EEN GOED PENSIOEN IS NIET GRATIS: KOSTEN IN CONTEXT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EEN GOED PENSIOEN IS NIET GRATIS: KOSTEN IN CONTEXT"

Transcriptie

1 // RONDE TAFEL KOSTENTRANSPARANTIE VOORZITTER Eric Veldpaus, Novarca Group Foto's: Fotopersburo Dijkstra DEELNEMERS Marc van den Berg, PGGM Leonique van Houwelingen, BNY Mellon Anne Laning, TKP Investments Marc van Luijk, Deloitte Alwin Oerlemans, PPF APG Jeroen van der Put, Media Pensioen Diensten Hans Sieraad, PME Deze Ronde Tafel is tot stand gekomen in samenwerking met BNY Mellon, PGGM en TKP Investments. EEN GOED PENSIOEN IS NIET GRATIS: KOSTEN IN CONTEXT Door Erik Hannema Kostentransparantie is een hot item voor de industrie. Maar hoe ga je daar als pensioenfonds en vermogensbeheerder eigenlijk mee om? Pragmatisch of the full monty? Hoe betrouwbaar zijn de vergelijkingen en hoe communiceer je die kosten eigenlijk? Zeven professionals buigen zich over deze en andere vragen. 24 FINANCIAL

2 Hoe staat het op dit moment met de transparantie ten aanzien van kosten waarover pensioenfondsen verslag doen? Ik heb dus wel behoefte aan een duidelijke standaard. En dan heb ik liever dat iedereen zich daaraan houdt, dan dat iedereen zijn eigen gang gaat. Hans Sieraad: Er zijn de nodige slagen gemaakt, maar er is nog wel veel ruimte voor interpretatie. Als je het echt transparanter wilt maken, dan moet je echt toe naar een uniformere structuur van transparantie waarover gerapporteerd wordt. Het kostenniveau dat gerapporteerd wordt door sommige fondsen; dat kan eigenlijk niet als je het met een vergelijkbare grondigheid doet als waarmee wij het doen. Het risico is dan dat die transparantie zich tegen je keert. Als je bijvoorbeeld erg je best doet om de transactiekosten boven water te halen, bij ons is dat tegen de 15 basispunten en een ander die een engere definitie van transactiekosten hanteert, komt uit op 6 basispunten, dan is dat een diskwalificatie van de manier waarop wij met de kosten omgaan. Jeroen van der Put: Volgens mij zijn er inderdaad al grote stappen gemaakt. Vooral als je puur naar de kostenpresentatie kijkt. Ik ben erg voor transparantie. We moeten echt radicaal transparant op de kosten zijn. Als je niet meer aanspreekbaar bent voor de buitenwereld, dan ontstaat de indruk dat je wat verbergt. Als je heel helder bent, dan word je ook serieus genomen als je uitlegt waarom iets zo is. Het zijn dus niet alleen de kosten, het is ook communicatie. Leonique van Houwelingen: We zien het aantal verzoeken om het leveren van gegevens met betrekking tot transactiekosten groeien. Het is geen probleem om inzicht te geven in de directe > Eric Veldpaus is sinds juni 2013 Strategy Director bij Novarca. Hiervoor was hij als Manager Business Control en uiteindelijk als Business Strategist elf jaar werkzaam bij pensioenfonds ABP (later APG). Voor ABP was hij als Manager Back-Office zes jaar werkzaam bij Robeco. Hij begon zijn carrière in 1984 bij PWC. Veldpaus is afgestudeerd registeraccountant. Hij is frequent gastspreker op seminars en gastdocent aan Nyenrode inzake kostentransparantie. Veldpaus is samensteller van de Aanbevelingen Uitvoeringskosten zoals die zijn uitgegeven door de Nederlandse Pensioenfederatie. Fin Invest opmaak def.indd 25 FINANCIAL :40

3 // RONDE TAFEL KOSTENTRANSPARANTIE > Marc van den Berg is COO van PGGM Vermogensbeheer sinds Hij startte zijn carrière bij KPMG als adviseur en werd in 1998 partner met een focus op de financiële sector. Hij speelde een belangrijke rol bij het omvormen van PGGM van een pensioenfonds naar een uitvoeringsorganisatie voor pensioenfondsen. In 2011 was hij voorzitter van de werkgroep Kosten van Vermogensbeheer van de Pensioenfederatie. transactiekosten voor aandelen. Bij obligaties maken we een inschatting conform de richtlijnen van de Pensioenfederatie. Het vaststellen van transactiekosten bij derivaten is lastiger. Swaps kunnen we bijvoorbeeld alleen doen als we spreads meegeleverd krijgen. Alwin Oerlemans: Het ontwikkelt zich krachtig. Na de publicaties en de snelle implementatie, kom je erachter dat er nog ruimte voor verbetering is. Vervolgens is er nog een toezichthouder die deze informatie gebruikt en actief terugkoppelt. Dat maakt dat het hoog op de agenda staat. Dat zullen we ook dit jaar weer in de jaarverslagen over 2013 zien. Dus ik denk ook dat de snelheid van verandering heel gestaag is. Marc van Luijk: Vanuit accountantsperspectief ondersteunen wij natuurlijk ook de transparantie van kosten. We zien wel dat partijen worstelen met definities. We hebben als accountants dan het probleem: waar kunnen we dan wel of geen verklaring bij geven? Je ziet dat de Pensioenfederatie een doel heeft gesteld dat fondsen eigenlijk al bereikt hebben. Ook aan die kant is versnelling nodig. Wij als beroepsgroep moeten meegaan in de trend die jullie inzetten als sector. We moeten niet zeggen: Het is ongeveer goed geschat. Daarmee doen we geen recht aan jullie inspanningen. Wij zullen als groep dan ook duidelijk moeten maken hoe helder die cijfers zijn. Die discussie loopt niet alleen vanuit controlestandaarden, ook bij de verslaggevingsregels moeten ze zorgen dat ze meegaan in die dynamiek. Dat is best een uitdaging. Hoe ver ga je in het geven van transparantie voordat je komt aan de verdienmodellen? Anne Laning: Richting het pensioenfondsbestuur waarvoor een vermogensbeheerder werkt, moet je niet terughoudend zijn in het inzichtelijk maken van de kosten. Waarom zou je? Zij zijn de opdrachtgever en betalen de rekening. Zodra het gaat over externe publicatie van informatie, kun je niet altijd alle contracten met willekeurige tegenpartijen openbaar op tafel leggen. Daar zitten vaak geheimhoudingsclausules in. Maar richting het bestuur zou ik er absoluut niet terughoudend in zijn. Waarom zou je? Sieraad: Los van wat je aan het bestuur laat zien, moeten er aanvullend natuurlijk bepaalde mechanismen zijn. Zodanig dat je prestaties of de kosten van je managers zo getriggerd worden dat je continu scherpe kosten hebt. Of de kostentransparantie daar een heel dominante invloed in heeft? Ik denk en hoop het niet. Het proces moet er eigenlijk al zijn. Hoeveel je daar richting bestuur over deelt, daar twijfel ik zelfs nog een beetje over. Want of je nu een technische discussie over fees van custodians in het bestuur wilt Het bestuur wil volgens mij gewoon dat het bestuursbureau en de uitvoerder komen met de beste custodian en managers met de beste prestatieverhouding. Ik denk niet dat we die analyse alleen vanuit kostentransparantie moeten aanvliegen. Het proces van kostentransparantie is niet heel dominant bij het oordeel over het presteren van onze managers. Voor ons als bestuur, is het wél een eye opener geweest dat circa 5 procent in alternatives zorgt voor 30 procent van je kosten. Daardoor ga je anders tegen alternatives aankijken. Die moeten zichzelf toch meer bewijzen. Kosten zijn gegarandeerd, rendementen onzeker. Dat leidde er bij ons toe dat we afscheid hebben genomen van de hedge funds. Want je hebt niet alleen het kostenaspect, maar ook de transparantie. Het moet ook uitlegbaar zijn en hedge funds zijn natuurlijk dermate complex dat wij zeiden: deze belegging doen we niet meer. Oerlemans: Toch zie ik daar wel een gevaar. Omdat je nu nog toewerkt naar een gewenst transparantieniveau van kosten, waar je op allerlei manieren doorheen kunt kijken, lijkt het me een 26 FINANCIAL

4 risico dat je op basis van niet volledige informatie toch in dat soort beslissingen terechtkomt. Dat is een reden waarom je snel verder wilt met het scheppen van transparantie waar dat nodig is: in de driehoek kosten, rendement, risico. Wij als bestuur zijn verantwoordelijk voor de begroting. Je bepaalt dus waar je je geld aan uitgeeft en de keuzes die je daarbij maakt. Gegeven de vraagstukken rondom vertrouwen zul je dus goed moeten weten welke afwegingen je daar gemaakt hebt. Ik kijk hierbij ook naar de toezichtsthema s in Visie DNB toezicht Dan is kostenefficiency toch een van de drie uitdagingen. In hoeverre is het voor een aanbieder een gevaar om de uitvoeringskosten transparanter te maken? Van der Put: Ik vind gewoon dat het bestuur álles moet weten. Ik vind dat ook geen details. Ook kosten van managers niet. Ze moeten dat precies weten. Beleggingskosten is by far de grootste post. Het wordt steeds meer een maatschappelijk thema en bestuurders moeten zich verantwoorden tegenover hun deelnemers. Wij zetten alle managers op een rij en het bestuur weet precies wat we daaraan uitgeven. Tot op zekere hoogte is dat ook voor de deelnemersraad transparant. Ook over onze eigen kosten zijn we helemaal helder. Plus: we doen ook elk jaar een benchmarking om ons bestaansrecht duidelijk te maken. We vergelijken onszelf met de 25 grootste fondsen en maken duidelijk hoe we presteren ten opzichte van die partijen. Pensioenfonds Zorg en Welzijn is bijvoorbeeld goedkoper. Is het zinvol om daar naartoe over te stappen? Dat gaat onder andere ten koste van onze eigen identiteit en herkenbaarheid. We staan nu dichtbij de deelnemers en dat maakt maatwerk en betrokkenheid gemakkelijker. Die afweging moet je telkens weer maken. Van Houwelingen: Ik denk dat wij als industrie al vrij transparant zijn over hoe we opereren en wat de kosten daarvan zijn. Een aantal jaren terug was het best normaal dat je één prijs gaf voor je gehele dienstverlening. Dat is passé, dat gebeurt niet meer. Je hebt nu over het algemeen een breakdown naar bewaarloon en transactiekosten. Wat ik wel een uitdaging vind, is de discussie met onze klanten over wat nog redelijk is. In de concurrerende markt waarin wij ons begeven, is het altijd de vraag of appels met appels worden vergeleken. Dan raak je in de discussie al snel de aspecten van je verdienmodel. Omdat onze balance sheet vrij eenvoudig en transparant is, hebben buitenstaanders, zoals analisten, een niet altijd even genuanceerd beeld van je kostenmodel. Het wordt een steeds groter onderwerp en af en toe worstel ik daar wel mee. Hoe ver ga je in het nog transparanter maken? Wij zijn en blijven uiteindelijk een commercieel bedrijf met een eigen visie en daar hoort een gezond verdienmodel bij. En dan geloof ik dat het leveren van de nodige transparantie in die context noodzakelijk is en dat daarom die discussie goed is. Want uiteindelijk maak je meetbaar voor de klant welke kwaliteit je krijgt tegen welke prijs. Ik hoor hier, het draait om context. Pas daarna kun je er een oordeel over vellen. Van Luijk: Vaak zie je toch ook nog wel dat in een onderhandelingssituatie over contracten er met basispunten et cetera best wel een focus op de kosten is, maar dat later, bij de uitkomst van dat sommetje P maal Q, er vaak toch nog wel een schrikeffect is. Want dan staat het er in euro's. Zeker wanneer het ook in de publiciteit komt met bijvoorbeeld de verhouding tussen premie en kosten. Dan heb je een onbedoeld effect. Dat gaat voorbij aan die scherpe onderhandelingen en de transparantie van de dienstverlening. Dat is een dilemma dat steeds meespeelt. Oerlemans: De verhouding tussen premie en kosten is natuurlijk heel wankel. Je moet goed kijken hoe je die representeert. Het kan zijn dat partijen er baat bij hebben die zichtbaar te maken en daarmee op de voorpagina te komen, maar in zijn algemeenheid twijfelen besturen toch wel aan de deskundigheid van partijen die dit zo doen. Daar doen die partijen zichzelf geen plezier mee. Dat zeg ik niet omdat ze iets niet aan de kaak mogen stellen, alleen: dat moet je op een inhoudelijk correcte manier doen. Ook andere partijen zoals toezichthouders, zijn daar minder gevoelig voor. Kostenefficiency, de drive die daaruit komt, is toch echt veel intrinsieker. Dus eigenlijk draait het om het vertalen van basispunten, bedragen en de beslissingen die een bestuur kan maken? > Leonique van Houwelingen is Hoofd Global Client Management BeNeLux, Frankrijk en Zuid Europa en tevens is zij Business Head EMEA Asset Servicing Continentaal Europa. Daarnaast is Van Houwelingen Country Executive en Branch Manager van BNY Mellon SA/NV, Amsterdam Branch. In 2003 werd zij door BNY Mellon aangetrokken als Hoofd Legal, Risk and Compliance waarna ze in 2007 Hoofd Relatiebeheer Continentaal Europa werd. Eind 2009 komt daar de rol van Country Executive en Branch Manager bij en zijn in 2013 haar commerciële verantwoordelijkheden uitgebreid tot haar huidige verantwoordelijkheden. FINANCIAL 27

5 // RONDE TAFEL KOSTENTRANSPARANTIE > Anne Laning is sinds 2009 directielid (CFO/COO) bij TKP Investments (TKPI) en geeft leiding aan de afdeling Investment Accounting & Control. Daarvoor was hij van 2006 tot 2009 Financieel Directeur bij TKP Pensioen. Hiervoor vervulde hij de functie van controller binnen dezelfde organisatie. Tevens is hij voorzitter van de Commissie Verslaggeving van de Pensioenfederatie. Laning is registeraccountant en studeerde information management bij NIVRA-Universiteit Nijenrode. TKPI is een zelfstandig opererende business unit binnen Aegon Asset Management. Laning: Ja, en ik zie in toenemende mate dat leveranciers worden uitgedaagd: Dan komt er zo'n bedrag uit. Hoeveel mensen zijn er dan aan het werk? Wat doen die, wat zijn hun activiteiten, hoeveel uur en welke systeemkosten komen daarbij? Dat is af en toe wel eens lastig om exact in detail te analyseren, maar het is een heldere discussie. Je hoeft er ook niet bang voor te zijn. Ben je dat wel, dan is er iets aan de hand. Ik zie dat die transparantie er steeds meer komt. Leg het maar gewoon op tafel: wat doe je, welke mensen zijn het, hoeveel uur, wat is het uurtarief? Marc van den Berg: Dit is voor mij de winst van de hele transparantiediscussie. Dat het niet alleen bij ons ligt, maar dat je het terug kunt geven aan het bestuur en dat zij daarin kunnen bepalen wat zij voor hun geld willen krijgen. Laning: Juist! Dan stel je de vraag: heb je dit bedrag over voor deze dienst? En als je dat bedrag er niet voor over hebt, vraag dan een andere dienst of een ander kwaliteitsniveau. Dit biedt ook de mogelijkheid om prestatieafspraken met elkaar te maken. Laten we wel wezen: je zou toch geen kostentransparantie nodig moeten hebben om zo'n discussie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer te kunnen voeren? We hadden deze discussie vijf jaar geleden ook al met opdrachtgevers en daar heb je die boekjes eigenlijk niet voor nodig. Van der Put: De laatste jaren is er een nieuw evenwicht ontstaan tussen aanbieders en afnemers van dit soort diensten. Als je kijkt naar de langlopende contracten en je gaat misschien tien jaar terug in de tijd, dan waren er toen partijen die hun neus ophaalden voor pensioengeld. Die zeiden: Als u aanvullende eisen stelt, dan gaan we helemaal geen vermogensbeheercontract met u aan. Aanbieders moeten nu veel transparanter zijn om nog nieuwe contracten te kunnen sluiten. Van Houwelingen: Andersom heb ik ook meegemaakt dat er geen echte interesse was. Ik denk ook dat het heel goed is om jezelf langs die meetlat te leggen, omdat je door die transparantie kunt aantonen wat jouw toegevoegde waarde is. Want transparantie mag nooit een doel op zich zijn. Sieraad: Het lastige vind ik: hoe benchmark je je uitvoerder? Want wat Leonique van Houwelingen doet, komt in een volledig concurrerende markt tot stand en wat je uitvoerder doet, is een soort maatwerk, dat blijft toch lastig. Je moet goed bedenken waarop en hoe je de uitvoerder afrekent. Van den Berg: En het liefst wil je natuurlijk internationaal benchmarken zodat bijvoorbeeld de Angelsaksische aanbieders ook volgens dezelfde standaard benchmarken. Maar dan moet je toe naar een transparantieniveau dat ook in het buitenland geldt. Wellicht zijn jaarverslagen een goed vertrekpunt om vergelijkingen te maken. Laning: Dat blijft lastig. Er zijn zoveel keuzes die in het vermogensbeheer gemaakt worden. Die keuzes zijn nog te weinig transparant weergegeven in de jaarverslagen. Dat maakt de vergelijking op basis van jaarverslagen moeilijk. Van den Berg: Ik ben wel benieuwd wat er nu dit jaar in de bestuursverslagen verschijnt. Nu wordt er, als het goed is, iets over de asset classes gezegd en als het goed is worden er vergelijkingen gemaakt tussen vorig jaar en dit jaar. Ik ben benieuwd hoe nu invulling wordt gegeven aan transparantie, want dat is het begin van deze discussie. Een niveau lager: inzicht. Laning: Op dit moment zijn het nog aanbevelingen van de Pensioenfederatie. Die kun je eventueel als bestuur naast je neerleggen. Maar er liggen nu voorstellen die een fonds bij wet verplichten om op de website en in het jaarverslag informatie 28 FINANCIAL

6 over uitvoeringskosten op te nemen. Dat zal de transparantie en consistentie zeker bevorderen. Er is nu een aantal keer gerapporteerd aan DNB. Wat zijn jullie ervaringen daarmee? Sieraad: Wij hebben weinig reacties van DNB gehad. Weinig complicaties ook. Waarschijnlijk komt dat doordat we in het jaarverslag zelf al flinke slagen hadden gemaakt. En wat DNB eist, sluit daar goed op aan. Als je in je jaarverslag een bepaald niveau al hebt, dan is er weinig te vrezen. Wij zijn dan mede door de discussie in de markt verder gegaan en hebben stappen gemaakt met transparantie in het jaarverslag. Als dat eenmaal op niveau is, dan ondervind je weinig problemen. Je had het al over de berekeningswijze van transactiekosten. Heb je daar nog een ervaring die je wilt delen? Sieraad: Wat ik al zei: wij moeten daar collectief een slag in maken. Wij hebben daar een behoorlijke analyse van gemaakt. We lopen hierin voorop, ook qua kosten. Dat is helaas een parallel. Het vervelende is dat als je veel moeite doet om de zaken transparant te krijgen, dat zich tegen je keert omdat je aan de bovenkant zit. Dat vind ik zuur. Wat vind jij? Van der Put: Het is zoals het is. Soms kom je erachter dat je kosten opvoert die niet iedereen heeft opgevoerd. De vraag is of dat erg is. Belangrijk is om erover te praten met je stakeholders. Zodat zij weten dat jij je best doet om zaken boven water te krijgen. Wij kunnen in ieder geval aantonen dat die presentaties niet bij alle fondsen consistent zijn. Daarom was ik ook blij met de DNB-rapportage waarin met veel nuance de vergelijking werd gemaakt. Het ligt heel genuanceerd, en met name de openheid in de discussie is dan essentieel. Die wordt ontzettend gewaardeerd. Wij voerden natuurlijk ook de discussies over het kostenniveau. Dat ging met name over uitvoeringskosten en of die nu hoog of laag zijn, die zijn laag ten opzichte van de beleggingskosten. De totale kosten zijn een stuk lager dan wat een deelnemer kwijt is als hij zelf gaat beleggen. Als je de alternatieven tegen elkaar afweegt, kom je tot de conclusie dat vermogensbeheer niet gratis is. Van den Berg: Een goed pensioen is niet gratis. We moeten die context gewoon goed schetsen. Er zit niet alleen een kostenkant aan, maar ook een opbrengstenkant. Hoeveel legt iemand in en hoeveel krijgt hij uitgekeerd? Twee derde wordt gewoon opgebracht door beleggingen. Die hele kant mis ik in de discussie. Ik vind het prima dat we inzicht geven in wat er gebeurt, maar de opbrengst is uit de vergelijking verdwenen. > Marc van Luijk heeft ruim twintig jaar ervaring in de accountancy met een focus op pensioenfondsen, levens- en schadeverzekeringen en overige financiële instellingen. Hij is Cluster Leader Pensioenen binnen Deloitte Nederland en betrokken bij adviesopdrachten op het gebied van verslaggeving, risicomanagement, interne beheersing en beheersing van uitbestede processen. Van Luijk is ViceVoorzitter van de Sectorcommissie Verzekeringsmaatschappijen en Pensioenfondsen van de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) en lid van de RJ-werkgroep Pensioenfondsen (RJ 610). Fin Invest opmaak def.indd 29 FINANCIAL :40

7 // RONDE TAFEL KOSTENTRANSPARANTIE > Alwin Oerlemans is Directeur Institutional Business Development bij APG. Hij is werknemersvoorzitter van Personeelspensioenfonds APG. Hij richt zich op pensioenoplossingen die leiden tot een goed en transparant pensioen voor de deelnemer. Goed risicomanagement en innovatie in pensioenregelingen en -uitvoering (DB, CDC en DC) staan daarbij centraal. Hij publiceert regelmatig over onder andere risicomanagement en oplossingen in pensioenontwerp en vermogensbeheer voor pensioenuitvoerders. Eerder werkte hij voor NIBC, het Ministerie van Financiën en de Universiteit van Maastricht. Hebben jullie moeite om bepaalde informatie te krijgen? Van Houwelingen: Ook al ben je groot, zoals wij zijn, dan wil dat nog niet zeggen dat je het zomaar krijgt. Vaak hebben wij onze klanten nodig om die druk op, voor ons, derdepartijen uit te oefenen. Het idee is soms dat wij "komen neuzen" in hun wereld. Alhoewel ik wel een positieve ontwikkeling zie, ook wereldwijd: meer en meer tools zijn gericht op transparantie. Laning: Een groot deel van het belegd vermogen van onze klanten staat direct in onze administratie. Dan is transparantie eenvoudig. Onze vastgoedportefeuille beleggen we bijvoorbeeld via anderen of limited-partner-structuren. Hierbij zijn we vaak een van de aandeelhouders. Als we kosteninformatie vragen, dan krijgen we die ook, maar niet altijd direct. Daarom moet je het proces dus tijdig starten. Van Houwelingen: Wat helpt zijn Service Level Agreements (SLA s) om die afspraken in vast te leggen en helder te krijgen: Wat is de driehoeksverhouding en wie doet wat? Dat is een goede basis. Oerlemans: De koers van de toezichthouder is ook volstrekt duidelijk. Ik waardeer hun proactieve houding en brieven met de vergelijking tussen de kosten. Erg te spreken ben ik over het feit dat verschillen ook worden gerelativeerd. Dat is toch een ondersteunende manier van communiceren. Niet iedereen was blij met die brieven. Wij zaten óók aan de relatief hoge kant in dat lijstje. Het is duidelijk dat verschillende fondsen toch nog lerende zijn op dit gebied. Fondsen weten dat ze duidelijk moeten zijn naar de toezichthouder. Hoe kunnen de kosten nu evenwichtiger en in de juiste context worden gerapporteerd? Sieraad: Ik zou graag een knip willen maken in wat je analyseert en wat naar buiten gaat. Ik denk dat er een gezonde en betere focus is gekomen op transactiekosten. Bij ons is dat zo n 40 miljoen. Dat is een derde van de totale kosten en daar gaan wij gewoon scherpere analyses op doen. Of het hier zinvol is op dit moment gedetailleerd extern over te rapporteren, daar ben ik een stuk minder positief over. Zolang er zo n bandbreedte is, krijg je veel misverstanden. Natuurlijk, transparantie! Maar ik heb wel het idee dat fondsen die het beste hun zaakje scherp hebben, ten onrechte, negatief in het nieuws komen. Dat vind ik zuur. Wel denk ik dat het een positief effect heeft op je inzicht in de totale kosten van de asset allocatie. Het wordt een stuk helderder waar wat wordt verdiend en door wie. Oerlemans: Uiteindelijk gaat het om netto rendement. Dat zou je bijna vergeten. Je zult ook gericht moeten nadenken over hoe je deze informatie naar buiten brengt. Daar moet je geld en tijd voor beschikbaar maken. Bij administratiekosten zitten ook kosten voor communicatie. Je kunt zomaar het effect krijgen dat de besparing op kosten ertoe leidt dat je hier niet over in dialoog gaat met je deelnemers. Daar zul je op moeten letten. Welke impact heeft kostentransparantie op allocatie? Van den Berg: Je ziet nu dat de fund-of-fund-structuren er langzaam uit gaan. Die zijn toch te kostbaar en ondoorzichtig. Hebben besturen al die tijd zitten slapen? Dat vind ik te simpel. Het is eerder een kwestie van niet goed het overzicht hebben. Van Luijk: Dus toch een beetje slapen? Is het door de financiële resultaten, niet gewoon een kwestie van urgentie dat bestu- 30 FINANCIAL

8 ren zich nu wel afvragen waarom het nettorendement op een bepaalde assetclass 8 procent is en niet bijvoorbeeld 8,5? Die vanzelfsprekendheid van resultaten staat nu meer ter discussie. Van Houwelingen: De due dilligence is groter. Er wordt veel meer onderzoek gedaan voordat een stap wordt gezet. We weten vaak meer van illiquide dan van liquide beleggingen. Communicatie, laten we het daar eens over hebben. Jean Frijns spreekt van verwarring ten aanzien van kosten. Moeten we daar niet iets aan doen? Van den Berg: We moeten uit de verdediging en een duidelijke context schetsen. Een beter verhaal vertellen dan we nu doen. We zijn nu volledig gefocust op die kosten. De discussie moet ook gaan over wat het oplevert. Van der Put: Ik ben het er helemaal mee eens dat we moeten uitgaan van onze eigen kracht. Maar een uniform model hebben we ook nodig. Zodat we kunnen zeggen: Dit is zoals wij naar de kosten kijken en onze interpretatie. Dán heb je de regie. Laning: De reden is dat er meerdere factoren van belang zijn. We hebben als Werkgroep Kostentransparantie van de Pensioenfederatie in het verleden in verschillende sessies journalisten uitgenodigd om hen te informeren over hoe het in elkaar zit. Daarbij zijn we bewust buiten de techniek gebleven met maar één boodschap: Kosten zijn er met een reden. Een pensioenfonds heeft niet als doel minimale kosten, maar een zo goed mogelijk pensioen voor zijn deelnemers. en de uitleg welke keuzes je daarin maakt. Hoe ga je in de communicatie met deze output om? Ik vind eerlijk gezegd dat de Pensioenfederatie daarin een behoudende rol speelt. Defensief met een standaard antwoord: dat is niet goed. Een negatieve insteek. Beeldvorming is alles: dus de teneur moet zijn dat transparantie iets fantastisch is, om daarna pas de maar te presenteren. Hoeveel transparantie over gegevens moet je betrachten in je communicatie? DNB en AFM zijn van plan meer openheid te bieden in hun rapportages. De fondsen ook. Laning: De pensioensector is hierin nog terughoudend. Ik ben commissaris bij een woningcorporatie en daar wordt alles vrijgegeven. Zelfs integraal de briefwisselingen met de toezichthouder en door de toezichthouder opgestelde benchmark-analyses! Het staat er gewoon. Iedereen kan het opvragen. Van Luijk: Vinden jullie dat een discussie over het vertrouwen in pensioenfondsen langs de lijnen van kosten moet lopen? Oerlemans: Nee, het is een factor die goed afgedekt moet worden. Je moet er aandacht aan besteden. Uiteindelijk spitst de discussie zich toe op het ontwerp van het fonds. Op de vormgeving van de portefeuille en de risicodeling in het fonds. Kosten zijn daar een beperkt deel van. Van Luijk: Het draait om dilemma s waar je als fonds voor staat, Van der Put: Prima toch? Wij als sector zitten te veel in de modus Wat kunnen we transparant maken? We moeten álles transparant maken, tenzij Uitgezonderd zaken die transactiegevoelig zijn. Wat je daarmee bereikt is dat je serieus wordt genomen en als eerlijke partij te boek komt te staan. Dan treed je toe tot de publieke discussie. Want je bent geloofwaardig geworden omdat je in die eerste stap radicaal transparant bent. Dan wordt in die tweede stap jouw analyse en aandeel in de discussie serieus genomen. > Jeroen van der Put is Directeur Media Pensioen Diensten en PNO Zorg. Van der Put is tevens bestuurslid pensioenfonds PostNL en lid van de beleggingsadviescommissie van SPEO. In het verleden was hij CFO/COO van Robeco Bank Belgium en directeur van IRIS, het toenmalige beleggingsresearch- en publishinghuis van Rabobank en Robeco. Van der Put heeft econometrie gestudeerd aan de Erasmus Universiteit en is bij IRIS begonnen als kwantitatieve analist en belegger. FINANCIAL 31

9 // RONDE TAFEL KOSTENTRANSPARANTIE > Hans Sieraad is Hoofd Finance, Control & Risk Management bij het bestuursbureau van PME. Sieraad is registeraccountant en heeft in zijn accountancy verleden voornamelijk bij KPMG gewerkt. Als controller heeft hij ruime ervaring in de pensioenen, opgedaan bij de Bouw (SFB groep) en Overheid (ABP) en inmiddels ruim tien jaar in de Metalektro (PME). Bij PME houdt hij zich in een bestuursondersteunende rol onder meer bezig met risk management, verantwoordingsrapportages, toezichthoudende gremia en het aansturen en monitoren van de uitvoering van vermogensbeheer en pensioenbeheer, waaronder uitvoeringskosten. Maar begrijpt de deelnemer het allemaal wel? Van der Put: Die deelnemer zal in eerste aanzet denken: Hé, het is transparant en daarmee controleerbaar door experts. Wij zetten ons hele ESG-beleid online. Er wordt weinig naar gekeken, maar het effect is dat ik tegen mijn deelnemers kan zeggen: "Het staat online, iedereen kan het zien. Klopt het niet, dan hebben we allemaal zitten slapen. Jullie ook! ' Van Luijk: We lijken wel te vergeten dat die deelnemer geen keuze heeft. Uiteindelijk zit hij aan het fonds vast. Dat idee hebben deelnemers ook. Dat plaatst die transparantie wel in een perspectief. Van der Put: Puur die verplichtstelling betekent voor mij al dat je radicaal transparant moet zijn. Dan kom je in stap twee, waarin je in een publiek debat uitleg kan geven. De business case van een pensioenfonds is zeer sterk. De deelnemer centraal stellen, betekent dat je diverse pensioenoplossingen voor hem vergelijkbaar maakt. Daarbij moet je een eerlijke vergelijking tussen pensioenfonds en verzekeraar niet uit de weg gaan. Van Luijk: Daar zou voor mij de discussie over moeten gaan, om dát herstel van vertrouwen te krijgen. Die andere zaken, dat zijn hygiënefactoren, slechts details. De vraag is of de sector de kans krijgt die details op orde te krijgen. Sieraad: Laten we in ieder geval niet de discussie verengen tot een technisch verhaal. En presenteren in een context die concreet is. Het is gewoon geen goed verhaal alleen te vermelden dat ABP 2 miljard uitvoeringskosten heeft. Daar reageert meer dan de helft van Nederland heel negatief op. Aan ons om die bredere context te laten zien! CONCLUSIE Niets lijkt grotere kostentransparantie in de weg te staan. Niet alleen betekent het sterker sturen op kosten voor fondsbesturen een potentieel hoger rendement, ook maakt het zichtbaar maken van kostenniveaus vergelijkingen mogelijk. Vermogensbeheerders en custodians worden door deze ontwikkeling uitgedaagd nog sterker hun meerwaarde aan te tonen. Dat maakt het mogelijk verschillende serviceniveaus af te spreken tussen uitvoerder en pensioenfonds. Aan tafel bleek dat deze argumenten breeduit gedragen worden. Toch is het niet altijd even gemakkelijk alle gegevens te verkrijgen. Het kost tijd dit soort processen in gang te zetten. Vooral Angelsaksische partijen zijn meer terughoudend in het delen van deze informatie. Maar de wil is er. Het schort vooralsnog aan de uitvoering. De vereisten voor rapportages aan DNB zijn nog te vrijblijvend en multi-interpretabel. Bovendien ontbreekt de context. Het 32 FINANCIAL gevaar van een te grote focus op kosten is aanwezig. Dat zorgt voor scheve uitkomsten. Uiteindelijk moet het netto rendement dé graadmeter voor een pensioenfonds zijn. Een fonds dat zeer grondig te werk gaat om de onderste steen boven te krijgen -en dus veel kosten rapporteert- komt slechter uit deze rapportages dan een fonds dat iets meer de teugels laat vieren. Zelf relativeert DNB de ranglijsten waartoe hun gegevens leiden, maar aan het grote publiek is deze genuanceerde boodschap nu eenmaal niet besteed. Een hogere mate van verplichting en uniformiteit in de rapportage, moeten het vergelijken van appels met appels mogelijk maken. De deelnemer waardeert die openheid, is de overtuiging aan tafel. Het geeft hem vertrouwen in het fonds en daarmee in het Nederlandse pensioenstelsel. «Fin Invest opmaak def.indd :

Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen.

Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen. LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2013 Jeroen Koopmans 1 oktober 2013 Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen. Even voorstellen drs. Jeroen Koopmans

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

Strategisch Pensioenmanagement

Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement is samenbrengen. Strategisch Pensioenmanagement De belangrijkste taak van Strategisch Pensioenmanagement is ervoor te zorgen dat u in control

Nadere informatie

POPULAIR JAARVERSLAG 2013

POPULAIR JAARVERSLAG 2013 POPULAIR JAARVERSLAG 2013 2 Het herstel van onze financiële positie blijft absolute topprioriteit. Twee gezichten Het jaar 2013, maar ook 2014 dat nog grotendeels voor ons ligt, kent twee gezichten. Enerzijds

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Betreft Kamervragen van het lid Krol Hierbij zend ik u de

Nadere informatie

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER DNB SEMINAR UITBESTEDING Door: Oscar van Angeren I. Regulatory framework en II. Algemene contractuele aspecten 1 I. Regulatory framework Uitbestedingsregels pensioenfondsen: artikel 34 Pw en 12-14 BuPw.

Nadere informatie

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Joop van Lunteren, vicevoorzitter Xander den Uyl, vicevoorzitter Amsterdam, 11 mei 2011 2010: jaar van contrasten Positief: - goed rendement - dekkingsgraad op 105%

Nadere informatie

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 1 Agenda Introductie APF Wat is een Algemeen Pensioenfonds? Het nut van een APF Wat zijn de belangrijkste bouwstenen van De Nationale APF?

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs 23 september 2014 Alex Poel Beleggingsbeleid 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 VBA Discussion Paper 5 Kanttekeningen discussion

Nadere informatie

Pensioenfederatie. aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer

Pensioenfederatie. aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer PF x Pensioenfederatie aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer X X 1 De Pensioenfederatie is de overkoepelende belangenbehartiger van de Nederlandse pensioenfondsen. Zij vertegen woordigt namens ongeveer

Nadere informatie

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram 02 verkort in beeld 03 Ontwikkelingen 05 08 10 Pensioenen Beleggingen Organogram Aantal deelnemers dat pensioen opbouwt Aantal personen dat een ouderdomspensioen ontvangt Aantal deelnemers met slapende

Nadere informatie

DNB Pensioenseminar. Parallelsessie Beleggingen. 21 september 2011

DNB Pensioenseminar. Parallelsessie Beleggingen. 21 september 2011 DNB Pensioenseminar Parallelsessie Beleggingen 21 september 2011 Hoofdvragen I. Wat maakt iemand een goede bestuurder op het gebied van beleggingen? II. Wat verwacht u van de toezichthouder op het gebied

Nadere informatie

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Henk Brouwer, voorzitter bestuur Amsterdam, 23 mei 2012 2011: een roerig jaar Positief: - positief rendement (8 miljard euro) - meer en beter inzicht in kosten - kostprijs

Nadere informatie

De PPI-markt PENSIOEN ASSET MANAGEMENT GOVERNANCE

De PPI-markt PENSIOEN ASSET MANAGEMENT GOVERNANCE De -markt 1.1. Inleiding Vanaf 2012 is de markt van de Premie Pensioen Instelling () een feit. De voert een zuivere DC-regeling uit en wordt gekenmerkt door een hoge mate van transparantie van het pensioenproduct.

Nadere informatie

Houdt het dan nooit op met verantwoording afleggen door het bestuur?

Houdt het dan nooit op met verantwoording afleggen door het bestuur? Houdt het dan nooit op met verantwoording afleggen door het bestuur? Onderweg naar huisbijeenkomst 2016 Frans Glorie KPMG Audit Pensioen- & Verzekeringssector 1 Terug in de tijd. 1922 WTL 2016 APF 2015

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Vermogensbeheerder institutioneel - Informatievoorziening

Vermogensbeheerder institutioneel - Informatievoorziening Vermogensbeheerder institutioneel - Informatievoorziening Beschrijving Rens Vos is vermogensbeheerder bij de Veerbank. Hieronder staan vijf situaties rondom informatievoorziening die hij heeft meegemaakt.

Nadere informatie

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds PROFIELSCHETS NIET UITVOEREND BESTUURDER Stichting Stichting behoort tot de grootste ondernemingspensioenfondsen van Nederland met een belegd vermogen van bijna 18 miljard euro. Het pensioenfonds voert

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

vba _beleggingsprofessionals JOURNAAL 12 PRAKTIJK Optimalisatie vermogensbeheerkosten in plaats van kostenminimalisatie

vba _beleggingsprofessionals JOURNAAL 12 PRAKTIJK Optimalisatie vermogensbeheerkosten in plaats van kostenminimalisatie PRAKTIJK Optimalisatie vermogensbeheerkosten in plaats van kostenminimalisatie Auteur Eric Veldpaus 1 In april 2011 bracht de AFM het rapport Kosten pensioenfondsen verdienen meer aandacht (AFM, 2011)

Nadere informatie

Toespraak Frank Elderson over prioriteiten pensioentoezicht in 2015

Toespraak Frank Elderson over prioriteiten pensioentoezicht in 2015 Toespraak Frank Elderson over prioriteiten pensioentoezicht in 2015 Rotterdam, De Doelen, 11 december 2014 - Frank Elderson, lid van de directie van De Nederlandsche Bank (DNB), heeft een toespraak gehouden

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Terugblik 2011 in cijfers

Terugblik 2011 in cijfers Terugblik 2011 in cijfers U vindt hier een samenvatting van het jaarverslag 2011. Het volledige jaarverslag kunt u downloaden via www.pensioenfondsricohnederland.nl. Financiële situatie Door de kredietcrisis

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

116 De Pensioenwereld in 2015

116 De Pensioenwereld in 2015 12 116 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 117 Meer inzicht nodig in evenwichtige belangenbehartiging bij uitvoeringskosten Auteurs: Myrna van Engelen en Tristan Helsloot Pensioenfondsen

Nadere informatie

Stichting Voorzieningsfonds Getronics 11 februari 2015. Stand van zaken SVG. 1 van 19

Stichting Voorzieningsfonds Getronics 11 februari 2015. Stand van zaken SVG. 1 van 19 Stichting Voorzieningsfonds Getronics 11 februari 2015 Stand van zaken SVG 1 van 19 Programma Pensioenfonds SVG Financiële positie SVG Terugblik 2014 Vooruitblik 2015 Vragen 2 van 19 Pensioenfonds SVG

Nadere informatie

Klant. Pensioen life cycle indicators

Klant. Pensioen life cycle indicators Pensioen life cycle indicators Klant Rapport om een gefundeerde keuze te maken tussen verschillende premiepensioenproducten. Gebaseerd op analyses op het gebied van beleggingsbeleid, duurzaamheid, rendement

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

124 De Pensioenwereld in 2015

124 De Pensioenwereld in 2015 13 124 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 125 Meer consistentie nodig in verslaggeving premiepensioeninstellingen Auteurs: Frans Glorie en Kees Voorburg Op 1 januari 2011 is de premiepensioeninstelling

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering De Handreiking Kwaliteit Beleggingsbeleid in de praktijk 26 maart 2015 Alex Poel Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 Handreiking beleggingsbeleid

Nadere informatie

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies De Vries Investment Services is een onafhankelijk en objectief beleggingsadvieskantoor. Wij begeleiden beleggers bij het realiseren van hun financiële doelstellingen en bieden een service die banken niet

Nadere informatie

Het PWRI is er voor ons

Het PWRI is er voor ons Het PWRI is er voor ons Populair jaarverslag 2013 106 102 1.104 2.707 40.937 39.915 Gepensioneerden Werkgevers Voormalige deelnemers Actieve deelnemers WIW SW 98.364 33.926 Onderweg zijn Het PWRI is op

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U?

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons

Nadere informatie

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds 1. Algemene kenmerken Het bestuur van de Stichting Notarieel Pensioenfonds (SNPF) is

Nadere informatie

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Locatie: Woudschoten Conferentiecentrum te Zeist Module 1 Wetgeving en beleid Dag 1: donderdag 3 april 2014 09.00 09.30 uur Ontvangst 09.30 10.00 uur Inleiding

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 3297 Vragen van de leden

Nadere informatie

Pitches Zomercongres 25 juni 2015

Pitches Zomercongres 25 juni 2015 Pitches Zomercongres 25 juni 2015 Digitale informatie - Martijn Leppink Digitale Tool TKP - Koos Lieffijn Het Financieel Paspoort - Résalieke Vlieger Vernieuwd mijn pensioenoverzicht.nl - Ronald Gort Digitaal

Nadere informatie

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Page 1 of 5 U bevindt zich hier: Home Ministeries Financiën Documenten en publicaties Toespraken Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Toespraak 27-01-2011 Toespraak

Nadere informatie

Ik zou een strikte scheiding willen tussen audit- en adviesdiensten

Ik zou een strikte scheiding willen tussen audit- en adviesdiensten Interview Frans Cremers Ik zou een strikte scheiding willen tussen audit- en adviesdiensten Het beeld dat buitenstaanders van een auditcommissie hebben is niet altijd even accuraat, meent Cremers. De rol

Nadere informatie

Vereniging van Vermogensbeheerders & Adviseurs

Vereniging van Vermogensbeheerders & Adviseurs Vereniging van Vermogensbeheerders & Adviseurs 18 maart 2014 Alex Poel Kwaliteit van Beleggingsdienstverlening Agenda 1. Achtergrond 2. Voorbeelden, waar ging het mis? 3. Dienstverleningscyclus 4. Klantbeeld

Nadere informatie

Reputatiemanagement begint en eindigt met het gedrag dat het topmanagement laat zien

Reputatiemanagement begint en eindigt met het gedrag dat het topmanagement laat zien Stelling 1 Groep 1 Reputatiemanagement begint en eindigt met het gedrag dat het topmanagement laat zien Is deze stelling waar? Welk deel is wellicht minder waar? Ja, in beginsel wel. Goed gedrag doet goed

Nadere informatie

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten.

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Risicobeheersing staat aan de basis van elk beleggingsbeleid. Omdat het renterisico het belangrijkste risico voor pensioenfondsen

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Algemeen Mijnwerkersfonds Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management) uitgevoerd.

Nadere informatie

Uitbesteding in de pensioensector:

Uitbesteding in de pensioensector: Uitbesteding in de pensioensector: Bevindingen vanuit de toezichtspraktijk Prof. Dr. O.C.H.M. Sleijpen EYe on Pensions 14 januari 2014 Uitbesteding in de Pensioensector Topics: A. Wettelijke bepalingen

Nadere informatie

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches Eenvoudig nieuwe klanten Voor adviseurs, trainers en coaches Leer hoe ideale klanten naar je toe komen. Wiep de Jong Online Business Trainer Eenvoudig nieuwe klanten 2 Welkom bij mijn E-Book 'Eenvoudig

Nadere informatie

Speech Pensioenfederatie Meeting tomorrow s challenges

Speech Pensioenfederatie Meeting tomorrow s challenges Speech Pensioenfederatie Meeting tomorrow s challenges 17 mei 2016 Merel van Vroonhoven Koninklijke Hoogheid, geacht bestuur en geachte leden van de Pensioenfederatie, beste aanwezigen. Hartelijk dank

Nadere informatie

Opening seminar 2015 door voorzitter Elly Blanksma

Opening seminar 2015 door voorzitter Elly Blanksma Opening seminar 2015 door voorzitter Elly Blanksma Geachte aanwezigen, Hartelijk welkom op ons jaarlijkse seminar Klantgericht Verzekeren. Het Keurmerk viert zijn eerste lustrum. Vijf jaar Keurmerk is

Nadere informatie

Vermogensbeheerder institutioneel Ken uw cliënt

Vermogensbeheerder institutioneel Ken uw cliënt Vermogensbeheerder institutioneel Ken uw cliënt Beschrijving Met de invoering van de MiFID veranderen ook de eisen die aan financiële instellingen worden gesteld. Instellingen moeten aan deze eisen voldoen

Nadere informatie

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Vermogensbeheer Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later. Dat is de belofte van uw pensioenfonds aan uw deelnemers. Verder gaan is nu zorgen voor

Nadere informatie

bedrijfsfunctie Harm Cammel

bedrijfsfunctie Harm Cammel Legal als geïntegreerde bedrijfsfunctie Harm Cammel Legal als Business functie Observatie 1. Door veranderende klantbehoefte verandert (een deel van) de Legal functie van ad hoc en vak gedreven naar continu

Nadere informatie

Branche onderzoek 2015. Credit management beleid en Wwft naleving van accountancy- en administratiekantoren.

Branche onderzoek 2015. Credit management beleid en Wwft naleving van accountancy- en administratiekantoren. Branche onderzoek 2015. Credit management beleid en Wwft naleving van accountancy- en administratiekantoren. Voorwoord De accountancy- en administratie sector is aan verandering onderhevig en wordt gedwongen

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Dufas Code Vermogensbeheerders. Verslag over 2014

Dufas Code Vermogensbeheerders. Verslag over 2014 Dufas Code Vermogensbeheerders Verslag over 2014 Inhoud 1. Over dit verslag 3 2. Algemene principes 4 2.1 Vermogensbeheerders handelen in het belang van hun klanten 4 2.2 Vermogensbeheerders kennen hun

Nadere informatie

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Jaarvergadering DNP 25 maart 2015 Frans Dooren, directeur 1 Agenda - Even voorstellen - Terugblik 2014 - Organisatie, Dekkingsgraad, Rente, Verplichtingen,

Nadere informatie

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt van onze dienstverlening. Deze tijd vraagt om transparantie. Wij regelen

Nadere informatie

Eerlijker over pensioen

Eerlijker over pensioen Eerlijker over pensioen Speech Harman Korte tijdens Eye on Pensions Wassenaar, 14 januari 2013 Dames en heren, Mijn hartelijke dank aan onze gastheer voor de gelegenheid om een inhoudelijke bijdrage aan

Nadere informatie

Grip op de uitvoering:

Grip op de uitvoering: Grip op de uitvoering: inspelen op veranderingen in wet- en regelgeving Pensioenfondsen doen er goed aan in de zoektocht naar het juiste evenwicht tussen verplichtingen en vermogen de focus te leggen op

Nadere informatie

Korte toespraak Joanne Kellermann uitreiking Benchmark VBDO 2014

Korte toespraak Joanne Kellermann uitreiking Benchmark VBDO 2014 Korte toespraak Joanne Kellermann uitreiking Benchmark VBDO 2014 1. Opening Hartelijk dank voor de presentatie en deze benchmark. Als we bedenken dat duurzaamheid in het beleggingsbeleid nog niet eens

Nadere informatie

Kwaliteit Beleggingsdienstverlening. Value of Risk 5 juni 2014. Kwaliteit van Beleggingsdienstverlening. Sjako Weering

Kwaliteit Beleggingsdienstverlening. Value of Risk 5 juni 2014. Kwaliteit van Beleggingsdienstverlening. Sjako Weering Kwaliteit Beleggingsdienstverlening Value of Risk 5 juni 2014 Sjako Weering Kwaliteit van Beleggingsdienstverlening Agenda 1. Wettelijke verplichtingen 2. Bevindingen AFM 3. Kifid 4. Dienstverleningscyclus

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden I.v.m. correctie aanhangsel

Nadere informatie

De AFM en de toekomst van vermogensbeheer. Tim Mortelmans, Paul Schuiling en Elke Geerdink,Toezichtgroepen Financiële Ondernemingen 14 mei 2013

De AFM en de toekomst van vermogensbeheer. Tim Mortelmans, Paul Schuiling en Elke Geerdink,Toezichtgroepen Financiële Ondernemingen 14 mei 2013 De AFM en de toekomst van vermogensbeheer Tim Mortelmans, Paul Schuiling en Elke Geerdink,Toezichtgroepen Financiële Ondernemingen 14 mei 2013 Agenda 1. Context: Thema Vermogensopbouw 2. Enkele specifieke

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur

Nadere informatie

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Materieel belang in de jaarrekening Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Agenda Inleiding Doel van de jaarrekening Wat is materieel belang Wat

Nadere informatie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie S&V Reflector Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie Juni 2011 Sprenkels & Verschuren wil met dit document haar bijdrage leveren aan een verantwoord

Nadere informatie

STANDAARDPENSIOENFONDS

STANDAARDPENSIOENFONDS STANDAARDPENSIOENFONDS Alternatieve oplossing voor het continuïteitsvraagstuk 1 februari 2014 Toenemende druk bij pensioenfondsen FD 20-3-2013 2 Het continuïteitsvraagstuk Continuïteitvraagstuk pensioenfondsen

Nadere informatie

Nationaal. Pensioen Onderzoek. Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013

Nationaal. Pensioen Onderzoek. Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013 Nationaal Pensioen Onderzoek II Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013 Het Nationaal Pensioen Onderzoek is een onafhankelijk initiatief van Financial Marketing-bureau Bridgevest, Pensioen Bestuur

Nadere informatie

88 De Pensioenwereld in 2015

88 De Pensioenwereld in 2015 09 88 De Pensioenwereld in 2015 Fiscaliteiten & grensoverschrijding 89 Kansen voor vermindering btw-druk bij pensioenfondsen Auteurs: Karim Hommen en Gert-Jan van Norden Een recente uitspraak van het Europese

Nadere informatie

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Investment beliefs bpfhibin.nl stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Uitgangspunten vermogensbeheer Milieu, maatschappij en corporate governance zijn belangrijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

Duurzame Dialogen. over people, planet, profit

Duurzame Dialogen. over people, planet, profit Duurzame Dialogen over people, planet, profit Sinds 2013 organiseert Delta Lloyd een serie dialogen over duurzaamheid. We willen daarmee inzicht krijgen in actuele ontwikkelingen en trends en tegelijkertijd

Nadere informatie

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen WMP heeft zowel de UN PRI als de UN Global Compact getekend Wealth Management Partners is actief als vermogensbeheerder en vermogensregiseur (investment

Nadere informatie

VBA Dutch Performance Measurement Round Table Drs. A. Laning RA RC. 19 november 2014. Kostentransparantie

VBA Dutch Performance Measurement Round Table Drs. A. Laning RA RC. 19 november 2014. Kostentransparantie VBA Dutch Performance Measurement Round Table Drs. A. Laning RA RC 19 november 2014 Kostentransparantie NL pensioenfondsen relatief goedkoop? Figure 7. Pension funds' operating expenses as a share of total

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

IT risk management voor Pensioenfondsen

IT risk management voor Pensioenfondsen IT risk management voor Pensioenfondsen Cyber Security Event Marc van Luijk Wikash Bansi Rotterdam, 11 Maart 2014 Beheersing IT risico s Het pensioenfonds is verantwoordelijk voor de hele procesketen,

Nadere informatie

Organogram. Buitengewone leden BPMS. Leden BPMS. Vergadering van Afgevaardigden BPMS. BPMS-bestuur. toezicht inhoud regeling. Toezicht.

Organogram. Buitengewone leden BPMS. Leden BPMS. Vergadering van Afgevaardigden BPMS. BPMS-bestuur. toezicht inhoud regeling. Toezicht. Organogram Leden BPMS Buitengewone leden BPMS BPMS-bestuur Vergadering van Afgevaardigden BPMS Raad Raad van van Toezicht Toezicht toezicht inhoud regeling verantwoording SPMS-bestuur 1 Ortec ALM Organogram

Nadere informatie

PensioenLab. Team Keuzevrijheid

PensioenLab. Team Keuzevrijheid PensioenLab Team Keuzevrijheid Het vraagstuk Wat vinden jullie ervan om meer keuzevrijheid voor deelnemers mogelijk te maken? 2 Het proces 3 Het begrip Keuzevrijheid: de mogelijkheid voor deelnemers om

Nadere informatie

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL DE VOORHOEDE VAN DIGITAL Betalingen vormen het hart van e-commerce. Maar de digitalisering heeft voor banken veel meer potentie dan alleen betalingen. Daarom investeert ABN AMRO in de ontwikkeling van

Nadere informatie

De pensioenmarkt in 2020 26 januari 2012

De pensioenmarkt in 2020 26 januari 2012 De pensioenmarkt in 2020 26 januari 2012 RM stephan@makingstrategywork.nl +31 (0)6 23 598 223 @slinnenb Atos Consulting Making Strategy Work Logica Business Consulting Partner Financial Services Scenario

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Leergang Allround Leiderschap

Leergang Allround Leiderschap Leergang Allround Leiderschap Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Allround Leiderschap Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de kijk op leiderschap

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Vermogensbeheerder particulier - Informatievoorziening

Vermogensbeheerder particulier - Informatievoorziening Vermogensbeheerder particulier - Informatievoorziening Beschrijving Een vermogensbeheerder probeert zijn cliënten zo goed mogelijk van informatie te voorzien. Hierna volgen vijf situaties bij BigCity Vermogensbeheer

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Hypotheekrekening. Beleggen om uw hypotheek terug te betalen.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Hypotheekrekening. Beleggen om uw hypotheek terug te betalen. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Hypotheekrekening Beleggen om uw hypotheek terug te betalen. Beleggen om uw hypotheek terug te betalen Kies voor goede fondsprestaties van Allianz met de

Nadere informatie

Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011

Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011 Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011 Agenda Welkom Notulen vergadering 2 november Performance SPLB Het pensioengebouw en juridisch advies Financiën Communicatie en LinkedIn groep

Nadere informatie

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers'

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' 22 januari 2011 zaterdag Arjan de Draaijer en Marleen Janssen Groesbeek Afgelopen week is voor het eerst de

Nadere informatie

Vermogensbeheerder institutioneel - Gedragscodes en Regelgeving

Vermogensbeheerder institutioneel - Gedragscodes en Regelgeving Vermogensbeheerder institutioneel - Gedragscodes en Regelgeving Beschrijving Vermogensbeheerders hebben met diverse gedragscodes te maken. Hierna volgen vijf situaties bij de Wonderbank waar de diverse

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Dynamisme en Betrouwbaarheid

Dynamisme en Betrouwbaarheid Dynamisme en Betrouwbaarheid Wie is ACTEIA? ACTEIA is de combinatie van het latijns woord ACTio (actie) en van het grieks woord adeia (zekerheid) ACTEIA symboliseert sterke waarden, DYNAMISME en BETROUWBAARHEID

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten. Vermogensbeheer SPMS. 17 november 2014

Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten. Vermogensbeheer SPMS. 17 november 2014 Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten Vermogensbeheer SPMS 17 november 2014 Structuur SPMS (vermogensbeheer) Bestuur SPMS F&C (verantwoord beleggen) Ortec (ALM studie) Bestuursbureau Investment

Nadere informatie

PPI: Op weg naar de Nieuwe Wereld

PPI: Op weg naar de Nieuwe Wereld Amsterdam, 28 juni 2011 PPI: Op weg naar de Nieuwe Wereld Frans Liem Partner IG&H Consulting Kansen en uitdagingen in een snel veranderend pensioenlandschap IG&H Consulting & Interim IG&H Consulting &

Nadere informatie

IBI BENCHMARKING 2014

IBI BENCHMARKING 2014 IBI BENCHMARKING 2014 Basisrapportage verslagjaar 2013 het POB Benchmarking in duidelijke taal Disclaimer De informatie in deze rapportage is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid vergaard en samengesteld.

Nadere informatie

Kwartaalbericht 2015. Samenvatting ING CDC Pensioenfonds communiceert over de resultaten van Q3. Kwartaalbericht 3e kwartaal 2015 1

Kwartaalbericht 2015. Samenvatting ING CDC Pensioenfonds communiceert over de resultaten van Q3. Kwartaalbericht 3e kwartaal 2015 1 Kwartaalbericht 2015 Samenvatting ING CDC Pensioenfonds communiceert over de resultaten van Q3 Als je werkt bij ING Bank voert ING CDC Pensioenfonds vanaf 1 januari 2014* jouw huidige pensioenregeling

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Lijfrenterekening. Beleggen voor de aanvulling op uw pensioen.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Lijfrenterekening. Beleggen voor de aanvulling op uw pensioen. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Lijfrenterekening Beleggen voor de aanvulling op uw pensioen. Beleggen voor een aanvulling op uw pensioen? Kies dan voor goede prestaties met de Allianz

Nadere informatie