervolgens weer snel aan het werk te gaan natuurlijk. De Rotterdammer moet zich bewust worden van de ontwikkelingen die er aan komen en bepalen welke invloed dit op zijn of haar leven heeft. Verandering in koers Rotterdam kent een aantal grote bedrijven, waarvan sommigen al 100 jaar bestaan en die sterk aan de stad verbonden zijn. Velen stammen uit de 1 e of 2 e Industriële Revolutie. Het zijn een soort olietankers, die maar lastig van koers te veranderen zijn en welke nog sterke belangen hebben in de exploitatie van fossiele brandstoffen. Vernieuwing van onderop Het ontbreekt in de haven aan diversiteit van kleinere, innovatieve bedrijven die de flexibiliteit hebben om in te spelen op de snelle veranderingen die er aankomen. De vernieuwing moet daarom vooral van onderop komen en Rotterdam moet de rode loper uitleggen voor innovatieve (startende) ondernemers en het MKB. 19

20 Stimuleren en vasthouden Rotterdam heeft moeite om talent aan de stad te verbinden. Niet alleen verlaat veel talent de stad, veel jongeren kiezen niet voor een technische studie vanwege het slechte imago. Het is belangrijk de jeugd er van te doordringen waar de kansen van de toekomst liggen. Dat begint bij het laten zien van de fantastische mogelijkheden die er aan komen en hen aan te spreken op hun eigen creativiteit om hun toekomst zelf te maken. 20

21 3. Makenderweg a. Werken vanuit de humuslaag Hoe krijgen we de stad, de haven en de Rotterdammer hiermee verder in beweging? Niet door die beweging op te leggen of van bovenaf in te vullen. Wij geloven niet dat het naar de stad en haven toe halen van een 3D-printfabriek afdoende zal zijn. Dit helpt, maar des te meer indien die zich weet te nestelen in een humuslaag van op de 3 e Industriële Revolutie georiënteerde bedrijfjes die hier zijn begonnen en lokaal verankerd zijn. Dat is de weg van de 2 e naar de 3 e Industriële Revolutie die wij willen inslaan. In het maken zelf wordt de weg gewezen: makenderweg. Dan groeit de kans dat er een vestigingsklimaat gaat ontstaan waar andere bedrijven zich door aangetrokken voelen. Wij willen inzetten op het kweken en doorgroeien van zo n humuslaag, te beginnen door aan te sluiten op lokale initiatieven en het leggen van verbindingen daartussen, zodat er een verbindend netwerk van makende ondernemers en maakplekken gaat ontstaan. Het MKB, en start-ups in het bijzonder, verdient daarbij de volle aandacht. Dit netwerk moet transparant, open en makkelijk toegankelijk zijn, zodat er uitwisseling van kennis en kunde kan gaan plaatsvinden. Dit netwerk is niet alleen digitaal. Het helpt als er fysieke plekken zijn, waar die uitwisseling tussen start-ups en MKB min of meer spontaan tot stand komt. b. De stad is dienstbaar aan de haven De stad heeft daarvoor de ruimte. Voor de haven is dat netwerk, en de groei daarvan, van groot belang. Daarin ontstaat de innovatie waarvan de haven ook kan profiteren, nodig om de transitie van de haven naar de 3 e Industriële Revolutie een extra impuls te geven. Hierin kan de stad dienstbaar aan de haven zijn, want juist in de stad kan de humuslaag groeien en gedijen. Talenten van alle leeftijden strijken neer op plaatsen waar zij zich prettig voelen. De leefomgeving telt zwaar mee. De stad wordt daar steeds beter in. 21

22 22

23 c. Haven: van lineair naar circulair Nieuwe (3D) technologie impliceert een andere manier waarop ketens gevormd worden. Van verticale ketens naar circulaire ketens, waarin co-creatie een belangrijke rol speelt. Dus van opdrachtgever naar opdrachtnemer eerder naar samenwerking. Vanaf het moment van het ontwerp van het product tot de productie en vandaar naar het herwinnen van de grondstoffen om weer nieuwe producten te produceren. Hierdoor ontstaan nieuwe vormen van werkgelegenheid en kansen voor de gevestigde orde en de logistieke sector. Lineaire economie Keteneconomie met recycling Circulaire economie Duurzame productie Productie Gebruik Restafval Recycling Productie Gebruik Recycling Duurzaam gebruik d. Rotterdam in beweging krijgen We willen dat de Rotterdammer daar ook van gaat profiteren. Dat de voordelen voor haar/hem veel groter zijn dan de nadelen en dat de kwaliteit van haar/zijn dagelijks leven er op vooruit kan gaan, te beginnen met voldoende werk voor alle Rotterdammers. Die kansen zijn er ook in het tijdperk van 3 e Industriële Revolutie, en kunnen misschien weleens groot zijn. Die dienen zich niet vanzelf aan. Ze zullen gezien, uitgelokt, gegrepen en benut moeten worden. We zullen dat ook duidelijk moeten maken maar met de boodschap dat de Rotterdammer zelf ook in beweging zal moeten komen. Daarvoor zal gelegenheid moeten worden geboden, in het onderwijs, in het bedrijfsleven, onder en met elkaar. 23

24 24

25 4. Sleutelprojecten: Dit kunnen we maken! Dit manifest is weliswaar geen werkplan, maar wil wel de aanzet geven tot een maakprogramma. Die aanzet moet de zaak in de periode in beweging krijgen, die als het ware het vuurtje van het maken in de haven, in de stad en bij de Rotterdammer aanmaakt. De kern van het programma omvat wat ons betreft vijf sleutelprojecten: één specifiek gericht op het vermaken van de haven, één die het plaatsmaken voor maakplaatsen in de stad stimuleert, één die de Rotterdammer uitdaagt om mee te gaan maken, één die laat zien wat we maken en nog gaan maken en één die het waarmaken als bewegend platform agendeert en activeert. Vermaken van de Haven Er zal een begin moeten worden gemaakt met de transitie van de haven van doorvoer- naar Maakhaven. Wij noemen dit het vermaken van de haven. Dit past ook bij het pleidooi om de transitie te richten op de ontwikkeling tot een Circulaire Hub. Dit vermaken is echter een proces dat lang zal gaan duren en veel omvattend is. Grijp daarom de kansen ook om op korte termijn te beginnen. Zet hierbij in op de drie R s: Resourcing (herbronnen), Recycling (hergebruiken) en Refurbishing (herstellen). Die zijn én lowtech én hightech, die brengen handjes en verstandjes bij elkaar en die kunnen op grote schaal, maar ook en tegelijkertijd op kleine schaal, worden benut. Wijs in de haven een plek aan waar makkelijk met de markt mee opgeschaald kan worden. Laat in de stad, bijvoorbeeld in of nabij een milieupark, op kleine schaal zien hoe dit kan werken en betrek daar op actieve wijze de Rotterdammer bij. 25

26 26

27 Plaatsmaken voor Maakplaatsen De stad kan weer een netwerk van plaatsen worden waar dingen bedacht en gemaakt kunnen gaan worden. Dit gaat niet helemaal vanzelf. Menigmaal is een kontje nodig, waardoor de al aanwezige activiteiten en bedrijvigheid meer vaart, omvang en samenhang krijgen en zich beter - mogelijk in synergie - kunnen doorontwikkelen. Alle aanleidingen zijn welkom om er ook echt een dergelijke plaats van te maken, die duurzaam verankerd is en ook zelfredzaam kan zijn. Het plaatsmaken van de maakplaatsen helpt om Rotterdam als Maakstad bekend, begeesterd, beleefbaar en bemind te maken, en wel zodanig dat dit andere producenten en consumenten weer aantrekt. Wat klein is begonnen kan op deze wijze uitgroeien tot een klimaat waardoor middelgrote en grotere maakbedrijven het aantrekkelijk gaan vinden zich in Rotterdam te gaan vestigen. Wij ondersteunen daarom het voorstel om in alle wijken van de stad fablabs op te richten en voelen ons zeer aangesproken door het initiatief ROFFAB, Maken aan de Maas. In de periode worden pilots gestart, ondersteund en uitgevoerd op voor DM geschikte vestigingslocaties, in en aan de rand van de stad, die tot de vorming van onderscheidende clusters van kleine, middelgrote en globaal opererende bedrijven leiden. Binnen deze periode is duidelijk geworden welke aandachtsgebieden van DM het meest kansrijk zijn. Hiervoor wordt een methodiek ontwikkeld, waardoor de transitie gemeten kan worden. 27

28 28 Foto: Johannes Schwartz

29 Maak Rotterdam mee! Wij willen iedere Rotterdammer de mogelijkheid geven om zelf een rol te spelen in de ontwikkeling van Rotterdam als Maakstad. Dit sluit aan bij de instelling van de Rotterdammers, die immers de afgelopen decennia met hart en ziel de stad hebben gemaakt. Er zijn uitdagingen en vraagstukken genoeg. We willen dat doen door die uitdagingen en vraagstukken voor te leggen aan de Rotterdammers. Zij worden gevraagd met concrete oplossingen te komen die zij zelf, of in samenwerking met anderen, ook echt kunnen gaan waarmaken. Zij krijgen de gelegenheid deze oplossingen bij een Maakcommissie te pitchen, welke in de beste oplossingen investeert en die desgewenst meehelpt met de uitwerking daarvan. Het mes snijdt zo aan meer kanten. De overheid en het bedrijfsleven worden geprikkeld tot innovatie. De Rotterdammer krijgt de kans om in competitie een rol te spelen in het bouwen aan de toekomst van de stad door te werken aan echte vraagstukken. Ondernemen in het maken is leuk en loont, dit is de boodschap van dit sleutelproject. Bovendien levert dit talrijke concrete voorbeelden op waarmee Rotterdam zich als Maakstad kan profileren. Zien wat we maken De eerste editie van het nationale congres Printing the City - De Impact van de 3 e Industriële Revolutie vond plaats in november 2013 in Ahoy Rotterdam. We gaan daar mee door en kiezen ervoor de volgende edities ook in Rotterdam plaats te laten vinden. Waar de eerste editie vooral op de professionale markt was gericht, zullen de edities in 2014, 2015 en 2016 voor een breder publiek toegankelijk worden. De bedoeling is dat per opeenvolgende editie steeds concreter zichtbaar wordt wat we kunnen en gaan maken. Rotterdam Maakstad en de Maakhaven worden zo steeds meer beleefbaar en op elkaar betrokken: Rotterdam, MaakStad&Haven. Goed voorbeeld doet volgen, en dit is nu precies de bedoeling. De handen laten wapperen, dat is wat de Rotterdammer ook heel goed kan. Vroeger met veel lichamelijke kracht, nu en in de toekomst steeds meer met behulp van de technologieën van de 3 e Industriële Revolutie. 29

Geen woorden maar daden

Geen woorden maar daden Hans van Rossum Geen woorden maar daden 12-11- 2014 Rotterdam doet het goed Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: hippe architectuurstad Stadsvisie 2030

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

De stad als onderneming?

De stad als onderneming? IkZitopZuidZ id De stad als onderneming? Willem Sulsters & Hidde van der Veer Conferentie Kansrijk ondernemen in de krachtwijken Rotterdam, 14 oktober 2009 IkZitopZuid Wie zijn wij? IZoZ is een privaat

Nadere informatie

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM AMSTERDAM METROPOLITAN AREA SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM WELKOM. BIJ DE 3D MAKERS ZONE METROPOOLREGIO AMSTERDAM: 1 plek alle Additive Manufacturing / 3D-Printing mogelijkheden

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

F A B S C H O L K I D S

F A B S C H O L K I D S F A B S C O H O L K I D S Over FabSchool Kids In Fabschool Kids staat zelf dingen maken, creativiteit en samenwerken centraal. In hands-on workshops in het Fablab Amsterdam leren kinderen alles over digitale

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Food Lab 26-30 maart. Food Center Amsterdam. Het verduurzamen van de lokale voedselketen en de rol van het Food Center Amsterdam

Food Lab 26-30 maart. Food Center Amsterdam. Het verduurzamen van de lokale voedselketen en de rol van het Food Center Amsterdam Food Lab 26-30 maart Food Center Amsterdam Het verduurzamen van de lokale voedselketen en de rol van het Food Center Amsterdam Ellen Mensink Creative City Lab 30 maart 2012 Programma van dag 5 13.00 Welkom

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam Werken bij Havenbedrijf Amsterdam De Amsterdamse haven Als vierde haven van West-Europa speelt de Amsterdamse haven een belangrijke rol in de regionale en nationale economie. Door de strategische ligging

Nadere informatie

DOE MEE: IMAG(IN)E YOUR CITY! Vrijdag 7 juni 2013. Individuele training YOU RE concepting door Concire

DOE MEE: IMAG(IN)E YOUR CITY! Vrijdag 7 juni 2013. Individuele training YOU RE concepting door Concire DOE MEE: IMAG(IN)E YOUR CITY! Vrijdag 7 juni 2013 Individuele training YOU RE concepting door Concire IMAG(IN)E THE CITY Ervaar zelf de waarde van het anders kijken en handelen in gebiedsontwikkeling De

Nadere informatie

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert.

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Onze missie Waar wij voor staan Door het versterken van de signatuur van de Maastrichtse mode- en designsector in combinatie met de sterke reputatie

Nadere informatie

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus New World Water & Sanitatie Campus Agri & Food De New World Campus is dé plek waar oplossingen worden gevonden voor mondiale vraagstukken

Nadere informatie

Ruimtelijk economische dynamiek metroregio R dam-den Haag positie en kansen Plaspoelpolder

Ruimtelijk economische dynamiek metroregio R dam-den Haag positie en kansen Plaspoelpolder Ruimtelijk economische dynamiek metroregio R dam-den Haag positie en kansen Plaspoelpolder Presentatie, bijeenkomst VNO-NCW West 10-02-2016 Prof dr Pieter Tordoir GPIO, Universiteit van Amsterdam Telos,

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

In het Oog van de Orkaan: op weg naar nieuwe economie

In het Oog van de Orkaan: op weg naar nieuwe economie In het Oog van de Orkaan: op weg naar nieuwe economie Jan Rotmans Breda, Rotterdam, 26-03-2013 www.twitter.com/janrotmans We leven niet in tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Bijeenkomst Rabobank Noord- en Oost- Achterhoek Monique van Plateringen & Annemarie Kuijer 9 februari 2015 Introductie Sprekers Annemarie Kuijer, sectormanager

Nadere informatie

Guus Balkema, 010Works & initiatiefnemer & voorzitter SuGu Club. Arash Aazami, Bas Nederland & initiatiefnemer SuGu Club

Guus Balkema, 010Works & initiatiefnemer & voorzitter SuGu Club. Arash Aazami, Bas Nederland & initiatiefnemer SuGu Club De SuGu Club De SuGu (Start-Up & Grown-Up) Club richt zich op de biobased- en de creatieve industrie van Rotterdam. Op dit moment zien wij als ondernemers te weinig concrete samenwerking in deze sectoren,

Nadere informatie

PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE. Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld

PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE. Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld 1. 3D-PRINTEN ALS TOEKOMSTIGE SLEUTEL ELEMENT 2.... 3.... Najib Amali 7X660 Product Presentation

Nadere informatie

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK VERSIE JUNI 2014 INLEIDING De Bouwcampus staat in de steigers: hier pakken we de uitdagingen binnen de bouw gezamenlijk op. In vraagstukken die zowel private als publieke

Nadere informatie

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak 3D-PROJECT HOOGEVEEN Rotaryclub Staphorst-Reestland Kansen zien is Er is een tekort aan technici en zonder goede technici is het lastig innoveren en zonder innovatie komen duurzame ontwikkelingen niet

Nadere informatie

Fieldlabs regio Rotterdam in ontwikkeling Anton Duisterwinkel, InnovationQuarter

Fieldlabs regio Rotterdam in ontwikkeling Anton Duisterwinkel, InnovationQuarter Fieldlabs regio Rotterdam in ontwikkeling Anton Duisterwinkel, InnovationQuarter 1 Fieldlab Fieldlab is: een praktijkomgeving waarin bedrijven en kennisinstellingen doelgericht Smart Industry oplossingen

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

BUSINESSPLAN VREDEMANLAB

BUSINESSPLAN VREDEMANLAB BUSINESSPLAN VREDEMANLAB Stichting Passages, mei 2009 Voorstellen voor de realisering van een fablab+ in Fryslân BUSINESSPLAN VREMANLAB STICHTING PASSAGES Afbeeldingen omslag en deze pagina: Foto s boven:

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 1 Doel Havenvisie 2030 Richting geven aan de verdere ontwikkeling van de Rotterdamse mainport. Zekerheid en perspectief bieden aan klanten, burgers, overheden

Nadere informatie

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie.

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Toon Jansen * New Urban Creatives Almere * 12 maart 2014 Stelling I Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Stelling II Door het beschikbaar stellen van goedkope/betaalbare woon- en

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Winst met Waarde In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Erwin Meijboom Je hebt de stap genomen om deze e-paper te downloaden! Ben je startend ondernemer, wil je je startup gaan ontwikkelen,

Nadere informatie

Metaal- en foodindustrie naar 2020

Metaal- en foodindustrie naar 2020 Metaal- en foodindustrie naar 2020 Lunch & learn, 24 september 2014 Rabobank LVC en Maasduinen Henri Cocu, Sectormanager Industrie Hans van Haaren Sectormanager Food Sectormanagement als inspiratie Hans

Nadere informatie

oprichting oprichting C.o.i.2014 3.4 kaart #1/7 Breda, city of imagineers de tijd is rijp. een initiatief van de vereniging voor de beeldindustrie

oprichting oprichting C.o.i.2014 3.4 kaart #1/7 Breda, city of imagineers de tijd is rijp. een initiatief van de vereniging voor de beeldindustrie oprichting oprichting C.o.i.2014 3.4 kaart #1/7 Breda, city of imagineers de tijd is rijp. een initiatief van de vereniging voor de beeldindustrie belofte belofte C.o.i.2014 3.4 kaart #2/7 zonder verbeelders

Nadere informatie

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN!

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! DOELEN VAN PARTICIPATIEWET ALLEEN TE HALEN ALS RIJK, PROVINCIE, GEMEENTEN, ONDERWIJS EN SOCIALE PARTNERS GEZAMENLIJK AAN DE SLAG GAAN! DE PARTICIPATIEWET IN OOST-GRONINGEN:

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Verbinding tussen talenten in het kunstvakonderwijs en het culturele veld vergroot de kans op het slagen van talent.

Verbinding tussen talenten in het kunstvakonderwijs en het culturele veld vergroot de kans op het slagen van talent. Verslag werkconferentie talentontwikkeling 23 april 2015 Algemeen De werkconferentie was het startpunt van een traject dat een bijdrage gaat leveren aan een langetermijnvisie en ambitie op het terrein

Nadere informatie

Economisch optimisme

Economisch optimisme Mindmap scenario A Economische groei belangrijker dan belangen van toekomstige generaties Weinig overheidsregulering, kans op monopolies Bedrijven aan de macht m.n. multinationals Weersbeïnvloeding in

Nadere informatie

Virtualisatie van onze omgeving

Virtualisatie van onze omgeving Virtualisatie van onze omgeving Projectie op de buitenkant van een gebouw Building Façade Displays for real-time crossurban information dissemination: New York Projectie op de buitenkant van een gebouw

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

HOLLANDSE NIEUWE 21 INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS. hollandse-nieuwe.com

HOLLANDSE NIEUWE 21 INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS. hollandse-nieuwe.com INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS We zijn 21 jaar onderweg! Nog steeds kan het beter, slimmer, anders. Vandaar ook geen retrospectief maar een korte update van het nu en wat ons morgen gaat brengen.

Nadere informatie

Samenstelling bestuur

Samenstelling bestuur Presentatie KvO 2.0 Samenstelling bestuur Krachtteam Peter Beckers : voorzitter Jan van Loon : initiatiefnemer Theo Vinken : initiatiefnemer Paul Jansen : aanvoerder werkorganisatie 2a Karel Jan van Kesteren

Nadere informatie

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring HEALTH CARE LAB Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring Medische proeftuin en R&D centrum voor nieuwe innovaties Concept HEALTH CARE LAB Inleiding

Nadere informatie

HAN. Community in progress

HAN. Community in progress HAN Community in progress Dit is HAN Hetgeen wat nu voor je ligt is het HAN-merkboek. HAN is de afkorting die wij gebruiken voor de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Dit boek geeft voor eenieder die met

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Kader Stedelijke Ontwikkeling

Kader Stedelijke Ontwikkeling Presentatie Hans Beekman MCD Open College Gemeenten Kader Stedelijke Ontwikkeling De prospectus van de stad 11 juni 2013 Aanleiding Eerdere opdracht nieuwe nota Grondbeleid (rekenkamerrapport Grond voor

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE Hoofdlijnen van de strategische economische agenda 11 november 2014 2 ONDERNEMERS ZIJN DE ECONOMISCHE MOTOR VAN EEN STAD. OOK IN ALMERE. VOORWOORD Als getogen Almeerder

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Ambitie en Aanleiding Activiteiten Te realiseren waarden Onze werkwijze Ambitie Spoorzone met allure * Kwaliteitsverbetering

Nadere informatie

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan De Retailscan 2014 is 350 x ingevuld. 24% van de respondenten is werkzaam in de foodsector en 76% in de non food. Van de respondenten

Nadere informatie

Uitnodiging. 5 oktober 2011 Utrecht

Uitnodiging. 5 oktober 2011 Utrecht DOETANKS ONLINE Uitnodiging 5 oktober 2011 Utrecht CAFÉS Slimmernetwerk Grand Café: Slimmer werken in actie! KENNISSEN Slimmernetwerk, het netwerk voor vernieuwers werkzaam in de publieke sector, pakt

Nadere informatie

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 2 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 pakjeruimte.nl zelfbouw@rotterdam.nl facebook.com/zb010 pinterest.com/pakjeruimte Programma zelfbouw rotterdam 2015-2018

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen AANLEIDING De creatieve industrie is een sector die de economische en culturele waarde van betekenis centraal stelt en exploiteert. Deze

Nadere informatie

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI = sociale duurzaamheid, van A naar anders. Anders denken, nieuwe wegen bewandelen en nieuwe, niet voor de hand liggende samenwerking tot stand brengen

Nadere informatie

Brainport Industries Campus Invalshoeken. 14-10-2015 Jaarcongres BI 2

Brainport Industries Campus Invalshoeken. 14-10-2015 Jaarcongres BI 2 Brainport Industries Campus Invalshoeken 14-10-2015 Jaarcongres BI 2 Brainport Industries Campus Sociaal 14-10-2015 Jaarcongres BI 3 Sociaal Fabriek van de Toekomst Boeien, binden en behouden van technisch

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD _ RDM CENTRE OF EXPERTISE Rotterdam heeft de ambitie uit te groeien tot een klimaatbestendige deltastad met de meest innovatieve en duurzame haven ter wereld. Deze ambitie

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

SOCIALE INNOVATIE VERSTERKT CONCURRENTIEKRACHT

SOCIALE INNOVATIE VERSTERKT CONCURRENTIEKRACHT SOCIALE INNOVATIE VERSTERKT CONCURRENTIEKRACHT Het is alweer even geleden dat de wereld wakker werd geschud door de economische crisis. We noemen het nog vaak crisis, maar feitelijk is het een overgangsfase

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Hasmik Matevosyan, mode-onderzoekster Mode-industrie zonder verspilling Hasmik Matevosyan (1987) studeerde

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

2013.10.03 POSITIONERING EN NAAMGEVING

2013.10.03 POSITIONERING EN NAAMGEVING 2013.10.03 POSITIONERING EN NAAMGEVING positionering meest kansrijke, relevante, effectieve, ware en onderscheidende verhaal voor de spoorzone DE AMBITIE gebiedsontwikkeling Delft wil een nieuw stuk stad

Nadere informatie

Jij leert van de stad de stad leert van jou

Jij leert van de stad de stad leert van jou Leerstad Tiel Jij leert van de stad de stad leert van jou LA SOURCE EUROPÉENNE DE L HABITAT ( SEDHA) De Stichting Raad van Toezicht Strategisch platform SEDHA Gedeelde visie Glocal e visie Ethisch/Kwaliteits

Nadere informatie

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 1-3

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 1-3 GEBIEDEN 4 havo 3 Stedelijke gebieden 1-3 PAR 2 De stad als sociaal centrum * A. De functies van de stad en botsende belangen. * B. Ruimtegebrek in de stad * C. De stad als verzorgingscentrum A. De vier

Nadere informatie

Contextbeschrijving Cofely Capelle a/d IJssel

Contextbeschrijving Cofely Capelle a/d IJssel Contextbeschrijving Cofely Capelle a/d IJssel Shailin Soekaloe S. Soekaloe Contextbeschrijving Naam: Shailin Soekaloe Studentnummer: 12072273 Opleiding: Werktuigbouwkunde Duaal 1. Voorwoord Deze contextbeschrijving

Nadere informatie

Het MNF (Max Neef Framework) is een initiatief van Plan B en Innovation Booster.

Het MNF (Max Neef Framework) is een initiatief van Plan B en Innovation Booster. Het MNF Concept Een concept voor bibliotheken om een (vernieuwde) positie, identiteit en nieuwe vormen van dienstverlening vorm te geven. En hun waarde te kunnen aantonen, die zoveel meer is dan geld en

Nadere informatie

www.marktonderzoek.be

www.marktonderzoek.be Wij zetten het jaar vol inspiratie en enthousiasme in met een overzicht van enkele trends waar we als ondernemer in 2015 niet omheen kunnen. Op de hoogte zijn van deze trends en erop inspelen kan uw activiteiten

Nadere informatie

Management van retour-logistieke ketens

Management van retour-logistieke ketens Management van retour-logistieke ketens Erwin van der Laan RSM Erasmus Universiteit EVO dag 30 mei 2006 Duurzame Supply Chains Meet the needs of the present without compromising the ability of future generations

Nadere informatie

Nog steeds in. Helmond 77%

Nog steeds in. Helmond 77% De trends volgens de Helmonders Bijlage 4 Resultaten enquête Stadspanel Onderzoek en Statistiek Gooitske Marsman Augustus 2011 Inleiding Helmond heeft een start gemaakt met het project dat uiteindelijk

Nadere informatie

Uw businessmodel voor de toekomst 22 september 2014. Roland van de Pas

Uw businessmodel voor de toekomst 22 september 2014. Roland van de Pas Uw businessmodel voor de toekomst 22 september 2014 Roland van de Pas Even voorstellen Adviseur MKB (industrie en creatieve industrie) Focus: Roland.vande.Pas@kvk.nl www.linkedin.com/pub/roland-van-de-pas

Nadere informatie

Paradigmashift in kantelperiode

Paradigmashift in kantelperiode Paradigmashift in kantelperiode Van aanbodgericht naar vraaggericht Van grootschalig naar kleinschalig Centraal naar Decentraal Van landelijk naar lokaal Van hiërarchisch naar zelforganiserend Van bureaucratisch

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Een beter imago begint bij jezelf

Een beter imago begint bij jezelf Een beter imago begint bij jezelf David Kok in gesprek met Thomas Marzano Gemeenten, ambtenaren, de politiek, de overheid als geheel: we kampen met een imagoprobleem. We doen ons werk (vaak) niet goed,

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities I N V E S T E R E N I N O N T W I K K E L I N G Ideeën Plannen Het is tijd voor de NOM! Ambities Missie De NOM is de permanente katalysator van economische ontwikkeling in Noord-Nederland. Dit is niet

Nadere informatie