ctualiteiten rechten van vóór 23 december 1984, zijn al deze vorderingen inmiddels verjaard. Zou de goede trouw hier nog uitkomst kunnen bieden?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ctualiteiten rechten van vóór 23 december 1984, zijn al deze vorderingen inmiddels verjaard. Zou de goede trouw hier nog uitkomst kunnen bieden?"

Transcriptie

1 ctualiteiten rechten van vóór 23 december 1984, zijn al deze vorderingen inmiddels verjaard. Zou de goede trouw hier nog uitkomst kunnen bieden? Aantonen uitkeringsvoorwaarden Vanwege niet tijdige en niet ver genoeg gaande aanpassing van de WWV aan het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen en dienovereenkomstige uitvoering door de meeste gemeenten in Nederland, zijn gehuwde vrouwen jarenlang verkeerd voorgelicht omtrent hun WWV-rechten. Daardoor is er door toedoen van zowel de rijks- als de gemeentelijke overheid onnodig veel tijd voorbijgegaan. In deze tijd is materiaal, waarmee aangetoond kan worden dat er aan de uitkeringsvoorwaarden is voldaan, verloren gegaan. Dit mag niet (geheel) voor rekening van de gehuwde vrouw komen. De Raad van Beroep in Den Haag heeft voor een soepele benadering gekozen en een omkering van de bewijslast toegepast. Zie hiervoor Rechtspraak Nemesis 1990 nr 80. Zie ook Nemesis 1990, nr. 2, pag. 98 en 99, 'WWV voor gehuwde vrouwen en het nieuwe wetsvoorstel' van Len Andringa. Annie Lenting Gelijke behandeling pensioenvoorzieningen Eerste Kamer der Staten-Generaal Gewijzigd voorstel van wet 20 februari 1990 Vergaderjaar nr TK Commentaar De tekst van artikel 1637ij van het Burgerlijk Wetboek en de tekst van de Wet gelijke behandeling worden door Onze Minister van Justitie in het Staatsblad geplaatst. Lasten en bevelen dat deze in het Staatsblad zal worden geplaatst en dat alle ministeries, autoriteiten, colleges en ambtenaren wie zulks aangaat, aan de nauwkeurige uitvoering de hand zullen houden.' Op 17 mei 1990 wees het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen te Luxemburg een verstrekkend arrest in de zaak Douglas Harvey BarberlGuardian Royal Exchange Group (zaaknr. C-262/88; gepubliceerd in Rechtspraak Nemesis 1990 nr 116; zie ook E. Hoving, 'Gelijke behandeling mannen en vrouwen in pensioenregelingen', Tijdschrift voor Pensioenvraagstukken (TVP) 1990, pag ; C. M. Sjerps, 'Van Doornroosje en haar hardnekkige prins, oftewel: hoe het EG-Hof de pensioenwereld probeert te wekken', Sociaal Recht 1990, pag en S. Prechal, 'Ondeugdelijke communautaire wetgeving: de pensioenenrichtlijn', NJB 1990, pag ). De gevolgen van het Barber-smest voor wetsvoorstel zijn enorm. Het Wetsvoorstel is opgesteld ter uitvoering van de zogenaamde Vierde EG-Richtlijn (betreffende de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen in de ondernemings- en sectorièle regelingen, Publicatieblad L 255/40) van 30 juli 1986, ook wel de Pensioen-richtlijn genoemd. Art. 5 van die Richtlijn bepaalt dat het beginsel van gelijke behandeling hier inhoudt dat iedere vorm van discriminatie op grond van geslacht, hetzij direct, hetzij indirect, door verwijzing van met name echtelijke staat of gezinssituatie is verboden, in het bijzonder met betrekking tot het toepassingsgebied van de regelingen, de toelatingsvoorwaarden, de verplichting tot premiebetaling en premieberekening, de berekening van de prestaties (uitkeringen). De personele werkingssfeer van de Richtlijn strekt zich uit tot de werknemers, zelfstandigen, werklozen en gepensioneerden in verband met ouderdom of invaliditeit (zie voor een uitgebreide bespreking van de Richtlijn: J.H.J. de Wildt, 'Gelijke behandeling in aanvullende pensioenregelingen', TVP, pag. 73 e.v.). Volgens Prechal, in bovengenoemd artikel in het NJB, moet de communautaire wetgever na het Barber-earest met reparatiewetgeving komen, als ook de lidstaten die de nationale wetgeving ter uitvoering van de Richtlijn ingrijpend moeten herzien. Nederland is er niet in geslaagd wetsvoorstel tijdig, dat wil zeggen voor het verstrijken van de uitvoeringstermijn van de Vierde Richtlijn, in het Staatsblad te doen belanden (de Vierde Richtlijn verplichtte de lidstaten de nationale wetgeving vóór 31 juli 1989 aan te passen). De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zal het wetsvoorstel moeten intrekken teneinde gevolgen van het Barber-anest te codificeren. Daarbij zal zij moeten erkennen dat zij in haar eerste beoordeling van het belang van het Barber-arrest voor het onderhavige Wetsvoorstel de plank volledig missloeg. In antwoord op vragen gesteld door Tweede-Kamerlid L. Groenman (D'66) antwoordde Ter Veld dat de uitspraak van het EG-Hof geen aanleiding geeft 'te veronderstellen dat daarmee de Vierde EG-Richtlijn voor een deel opzijgezet is' (zie NJB 1990, pag ). Hierna wordt de schade die het Wetsvoorstel op 17 mei 1990 opliep artikelsgewijs op een rijtje gezet. Voor een uitgebreide inhoudelijke bespreking van het Wetsvoorstel wordt hier verwezen naar het artikel 98 NEMESIS

2 'Pensioenen' van Carien Evenhuis in Nemesis 1989, nr. 2, pag Artikelen I en IIA Krachtens artt. I en ÜA wordt in art. 1637ij BW en in art. la van de Wet gelijke behandeling (WGB) de uitzondering van het discriminatieverbod voor uitkeringen of aanspraken op grond van pensioenregelingen geschrapt. Deze artikelen moeten uiteraard worden gelezen in samenhang met de overgangsbepalingen in art. Ela en nic, waarin staat dat uit deze wet pas op 1 januari 1993 verplichtingen voor bestaande pensioenregelingen kunnen voortvloeien. Deze termijn vloeide voort uit art. 8 lid 1 van de Vierde Richtlijn. Gedurende de gehele behandeling van Wetsvoorstel werden er al grote vraagtekens geplaatst bij de betrouwbaarheid van deze termijn. Het EG-Hof had immers op 13 mei ruim twee maanden voor de definitieve vaststelling van de tekst van de Vierde Richtlijn - geoordeeld dat de uitkering die werknemers ingevolge een aanvullende bedrijfspensioenregeling ontvangen een beloning in de zin van art. 119 EEG-Verdrag is (Bilka Kaufhaus GmbHIK. Weber von Hartz, zaaknr. 170/84, Jur. 1986, pag e.v.). En dit arrest was er slechts één in een hele reeks van uitspraken over de betekenis van art. 119 EEG- Verdrag op pensioengebied, ingezet met het arrest van het EG-Hof van 25 mei 1971, zaak nr. 80/70, Defrenne I, Jur. 1971, pag. 445 e.v.. De consequenties van deze rechtspraak werden bij de vaststelling van de definitieve tekst van de Vierde Richtlijn niet getrokken, om politieke redenen (zie daarover Prechal in bovengenoemd artikel). De Nederlandse regering hield zich bij de uitvoering van de Vierde Richtlijn tegen beter weten in strikt aan de tekst ervan. Meteen in het Voorlopig Verslag van 1 maart 1989 merkten de leden van de CDA-fractie op dat de verhouding tussen art. 119 EEG-Verdrag en de Vierde Richtlijn onduidelijk is. Gevraagd werd of er geen pogingen hadden kunnen worden ondernomen om die onduidelijkheden weg te nemen en 'geheel en ruimhartig' recht te doen aan de jurisprudentie van het EG-Hof. Het onderwerp kwam in de loop van de parlementaire behandeling regelmatig terug. Het antwoord van de bewindslieden luidde steeds dat er inderdaad geen sprake was van een volkomen heldere situatie, maar dat een uiteindelijk oordeel over de verhouding tussen art. 119 EEG-Verdrag en de Vierde Richtlijn is voorbehouden aan de rechter. En daarbij verwachtten de bewindslieden 'dat het EG-Hof in voorkomende gevallen de bepalingen van de Vierde Richtlijn bij zijn overwegingen zal betrekken' (TK , nr. 5, pag. 2 en 3). Om een lang verhaal kort te maken, het verlossend rechterlijke antwoord kwam op 17 mei 1990 en het luidde zoals iedereen had voorspeld. Het EG-Hof beschouwt uitkeringen krachtens aanvullende collectieve pensioenregelingen als beloning in de zin van art Bij die vaststelling in r.o. 10 t/m 20 van het Barèer-arrest verwijst het Hof in het geheel niet naar de Vierde Richtlijn. Een en ander brengt met zich mee, dat hetgeen met de artt. I en IIA van Wetsvoorstel werd beoogd inmiddels van rechtswege deel is gaan uitmaken van het nationale recht. Het Gemeenschapsrecht werkt immers direct door in de nationale rechtsorde van de lidstaten. Overeenkomstig art. 92 van de Grondwet kunnen bij of krachtens verdrag aan volkenrechtelijke organisaties bevoegdheden tot wetgeving, bestuur of rechtspraak worden opgedragen. Dat is gebeurd ten aanzien van de Europese Gemeenschappen, waarvan overeenkomstig art. 91 Grondwet de constituerende verdragen goedgekeurd werden door de Staten-Generaal. Art. 93 Grondwet gaat over de intern-rechtelijke werking: bepalingen van verdragen en besluiten van volkenrechtelijke organisaties die naar hun inhoud een ieder verbindend zijn, hebben verbindende kracht nadat zij bekend zijn gemaakt. Art. 94 Grondwet werkt het beginsel van doorwerking in de nationale rechtsorde verder uit door te stellen dat binnen Nederland geldende wettelijke voorschriften geen toepassing vinden als zij onverenigbaar zijn met verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties. De uitzondering ten aanzien van pensioenen in art. 1637ij BW en art. la WGB kan dus in ieder geval met ingang van 17 mei 1990 niet langer als rechtsgeldig worden beschouwd. Dit betekent dat belanghebbenden zich tot de rechter kunnen wenden op basis van deze artikelen, inzake alle vormen van ongelijke behandeling in aanvullende pensioenregelingen die na 17 mei 1990 tot ongelijke beloning van mannelijke en vrouwelijke werknemers leiden. Tevens zal de Commissie gelijke behandeling van mannen en vrouwen bij de arbeid die krachtens art. 14 WGB bevoegd is een oordeel te geven in ongelijke-behandelingskwesties een oordeel kunnen geven over ongelijke behandeling in aanvullende pensioenregelingen op grond van de WGB. Tot nu toe heeft de 'nieuwe' Commissie gelijke behandeling - ingesteld per 1 juli zich nog niet uitgelaten in pensioen-aangelegenheden. Wel heeft deze Commissie een aantal klachten op pensioengebied in behandeling (zie Nieuwsbrief van de Commissie Gelijke Behandeling nr. 2, september 1990). De 'oude' Commissie Gelijke Behandeling verklaarde zich reeds in 1983 bevoegd om in bepaalde gevallen kennis te nemen van ongelijke behandeling in aanvullende pensioenregelingen (zie onder andere de jaarverslagen 1983, pag. 22; 1985, pag. 4 en 5; 1988/1989, pag. 39). Daarbij baseerde de oude Commissie zich in navolging van het EG-Hof op de Tweede EG-Richtlijn inzake gelijke behandeling van mannen en vrouwen bij de toegang tot het arbeidsproces, de beroepsopleiding, de promotiekansen en de arbeidsvoorwaarden. De oude Commissie achtte onder meer ongelijke pensioenleeftijden voor in- en uitsluiting van vrouwen van een aanvullende pensioenregeling in strijd met de WGB. In Wetsvoorstel is gekozen voor een open-normomschrijving. Specifieke discriminatieverboden zijn in de wet niet opgenomen. Dit in tegenstelling tot de Vierde Richtlijn die in art. 6 lid 2 onder a t/m j een opsomming bevat van verboden vormen van onderscheid. In Wetsvoorstel zijn slechts de uitstelmogelijkheden die de Vierde Richtlijn ook biedt gecodificeerd als uitzonderingen op het discriminatieverbod (zie hierna bij de bespreking van art. 12c en artt. üb en Die). Deze opzet sluit aan bij de systematiek van de WGB, die direct en indirect onderscheid verbiedt. De systematiek brengt als nadeel met zich mee dat over alle in Nederland voorkomende 'verdachte' criteria, zoals ongelijke behandeling op grond van de omvang van een dienstbetrekking, eerst nog geprocedeerd moet worden voordat duidelijkheid bestaat over de betekenis van het Wetsvoorstel. De wetgever heeft hier de kans die de Vierde Richtlijn bood om duidelijk aan te geven 'hoe het moet', laten liggen. Deze terughoudendheid wortelt in een sterke traditie van een terughoudende overheidsopstelling bij het ingrijpen in de aanvullende pensioensfeer (zie hierover Janny Dierx en Margriet Kraamwinkel 'Pensioenplicht', Nemesis 1989, nr. 4, pag ). De overheid durfde het ook nu weer niet aan om ordenend op te treden en wilde het liever aan de rechter overlaten om stukje bij beetje de regels te scheppen. Dat dit geen gelukkige strategie is, is met het Barber-airest bewezen. De overheid zou nu alsnog haar verantwoordelijkheid kunnen invullen door de specifieke Nederlandse problemen door middel van wetgeving op te lossen. Twee onderwerpen die zich daar bij uitstek toe lenen zijn het maken van onderscheid tussen voltijdwerkers en deeltijdwerkers en de in de Nederlandse pensioenregelingen ingeburgerde franchise-methoden. Deze twee onderwerpen zijn tijdens de parle nr 6 299

3 mentaire behandeling van Wetsvoorstel veelvuldig ter sprake gekomen. Deeltijdwerk Pensioenregelingen in Nederland kennen op grote schaal bepaalde voorwaarden voor deeltijdwerkers, die ongunstiger zijn dan de bepalingen die gelden voor voltijdwerkers. De voorwaarden variëren van het volledig uitzonderen van deeltijdwerkers van de pensioenregeling (hetgeen veelvuldig voorkomt bij de kleinere ondernemingspensioenfondsen) tot het stellen van een bepaalde urengrens (bijvoorbeeld 16 uur voor bibliotheekpersoneel) al dan niet in combinatie met een bepaalde salarisgrens (bijvoorbeeld in de schoonmaaksector: 30 uur per week en meer dan ƒ ,- jaarinkomen) of een bepaalde lengte van het dienstverband (bijvoorbeeld de pensioenregeling van de PTT: meer dan 50 procent van de normale werktijd en tenminste 3 jaar in dienst). Het gaat hier om een vorm van indirect onderscheid: een sexe-neutraal criterium dat in de praktijk overwegend nadelig is voor vrouwen. De Nederlandse regering weigert een absoluut verbod op het maken van onderscheid ten opzichte van deeltijdwerkers uit te vaardigen. De reden daarvoor is niet zozeer dat men betwijfelt of deeltijdwerkers - ook in Nederland - in overwegende mate vrouwen zijn. Dat erkende staatssecretaris Ter Veld bij de behandeling van Wetsvoorstel ruimhartig (zie Hand. TK 31 januari 1990, t/m ). De regering meent dat de rechter per geval moet beoordelen of er sprake is van een 'objectieve rechtvaardigingsgrond'. Dit in navolging van de jurisprudentie van het EG-Hof over ongelijke behandeling van deeltijdwerkers in de hiervoor genoemde Bjfta-zaak. In dat arrest oordeelde het Hofdal art. 119 niet wordt geschonden, indien de nationale rechter vaststelt dat: -het gekozen middel, namelijk ongunstige behandeling van deeltijdwerkers ten opzichte van voltijdwerkers, beantwoordt aan een werkelijke behoefte van de onderneming, -geschikt is om het beoogde doel te bereiken en -daarvoor ook noodzakelijk is. In latere jurisprudentie heeft het EG- Hof de eisen waaraan een objectieve rechtvaardigingsgrond moet voldoen verder aangescherpt. In het arrest van 13 juli 1989 in de zaak I. Rinner- KühnlFWW Spezial-Gebaudereinigung GmbH & Co. (Rechtspraak Nemesis 1990 nr 57) achtte het Hof een West-Duitse wettelijke regeling die werknemers die op minder dan 10 uur per week of 45 uur per maand werken, uitsluit van het recht op ziekengeld, in strijd met art Daarbij overwoog het Hof dat voor objectieve rechtvaardiging van een dergelijke regeling vereist is, dat een noodzakelijk doel van de sociale politiek van de staat wordt nagestreefd. De beoordelingsmarges voor de nationale rechter zijn zo wel heel klein gemaakt. Het moet dan ook niet aannemelijk geacht worden dat een pensioenfonds een rechtvaardigingsgrond voor benadeling van deeltijdwerkers kan 'ophoesten'. Temeer daar het voorkomen van dergelijke bepalingen naar mijn mening uitsluitend verklaard kan worden door kostenoverwegingen, hetgeen nooit een objectieve rechtvaardiging voor ongelijke behandeling kan zijn. Financiële overwegingen brengen de werkgever of het pensioenfonds immers altijd tot het uitzonderen van bepaalde categorieën personeel. In het arrest Maria KowalskalFreie Hansestadt Hamburg (EG-Hof 27 juni 1990, zaak nr. C-33/89; Rechtspraak Nemesis 1990, nr 127) heeft het EG-Hof aangegeven, dat deeltijdwerkers in dat geval ging het ook om een aanvullende pensioenregeling - recht hebben op eenzelfde aanspraak op een pensioenuitkering als voltijdwerkers, naar evenredigheid van de omvang van de dienstbetrekking. De Nederlandse wetgever zou er goed aan doen om deze methode, gelijke behandeling naar rato, vast te leggen in Wetsvoorstel Daarmee wordt voorkomen dat er eindeloos zal worden geprocedeerd over de vraag of een uitsluiting van deeltijdwerkers die 10 uur per week, of 8 uur per week werken, is toegestaan en tenslotte of het dan bij 4 uur per week, 3 uur per week of 2 uur per week soms nog wel mag. Pensioenfondsen zijn gebaat bij duidelijke normstelling. Een voorbeeld daarvan is de pensioenregeling voor het opticiens-bedrijf die nu nog deeltijdwerkers uitsluit die minder dan 30 uur per week werken. Per 1 januari 1991 wil het pensioenfonds een verlaging van de grens aanbrengen naar 19 uur. Werknemers die tussen de 19 en 25 uur per week werken, ontvangen dan een pensioenuitkering van 65 procent en werknemers die tussen de 25 en 32 uur werken 80 procent. Wie meer dan 32 uur per week in het opticiens-bedrijf werkt, ontvang 100 procent. Dergelijke oplossingen worden momenteel vaker getroffen door pensioenfondsen, vanuit de gedachte dat de discriminatie dan in ieder geval 'niet meer zo erg is'. Overigens handelt het Bedrijfspensioenfonds voor de optiekbedrijven regelrecht in strijd met het advies van de eigen Vereniging voor Bedrijfspensioenfondsen. In het ledenorgaan VB Contact concludeert de Vereniging dat geen enkele urengrens voor uitsluiting van deeltijdwerkers, gelet op de jurisprudentie van het EG- Hof, nog verdedigbaar is (Nr. 57, mei 1990, pag. 5 en 6). Dit had de wetgever gemakkelijk kunnen voorkomen door een algeheel verbod op benadeling van deeltijdwerkers. Daarbij zou dan meteen wettelijk moeten worden vastgelegd, dat het verbod zich ook uitstrekt tot flexibele werknemers, thuiswerkers, en dergelijke, omdat anders die categorieën werknemers nog de gang naar de rechter moeten maken. De wetgever zou er tevens goed aan doen om de eisen waaraan de objectieve rechtvaardiging bij indirect onderscheid in ieder geval moet voldoen, wettelijk vast te leggen. Franchises Alle aanvullende pensioenregelingen houden op de een of andere manier rekening met de AOW. Het salaris-gedeelte dat bij de aanvullende pensioenopbouw buiten beschouwing wordt gelaten, heet de franchise. Veel regelingen koppelen de franchise aan de AOW. Voor alleenstaanden wordt een lager bedrag buiten beschouwing gelaten dan voor gehuwden/samenwoners, omdat de AOW voor twee echtgenoten/samenwoners hoger is dan die voor één alleenstaande. De meeste aanvullende pensioenregelingen bouwen bij de pensioenuitkering als franchise bij alle twee de gehuwde of samenwonende werknemers de volledige gehuwden-aow in. Sinds de verzelfstandiging van de AOW in 1985 ontvangen gehuwden en samenwoners echter ieder 50 procent, dat is samen 100 procent. Hierdoor ontstaat voor tweeverdieners een 'gat' in het aanvullend pensioenresultaat (zie hierover M. Bruyn-Hundt, 'Gelijke behandeling in pensioenen', Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken 1987, pag en 'AOW, de Derde Richtlijn en aanvullende pensioenen', Economisch Statistische Berichten 1983, pag ). Alleenverdieners, een groep die nog altijd overwegend uit mannen bestaat, halen wel een maximaal pensioenresultaat. Tweeverdieners, een groep waarin vrouwen natuurlijk veel sterker vertegenwoordigd zijn dan in de categorie alleenverdieners, niet. Deze franchise-methodiek is na Barber óók verboden. Het Hof overwoog immers dat gelijke behandeling op ieder afzonderlijk onderdeel van de beloningsstructuur van toepassing is. Het via de franchise bevoordelen van kostwinners is daarmee in strijd, omdat het tot ongelijke pensioenuitkeringen leidt die vrouwen vaker benadelen dan mannen. Deze constatering heeft zowel gevolgen voor de wettelijke pensioenen als voor de pensioenfondsen. De wetgever zal de AOW verder moeten individualiseren: het probleem wordt immers veroorzaakt door de 'semiverzelfstandiging' in de AOW. Voor 300 NEMESIS

4 de pensioenfondsen geldt, na het Barèer-arrest, dat zij zich niet meer kunnen verschuilen achter de uitkeringsmethodiek van de AOW. Zij zullen hun franchises niet langer kunnen baseren op de AOW, maar moeten een algemene franchise invoeren die voor iedere werknemer afzonderlijk gelijk is. Daarbij kunnen zij de franchise bijvoorbeeld koppelen aan het minimumloon of (zoals het PGGM doet) bepalen op een vast bedrag. Voor wat betreft de franchise-methodiek merk ik hierbij ook nog op dat het vaststellen van hoge franchises in het algemeen ook indirecte discriminatie van vrouwen kan opleveren. Vrouwen zijn immers massaal oververtegenwoordigd in de laagste inkomens-categorieën. Het opwerpen van een drempel in de vorm van een hoge franchise kan derhalve ook in strijd met art. 119 EEG-Verdrag worden geacht. De wetgever zou ook hier ordenend kunnen optreden door een wettelijk maximum vast te stellen. Artikel 2 Art. blijft ook na Barber van belang, omdat het zich richt tot de vrije beroepsbeoefenaren. Zij kunnen zich als niet-werknemers - niet beroepen op art. 119 EEG-Verdrag. Hetzelfde geldt voor het tweede lid van dit artikel. Artikel 12a Art. 12a is een definitie-artikel. De omschrijving van een pensioenvoorziening in dit artikel geeft aan dat het om voorzieningen in verband met arbeid moet gaan. Individuele overeenkomsten - bijvoorbeeld levensverzekeringen die de werknemer zelf afsluit - vallen niet onder de wettelijke omschrijving. De zogenaamde facultatieve - niet verplichte - bepalingen in collectieve regelingen vallen er wel onder. Artikel 12b Ook dit artikel blijft zijn betekenis na Barber behouden. Het introduceert een verbod tot het maken van onder- Scheid voor anderen dan de werkgever: pensioenfondsen en verzekeraars vallen hieronder. Art. 119 EEG-Verdrag ziet op de verhouding werkgever-werknemer. Krachtens art. 12b kan straks diegene worden aangesproken die het naleven van het gelijkheidsbeginsel in zijn macht heeft. Bij de verplicht gestelde bedrijfspensioenfondsen is dat het bestuur van het pensioenfonds en bij pensioenregelingen die bij collectieve arbeidsovereenkomsten worden afgesloten, kunnen straks de partijen bij deze CAO worden aangesproken. Het betreft hier overigens een uitbreiding van aansprakelijkheid. Het is niet zo dat een werknemer die nu onder een verplicht gestelde bedrijfspensioenregeling valt zich niet tot de werkgever kan wenden. Het EG-Hof heeft in het Barber-anest duidelijk verwoord dat pensioenuitkeringen onder art. 119 vallen, of zij nu voortvloeien uit de arbeidsovereenkomst, uit wettelijke verplichtingen of op vrijwillige basis zijn overeengekomen. In de literatuur wordt overigens ook betoogd dat uit het arrest Von Colson en KamannINordrhein-Westfalen van het EG-Hof (zaak nr. 14/83) voortvloeit dat diegene kan c.q. dient te worden aangesproken, die de naleving van het gelijkheidsbeginsel in zijn macht heeft (zie E. Hoving in bovengenoemd artikel). Dit zou voor een Nederlandse werkneemster van belang kunnen zijn die nu gelijke behandeling op aanvullend pensioengebied wil vorderen, terwijl de werkgever om wat voor reden ook niet meer bestaat. Artikel 12c Art. 9 lid c van de Vierde Richtlijn biedt de mogelijkheid om het beginsel van gelijke behandeling uit te stellen met betrekking tot het gebruiken van voor mannen en vrouwen verschillende actuariële berekeningselementen tot uiterlijk 31 juli Van deze mogelijkheid heeft Nederland gebruik gemaakt. De levensverwachting van vrouwen is in alle geïndustrialiseerde westerse landen hoger dan die van mannen. In Nederland bedraagt het verschil in levensverwachting 6,2 jaar in het voordeel van vrouwen (CBS, Maandstatistieken Bevolking juli 1990). De hogere levensverwachting maakt vrouwelijke werknemers op pensioengebied duurder: ze zullen gemiddeld langer dan mannen een pensioenuitkering ontvangen. Een pensioenfonds moet derhalve voor een vrouwelijke werknemer een groter bedrag reserveren om aan de gedane pensioentoezegging te kunnen voldoen. De nu veelal gehanteerde sterftetafels zijn de Gehele Bevolking Mannen en de Gehele Bevolking Vrouwen (CBS). Op het toepassen van deze sterftetafels bij het berekenen van pensioenpremies en pensioenprestaties (uitkeringen) is al veel kritiek geleverd, onder andere door de Emancipatieraad (zie het advies 'Verrekening van pensioenrechten bij scheiding, Den Haag september 1986, ü/27/86). Het behoren tot een bepaald geslacht is immers een onbeïnvloedbare grootheid, net zoals het behoren tot een bepaald ras, het hebben van een bepaalde huidskleur of het ontwikkelen van een bepaalde lichaamslengte. Het verbinden van nadelige financiële gevolgen aan het behoren tot een bepaald geslacht is in strijd met art. 1 van de Grondwet, dat iedere vorm van discriminatie op grond van - onder andere - geslacht verbiedt. Er is geen rechtvaardiging voor deze gewoonte - want dat is het - in de aanvullende pensioensfeer. Daarbij moet worden bedacht dat de solidariteit tussen lang- en kortlevenden juist de peiler is waarop de aanvullende pensioenregelingen gebaseerd zijn. Het is onjuist om die solidariteit op basis van algemene bevolkingsgegevens, die dan nog gebaseerd zijn op een geringe arbeidsmarktparticipatie van vrouwen, te doorbreken. Tevens moet worden geconstateerd dat beïnvloedbare factoren als het rijgedrag in het verkeer, het roken, het bezigen van hobby's als bergbeklimmen of jetskiën buiten beschouwing worden gelaten bij het bepalen van de pensioenpremies en -uitkeringen. Wie overigens denkt dat vrouwen op basis van hun langere levensverwachting voor een prikje bijvoorbeeld een uitvaartverzekering kunnen afsluiten, heeft het mis. Omdat ze langer leven, zou je verwachten dat de premie lager is: vrouwen kunnen er immers langer over doen om te betalen. Desgevraagd verklaarde een grote uitvaartverzekeraar dat bij het vaststellen van de verzekeringspremies voor vrouwen wordt uitgegaan van hun levensverwachting onder aftrek van 5 jaar. Art. 12c onder a van dit Wetsvoorstel staat toe dat verschillen in levensverwachting een rol spelen bij het vaststellen van de hoogte van de werkgeversbijdrage in alle soorten aanvullende pensioenregelingen. Art. 12c lid b staat toe dat bij beschikbare premieregelingen weliswaar de premies voor de werknemers gelijk moeten zijn, maar dat de uitkeringen voor mannen en vrouwen mogen verschillen. Een beschikbare premieregeling gaat uit van een bepaalde premie die door de werkgever elk jaar beschikbaar wordt gesteld voor pensioen. Voor die premie kan de werknemer zich een stukje pensioen kopen. Vrouwelijke werknemers kunnen zich, als rekening word gehouden met levensverwachting, voor hetzelfde bedrag minder pensioen kopen. Beschikbare premieregelingen komen in Nederland niet veelvuldig voor, alhoewel het systeem in de dienstensector in opmars schijnt te zijn. Art. 12c was ook vóór het Barber-earest al dubieus. Het was immers uit de tot voor 17 mei 1990 bekende jurisprudentie van het EG-Hof over art. 119 al voldoende duidelijk dat ongelijke werkgeverspremies in ieder geval ongelijke werkgeverspremies, die leiden tot ongelijke pensioenuitkering, verboden waren. Dit Wetsvoorstel wil tevens ongelijke werknemerspremies verbieden. Zodoende was er naar mijn mening al geen ruimte meer om toch nog toe te staan dat rekening 1990 nr 6 301

5 wordt gehouden met verschillen in levensverwachting in bepaalde gevallen. Tijdens de behandeling van Wetsvoorstel is door de Tweede- Kamerleden Groenman (D'66) en Kalsbeek-Jasperse (PvdA) een amendement ingediend om bij de vaststelling van de omvang van de pensioenuitkering of bij de vaststelling van de hoogte van de werkgevers- en de werknemersbijdragen te komen tot een middeling van de levensverwachting van de deelnemers aan een pensioenvoorziening in een bepaalde onderneming of een bepaalde bedrijfstak (TK , nr. 14). Unisex sterftetafels op micro-niveau dus. Het amendement is uiteindelijk niet aangenomen, omdat een meerderheid van de Tweede Kamer vond dat ook bij die aanpak nog steeds zichtbaar zou zijn dat vrouwelijke werknemers de totale pensioenkosten voor een werkgever doen stijgen. Het amendement werd gewijzigd in een motie die wel voldoende steun vond en die met zich mee brengt dat de regering nader moet onderzoeken op welke manier meer recht kan worden gedaan aan het principe van solidariteit tussen de deelnemers aan een pensioenregeling bij het berekenen van sterfte-risico's (TK , nr. 23). Het is naar mijn mening niet zeer betreurenswaardig dat dit amendement onvoldoende steun vond. Het was een loffelijk streven, maar het behelsde toch slechts een halve maatregel. Het probleem zou bijvoorbeeld ook blijven opspelen in de circuits van waarde-overdracht van pensioenen van de ene werkgever naar de andere ter beperking van een pensioenbreuk. Het overstappen van een door vrouwen gedomineerde sector naar een door mannen gedomineerde sector zou bij het toepassen van unisex tabellen per bedrijf of bedrijfstak een lucratieve bezigheid kunnen worden. De enige echte oplossing bestaat uit een algeheel verbod op het hanteren van naar sexe uitgesplitste sterftetafels. Een dergelijk wettelijk verbod is na het Barber-arrest onvermijdelijk. Het Hof heeft uitdrukkelijk bepaald (in antwoord op de derde prejudiciële vraag) dat gelijke behandeling moet worden doorgevoerd in ieder afzonderlijk onderdeel van de beloning. Het Hof zal dit criterium zonder enige twijfel ook toepassen bij verschillen die ontstaan als resultaat van het hanteren van een verschillende levensverwachting voor mannen en vrouwen. Dit is overigens in overeenstemming met ontwikkelingen in de Verenigde Staten, waar het U.S. Supreme Court in de zaak City of Los Angeles etceteralmanhart (435 U.S. 702, 1978) uitmaakte dat het verboden is om van vrouwelijke werknemers een hogere pensioenpremie te eisen dan van mannen om tot eenzelfde pensioenresultaat te komen, en in de zaak Arizona Governing Committee etceteralnorris (463 U.S. 1073,1983) besliste dat het op basis van verschillen in levensverwachting uitkeren van een lagere pensioenuitkering aan vrouwen dan aan mannen bij een gelijke premiebijdrage in strijd is met de Civil Rights Act van Het resultaat van deze uitspraken was dat er unisex sterftetafels toegepast moesten worden. Artikel lila Deze overgangsbepaling moet, zoals hiervoor al uiteengezet, zonder meer gewijzigd worden. De datum moet minimaal worden veranderd in 17 mei Zelfs dan is nog lang niet zeker dat hiermee wordt voldaan aan het communautaire recht. In Defrenne II oordeelde het EG-Hof immers dat art. 119 EEG-Verdrag rechtstreekse werking heeft vanaf Het Hof beperkte de werking in tijd tot 8 april 1976 (de datum van het arrest). Het EG-Hof bepaalde in het Barber-airest dat gelet op de grote financiële consequenties van de uitspraak er geen sprake zou zijn van terugwerkende kracht. Het is de vraag of deze restrictie ook zal gelden voor bijvoorbeeld ongelijke behandeling van deeltijdwerkers. Het Bilka-arrest is immers alweer ruim vier jaar oud. Uit het arrest Worringham/Lloyds Bank Ltd (EG-Hof 11 maart 1981, zaak nr. 69/80) bleek ook al dat het Hof de pensioenpremie die de werkgever bijdraagt aan het pensioen, kan worden beschouwd als onderdeel van het loon. Uit het arrest bleek dat dat in ieder geval zo is, wanneer de premie samen met het brutoloon de basis is voor de berekening van bijvoorbeeld werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen of bepalend is voor bijvoorbeeld kredietverlening. In het Barber-anest heeft het EG-Hof de terugwerkende kracht voor ongelijke behandeling als gevolg van verschillende pensioenleeftijden beperkt tot 17 mei Daarbij overwoog het Hof dat dat redelijk was, nu de Vierde Richtlijn op dit onderdeel een uitstelmogelijkheid bood (zie ook hierna). Gelet op het feit dat het EG-Hof dit uitdrukkelijk stelde, is niet aannemelijk dat het EG-Hof in andere gevallen van ongelijke behandeling ook de terugwerkende kracht van zijn uitspraken zal beperken. In de literatuur wordt dit wel betoogd. Zie bijvoorbeeld E. Lutjens in 'Maakt Barber pensioen onbetaalbaar?', Pensioen Advies 1990, pag In zijn proefschrift 'Pensioenvoorzieningen voor werknemers' (W.E.J. Tjeenk Willink 1989, pag. 51) betoogde Lutjens nog dat terugwerkende kracht tot 13 mei 1986 (de datum van het Bilkaarrest) tot de mogelijkheden behoort. Naar mijn mening is een beperking van de terugwerkende kracht door het EG-Hof analoog aan die in het Barber-arrest slechts aannemelijk in die gevallen, waarin de Vierde Richtlijn óók een mogelijkheid tot uitstel bood, te weten bij het hanteren van naar sexe uitgesplitste sterftetafels en invoering van gelijke behandeling in de nabestaandenpensioenen. In alle andere gevallen van ongelijke behandeling kan het EG-Hof bezwaarlijk anders doen dan trouw blijven aan de eigen jurisprudentie. De Nederlandse wetgever kan dit probleem voor de Nederlandse rechtspraktijk evenwel oplossen door de meest veilige overgangsbepaling te kiezen, namelijk 8 april Daaraan gekoppeld zou een regeling kunnen worden getroffen om slachtoffers van ongelijke behandeling een bepaalde tegemoetkoming in de schade aan te bieden. Ter financiering van een dergelijke compensatieregeling zou kunnen worden geput uit het Fonds Voorheffing Pensioenverzekering, dat in 1972 in het leven is geroepen om te zogenaamde 'witte vlekken-problematiek' (hieronder vallen werknemers die om wat voor reden dan ook niet aan een aanvullende pensioenregeling deelnemen) op te lossen. Dat Fonds beheert ruim 3 miljard gulden. Een schaderegeling zou kunnen volstaan met een tegemoetkoming in het pensioenverlies dat vrouwen als gevolg van ongelijke behandeling na 8 april 1976 geleden hebben. Dit lijkt op het eerste gezicht radicaal, maar het brengt als voordeel mee dat er minder (pensioen)geld wordt gespendeerd aan schimmige juridische gevechten en de beschikbare gelden meteen worden aangewend om ongeh'jke behandeling uit het verleden gedeeltelijk te repareren. Het valt te verwachten dat het aantal juridische procedures in die opzet tot een minimum beperkt blijven. De kans op juridische claims kan door werkgever en pensioenfondsen nog verder worden teruggedrongen, als zij uit eigen beweging overgaan tot het repareren van onrecht uit het verleden. Bijvoorbeeld door vrouwen die in het verleden waren uitgesloten van deelname extra dienstjaren toe te kennen of door herintreedsters de mogelijkheid te bieden versneld pensioen op te bouwen. De rechter zal in dat geval ook bereid zijn om zo'n positieve instelling uit eigen beweging te belonen met een beperking van de terugwerkende kracht. Artikel Illb Art. IHb bevat de overgangsbepaling die vrouwen, die deelnemen aan een pensioenregeling die voor hen een eerdere pensioenleeftijd kent dan voor mannen, het recht geeft te kiezen indien zij op 31 juli jaar of ouder waren. Oorspronkelijk wilde de regering de overgangsregeling beperken tot vrouwen die op 31 juli NEMESIS

6 jaar of ouder waren, maar zag daar onder druk van de Tweede Kamer van af. Met het opnemen van deze bepaling liep de regering vooruit op de verplichtingen die de Vierde Richtlijn met zich meebracht. Art. 9a bood een uitstelmogelijkheid tot dat gelijke pensioenleeftijden bij Richtlijn zouden zijn voorgeschreven. Hiermee werd gedoeld op de zogenaamde 'voltooiings-richtlijn'. Over de gevolgen van het Barber-arrest voor deze bepaling is in Nederland veel opschudding ontstaan. De kranten kopten dat na Barber 'ook mannen recht hebben op eerder pensioen'. In het Barber-arrest bepaalde het Hof immers uitdrukkelijk, dat met ingang van 17 mei 1990 het toekennen van een pensioenuitkering op voor mannen en vrouwen verschillende leeftijden verboden is. Ongelijke pensioenleeftijden in aanvullende regelingen komen in Nederland veel minder voor dan in het Verenigd Koninkrijk. In het Verenigde Koninkrijk komen ongelijke pensioenleeftijden nog op grote schaal voor. Zelfs het wettelijke basis-pensioen (bij ons de AOW) maakt nog steeds onderscheid op grond van leeftijd. Bij de Britse Equal Opportunities Commission is dan ook één op de vier klachten afkomstig van mannen (jaarverslag 1989). Het is dan ook niet verwonderlijk dat de heer Barber en voorafgaand aan zijn procedure de heren Barton en Newstead en de dames Garland, Marshall, Worringham en Humphreys de gang naar het EG-Hof ondernamen. In Nederland vallen nog ongeveer werknemers onder een aanvullende regeling met ongelijke pensioenleeftijden. Daarvan is ongeveer man (Pensioenkamer, Pensioenkaart van Nederland, 1989). Die mannen kunnen op basis van het Barèer-arrest nu op dezelfde leeftijd als vrouwelijke collega's een pensioenuitkering opeisen. Het is de vraag of veel mannen dat uiteindelijk zullen doen, omdat zij in veel gevallen beter gebruik kunnen maken van een VUTregeling (waarbij de pensioenopbouw immers doorloopt). In Nederland zijn de pensioenregelingen in het bedrijfsleven in de tachtiger jaren juist op grote schaal overgegaan tot het gelijktrekken van de pensioenleeftijden. Het zittend vrouwelijk personeel mocht in dat geval meestal kiezen voor behoud van de eerdere pensioenleeftijd. Vrouwen blijken daar massaal voor te hebben gekozen. De eerdere pensioenleeftijd wordt vrijwel altijd gefinancierd door de vrouwen zelf, zij betalen meestal in plaats van de gebruikelijke 1,75 procent, 2 procent pensioenpremie. Er is in Nederland dus sprake van een bijzondere situatie, omdat er een grote groep vrouwen bestaat (zowel vrouwen die op 31 juli 1989 ouder dan 50 jaar als jonger dan 50 jaar waren) die een individuele overeenkomst heeft gesloten met hun werkgever over hun pensioenopbouw. Deze vrouwen hebben zich verenigd in de 'Commissie Verontruste Vrouwen Wetsvoorstel ' en verzoeken de Nederlandse wetgever hun aanspraken in tact te laten. De wetgever zou aan die wens tegemoet kunnen komen door aan de Europese Commissie of krachtens art. 177 EEG-Verdrag aan het EG-Hof zelf de vraag voor te leggen, of in dit geval met een beroep op voorkeursbehandeling de aanspraken van deze groep vrouwen intact kunnen blijven. Een (tijdelijke) voorkeursbehandeling als uitzondering op het verbod te discrimineren is toegestaan teneinde feitelijke ongelijkheden op te heffen. Voorkeursbehandeling is in de Nederlandse WGB alleen toegestaan ten gunste van vrouwen, niet ten gunste van mannen. Dit is ook logisch, omdat vrouwen op alle relevante terreinen op de arbeidsmarkt in een achterstandspositie verkeren. Voorkeursbehandeling is dan ook van meet af aan belangrijk geweest bij sexe-discriminatie. De vervroegde pensioenleeftijd speciaal voor vrouwen is ontstaan door het gegeven dat oudere vrouwen meer moeite hebben om de betaalde arbeid tot hun 65e vol te houden dan mannen. Een beroep op voorkeursbehandeling is naar mijn mening in dit geval zeer verdedigbaar, omdat in de jaren vijftig het bedrijfsleven van overheidswege het advies kreeg om voor vrouwen een vervroegde pensioneringsleeftijd toe te passen. Dit advies werd gebaseerd op de rapporten van de Staatscommissie voor de Pensioenwetgeving, 'Interim-rapport betreffende enkele aspecten van het vervroegd ouderdomspensioen' (SDU, Den Haag 1951) en 'De pensioengerechtigde leeftijd' (SDU, Den Haag 1951). Dat er sprake is van een reëel probleem, blijkt ook uit het feit dat in de jaren daarna dit onderwerp regelmatig is teruggekeerd op de politieke agenda, onder meer onder druk van de actiegroep 'Werkbijen'. Deze groep, gedragen door oudere alleenstaande vrouwen, vroeg erkenning van de problemen die de dubbele belasting oplevert. Uiteindelijk is de politieke erkenning van dit probleem ook gekomen door de totstandkoming in 1989 van de maatregel Taakverlichting Oudere Alleenstaande Werkende (TAW). Bovendien moet bij de afweging van de toelaatbaarheid van een voorkeursbehandeling voor deze groep vrouwen een rol spelen, dat de Nederlandse pensioenregelingen juist in de periode dat zij hun pensioen opbouwden, op zeer grote schaal discrimineerden. De overheidswerkgever ontsloeg immers nog tot 1957 vrouwelijke ambtenaren, zodra zij in het huwelijk traden. Deze ontwikkelingen mogen naar mijn mening niet zonder meer worden weggewuifd, omdat zij bepalend zijn voor de Nederlandse status quo. Het toepassen van voorkeursbehandeling is in dit geval dan ook een geschikt middel om de ongelijke behandeling waarmee een grote groep Nederlandse vrouwen te maken had, gedeeltelijk op te heffen. Bovendien kon de vraag van de toelaatbaarheid van voorkeursbehandeling in het Barber-earest niet aan de orde komen, omdat hier een man als eisende partij optrad. Voor die gevallen waarin een pensioenfonds of werkgever geen voorkeursbehandeling wil toepassen, moet de werkgever in ieder geval ook wettelijke regels stellen over de herwaardering van de opgebouwde rechten van deze groep vrouwen, over de jaren dat zij een verhoogde pensioenpremie afdroegen om hun vervroegde pensioenleeftijd te financieren. Artikel 111c Ook deze overgangsbepaling is door Barber 'over-ruled'. Uit het arrest vloeit immers voort dat ongelijke behandeling uit het verleden, die (in ieder geval) na 17 mei 1990 leidt tot ongelijke pensioenuitkeringen voor mannen en vrouwen, verboden is. Barber bouwde zijn pensioen immers in de loop van zijn dienstverband met Guardian tussen 1948 en De doorwerking van ongelijke behandeling in de toekomst is met het Barberarrest fors teruggebracht en de Nederlandse parlementaire discussie over wat nu precies verstaan moet worden onder een 'bestaande' pensioenregeling en een 'nieuw op te zetten' pensioenregeling is hiermee afgerond. Nabestaandenvoorzieningen De regering heeft tijdens de behandeling van Wetsvoorstel de oorspronkelijk in het Wetsvoorstel opgenomen uitzondering om gelijke behandeling van mannen en vrouwen ten aanzien van de nabestaanden-pensioenen geschrapt. Het Barber-airest brengt met zich mee dat mannen nu ook op basis van art. 119 een bovenwettelijk weduwnaarspensioen kunnen opeisen (zie hierover het artikel van Margriet Kraamwinkel 'Weduwnaarspensioen en gelijke behandeling', dat binnenkort verschijnt in TVP). Het is te hopen dat de Nederlandse wetgever vanaf nu het heft in eigen handen zal gaan nemen. Als er één les kan worden getrokken uit dit drama, dan is het wel dat een wetgever maar het beste doet waarvoor hij is ingehuurd, namelijk het ontwerpen van duidelijke wetgeving waarmee de samenleving een tijdje vooruit kan. Janny Dierx 1990 nr 6 303

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 694 Pensioenregelingen Nr. 5 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Te treffen maatregel voor deze doelgroep: Forfaitaire uitkering afhankelijk van de huwelijksduur van de betrokkenen.

Te treffen maatregel voor deze doelgroep: Forfaitaire uitkering afhankelijk van de huwelijksduur van de betrokkenen. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

(Dossiernummer: 2004-0153) 9 december 2004 CGB-advies/2004/09. op het verzoek schrift van 27 mei 2004 van. gevestigd en kantoorhoudend te

(Dossiernummer: 2004-0153) 9 december 2004 CGB-advies/2004/09. op het verzoek schrift van 27 mei 2004 van. gevestigd en kantoorhoudend te Advies inzake de berekening van de omvang van pensioenen onder artikel 12c Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen (WGB) (Dossiernummer: 2004-0153) 9 december 2004 CGB-advies/2004/09 op het verzoek

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1998 1999 26 711 Wijziging van de Pensioen- en spaarfondsenwet en enige andere wetten (recht van keuze voor ouderdomspensioen in plaats van nabestaandenpensioen

Nadere informatie

Date de réception : 01/03/2012

Date de réception : 01/03/2012 Date de réception : 01/03/2012 Vertaling C-44/12-1 Zaak C-44/12 Verzoek om een prejudiciële beslissing Datum van indiening: 30 januari 2012 Verwijzende rechter: Court of Session, Scotland (Verenigd Koninkrijk)

Nadere informatie

JURISPRUDENTIE VAN HET HVJEG 1987 BLADZIJDEN 3611

JURISPRUDENTIE VAN HET HVJEG 1987 BLADZIJDEN 3611 JURISPRUDENTIE VAN HET HVJEG 1987 BLADZIJDEN 3611 ARREST VAN HET HOF (DERDE KAMER) VAN 24 SEPTEMBER 1987. BESTUUR VAN DE SOCIALE VERZEKERINGSBANK TEGEN J. A. DE RIJKE. VERZOEK OM EEN PREJUDICIELE BESLISSING,

Nadere informatie

Richtlijn betreffende bescherming rechten op aanvullend pensioen

Richtlijn betreffende bescherming rechten op aanvullend pensioen Richtlijn betreffende bescherming rechten op aanvullend pensioen Richtlijn 98/49/EG van de Raad van 29 juni 1998 betreffende de bescherming van de rechten op aanvullend pensioen van werknemers en zelfstandigen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 1985-1986 18813 Wijzigingen van bepalingen in de Algemene Bijstandswet die betrekking hebben op het verhaal van kosten van bijstand Nr. 16 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 694 Pensioenregelingen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

REGLEMENT AANVULLINGSREGELINGEN PER 1 JANUARI 2006 STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE HANDEL IN BOUWMATERIALEN

REGLEMENT AANVULLINGSREGELINGEN PER 1 JANUARI 2006 STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE HANDEL IN BOUWMATERIALEN REGLEMENT AANVULLINGSREGELINGEN PER 1 JANUARI 2006 STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE HANDEL IN BOUWMATERIALEN Februari 2011 HOOFDSTUK 1 ALGEMENE BEPALINGEN Artikel 1.1 Inleidende bepalingen 1.

Nadere informatie

Wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG.

Wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG. Wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG Voorstel van wet Allen, die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen

Nadere informatie

MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID

MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID ALGEMEEN VERBINDEND VERKLARING VAN GEWIJZIGDE BEPALINGEN VAN DE COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST IN HET SCHOONMAAK- EN GLAZENWASSERSBEDRIJF INZAKE VRIJWILLIG

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1986-1987 Herziening van het stelsel van sociale zekerheid BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

A 2012 N 2 PUBLICATIEBLAD

A 2012 N 2 PUBLICATIEBLAD A 2012 N 2 PUBLICATIEBLAD MINISTERIËLE REGELING, MET ALGEMENE WERKING, van de 17 de januari 2012 tot wijziging van de Gezamenlijke beschikking AOV/AWW en loonbelasting 1976 1 DE MINISTER VAN FINANCIËN

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2002 101 Besluit van 5 februari 2002 tot vaststelling van een algemene maatregel van bestuur als bedoeld in de artikelen 2b, vijfde lid, 2c, tweede

Nadere informatie

' Zie de brief van deze organisaties van 2 november 1999 aan de Vaste Tweede Kamercommissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

' Zie de brief van deze organisaties van 2 november 1999 aan de Vaste Tweede Kamercommissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Stichting van de Arbeid Pens./1253 Aan de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Postbus 90801 2509 LV Den Haag Den Haag : 8 februari 2000 Ons kenmerk : S.A. 00.02835/K Uwkenmeik : SV/VP/99/68981

Nadere informatie

AOW, (door)werken en pensioen

AOW, (door)werken en pensioen AOW, (door)werken en pensioen Inleiding De AOW'er staat in de schijnwerpers. Aan de wijzen waarop de arbeidsovereenkomst met de (bijna) AOW-gerechtigde werknemer kan worden beëindigd c.q. kan eindigen

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1998 309 Besluit van 14 mei 1998 tot wijziging van het Besluit uitbreiding en beperking kring verzekerden volksverzekeringen 1989 Wij Beatrix, bij

Nadere informatie

Werken na het bereiken. gerechtigde leeftijd. het bereiken. leeftijd. Deze brochure is een samenwerkingsproduct van:

Werken na het bereiken. gerechtigde leeftijd. het bereiken. leeftijd. Deze brochure is een samenwerkingsproduct van: Werken na Werken na het bereiken het bereiken van de van de pensioenpensioengerechtigde gerechtigde leeftijd leeftijd Deze brochure is een samenwerkingsproduct van: Inleiding Werken na het bereiken van

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2014 2015 34 008 Wijziging van de Pensioenwet en de Wet verplichte beroepspensioenregeling in verband met verbetering van de pensioencommunicatie (Wet pensioencommunicatie)

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2001 2002 Nr. 322b 27 661 Uitvoering van de richtlijn 1999/70/EG van de Raad van de Europese Unie van 28 juni 1999 betreffende de door het EVV, de UNICE

Nadere informatie

Roadblocks op de post-witteveenweg. Jaap van Slooten, 19 november 2014

Roadblocks op de post-witteveenweg. Jaap van Slooten, 19 november 2014 Roadblocks op de post-witteveenweg Jaap van Slooten, 19 november 2014 Inhoudsopgave Onderwerpen 1. Aanpassen pensioenregeling 2. Compenseren werknemers 3. Medezeggenschap 4. Gelijke behandeling Probleemstelling

Nadere informatie

afspraken die in het Najaarsoverleg 2008 zijn gemaakt. Volstaan wordt dan ook met hiernaar te verwijzen.

afspraken die in het Najaarsoverleg 2008 zijn gemaakt. Volstaan wordt dan ook met hiernaar te verwijzen. Reactie op de brief van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) inzake het wetsvoorstel tot wijziging van Boek 7, titel 10, van het Burgerlijk Wetboek in verband met het limiteren van de hoogte van de

Nadere informatie

Deze factsheet gaat over het waarom en hoe van de herziening van de pensioenregeling in de Swsector.

Deze factsheet gaat over het waarom en hoe van de herziening van de pensioenregeling in de Swsector. Factsheet Pensioen: Waarom en hoe herziening Sw-pensioenregeling? oktober 2012 Deze factsheet gaat over het waarom en hoe van de herziening van de pensioenregeling in de Swsector. Waarom pensioenregeling

Nadere informatie

Verplichte deelneming directeur in pensioenfonds PGGM

Verplichte deelneming directeur in pensioenfonds PGGM Verplichte deelneming directeur in pensioenfonds PGGM Mr. Z. Kasim 1 HR 13 juli 2007, nr. C05/331, LJN BA231 Verplichte deelneming pensioenfonds, criteria arbeidsovereenkomst BW artikel 7: 610, artikel

Nadere informatie

Vrijwillige premie beroepspensioenregeling werknemer

Vrijwillige premie beroepspensioenregeling werknemer Vrijwillige premie beroepspensioenregeling werknemer Inleiding Dit memo bevat de argumenten voor de fiscale aftrek van de premie betreffende het vrijwillige gedeelte van een beroepspensioenregeling bij

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 1996 1997 Nr. 120b 24 441 Aanpassing van een aantal wetten in verband met de privatisering van het Algemeen burgerlijk pensioenfonds (Aanpassingswet privatisering

Nadere informatie

138 De Pensioenwereld in 2014

138 De Pensioenwereld in 2014 17 138 De Pensioenwereld in 2014 Beleggingen 139 EU-claims: geen grijs gedraaide plaat Auteurs: Susan Groot Koerkamp en Erwin Nijkeuter In de meeste Europese landen worden of werden buitenlandse pensioenfondsen

Nadere informatie

MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID

MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID AI Nr. 9370 Bijvoegsel Stcrt. d.d. 15-06-2000, nr. 113 ALGEMEEN VERBINDENDVERKLARING VAN GEWIJZIGDE BEPALINGEN VAN DE COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST VOOR

Nadere informatie

Wanneer ga jij met pensioen?

Wanneer ga jij met pensioen? Wanneer ga jij met pensioen? Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 AOW-gerechtigde leeftijd... 4 1.1 Algemeen... 4 1.2 Verhoging van 65 naar 67... 4 1.3 Verdere verhoging op basis van de levensverwachting...

Nadere informatie

Het pensioenontslag. ECLI:NL:RBUTR:2011:BU3431; Ktr. Delft, 23 april 2009, JAR 2009/116.

Het pensioenontslag. ECLI:NL:RBUTR:2011:BU3431; Ktr. Delft, 23 april 2009, JAR 2009/116. 1 Het pensioenontslag Inleiding Het maken van onderscheid op grond van leeftijd bij arbeid is verboden. De hierop betrekking hebbende EG-Richtlijn 1 is in Nederland geïmplementeerd door de Wet gelijke

Nadere informatie

Aanvullend reglement 2016. Pensioenopbouw boven salarisgrens (laag)

Aanvullend reglement 2016. Pensioenopbouw boven salarisgrens (laag) Aanvullend reglement 2016 Pensioenopbouw boven salarisgrens (laag) Aanvullend reglement 2 Inhoudsopgave Voorwoord 3 1. Definities 4 2. Algemeen 5 3. Deelneming 5 4. Vaststelling Aanvullende pensioengrondslag

Nadere informatie

Dit besluit is per 1 januari 2015 vervangen door het besluit van 23 september 2014, nr. BLKB2014/1702M) Het vervallen besluit is hierna opgenomen.

Dit besluit is per 1 januari 2015 vervangen door het besluit van 23 september 2014, nr. BLKB2014/1702M) Het vervallen besluit is hierna opgenomen. Dit besluit is per 1 januari 2015 vervangen door het besluit van 23 september 2014, nr. BLKB2014/1702M) Het vervallen besluit is hierna opgenomen. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 34 008 Wijziging van de Pensioenwet en de Wet verplichte beroepspensioenregeling in verband met verbetering van de pensioencommunicatie (Wet pensioencommunicatie)

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 31 366 Wijziging van de Wet arbeid en zorg in verband met een uitkering aan zelfstandigen bij zwangerschap en bevalling en een verruiming van de

Nadere informatie

Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling

Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling 1. Waarom wordt het nieuwe pensioenreglement pas later uitgereikt? Antwoord: De pensioenregeling is gebaseerd

Nadere informatie

ARREST VAN HET HOF (Tweede kamer) 13 december 2001 *

ARREST VAN HET HOF (Tweede kamer) 13 december 2001 * ARREST VAN HET HOF (Tweede kamer) 13 december 2001 * In zaak C-206/00, betreffende een verzoek aan het Hof krachtens artikel 234 EG van het Tribunal administratif de Châlons-en-Champagne (Frankrijk), in

Nadere informatie

PRINCIPE-AKKOORD PENSIOEN VOOR DE TECHNIEK

PRINCIPE-AKKOORD PENSIOEN VOOR DE TECHNIEK PRINCIPE-AKKOORD PENSIOEN VOOR DE TECHNIEK Werknemers- en werkgevers-organisaties in de Metaal en Techniek en Metalektro, samenwerkend in de Stichting Vakraad Metaal en Techniek en de Stichting Raad van

Nadere informatie

Doorwerken na 65 jaar

Doorwerken na 65 jaar CvA-notitie februari 2008 Doorwerken na 65 jaar De levensverwachting en het gemiddelde aantal gezonde jaren na het bereiken van de 65-jarige leeftijd is toegenomen. Een groeiende groep ouderen heeft behoefte

Nadere informatie

Besluit van (datum) tot wijziging van het Besluit kinderopvangtoeslag en tegemoetkomingen in kosten kinderopvang

Besluit van (datum) tot wijziging van het Besluit kinderopvangtoeslag en tegemoetkomingen in kosten kinderopvang Besluit van (datum) tot wijziging van het Besluit kinderopvangtoeslag en tegemoetkomingen in kosten kinderopvang Op de voordracht van Onze Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van (datum), Directie

Nadere informatie

de inspecteur van de Belastingdienst[te P], verweerder.

de inspecteur van de Belastingdienst[te P], verweerder. Uitspraak RECHTBANK DEN HAAG Team belastingrecht zaaknummer: SGR 13/6388 proces-verbaal van de mondelinge uitspraak van de enkelvoudige kamer van 7 november 2013 in de zaak tussen [X], wonende te [Z],

Nadere informatie

REGLEMENT. per 1 januari 2006. Stichting VUT fonds ECI

REGLEMENT. per 1 januari 2006. Stichting VUT fonds ECI REGLEMENT per 1 januari 2006 van Stichting VUT fonds ECI houdende de regeling vrijwillig vervroegde uittreding. Bladnummer 1 van 6 DEFINITIES Artikel 1 1. In,dit reglement wordt verstaan onder: Stichting:

Nadere informatie

1 PB nr. C 24 van 31. 1. 1991, blz. 3. 2 PB nr. C 240 van 16. 9. 1991, blz. 21. 3 PB nr. C 159 van 17. 6. 1991, blz. 32.

1 PB nr. C 24 van 31. 1. 1991, blz. 3. 2 PB nr. C 240 van 16. 9. 1991, blz. 21. 3 PB nr. C 159 van 17. 6. 1991, blz. 32. Richtlijn 91/533/EEG van de Raad van 14 oktober 1991 betreffende de verplichting van de werkgever de werknemer te informeren over de voorwaarden die op zijn arbeidsovereenkomst of -verhouding van toepassing

Nadere informatie

STANDPUNT VERZEKERINGEN

STANDPUNT VERZEKERINGEN Illustratie 1 logo vrouwenraad STANDPUNT VERZEKERINGEN De Richtlijn 2004/113/EG verbiedt discriminatie op grond van geslacht bij de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten. Er mag dus geen gebruikgemaakt

Nadere informatie

Flexibele(re) pensioenleeftijd en onderscheid op grond van leeftijd. Emilie Schols Utrecht, 22 september 2009

Flexibele(re) pensioenleeftijd en onderscheid op grond van leeftijd. Emilie Schols Utrecht, 22 september 2009 Flexibele(re) pensioenleeftijd en onderscheid op grond van leeftijd Emilie Schols Utrecht, 22 september 2009 Agenda 1. Wijziging opgebouwde aanspraken 2. Gefaseerde ophoging van de pensioenleeftijd 3.

Nadere informatie

CENTRALE RAAD VAN BEROEP U I T S P R A A K

CENTRALE RAAD VAN BEROEP U I T S P R A A K CENTRALE RAAD VAN BEROEP 02/2895 AOW en 05/6118 AOW in het geding tussen: [appellant], wonende te Spanje, appellant, en U I T S P R A A K de Raad van bestuur van de Sociale verzekeringsbank, gedaagde.

Nadere informatie

1. In het eerste en tweede lid wordt schriftelijk vervangen door: schriftelijk of elektronisch.

1. In het eerste en tweede lid wordt schriftelijk vervangen door: schriftelijk of elektronisch. CONCEPT Voorontwerp van het voorstel van wet tot wijziging van de Pensioenwet en de Wet verplichte beroepspensioenregeling in verband met verbetering van de pensioencommunicatie (Wet pensioencommunicatie)

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 28 170 Gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid, beroep en beroepsonderwijs (Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid)

Nadere informatie

Artikel I De Wet werk en bijstand wordt als volgt gewijzigd:

Artikel I De Wet werk en bijstand wordt als volgt gewijzigd: Wijziging van de Wet werk en bijstand, van de Wet studiefinanciering 2000, van de Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten en van de Vreemdelingenwet 2000 in verband met de totstandkoming van

Nadere informatie

1 Inleiding. Wanneer ga jij met pensioen Versie: 4 17-07-2015 Pagina: 3 van 7

1 Inleiding. Wanneer ga jij met pensioen Versie: 4 17-07-2015 Pagina: 3 van 7 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 AOW-gerechtigde leeftijd... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2 Verhoging van 65 naar 67... 4 2.3 Verdere verhoging op basis van de levensverwachting... 4 3 Pensioenleeftijd... 6 3.1

Nadere informatie

Naar sexe gescheiden sterven

Naar sexe gescheiden sterven Artikelen Ombudsvrouw pensioenen bij de Stichting Landelijke Ombudsvrouw Aparte sterftetabellen voor mannen en vrouwen bij pensioenen discriminerend Naar sexe gescheiden sterven De verschillen in statistische

Nadere informatie

Veranderingen in de Pensioenwereld

Veranderingen in de Pensioenwereld Veranderingen in de Pensioenwereld Veranderingen in de Pensioenwereld staan voor de deur U hebt er vast al van gehoord, de pensioenwereld gaat de komende tijd drastische veranderingen doormaken. Zowel

Nadere informatie

Gevoegde zaken C-18 0/98 C-184/98. P. Pavlov e.a. tegen Stichting Pensioenfonds Medische Specialisten

Gevoegde zaken C-18 0/98 C-184/98. P. Pavlov e.a. tegen Stichting Pensioenfonds Medische Specialisten Gevoegde zaken C-18 0/98 C-184/98 P. Pavlov e.a. tegen Stichting Pensioenfonds Medische Specialisten (verzoek van het Kantongerecht te Nijmegen om een prejudiciële beslissing) Verplichte deelneming in

Nadere informatie

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 ... No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 Bij Kabinetsmissive van 18 juni 2012, no.12.001344, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Veiligheid en Justitie, bij de Afdeling advisering

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 27 073 Nieuwe regeling voor verplichte deelneming in een bedrijfstakpensioenfonds (Wet verplichte deelneming in een bedrijfstakpensioenfonds 2000)

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Uitvoeringsreglement Stichting Bedrijfstakpensioenfonds Waterbouw

Uitvoeringsreglement Stichting Bedrijfstakpensioenfonds Waterbouw Uitvoeringsreglement Stichting Bedrijfstakpensioenfonds Waterbouw Artikel 1 Definities De begripsomschrijvingen zoals opgenomen in het Pensioenreglement Stichting Bedrijfstakpensioenfonds Waterbouw (hierna:

Nadere informatie

Minimumloon, jeugdloon januari 2016 - juni 2016 plus Uurloon

Minimumloon, jeugdloon januari 2016 - juni 2016 plus Uurloon Minimumloon, jeugdloon januari 2016 - juni 2016 plus Uurloon Het wettelijk minimum loon of wettelijk minimum jeugdloon is het loon of het salaris dat je minimaal uitbetaald hoort te krijgen. Werknemers

Nadere informatie

Publicatieblad Nr. L 082 van 22/03/2001 blz. 0016-0020

Publicatieblad Nr. L 082 van 22/03/2001 blz. 0016-0020 Richtlijn 2001/23/EG van de Raad van 12 maart 2001 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der lidstaten betreffende het behoud van de rechten van de werknemers bij overgang van ondernemingen,

Nadere informatie

(" ZIEKTEVERZEKERING VOOR BEJAARDEN "). (VERZOEK OM EEN PREJUDICIELE BESLISSING, INGEDIEND DOOR DE NATIONAL INSURANCE COMMISSIONER TE LONDEN).

( ZIEKTEVERZEKERING VOOR BEJAARDEN ). (VERZOEK OM EEN PREJUDICIELE BESLISSING, INGEDIEND DOOR DE NATIONAL INSURANCE COMMISSIONER TE LONDEN). ARREST VAN HET HOF (DERDE KAMER) VAN 24 APRIL 1980. UNA COONAN TEGEN INSURANCE OFFICER. (" ZIEKTEVERZEKERING VOOR BEJAARDEN "). (VERZOEK OM EEN PREJUDICIELE BESLISSING, INGEDIEND DOOR DE NATIONAL INSURANCE

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 1986-1987 Nr. 174d 19638 Wijziging van de Pensioen- en spaarfondsenwet en van de Wet betreffende verplichte deelneming in een bedrijfspensioenfonds BRIEF VAN

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

MEDEDELING AAN DE LEDEN

MEDEDELING AAN DE LEDEN EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie verzoekschriften 29.11.2013 MEDEDELING AAN DE LEDEN Betreft: Verzoekschrift 0570/2012, ingediend door Maria Teresa Magnifico (Italiaanse nationaliteit), over erkenning

Nadere informatie

ARREST VAN HET HOF 26 februari 1986 *

ARREST VAN HET HOF 26 februari 1986 * ARREST VAN HET HOF 26 februari 1986 * In zaak 151/84, betreffende een verzoek aan het Hof krachtens artikel 177 EEG-Verdrag van de Court of Appeal of England and "Wales, in het aldaar aanhangig geding

Nadere informatie

MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID

MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID AI Nr. 8639 Bijvoegsel Stcrt. d.d. 14-11-1996, nr. 221 ALGEMEEN VERBINDENDVERKLARING VAN GEWIJZIGDE BEPALINGEN VAN DE COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST VRIJWILLIG

Nadere informatie

WET VEREVENING PENSIOENRECHTEN BIJ SCHEIDING

WET VEREVENING PENSIOENRECHTEN BIJ SCHEIDING WET VEREVENING PENSIOENRECHTEN BIJ SCHEIDING Artikel 1 1. Voor de toepassing van het bij of krachtens deze wet bepaalde wordt verstaan onder: a. scheiding: echtscheiding of scheiding van tafel en bed dan

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 467 Oprichting van het College voor de rechten van de mens (Wet College voor de rechten van de mens) Nr. 9 AMENDEMENT VAN HET LID HEIJNEN Ontvangen

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 14.3.2003 COM(2003) 114 definitief 2003/0050 (CNS) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende de statistische gegevens die moeten worden gebruikt

Nadere informatie

EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT

EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT EUROPESE UNIE HET EUROPEES PARLEMENT DE RAAD Brussel, 8 december 2006 (OR. en) 2005/0258 (COD) PE-CONS 3669/06 SOC 549 CODEC 1331 OC 898 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: VERORDENING

Nadere informatie

Artikel 1 Begripsomschrijvingen 2. Artikel 2 Voorwaarden deelneming 3. Artikel 3 Aanvang ANW-hiaatpensioenreglement, einde dekking, nietige dekking 3

Artikel 1 Begripsomschrijvingen 2. Artikel 2 Voorwaarden deelneming 3. Artikel 3 Aanvang ANW-hiaatpensioenreglement, einde dekking, nietige dekking 3 Stichting Pensioenfonds ARCADIS Nederland Reglement ANW-hiaatpensioen Inhoudsopgave pagina Artikel 1 Begripsomschrijvingen 2 Artikel 2 Voorwaarden deelneming 3 Artikel 3 Aanvang ANW-hiaatpensioenreglement,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 26 711 Wijziging van de Pensioen- en Spaarfondsenwet en enige andere wetten (recht van keuze voor ouderdomspensioen in plaats van nabestaandenpensioen

Nadere informatie

Marktanalyse. Algemene benchmark Pensioen, 2014 AWVN

Marktanalyse. Algemene benchmark Pensioen, 2014 AWVN Marktanalyse Algemene benchmark Pensioen, 2014 AWVN AWVN Bezuidenhoutseweg 12 Postbus 93050 2509 AB Den Haag AWVN-werkgeverslijn: Telefoon 070 850 86 00 E-mail werkgeverslijn@awvn.nl Internet www.awvn.nl

Nadere informatie

gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van 13 januari 2011;

gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van 13 januari 2011; De raad van de gemeente Schiermonnikoog; overwegende, dat het noodzakelijk is het verstrekken van toeslagen en het verlagen van uitkeringen van bijstandsgerechtigden jonger dan 65 jaar bij verordening

Nadere informatie

Pensioennieuwsbrief AC Rijksvakbonden. Februari 2012. Ferry Pereboom Angelique Kansouh

Pensioennieuwsbrief AC Rijksvakbonden. Februari 2012. Ferry Pereboom Angelique Kansouh Pensioennieuwsbrief AC Rijksvakbonden Ferry Pereboom Angelique Kansouh Februari 2012 De AC Rijksvakbonden zijn een initiatief van NCF, Juvox, VPW en VCPS Inhoudsopgave 0. Voorwoord......... 3 1. Lage dekkingsgraad

Nadere informatie

Aanvullend reglement. Pensioenopbouw boven Salarisgrens (laag) 2016. 20150622 Reglement Pensioenopbouw boven Salarisgrens (laag)

Aanvullend reglement. Pensioenopbouw boven Salarisgrens (laag) 2016. 20150622 Reglement Pensioenopbouw boven Salarisgrens (laag) Aanvullend reglement 1 Aanvullend reglement Pensioenopbouw boven Salarisgrens (laag) 2016 20150622 Reglement Pensioenopbouw boven Salarisgrens (laag) Aanvullend reglement 2 Voorwoord De verplichte pensioenregeling

Nadere informatie

Feiten. Standpunt inspecteur

Feiten. Standpunt inspecteur Forse stijging van de pensioengrondslag in zicht van pensioeningangsdatum maakt pensioenregeling niet onzuiver! Pensioenpremie niet ingehouden op het loon toch aftrekbaar! Het Gerechtshof te Amsterdam

Nadere informatie

Jouw Delta Lloyd Pensioen in het kort

Jouw Delta Lloyd Pensioen in het kort Jouw Delta Lloyd Pensioen in het kort Deze brochure is bedoeld voor alle medewerkers van Delta Lloyd die 18 jaar of ouder zijn en geeft je een goed overzicht van je pensioenregeling. Jouw Delta Lloyd Pensioen

Nadere informatie

3.4. Verplichtstelling en maximale hoogte van het pensioen

3.4. Verplichtstelling en maximale hoogte van het pensioen Bij een eindloonregeling bouwt u veel meer pensioen op als u gedurende uw werkzame leven behoorlijk carrière maakt (lees salarisstijgingen ontvangt). Want u ontvangt het pensioen over uw laatste en dus

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Trespa. Brochure Pensioenregeling

Stichting Pensioenfonds Trespa. Brochure Pensioenregeling Brochure Pensioenregeling Wat houdt de brochure Pensioenregeling in? De brochure maakt deel uit van de startbrief. In de brochure wordt de pensioenregeling in begrijpelijke taal toegelicht aan de hand

Nadere informatie

de pensioengerechtigde leeftijd of bij eerder overlijden, zoals aanspraken op ouderdomsen nabestaandenpensioen en pré-pensioen.

de pensioengerechtigde leeftijd of bij eerder overlijden, zoals aanspraken op ouderdomsen nabestaandenpensioen en pré-pensioen. de pensioengerechtigde leeftijd of bij eerder overlijden, zoals aanspraken op ouderdomsen nabestaandenpensioen en pré-pensioen. De hierna opgenomen bepalingen worden niet alleen toegepast op formeel overeengekomen

Nadere informatie

Wet verevening pensioenrechten bij scheiding

Wet verevening pensioenrechten bij scheiding Wet verevening pensioenrechten bij scheiding Wet van 28 april 1994, tot vaststelling van regels met betrekking tot de verevening van pensioenrechten bij echtscheiding of scheiding van tafel en bed (Wet

Nadere informatie

2. In het arrest van 20 september 2001 heeft het Hof uitspraak gedaan over twee prejudiciële vragen die respectievelijk betrekking hadden op:

2. In het arrest van 20 september 2001 heeft het Hof uitspraak gedaan over twee prejudiciële vragen die respectievelijk betrekking hadden op: Conseil UE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 11 juni 2002 (26.06) (OR. fr) PUBLIC 9893/02 Interinstitutioneel dossier: 2001/0111 (COD) LIMITE 211 MI 108 JAI 133 SOC 309 CODEC 752 BIJDRAGE VAN DE IDISCHE

Nadere informatie

In artikel 9a wordt, onder vernummering van het vierde lid tot vijfde lid, een lid ingevoegd, luidende:

In artikel 9a wordt, onder vernummering van het vierde lid tot vijfde lid, een lid ingevoegd, luidende: CONCEPT Voorstel van wet [[ ]] tot wijziging van de Algemene Ouderdomswet in verband met het vastleggen van het recht op de alleenstaandennorm en de inkomensondersteuning voor verzetsdeelnemers en oorlogsgetroffenen

Nadere informatie

Stichting S van de Arbeid

Stichting S van de Arbeid Stichting S van de Arbeid Aan: - de centrale organisaties van werkgevers en van werknemers - de Vereniging van Bedrijfspensioenfondsen (VB) - de Stichting voor Ondernemingspensioenfondsen (OPF) - het Verbond

Nadere informatie

Vereniging voor Pensioenrecht 22 januari 2014

Vereniging voor Pensioenrecht 22 januari 2014 Vereniging voor Pensioenrecht 22 januari 2014 mr. Tim Zuiderman Onno F. Blom Advocaten Jurisprudentie 2013 1. Wijziging pensioenregeling HR 8 november 2013, JAR 2013/300 en Gerechtshof Amsterdam 12 juni

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 12, tweede lid, van de Wet Centraal Orgaan opvang asielzoekers;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 12, tweede lid, van de Wet Centraal Orgaan opvang asielzoekers; STAATSCOURANT Nr. Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. 850 24 november 2008 Regeling van de Staatssecretaris van Justitie van 12 november 2008, nr. 5557004/08, houdende bepalingen

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1996 303 Besluit van 30 mei 1996, houdende wijziging van het koninklijk besluit van 25 juni 1993, houdende vaststelling van regelen, bedoeld in de

Nadere informatie

Actualiteitenseminar Loonheffingen & Arbeidsrecht 2011

Actualiteitenseminar Loonheffingen & Arbeidsrecht 2011 Actualiteitenseminar Loonheffingen & Arbeidsrecht 2011 Actualiteiten Arbeidsrecht Inhoudsopgave Loonsanctie UWV bij onvoldoende re-integratie Wetsvoorstel aanpassing vakantiewetgeving Aanscherping Wet

Nadere informatie

Invoering van pensioen- en lijfrente-excedentregelingen (Wet pensioenaanvullingsregelingen) VOORSTEL VAN WET

Invoering van pensioen- en lijfrente-excedentregelingen (Wet pensioenaanvullingsregelingen) VOORSTEL VAN WET Invoering van pensioen- en lijfrente-excedentregelingen (Wet pensioenaanvullingsregelingen) VOORSTEL VAN WET Allen, die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen te weten: Alzo Wij in overweging genomen

Nadere informatie

een goedkeuring voor pensioenregelingen met een toezegging van partner en wezenpensioen voor werknemers geboren voor 1950;

een goedkeuring voor pensioenregelingen met een toezegging van partner en wezenpensioen voor werknemers geboren voor 1950; Belastingdienst/Directie Vaktechniek Belastingen Besluit van 23 juni 2014, nr. BLKB2014/0351M De Staatssecretaris van Financiën heeft het volgende besloten Dit besluit is een herziening van het besluit

Nadere informatie

AANVULLENDE PENSIOENREGELING

AANVULLENDE PENSIOENREGELING AANVULLENDE PENSIOENREGELING Stichting Bedrijfspensioenfonds voor de Agrarische en Voedselvoorzieningshandel Uw pensioen is onze zorg. Inleiding Voor u ligt de brochure over de aanvullende pensioenregelingen

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2004 2005 29 814 Wijziging van de rbeidsomstandighedenwet 1998 in verband met een gewijzigde organisatie van de deskundige bijstand bij het arbeidsomstandighedenbeleid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 29 353 Wijziging van enige bepalingen van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek met betrekking tot het geregistreerd partnerschap, de geslachtsnaam

Nadere informatie

WET AANPAK SCHIJNCONSTRUCTIES: uitleg over verplichtingen inzake de WML

WET AANPAK SCHIJNCONSTRUCTIES: uitleg over verplichtingen inzake de WML WET AANPAK SCHIJNCONSTRUCTIES: uitleg over verplichtingen inzake de WML Vanaf 1 januari 2016 worden de bepalingen van de Wet aanpak schijnconstructies (WAS) die van invloed zijn op de specificatie van

Nadere informatie