De relatie dier-mens is vooral een mensending

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De relatie dier-mens is vooral een mensending"

Transcriptie

1 De relatie dier-mens is vooral een mensending Door Jan Dobbe, m.m.v. Jozé Mulders en Robin Schouten Je kunt er lang over filosoferen, discussiëren, dichten of weeklagen, maar de relatie dier-mens is en blijft een mensending. Het zijn immers mensen die er een punt van maken, erover uitweiden of last hebben van hun geweten. De dieren hoor je er niet over: ze zijn wat ze zijn, doen wat ze doen. Ze leven en lijden, maar ze zwijgen en laten het zoeken over aan de mens. Het Groeneveld Forum 2010, gehouden op 29 en 30 november, was een proeve van een menselijke zoektocht waar vooral mensen iets aan hebben. Het Groeneveld Forum gaat twee dagen lang over de relatie dier-mens, bekeken vanuit diverse disciplines: literatuur, filosofie, theater, film, wetenschap, dierenbescherming, onderwijs en rechtsgeleerdheid. Doel van het forum is de dilemma s die voortkomen uit de relatie dier-mens te laten zien en beleven, en zo de discussie te voeden en naar een hoger niveau te tillen dan doorgaans gebeurt. Niveau is er zeker. Eloquente sprekers als Paul Schnabel, Wiel Kusters, Pauline Terreehorst en Erno Eskens treden op. Maar strijdlust, zoals ik die gewend ben vanuit mijn verleden bij de Dierenbescherming, mis ik. En ik mis de emotie; iedereen is vriendelijk, voorkomend en weldenkend. Er valt geen onvertogen woord. Is het misschien de invloed van het voorname kasteel en zijn chique zalen? Geen omgeving, wellicht, om uit je dak te gaan? Deelnemers komen uit diverse hoeken: dierenbescherming en dierenrechtenbeweging, wetenschap, overheid, onderwijs, kunst. De boeren, toch een belangrijke groep, mis ik in het gezelschap. Hebben ze geen tijd? Of is dit gezelschap misschien te elitair? Aan de andere kant is het lovenswaardig dat er in het forum wordt gewerkt vanuit disciplines die je bij dit onderwerp niet zo gauw verwacht. Hoe kijken kunstenaars en schrijvers tegen dieren aan? Het doorbreekt de kring van usual suspects en vergroot de kans op nieuwe invalshoeken. Rechtszaak Het forum start met een rechtszaak, waarin de filosofen Erno Eskens en Coen Simon tegen elkaar in het strijdperk treden. Volgens Simon, die wat onzeker oogt, komen dier en mens juist verder van elkaar af te staan als je dieren formele rechten toekent. Het zijn mensen die bepalen of dieren al dan niet mogen lijden. En in de praktijk verplichten mensen elkaar al om goed met dieren om te gaan. In die zin hebben dieren dus al rechten. Het maatschappelijk draagvlak is er, daar hebben we geen extra juridisch instrument voor nodig. Eskens repliceert dat je niets aan plichten hebt als die niet duidelijk geformuleerd zijn. Waarom zou je de belangen van dieren anders wegen dan die van mensen? Hanteer hetzelfde beoordelingregime en weeg dan de belangen van mens en dier tegen elkaar af. Geef dieren burgerrechten en toets die aan de praktijk. Vervolgens kun je rechten schrappen als die niet werken. Neem de muskusrat die onze dijken ondermijnt. Omdat onze veiligheid in gevaar komt, vervalt zijn recht op bescherming. Door zo te schrappen houd je een solide, rechtvaardiger systeem over. Martje Fentener van Vlissingen, hoofd Dierenexperimenteel Centrum van het Erasmus MC, is getuige van Coen Simon. Ze is tegen rechten voor dieren omdat dieren zichzelf zijn en dat we ze in hun waarde moeten laten! De tweede Coen-getuige, Iaira Boissevain, leerstoel Dier & Recht van de Universiteit Utrecht, stelt dat er momenteel geen gebrek is aan juridische middelen, maar dat we er te weinig mee doen. Daartegenover stelt Eskens-getuige Hans Baay, stichting Varkens in Nood, de

2 vertoning van een schokkende film over misstanden op veetransport en markten die het ontbreken van goede regels en toezicht daarop onderstreept. Eskens tweede getuige, historicus/socioloog Bernd Timmerman, stelt dieren op één lijn met menselijke groepen die eerder geëmancipeerd zijn, zoals negers, slaven en vrouwen. Dit roept (eindelijk) emoties in de zaal op: Die vergelijking mag je niet maken! roept Fentener van Vlissingen. In zijn slotpleidooi reageert Eskens: Dieren verschillen weliswaar van mensen, maar horen wel tot dezelfde rechtsgemeenschap. Dus moeten hun belangen in het rechtssysteem worden verdisconteerd. Simon: Dierenwelzijn is belangrijk, maar wordt niet gediend door dierenrechten. Sterker nog, het blijven voeren van deze discussie werkt contraproductief. De jury geeft uiteindelijk eiser Erno Eskens geen gelijk als het gaat om fundamentele rechten voor dieren. Wel moeten mensen de belangen van dieren zo veel mogelijk behartigen, vindt de jury, temeer omdat het dier afhankelijk van ons is. Verder moet het debat over dierenrechten beter gevoerd worden om tot werkbare resultaten te komen. De rechter neemt deze uitspraak over, buiten valt de eerste sneeuw... De zaal Tijdens de beraadslagingen van de jury peilt Marjan Slob de mening van de zaal. Omdat ik vind dat Eskens betoog veel sterker was, verbaast het me dat de zaal in meerderheid het standpunt van Simon steunt. Dat velen de emancipatoire vergelijking met mensen niet kies vinden, verbaast me evenzeer. Het zal mijn beroepsdeformatie wel zijn. De opmerking van kunstenares Esther Polak intrigeert me. Volgens haar wordt de manier waarop we naar dieren kijken sterk bepaald door cultuur. Absolute rechten stroken volgens haar niet met verschillen in cultuur. Ze vertelt over een reis naar Letland, waar ze een moederpoes met één jong te zien krijgt. Zonder schroom vertelt de eigenaar dat van een nest altijd alle katjes op één na worden gedood. Esther is geschokt en vertelt dat we hier katten laten castreren of steriliseren. De Letten zijn op hun beurt geschokt je ontneemt dieren dan toch zoiets essentieels als hun seksualiteit?! Een mooi voorbeeld van cultuurverschil. De relatie diermens, een puur mensending Varken eten De relatie dier-mens heeft veel te maken met eten. Samen met de onvolprezen keuken van Kasteel Groeneveld presenteert eetkunstenaar Elles Kiers van de PeerGroup op de avond van de eerste dag een bijzonder diner. Samen met kunstboer Sjef Meijman vertelt ze vooraf over hun ervaringen met de varkens Rinus, Alie, Anna en Bom. Als kunstproject leven ze een jaar lang met deze dieren. Waarom? De afstand tussen de mens en de oorsprong van zijn voedsel is erg groot geworden. Wat is ons voedsel eigenlijk, hoe wordt het gemaakt, waar komt het vandaan? Dat willen we onderzoeken. Uiteindelijk moeten de varkens, waar ze een nauwe band mee opbouwen, er wel aan geloven. Tijdens het copieuze diner, met heerlijke seizoens- en natuurproducten (waaronder door de varkens opgewoelde aardperen), worden we geconfronteerd met vlees van varken Bom. Dit schiet letterlijk in het verkeerde keelgat van sommige deelnemers. Een vertegenwoordiger van de Partij voor de Dieren spreekt er schande van, en weigert aanvankelijk aan tafel te gaan. Het vlees van varken Bom werkt vervreemdend, maar dat is ook de bedoeling: we zijn ons zeer bewust van wat we eten. Bewust eten leidt tot een andere houding: minder verkwistend, minder onverschillig. De drie overgebleven varkens, die buiten voor de deur in het rondeel bivakkeren, eten mee. Ze krijgen onze restjes maar nadrukkelijk niet de restjes van hun kameraad Bom. Niet dat ze die niet zouden willen eten, maar het

3 is de mens die dit ethisch niet trekt. Via een geluidsverbinding horen we de varkens wellustig knorren en smakken leuk. Films, lezingen en workshops Dat de relatie dier-mens een mensending is, komt op dag 2 opnieuw naar voren. Subjectiviteit is onvermijdelijk: hoe we dieren bekijken en beoordelen, wordt door talloze zaken in ons eigen brein beïnvloed. Dat blijkt al uit de film over het wandelen, enkele dagen eerder, met de varkens van de PeerGroup op het terrein van kasteel Groeneveld. Varkens zijn ongelooflijk geinige beesten. Alsof je een hond uitlaat, zo kun je ook met varkens lopen. Je kunt ze knuffelen, aaien, samen met ze in het stro liggen. Na afloop worden de wandelaars bevraagd. Zou je deze dieren nu nog op willen of kunnen eten? De vraag wordt verschillend beantwoord, maar het is duidelijk dat iedereen anders kijkt, nu hij een relatie met de dieren heeft. Weg van vlees Over die relatie gaat het ook in de lezing van columnist Paul Schnabel: Weg van vlees. Onze relatie met het dier verandert, aldus Schnabel. Kijk maar naar de verregaande liefde voor gezelschapsdieren. Kijk maar naar het succes van de Partij voor de Dieren. Grote invloed hebben de gedragswetenschappen, die laten zien dat mens en dier dichter bij elkaar staan dan we dachten. Door onze toenemende kennis over dieren neemt onze bewondering en fascinatie toe. Omdat het dier aldus een hogere status heeft verworven, vinden wij het steeds moeilijker het op te eten zeker als het vlees herkenbaar is als van een gedood dier. Dieren zijn aan het emanciperen, aldus Schnabel, net als voorheen de slaven, negers, vrouwen of homo's. Deze menselijke groeperingen kregen gelijke rechten, nu is er de roep om rechten voor dieren. Het gedrag dat daar niet mee strookt, zoals het doden, slachten en opeten van dieren, wordt als pijnlijk ervaren. Daarom drukken we die werkelijkheid weg: we houden dieren in gesloten, ontoegankelijke stallen, we doden en slachten dieren schoon in een witte, steriele omgeving, we serveren kipfilet in plaats van een hele en dus herkenbare kip. En we eten minder vlees. Weg van vlees dus, en als je vlees eet, dan graag 'kip, het meest onzijdige stukje vlees'. Hoe voelt het als vleermuis? Dichter Wiel Kusters spreekt over schrijver Anton Koolhaas ( ) en diens empathie voor dieren. Koolhaas weet volmaakt in de huid van dieren te kruipen. Niet voor niets vond schrijver/bioloog Midas Dekkers dat Koolhaas kandidaat had kunnen zijn voor de Nobelprijs voor biologie. Kusters onderstreept dat: Juist omdat hij doet wat in de traditionele biologie niet of te weinig gebeurt: vertellen, laten zien, hoe het is om bijvoorbeeld een vleermuis te zijn. Volgens Kusters ziet Koolhaas de dieren in zijn verhalen helemaal voor vol aan, als wezens die net als wij betekenis geven aan hun wereld ook al valt die soms maar gedeeltelijk samen met de onze. Hij maakt een 'hybride' soort, waarin hij het dier-op-zichzelf combineert met zijn eigen leven. Koolhaas zag ook de ondeelbaarheid van het leven en de dood. Zowel dieren als mensen zijn vormen van een doorgaande levensstroom. Schrijvers en dichters vertolken de eerbied die we zouden moeten hebben voor zaken waar we geen antwoord op hebben. Mooi gesproken. Cadeau: Kost In opdracht van Kasteel Groeneveld werkten kunstenares Diana Krabbendam en kunsthistorica Brigitte van Mechelen aan het boek Kost. Nieuwe gezichten op eten'. Al

4 samenstellend ontdekten zij dat vele andere gezichten op voedsel mogelijk zijn wanneer je door een culturele bril kijkt. Het boek gaat over bijzondere projecten en plannen op het gebied van eten, eetcultuur en voedselproductie. Zo werd het een inspiratieboek dat geen einde is, maar een stap in de richting van een tijdperk waarin we niet zomaar slikken wat ons wordt voorgeschoteld. Alle forumdeelnemers krijgen het boek als herinnering mee naar huis. Workshop: technologie en ethiek Jan Staman (directeur Rathenau Instituut) en Marjan Slob (filosoof-publicist) leggen de deelnemers aan hun workshop de vraag voor of ze een intensief veehouderijsysteem kunnen bedenken dat ethisch acceptabel is. Tegen agroparken, die volgens wetenschappers wel degelijk voldoende tegemoetkomen aan de behoeften van dieren, bestaat grote weerstand. Hoe komt dat? Uit de discussie komt naar voren dat het niet de dieren zijn die moeite hebben met zo n systeem, maar de mensen die zich met de dieren identificeren. Omdat mensen het een afzichtelijk idee vinden om als product te worden gezien, willen ze het dieren ook niet aandoen: Schaalvergroting, zoals die in de jaren 70, 80 en 90 op veel terreinen van de samenleving plaatsvond, is een ziekte van deze maatschappij. Mensen willen terug naar proportionaliteit, ze willen respect voor dieren omdat ze verbinding voelen met die wezens. Misschien moeten we bij het ontwerpen van veehouderijsystemen terug naar de Gulden Snede, waarbij de menselijke maat het uitgangspunt is. Verbinding met het dier is een sleutelbegrip in de hele discussie. In die verbinding past geen massaliteit wat wetenschappers dan ook mogen beweren. Het Latijnse woord voor verbinding is religie, weet een van de deelnemers op de valreep nog te melden. Daar kunnen we nog een paar dagen op kauwen, maar dat ethisch verantwoorde agropark nee, dat komt er nog even niet. Workshop: het dier in de beeldende kunst Onder leiding van publiciste Pauline Terreehorst bespreekt een groep kunstenaars, schrijvers, filmmakers, onderzoekers en ambtenaren de rol die dieren spelen in de beeldende kunst en de invloed daarvan op de maatschappelijke discussie over dier en mens. Wat kan de kunstenaar bereiken zonder direct een oordeel uit te spreken, en is dat laatste wel mogelijk? Helpt opvallende, controversiële kunst in discussies over dierenrechten en dierenmisbruik? In dit verband kun je bijna niet om kunstenares Tinkebell heen, die dode huisdieren in handtasjes en speeltjes verwerkt. Dat roept verontwaardiging op: de kunstenares kreeg zoveel haatmail, dat ze er een boek mee kon vullen. Conclusie van de workshop: het helpt als kunst de aandacht trekt en zo de discussie op gang brengt. Dat doet in elk geval het werk van filmmaker/fotograaf Jan van IJken, die de extreem uiteenlopende manieren waarop mensen omgaan met dieren tot thema van zijn werk heeft gemaakt. Van IJken vertoont na afloop de trailer van een documentaire die hij nu maakt. Het onthutsende zit vooral in de manier waarop hij de kijker letterlijk meeneemt in de hellegang van dieren zoals eendagskuikens op de lopende band of biggetjes die op het punt staan gecastreerd te worden. Een aanrader voor mensen die stevig in hun schoenen staan. Workshop: de menselijke maat in de veehouderij Onderzoeker Birgit Boogaard wil de burger en de boer bij elkaar brengen. Ze haalt burgers naar boerenbedrijven en laat hen daar ruiken, voelen en kijken om zo zelf een beeld te vormen van wat er gebeurt op een (modern) boerenbedrijf. Vandaag neemt ze haar gehoor mee naar de Eemlandhoeve, een zorgboerderij in Bunschoten. Eigenaar Jan Huijgen heeft naast het boeren ook altijd een intellectuele en filosofische interesse gehad. Zijn droom is om burgers bij de boer te brengen. Of,

5 zoals collega-boer Paul Bos het later formuleert: '...de oude traditie op een intelligente manier verbinden met eigentijdse behoeftes. Innoveren door verleidelijke concepten te bedenken om de burgers te laten ervaren waar boeren mee bezig zijn.' Om te zien of de menselijke maat nog aanwezig is in een ultramodern boerenbedrijf, verhuist het gezelschap naar hoeve t Witte Schaap in Eemland. Deze boerderij is met melkrobots verregaand geautomatiseerd, gericht op hoge productie. Keerzijde: de koeien blijven het hele jaar binnen in de (ruime) stal. Hoewel het onduidelijk is hoe de dieren dit ervaren, levert dit gegeven binnen de excursiegroep gemengde gevoelens op. Dat krijg je, als mensen door koeienogen kijken. Epiloog Als oud-dierenbeschermer waardeer ik de aanpak van dit Groeneveld Forum. In dienst van een belangenorganisatie behoor je tot een kamp en betrek je in discussies een aantal vaste stellingen. Dat kan op den duur verlammend werken; iedereen weet al wat je gaat zeggen en heeft zijn repliek al klaar voor je ook maar één woord hebt gezegd. Dit forum is geen strijdperk, maar een denktank. Men presenteert nieuwe ideeën, invalshoeken, oplossingen. Iedereen probeert vanuit zijn eigen discipline gebak te maken van de relatie tussen mens en dier, en vaak laat men doorschemeren het ook niet te weten. Voor mij, inmiddels onafhankelijk journalist, is dat een verademing. Maar het is ook even wennen. Geen strijd, zoals ik bij de Dierenbescherming gewend was? Geen retoriek? Geen emoties? Soms hoor je iemand morren, maar daar blijft het bij. Daarvoor in de plaats is er nieuwsgierigheid en de wil om iets moois tot stand te brengen. Mooi is bijvoorbeeld het hernieuwde inzicht dat met echte aandacht voor dieren al een wereld gewonnen is. Wie kan zien hoe mooi, leuk of boeiend dieren zijn, moet wel uit heel verkeerd hout gesneden zijn om diezelfde dieren nog onheus te bejegenen. Mooi is ook, dat we weer streven naar de menselijke maat, waarmee niet alleen het dier maar ook de mens weer een stapje dichter bij het verloren paradijs lijkt te komen. Leiden, 10 januari 2011

Animal Rights: The Abolitionist* Approach

Animal Rights: The Abolitionist* Approach Animal Rights: The Abolitionist* Approach Presenteert *Abolitionisme is het streven naar afschaffing van slavernij Dieren als Eigendommen door Professor Gary L. Francione Er zijn maar weinig morele principes

Nadere informatie

Energiek de lente in!

Energiek de lente in! Miniboekje Energiek de lente in! 10 tips voor meer balans & energie Beste lezer, Dit boekje is een klein cadeautje voor u! De lente is weer begonnen en de bomen staan te popelen om uit te lopen. Koeien

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Mailwisseling Hans Baaij en Wim van den Brink

Mailwisseling Hans Baaij en Wim van den Brink Mailwisseling Hans Baaij en Wim van den Brink Dit is de mailwisseling die wij hadden met Hans Baaij (Varkens in Nood) en Wim van den Brink (Koninklijke Nederlandse Slagersorganisatie) naar aanleiding van

Nadere informatie

Ik ben Alice - docenten

Ik ben Alice - docenten Doelgroep: voortgezet onderwijs, middenbouw havo en vwo Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan leerlingen de documentaire

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

Het doden van dieren:

Het doden van dieren: Het doden van dieren: ja, mits..., of nee, tenzij...? Elsbeth Stassen Hoogleraar Dier en Samenleving Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren Art 43: het is verboden dieren te doden in andere dan bij algemene

Nadere informatie

2014-2015 diverse locaties in het ommeland van de Peel en stedelijk gebied waaronder Helmond, Eindhoven en Veghel

2014-2015 diverse locaties in het ommeland van de Peel en stedelijk gebied waaronder Helmond, Eindhoven en Veghel FoodLabPeel Programma Stad op het land, land in de stad 2014-2015 diverse locaties in het ommeland van de Peel en stedelijk gebied waaronder Helmond, Eindhoven en Veghel FoodLabPeel is een meer jaren durend

Nadere informatie

Het DIER is DING geworden

Het DIER is DING geworden Het DIER is DING geworden Marijke Verduyn Het DIER is DING geworden Van landbouwhuisdier tot productiedier Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

Nadere informatie

Opdracht Campagne. Pleuni Clijnk. MM1a

Opdracht Campagne. Pleuni Clijnk. MM1a Opdracht Campagne Pleuni Clijnk MM1a 1 Inhoud: Pagina 1 vooronderzoek Pagina 2 onderzoeksfase & conceptontwikkelingsfase Pagina 3 conceptontwikkelingsfase Pagina 4 storyboard Pagina 5 mindmap Pagina 6

Nadere informatie

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Inhoudsopgave Inleiding 2 Wie is Christine? 4 Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5 Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Tip 3: Geef feedback over uw waarneming en vermijd interpretaties

Nadere informatie

TIJDELIJKE KUNST IN NIJMEGEN IIUSEUMZONE: 'UlTKUKKOiMiJM' FLORENTIJN HOFMAN BIJLAGE

TIJDELIJKE KUNST IN NIJMEGEN IIUSEUMZONE: 'UlTKUKKOiMiJM' FLORENTIJN HOFMAN BIJLAGE TIJDELIJKE KUNST IN NIJMEGEN IIUSEUMZONE: 'UlTKUKKOiMiJM' FLORENTIJN HOFMAN BIJLAGE MUSEUMZONE In het door de Raad vastgestelde beleidsplan INBeelden (kunstopdrachtenbeleld 2008-2010) zljn tijdelijke kunstwerken

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht Inleiding: dwarsverbanden tussen kunst en wetenschap Verwondering, fascinatie, nieuwsgierigheid, passie voor zowel de wetenschapper als de

Nadere informatie

Stadswerken. Dierverzorgen. Foto: Hans Kraaijkamp. Informatieblad en handleiding. Groep 5 t/m 8. www.utrecht.nl/nmc

Stadswerken. Dierverzorgen. Foto: Hans Kraaijkamp. Informatieblad en handleiding. Groep 5 t/m 8. www.utrecht.nl/nmc Stadswerken Dierverzorgen Foto: Hans Kraaijkamp www.utrecht.nl/nmc Informatieblad en handleiding Groep 5 t/m 8 Dierverzorgen Met je laarzen aan in het stro staan, een konijntje voorzichtig uit zijn hok

Nadere informatie

Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn?

Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn? Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn? Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Bij deze preek is geen powerpoint

Nadere informatie

Herkent u dit? Dit soort gedragsproblemen kunt u oplossen met behulp van Sire No Stress Dogitude met feromonen.

Herkent u dit? Dit soort gedragsproblemen kunt u oplossen met behulp van Sire No Stress Dogitude met feromonen. Herkent u dit? Lees deze gedragsbrochure voor de hond en vraag om advies in de winkel. Dit soort gedragsproblemen kunt u oplossen met behulp van Sire No Stress Dogitude met feromonen. Gebruiksaanwijzing

Nadere informatie

Voedingsgids voor volwassen honden

Voedingsgids voor volwassen honden Terug naar vorige hoofdstuk Terug naar Inhoudsopgave Verder naar volgende hoofdstuk Voedingsgids voor volwassen honden De inhoud van dit hoofdstuk: De doelstelling van het voerplan De grondstoffen van

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het echte geluk is voor mensen die verdriet hebben. Want God zal hen troosten.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het echte geluk is voor mensen die verdriet hebben. Want God zal hen troosten. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het echte geluk is voor mensen die verdriet hebben. Wat is dat voor uitspraak op een dag als vandaag? We herdenken vandaag onze geliefde doden. Mensen

Nadere informatie

JA BUKA! Trešnja Municipal Theatre (Kroatië)

JA BUKA! Trešnja Municipal Theatre (Kroatië) lesbrief JA BUKA! Trešnja Municipal Theatre (Kroatië) bovenbouw (groep 5 t/m 8) www.stiltefestival.com E info@destilte.nl afdeling educatie Nieuwe Huizen 41 4811 TL Breda +31 (0)76-515 49 84 afdeling techniek

Nadere informatie

Kan ik het wel of kan ik het niet?

Kan ik het wel of kan ik het niet? 1 Kan ik het wel of kan ik het niet? Hieronder staan een aantal zogenaamde kan ik het wel, kan ik het niet-schalen. Deze hebben betrekking op uw taalvaardigheid in zowel het Nederlands als het Engels.

Nadere informatie

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN WAAROM??? DAAROM!!! Soms sta je met je mond vol tanden, wanneer je kind je met een vraag overvalt. "Waarom zijn de bomen groen?", "Waarom regent het vandaag?" Waarom... waarom..., steeds weer waarom. De

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Universiteit. Brochure. Opleidingsinstituut Dageraad

Universiteit. Brochure. Opleidingsinstituut Dageraad Brochure Opleidingsinstituut Dageraad Universiteit Informatie Je zult je wel afvragen wie zoiets bedenkt en wie zo iets op de kaart wil zetten. Ik kan daar kort en krachtig over zijn: kijk op www.ruudvanlent.nl

Nadere informatie

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Verkiezingen in de provincie Op 18 maart 2015 zijn er verkiezingen in de provincies van Nederland. Iedereen

Nadere informatie

11 Katten. Thema. 1 Inleiding. Katten zijn makkelijke beesten om te verzorgen. Daarom zijn ze geschikt gezelschap voor oudere mensen.

11 Katten. Thema. 1 Inleiding. Katten zijn makkelijke beesten om te verzorgen. Daarom zijn ze geschikt gezelschap voor oudere mensen. Thema 11 Katten 1 Inleiding Katten zijn makkelijke beesten om te verzorgen. Daarom zijn ze geschikt gezelschap voor oudere mensen. De inhoud van dit thema: 2 Verzorging 3 Voor- en nadelen van katten 4

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 LYRICS 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 omdat ik ontdekt heb dat er niets boven de waarheid gaat die hele toon die is zo bijzonder dat is de toon van de waarheid begrijp

Nadere informatie

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen - Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - Belangrijke namen 7 luisteren karaktereigenschappen 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Buurman in de Winter Plan D / Andreas Denk (Nederland)

Buurman in de Winter Plan D / Andreas Denk (Nederland) lesbrief Buurman in de Winter Plan D / Andreas Denk (Nederland) bovenbouw (groep 5 t/m 8) www.stiltefestival.com E info@destilte.nl F facebook.com/ stiltefestival afdeling educatie Nieuwe Huizen 41 4811

Nadere informatie

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is:

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is: Gefeliciteerd. Je bent zwanger en je hebt één of meerdere honden. Het wordt jullie eerste kind. Je bent net bij de verloskundige geweest, het gaat goed met je kindje, en je hebt deze folder meegekregen.

Nadere informatie

de GWWD niet voorkomt dat soms dieren bij kunstprojecten in beslag moeten worden genomen;

de GWWD niet voorkomt dat soms dieren bij kunstprojecten in beslag moeten worden genomen; Vergadering Provinciale Staten op 14 januari 2009 Motie (art. 37 RvO) Provinciale Staten van Gelderland, in vergadering bijeen op 14 januari 2009 gehoord de beraadslagingen, constaterende dat met enige

Nadere informatie

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent Menukaart Loopbaanevents Investeer in jouw talent Inhoud 1. LOOPBAANEVENTS OP LOCATIE... 3 Inleiding... 3 Praktisch... 3 2. TALENT ONTWIKKELEN ( TALENTMANAGEMENT)... 4 (her)ken je Talent/ Kernkwaliteiten...

Nadere informatie

Het meisje De volgende dag is de soldaat er niet. De negers zijn weer naar het front vertrokken, hoort ze de opgeluchte zuchten in het dorp. De sfeer verandert als blanke soldaten hen aflossen. De mensen

Nadere informatie

Gemeente van Christus, mensen van God,

Gemeente van Christus, mensen van God, Gemeente van Christus, mensen van God, Het lijkt vanmorgen over kloven te gaan, kloven tussen mensen. Mensen die niet meer bij elkaar kunnen komen, die elkaar niet meer kunnen bereiken. Geen weg meer terug,

Nadere informatie

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training 2010 Marco Honkoop NLP coaching & training Introductie Dit ebook is gemaakt voor mensen die meer geluk in hun leven kunnen gebruiken. We kennen allemaal wel van die momenten dat het even tegen zit. Voor

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Preek. Op zondag 13 maart 2016. in de Doopsgezinde Vermaning te Middelie. bij de schriftlezing uit Lukas 20 : 9 19. ds.

Preek. Op zondag 13 maart 2016. in de Doopsgezinde Vermaning te Middelie. bij de schriftlezing uit Lukas 20 : 9 19. ds. Preek Op zondag 13 maart 2016 in de Doopsgezinde Vermaning te Middelie bij de schriftlezing uit Lukas 20 : 9 19 ds. Jan Blankert Gemeente van de Messias, Veel mensen houden van gelijkenissen. Die begrijp

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Ouderen en seksualiteit:

Ouderen en seksualiteit: Ouderen en seksualiteit: een oud taboe of een sexy verhaal? Vaak denken jongeren dat mensen van boven de 60 geen seks meer hebben, of daar toch zeker niet van genieten. Niets is minder waar. Maar ook in

Nadere informatie

Exodus 3, 1-15 Belijdenis- en doopdienst 9 oktober 2011 Wehl. Thema: 'Ik heb je bij je naam geroepen!' Gemeente,

Exodus 3, 1-15 Belijdenis- en doopdienst 9 oktober 2011 Wehl. Thema: 'Ik heb je bij je naam geroepen!' Gemeente, Exodus 3, 1-15 Belijdenis- en doopdienst 9 oktober 2011 Wehl Thema: 'Ik heb je bij je naam geroepen!' Gemeente, Er wordt vandaag gedoopt de naam van een mensenkind wordt verbonden met die van God. In onze

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

WAAR TREK JE DE GRENS? Hoe zouden we landbouwdieren moeten behandelen?

WAAR TREK JE DE GRENS? Hoe zouden we landbouwdieren moeten behandelen? 1. Productie van kippen Vleeskippen in de stal Scharrelkippen Scharrelvleeskippen kunnen naar buiten. Zij leven langer omdat ze op een langzamere, meer natuurlijke manier groeien. Is het eerlijk dat het

Nadere informatie

Kunnen we het maken? Denken over dieren. R.K. Scholengemeenschap ST. Canisius Vakgroep: Biologie

Kunnen we het maken? Denken over dieren. R.K. Scholengemeenschap ST. Canisius Vakgroep: Biologie Kunnen we het maken? Denken over dieren R.K. Scholengemeenschap ST. Canisius Vakgroep: Biologie Inhoud Inleiding... 3 1 Jouw kijk op dieren... 4 1.1 Dierenwelzijn... 5 1.2 Cavalierhonden: Leuk of ongezond?...

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens Het laboratorium in je hoofd Pim Lemmens Oefening 1 Stel, het is mogelijk om mensen vrijwel instantaan te beamen van de ene plaats naar de andere (vgl. Star Trek) We vormen samen een ministerraad die wetgeving

Nadere informatie

Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk

Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk De Werkgroep Vorming en Toerusting ontwikkelde een programma voor de parochies om te benutten bij de promotie dvd en het artikel Alles is genade uit het Identiteitsnummer

Nadere informatie

Kangoeroe koe. cavia paard. varken hond

Kangoeroe koe. cavia paard. varken hond Werkblad 1: Welke dieren eet je? Omcirkel de dieren die al eens gegeten hebt. Kangoeroe koe cavia paard varken hond Doorstreep de dieren die je nooit zult eten. Hoe zou je je voelen als iemand je zou verplichten

Nadere informatie

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte.

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte. De droom Hassan droomt dat het sneeuwt. De sneeuw dwarrelt in het donker. Hij valt niet naar beneden, want er is geen beneden. En er is geen boven. Hij valt niet van de hemel naar de aarde, want er is

Nadere informatie

Kan dat? Ook als je het van huis uit niet zo hebt meegekregen?

Kan dat? Ook als je het van huis uit niet zo hebt meegekregen? Omdat je je kennis wilt delen, nieuwe klanten wilt werven, politiek of maatschappelijk gezien een boodschap wilt overbrengen, je onderneming wilt promoten. Redenen genoeg om een sterke spreker te willen

Nadere informatie

dieren in de dierentuin

dieren in de dierentuin dieren in de groep 4-5 Geachte leerkracht, Dit lespakket ondersteunt u bij het voorbereiden van uw schoolreisje naar Burgers Zoo. Daarnaast kan het ook prima worden ingezet als u een thema over en of exotische

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen Voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkblad Dit werkblad hoort bij de film Giganten uit de IJstijd. Een film die je meeneemt naar de laatste ijstijd, zo n 116.000 tot 10.000

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Zonder dieet lekkerder in je vel!

Zonder dieet lekkerder in je vel! Zonder dieet lekkerder in je vel! Vijf vragen en vijf stappen om te ontdekken hoe je jouw eetpatroon kunt veranderen en succesvol kunt afvallen. Overgewicht neemt ernstige vormen aan, veel volwassenen

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2009. Arabisch CSE KB. tijdvak 1 vrijdag 29 mei 9.00 11.00 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VMBO-KB 2009. Arabisch CSE KB. tijdvak 1 vrijdag 29 mei 9.00 11.00 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VMBO-KB 2009 tijdvak 1 vrijdag 29 mei 9.00 11.00 uur Arabisch CSE KB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen in de uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor

Nadere informatie

Ons opvoedingsproject

Ons opvoedingsproject Vrije basisschool Inhoud van dit opvoedingsproject: Vijf opdrachten van een katholieke basisschool Woordbeeld van onze school Belangrijke waarden voor onze school Waarom kozen we deze waarden? Ons inspiratieverhaal

Nadere informatie

de gelegenheid om te ervaren wat welkom is

de gelegenheid om te ervaren wat welkom is de gelegenheid om te ervaren wat welkom is Gravenallee 12 7591 PE Denekamp T. 0541-358 045 E. gravenstate@zorggroepsintmaarten.nl de gelegenheid om te ervaren wat welkom is 02 Welkom De gelegenheid om

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Inhoud Afasie, wat is dat en hoe kunt u er mee om gaan? 5 Taalproblemen 6 Hoe ervaren afasiepatiënten de moeilijkheden zelf? 7 Hoe kunt u het beste omgaan

Nadere informatie

EEN TERUGBLIK OP HET TWEEDE KOP-FESTIVAL 21 JUNI 2014. Wetenschap en kunst van ons hoofd

EEN TERUGBLIK OP HET TWEEDE KOP-FESTIVAL 21 JUNI 2014. Wetenschap en kunst van ons hoofd EEN TERUGBLIK OP HET TWEEDE KOP-FESTIVAL 21 JUNI 2014 Wetenschap en kunst van ons hoofd Bonte verzameling activiteiten van wetenschap en kunst over ons hoofd 2 Het tweede KOP-festival, op zaterdag 21 juni

Nadere informatie

Filosoferen over kunst. Educatief programma over kunst voor primair en voortgezet onderwijs. 4 k i d s

Filosoferen over kunst. Educatief programma over kunst voor primair en voortgezet onderwijs. 4 k i d s de kunstuitleen arnhem thuis in beeldende kunst Filosoferen over kunst Educatief programma over kunst voor primair en voortgezet onderwijs 4 k i d s Verder kijken dan je neus lang is Zonder kunst is het

Nadere informatie

door denken werkboek DAMON 01_Doordenken_WB_v1a.indd 1 27-12-12 14:10

door denken werkboek DAMON 01_Doordenken_WB_v1a.indd 1 27-12-12 14:10 door denken werkboek DAMON 01_Doordenken_WB_v1a.indd 1 27-12-12 14:10 Hoofdstuk 1 Wat is filosofie? paragraaf 1 filosoferen: doordenken! Opdracht 1, p. 5 Doordenken kun je over alles. In deze eerste opdracht

Nadere informatie

VOORBEELD OEFENING LIFELONG EMOTIONELE. +31 (0) 638 279 772 lee@lifelong.eu. Wil je vaker het beste in jezelf en anderen naar boven halen?

VOORBEELD OEFENING LIFELONG EMOTIONELE. +31 (0) 638 279 772 lee@lifelong.eu. Wil je vaker het beste in jezelf en anderen naar boven halen? LIFELONG VOORBEELD Wil je vaker het beste in jezelf en anderen naar boven halen? Dan is het essentieel om te leren hoe je negatieve emoties kunt benutten om positief te groeien! EMOTIONELE Om je te ondersteunen

Nadere informatie

Gerecht van je keuze. Kaarten op tafel. Hartstochten en verlangens. Uit je eigen keuken. Om aan te proeven. je eigen onderwerp

Gerecht van je keuze. Kaarten op tafel. Hartstochten en verlangens. Uit je eigen keuken. Om aan te proeven. je eigen onderwerp Uit je eigen keuken Gerecht van je keuze je eigen onderwerp We gaan rond de tafel met elkaar in gesprek over dat onderwerp dat jij graag aan wil kaarten in gezelschap van een groep vrienden en bekenden

Nadere informatie

Oud wit Prins de Vos. Ik wil je.

Oud wit Prins de Vos. Ik wil je. Oud wit Prins de Vos Ik wil je. Het is het eerste berichtje dat ik vandaag van hem ontvang. De uren waarin het stil blijf zijn ondragelijk. Pas als ik de trilling in mijn broekzak voel begint mijn hart

Nadere informatie

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes)

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) 1 Omgaan met en uiten van eigen gevoelens en ervaringen toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) laat non-verbaal zien dat hij/zij iets niet wil (bijv. slaat fles weg, draait hoofd als

Nadere informatie

Recensie: Henk Sissing (red.) - 3000 jaar denkers over onderwijs #3000doo

Recensie: Henk Sissing (red.) - 3000 jaar denkers over onderwijs #3000doo Recensie: Henk Sissing (red.) - 3000 jaar denkers over onderwijs #3000doo Op verzoek van onderwijsfilosofie.nl schreef Henk Ter Haar, leraar Nederlands op de Guido de Brès scholengemeenschap, de onderstaande

Nadere informatie

Participatiekunst? Markt conforme prijzen? Cultureel ondernemerschap? Amehoela!

Participatiekunst? Markt conforme prijzen? Cultureel ondernemerschap? Amehoela! Participatiekunst? Markt conforme prijzen? Cultureel ondernemerschap? Amehoela! De eindpresentatie van het project schwarzmalen 2 is op: 14 november in VondelCS Vondelpark 3, Amsterdam vanaf 14.00 (13.30

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Kinderen, rouw en beeldende therapie

Kinderen, rouw en beeldende therapie Rosanne van Alphen de Roo Kinderen, rouw en beeldende therapie Dingen die je moet weten als je met een rouwend kind te maken hebt De Zwaan, beeldende therapie 1 Kinderen en rouw In dit E-book krijg je

Nadere informatie

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 <Katelyne> Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 Inleiding Timo is een ander mens geworden door zijn grote vriend Tommy. Toch was het niet altijd zo geweest, Timo had Tommy gekregen voor

Nadere informatie

Zo licht als een veertje, zweeft ze door de straten. Gedragen door de wind en uitgevaagd door zijn tranen. Sneeuwvlokjes dwarrelen naar beneden, ze

Zo licht als een veertje, zweeft ze door de straten. Gedragen door de wind en uitgevaagd door zijn tranen. Sneeuwvlokjes dwarrelen naar beneden, ze Moeder Natuur Zo licht als een veertje, zweeft ze door de straten. Gedragen door de wind en uitgevaagd door zijn tranen. Sneeuwvlokjes dwarrelen naar beneden, ze laat ze smelten op haar tong. Ze is als

Nadere informatie

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks 81 Weike Medendorp, PvdA Met gegrauw en gesnauw bereik je niks Ik denk dat we een aantal resultaten hebben bereikt waar we trots op mogen zijn. Neem bijvoorbeeld het plan van transformatie voor de Enci,

Nadere informatie

Filosoof en informaticus. En kunstminnaar.

Filosoof en informaticus. En kunstminnaar. Filosoof en informaticus. En kunstminnaar. Bart%Barnard Hoe de ware wereld tenslotte tot kunstwerk werd Wat Hoe Waarom onderzoek leunt erg op Heideggers analyse van het kunstwerk en van de techniek, en

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

de Dierenbescherming Spreekbeurt Beter Leven Kenmerk van

de Dierenbescherming Spreekbeurt Beter Leven Kenmerk van Spreekbeurt Beter Leven Kenmerk van de Dierenbescherming Hoi, ik ben Ikki. Wat leuk dat je je spreekbeurt over het Beter Leven kenmerk gaat doen! Ik kan je daar heel veel over vertellen Bijvoorbeeld dat

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine,

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine, Een rondje regio... Ko-Kalf Nou kan ik wel een hele Blonde d Aquitaine, maar daar zit je ook niet middag blijven praten over op te wachten! Een plek waar het zo rustig is, als in de stal van boerenbedrijf

Nadere informatie

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten.

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten. Afasie Als iemand een beroerte krijgt gebeurt dat bijna altijd plotseling. De schok is groot. Men heeft zich niet kunnen voorbereiden en men weet niet wat hen overkomt. Het dagelijkse leven wordt verstoord.

Nadere informatie

Bij de wilde beesten af

Bij de wilde beesten af Doe mee met deze spectaculaire recordpoging! Bij de wilde beesten af De jaarlijkse recordpoging op Animal Event wordt dit jaar beestachtig leuk! We gaan ditmaal onder leiding van creatief trainer Judith

Nadere informatie

handleiding bij Jan Knops

handleiding bij Jan Knops handleiding bij Jan Knops Jan KNOPS is directeur van vzw Initia, bureau voor kunst- en cultuurinitiatieven in Brussel en initiator van verschillende artistieke en filosofische projecten. Hij is auteur

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen!

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen! 1 Wil je wel leren? Opdracht 1a Wat heb jij vanzelf geleerd? 7 Opdracht 1b Van externe naar interne motivatie 7 Opdracht 1c Wat willen jullie graag leren? 8 2 Kun je wel leren? Opdracht 2a Op wie lijk

Nadere informatie

Het DIER is MENS geworden

Het DIER is MENS geworden Het DIER is MENS geworden Marijke Verduyn Het DIER is MENS geworden Van huisdier tot gezelschapsdier Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

Animal Rights: The Abolitionist* Approach

Animal Rights: The Abolitionist* Approach Animal Rights: The Abolitionist* Approach Presenteert *Abolitionisme is het streven naar afschaffing van slavernij Dierenrechten vs. Dierenwelzijn door Professor Gary L. Francione Dierenwelzijnstheorie

Nadere informatie

Mongens en Jeisjes De Stilte (Nederland)

Mongens en Jeisjes De Stilte (Nederland) l e s b ri ef Mongens en Jeisjes De Stilte (Nederland) 4811 TL Breda F facebook.com/ stiltefestival 4811 KB Breda t +31(0)76-513 81 25 +31 (0)76-515 49 84 techniek@destilte.nl Nieuwe Huizen 41 E info@destilte.nl

Nadere informatie

Saving Mes Aynak Docenten

Saving Mes Aynak Docenten Doelgroep: 5 e en 6 e klassen van HAVO en VWO Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan uw leerlingen de documentaire Saving

Nadere informatie

10 tips over besluitvorming

10 tips over besluitvorming 10 tips over besluitvorming Meer weten? www.vergaderendoejezo.nl Bel of mail Carla: 06-20809676 of info@vergaderendoejezo.nl. 10 tips over besluitvorming Besluitvorming is noodzakelijk bij vergaderingen.

Nadere informatie

Blijde Wei. Lesaanbod 2016-2017

Blijde Wei. Lesaanbod 2016-2017 Lesaanbod 2016-2017 Blijde Wei Les groep aug sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Beestenboel 1/2 X X Kleine Beestjes 1/2 X X X In de sloot, uit de sloot 3/4 X X X Huisdieren 3/4 X X Amfibieën

Nadere informatie

Dieren in de winter. Kids for Animals winter spreekbeurt. Brrr. Honden

Dieren in de winter. Kids for Animals winter spreekbeurt. Brrr. Honden Dieren in de winter Brrr In de winter kun jij een lekkere warme trui aantrekken. Bij dieren werkt dit anders. Sommige kunnen heel goed tegen de kou, andere minder. Het ene dier krijgt een dikke vacht,

Nadere informatie