vissen amfibieën reptielen zoogdieren dinosauriërs primaten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "vissen amfibieën reptielen zoogdieren dinosauriërs primaten"

Transcriptie

1

2 Big Bang eencelligen meercellige wieren + dieren vissen amfibieën reptielen dinosauriërs zoogdieren primaten

3 Australopithecus Waarom liep de Australopithecus rechtop? De eerste mens, de Australopithecus, leefde zo'n 4,5 miljoen jaar geleden in Afrika. Hoewel ze zeer sterk op apen geleken was er één groot verschil: de Australopithecus liep rechtop. Doordat het klimaat veranderde verdwenen op een bepaald ogenblik in Afrika de wouden en ontstonden er grasvlakten. Het was voor de toen levende wezens niet langer mogelijk om te schuilen in de bomen. Er waren ook steeds minder vruchten om te eten. Om water en voedsel te vinden moest men soms lange afstanden afleggen. Het was daarbij aangewezen om rechtop te lopen. Zo konden ze beter uitkijken over het hoge gras en beschermden zich zo tegen mogelijke vijanden. De Australopithecus stond niet aan de top van de voedselketen zoals de huidige mens. Hij was zelf prooi van roofdieren en zeer kwetsbaar. Hoe zag de Australopithecus eruit? De Australopithecus was met zijn 1 tot 1,5 m eerder klein. Zijn gewicht situeerde zich tussen de 30 en 70 kg. Zijn hoofd leek op dat van een aap dit wil zeggen: een zeer laag voorhoofd, opvallend zware wenkbrauwbogen, een platte neus en een vooruitgestoken kaak. De tanden waren groter dan deze van de aap en ze waren ook anders ingeplant. Het grootste verschil met de aap zat in het feit dat de Australopithecus rechtop liep. Dit leren we uit de fossiele vondsten van deze eerste mensensoort. Aan de stand van de heupbeenderen, kniegewrichten en voeten kun je zien hoe iemand zich beweegt. Lucy, de wereldberoemde Australopithecus Op 30 november 1974 werd in Ethiopië, in Oost-Afrika, door Donald Johanson en Tom Gray, voor het eerst een Australopithecus teruggevonden. Ze vonden 76 stukjes van een zelfde skelet dat maar liefst 3,5 miljoen jaar oud was. Ze wisten dat ze op iets unieks waren uitgekomen. Omdat op het ogenblik van de vondst in het kamp het liedje 'Lucy, in the Sky with Diamonds' van de Beatles op de radio te horen was doopten ze hun vondst Lucy. Lucy was 1,15 m groot en had een gewicht van 28 kg. Het bijzondere aan de vondst was dat het skelet voor 40% kompleet was. Of Lucy nu echt een vrouw was weten we niet met zekerheid. De wetenschappers zijn het er in elk geval niet over eens.

4 Identiteitskaart Naam Vindplaats Ouderdom Grootte Gewicht Herseninhoud Levenswijze Australopithecus Oost- en Zuid-Afrika 4,5 tot 1 miljoen jaar 1 tot 1,5 m 30 tot 70 kg 360 cm³ verzamelaar Lucy, de wereldberoemde Austrlopithecus Verblijfplaats van de eerste mens Tot op de dag van vandaag werd de Australopithecus alleen maar in Oost- en Zuid- Afrika aangetroffen. In dit gedeelte van Afrika vond je toen uitgestrekte savannes. Dit is een gebied met grote grasvlakten, een enkele boom die voor wat schaduw zorgde en meren.

5 Afbeeldingen

6

7 Homo habilis Washington State University De Homo Habilis maakte werktuigen. Uit de Australopithecus ontwikkelde zich ongeveer 2 miljoen jaar geleden de Homo habilis. Hij was iets groter dan de Australopithecus en had ook een grotere schedelinhoud. Daardoor was hij voor het eerst in staat werktuigen te maken. De Australopithecus gebruikte ook al stenen en stokken, als werptuig bijvoorbeeld om zich te verdedigen. Stenen bewerken deed hij echter niet. De Homo habilis maakte van een steen wel een werktuig. Sommige wetenschappers vinden daarom de Homo habilis de eerste echte mens. Want om zo iets uit te vinden moet je verstandig zijn. Werktuigen van steen Je moet je niet al te veel voorstellen van de stenen werktuigen van de Homo habilis. Ze waren zeer eenvoudig. Het waren niet meer dan keien die aan één kant bekapt waren zodat ze gebruikt konden worden als snijtuigen. De Homo habilis gebruikte deze werktuigen om vlees te snijden. Bovenstaande foto toont je hoe een kalf gevild wordt met een stenen mes, net zoals de Homo habilis dit zou gedaan hebben. Het maken van werktuigen is iets wat alleen door mensen gedaan wordt. Als je dieren observeert merk je dat ze ook materiaal uit de natuur gebruiken. Denk maar aan een vogel die een nest bouwt. Materiaal uit de natuur bewerken zal een dier nooit doen. Dat doet alleen een mens. Zoals eerder al gezegd waren de eerste werktuigen zeer eenvoudig en van steen vervaardigd. Daarom noemt men dit tijdperk uit de geschiedenis ook wel 'steentijd'. Niet alle stenen werden gebruikt om te bewerken. Vooral kwarts, vulkanisch gesteente en veel later vuursteen of silex werden gebruikt. Waarschijnlijk werd ook ander materiaal gebruikt zoals hout, been, schelpen,... Hiervan is echter niets teruggevonden en daarom weet men dit niet met zekerheid.

8 Een stenen werktuig wordt gemaakt. Eerst werden de randen van de steen scherp gemaakt. Dit deed men door met een kei op de steen te kloppen zodat er stukken van afsprongen. Vervolgens gaf de Homo habilis vorm aan het werktuig door met een benen hamer (een bot van een dier) het snijvlak te bewerken zodat dit vlijmscherp werd. Hoe zag de Homo habilis eruit? De Homo habilis was met zijn 1,2 tot 1,5 m eerder klein. Zijn gewicht situeerde zich rond de 40 kg. Zijn hoofd leek nog wel op dat van een aap maar niet meer zo uitgesproken als zijn voorganger de Australopithecus. De schedel was langgerekt en het gelaat was minder uitstekend. Verblijfplaats van de Homo habilis In 1959 werd de eerste Homo habilis gevonden in Tanzania. Verder zijn er ook nog ontdekkingen geweest in Kenia. De Homo habilis leefde dus in Oost-Afrika. In dit gedeelte van Afrika vond je toen uitgestrekte savannes en open bossen waarin ook grote roofdieren leefden. Identiteitskaart Naam Vindplaats Ouderdom Grootte Gewicht Herseninhoud Levenswijze Homo habilis Oost-Afrika Ongeveer 2,2 tot 1,5 miljoen jaar 1,2 tot 1,55 m 40 kg 800 cm³ verzamelaar

9 Afbeeldingen

10

11 Homo erectus Homo erectus, de eerste jager Ongeveer 1,9 miljoen jaar geleden verscheen de Homo erectus. Hij was groter dan de Homo habilis en ook zijn schedelinhoud was groter. De Homo erectus was zeer begaafd in het vervaardigen van werktuigen. Hij was de uitvinder van de vuistbijl. Dit was een grote steen die aan alle kanten bekapt was. Het was een werktuig met veel mogelijkheden: bomen vellen, botten breken, dierenhuiden schoon maken, vlees in stukken snijden,... En, zeker niet onbelangrijk, er konden dieren mee gedood worden. Niet langer was de Homo erectus aangewezen op het vinden van dode dieren. Hij kon nu zelf op jacht. Op zwerftocht De Homo erectus verliet als eerste soort de Afrikaanse savannes en zwierf uit naar andere streken. Zo zijn er ook sporen van deze mensensoort teruggevonden in Europa en Azië. De oudste sporen van de Homo erectus in Europa gaan terug tot 1,5 miljoen jaar geleden. Omdat hij andere streken opzocht was hij verplicht zich aan te passen aan verschillende levensomstandigheden zoals koude, vochtigheid, het zoeken naar ander voedsel,... De uitvinding van het vuur Waarom de Homo erectus de Afrikaanse savannes verliet is niet met zekerheid geweten. Men denkt dat het gebruik van het vuur aan de basis ligt van zijn reis. Hij was nu niet langer gebonden aan een zacht klimaat want hij kon zichzelf verwarmen. Het gebruik van het vuur was een heel belangrijke stap in de ontwikkeling van de mens. Met vuur hield je wilde dieren op een

12 afstand. Je kon er houten pijlpunten mee harden en je voedsel mee koken. Hoe maakte Homo erectus vuur? Vuur maken door te slaan De Homo erectus zocht stenen waarin zwavel zat. Pyriet vonden ze soms in kalklagen of in mijnen. Met een scherpe vuursteen schraapten ze over de binnenkant van een dikke, gedroogde tondelzwam. Zo verkregen ze een tondel (=een zeer licht ontvlambare stof). Vervolgens werd van de pyriet stukjes afgeschraapt zodat er zwavel loskwam. Die stukjes zwavel werden op de tondel gelegd. Nu werd de pyriet en de vuursteen heel hard tegen elkaar geslagen zodat piepkleine stukjes gloeiend ijzer uit de steen op de tondel vielen. Met wat geluk ging het goedje gloeien. Droog stro en hard blazen deden de rest. Vuur maken door te wrijven Een stukje hard hout werd tussen de handen al draaiend op een ander stuk zacht hout gehouden. Door de wrijving werd het zachte hout heet en ontstond gloeiende houtskool. Met de uitvinding van de vuurboor werd deze manier van vuur maken verfijnd. De vuurboor bestond uit een stuk hard hout met daar rond twee riemen onderaan vastgemaakt aan een handvat. Men trok aan het handvat waardoor de stok heel snel begon te draaien. De riemen werden automatisch opgerold en afgewikkeld. Hoe zag de Homo erectus eruit? De Homo erectus had een lage en brede schedel, een klein voorhoofd en een beenrand boven de oogholten. Hij was ongeveer 1,8 m groot en woog 70 kg. Verblijfplaats van de Homo erectus Je hebt al kunnen lezen dat de Homo erectus het Afrikaanse continent verliet en uitzwierf over Europa en Azië. De groene kleuren op de kaart vertellen je waar sporen van deze mens zijn teruggevonden.

13 Identiteitskaart Naam Vindplaats Ouderdom Grootte Gewicht Herseninhoud Levenswijze Homo erectus Afrika, Azië en Europa Ongeveer 1,9 miljoen tot jaar 1,5 tot 1,8 m 70 kg 900 tot 1200 cm³ jager - verzamelaar Afbeeldingen Australopithecus homo erectus - wij

14 Neanderthaler De Neanderthaler In 1857 werd in het Duitse plaatsje Neanderthal het skelet teruggevonden van de Homo sapiens. Men noemde hem de Neanderthaler naar de vindplaats van het eerste skelet. Ook in ons land, in de grotten van Spy bij Namen, zijn Neanderthalers teruggevonden. De Neanderthaler was de volgende stap in de evolutie naar de moderne mens. In Europa raakte de Neanderthaler afgesloten van de rest van de wereld. Een enorme ijskap had Centraal Europa bedekt. Hij was de eerste mens die moest overleven in een bar en winters klimaat. Leven in de ijstijd Wat is een ijstijd? Vanaf 1,6 miljoen jaar geleden kende de aarde afwisselend warme en koude perioden. Zo'n koude periode noemt men ijstijd. Het land wordt dan volledig bedekt met een ijskap. De laatste ijstijd begon zo'n jaar geleden. In Europa waren de Scandinavische landen, Schotland en de Alpen volledig bedekt met ijs. Door de daling van het zeewater was Engeland verbonden met het vasteland. Nederland en België waren één grote steppe waar rendieren, neushoorns, mammoeten, beren en muskusossen leefden. Wonen in de ijstijd. De Neanderthaler was een nomade. Dit wil zeggen dat hij geen vaste woonplaats had. Hij was steeds op zoek naar voedsel en daarom moest hij zwerven. De woning van de Neanderthaler moest dus gemakkelijk verplaatsbaar zijn. Hij woonde in een tent gemaakt van een geraamte van takken of mammoetbeenderen waarover dierenhuiden gespannen werden. Soms plaatste men de tent voor de ingang van een grot die dan extra bescherming bood tegen de gure wind. Kleden in de ijstijd. De Neanderthaler had niet meer de dichte lichaamsbeharing die zijn voorgangers hadden. Om zich te beschermen tegen de koude was hij verplicht kleren te dragen. Deze werden gemaakt van dierenhuiden, bont en plantenmateriaal. De huid werd ontdaan van vet. Daarna werd ze gelooid met urine om ze soepel te houden. Tot slot werd ze met pezen of

15 dierenharen aan elkaar genaaid. Eten in de ijstijd. Met graafstokken zocht hij naar eetbare wortels, planten en vruchten. Er werd gevist en gejaagd op hert, rendier, bizon of holenbeer. De jacht gebeurde steeds in groep. Men lokte de prooi in een hinderlaag om ze te doden met speren en stenen. In vergelijking met hun voorgangers hadden ze een uitgebreid assortiment van werktuigen: speren met stenen punten, hakbijlen. Sommige werktuigen waren van been. Hoe zag de Neanderthaler eruit? De Neanderthaler was iets kleiner dan de huidige mens en had een gedrongen lichaamsbouw. De armen en benen waren twee maal zo dik als deze van de moderne mens. Hieruit leren we dat hij zeer sterk moet geweest zijn. Opvallend is de langgerekte schedel met een inhoud van 1400 à 1500 cm³ en de zware wenkbrauwogen. Het vooraanzicht is plat en de schedel naar achter gericht. De Neanderthaler begroef zijn doden. In verschillende grotten die als verblijfplaats van de Neanderthaler dienst hebben gedaan zijn overblijfselen van graven teruggevonden. De Neanderthaler is de eerste mens die zijn doden begraaft. Het graf was een kuil in de grond waarin de dode gelegd werd. De overledene werd bestrooid met 'magisch' poeder en werd samen met wat sierraden en werktuigen begraven. Om nog onbekende redenen ontwikkelde de Neanderthaler zich niet verder tot een hogere mensensoort maar hij stierf uit. Wel is bekend dat op datzelfde ogenblik een andere mens, de Homo sapiens sapiens, is aangekomen.

16 Identiteitskaart Naam Vindplaats Ouderdom Grootte Gewicht Herseninhoud Levenswijze Homo sapiens (Neanderthaler) Europa Ongeveer tot jaar v.c. 1,5 tot 1,7 m 70 kg 1450 cm³ jager - verzamelaar Afbeeldingen Australopithecus De Neanderthaler had een grotere herseninhoud dan de moderne mens. Dit wil niet zeggen dat hij ook een hogere intelligentie had. Een walvis heeft immers ook een grotere herseninhoud, maar hij is niet intelligenter.

17

18 De homo sapiens sapiens De Homo sapiens sapiens verovert de wereld. Zo'n jaar geleden verschijnt in het Nabije Oosten en Oost- Afrika onze rechtstreekse voorouder : de Homo sapiens sapiens. Vanuit deze twee streken verspreidt hij zich over de hele wereld. De laatste ijstijd was nog volop aan de gang en de continenten waren door de lage waterstand van de zeeën met elkaar verbonden jaar geleden, het ogenblik waarop de Neanderthaler verdween, bereikte de moderne mens Europa. De Cro-Magnonmens De oudste Europese Homo sapiens sapiens werd gevonden in het Zuid-Franse plaatsje Cro-Magnon. Hij had dezelfde kaken, kin en herseninhoud als de huidige mens. Net zoals zijn voorgangers was de Cro-Magnonmens een jagerverzamelaar. Omdat hij verstandiger werd, werden ook zijn werktuigen veel verfijnder. Zo maakte hij gebruik van harpoenen, slingers, speren,... Door al deze nieuwe uitvindingen werd het zoeken naar voedsel steeds gemakkelijker. Zo kon hij zich bezighouden met andere dingen zoals 'kunst'. Grotschilderingen In Europa zijn veel grotten teruggevonden met prachtige afbeeldingen van dieren. Deze afbeeldingen zijn tussen de en jaar oud. Men vermoedt dat deze kunst iets met het geloof van de mensen uit die tijd te maken had. Dit leidt men af uit het feit dat de 'kunstgrotten' ver van de woongebieden lagen en dat de schilderingen niet allemaal in dezelfde periode gemaakt zijn (Soms is er een verschil van duizenden jaren tussen de verschillende schilderingen).

19 Men schilderde met de vingers, het penseel of de blaaspijp. Meestal werden jachttaferelen uitgebeeld. Dank zij deze rotskunst leren we veel over de dieren die toen leefden (bizon, paard, hert, rendier, mammoet,... ) en over de manier van jagen van deze mensen. Beeldhouwen De eerste vormen van kunst beperkten zich niet alleen tot schilderkunst. Talrijke beeldjes van steen of been zijn teruggevonden. Meestal zijn het vrouwenfiguurtjes of dieren. Opvallend bij al deze beeldjes is het oog voor détail. De kunstenaars gingen heel precies te werk. Sprak de Cro-Magnonmens? Onderzoek van de hersenen heeft aangetoond dat de Cro- Magnonmens een taal moet gehad hebben. Ook studies van de rotsschilderingen tonen dit aan. Sommige schilderingen zijn echte verhalen die iets proberen te vertellen. Men kan stellen dat het al een vorm van geschreven taal is. Bovendien bewijzen de rotskunst en de gebruiksvoorwerpen de hoge intelligentie van deze mensen. Welke taal ze spraken is tot op de dag van vandaag niet geweten. Einde van de ijstijd Zo'n jaar geleden kwam er een einde aan de laatste ijstijd. De temperatuur werd zachter en vochtiger, het ijs smolt en het zeewater steeg. De steppe verdween en maakte plaats voor bossen. Dieren die heel goed aan het koude klimaat waren aangepast stierven uit (mammoet, neushoorn) en weer andere dieren trokken noordwaarts waar het nog koud was (rendieren). Elanden, everzwijnen, herten,... kwamen in de plaats. Ook de mens paste zich aan. Hij bleef een jager-verzamelaar maar hij moest op zoek naar nieuwe planten en nieuwe dieren. Rond deze periode worden pijl, boog en speer uitgevonden. De mens kan nu op afstand doden. Dit vergemakkelijkte het jagen in de bossen. Jager wordt landbouwer. Ongeveer jaar geleden verschenen in het Nabije Oosten de

20 eerste landbouwers. De mensen leerden zelf gewassen te verbouwen en dieren te temmen. Hun leefgewoonten veranderden helemaal. Omdat hij zelf zijn voedsel kon verbouwen was hij niet langer verplicht te zwerven en zo ontstonden de eerste nederzettingen. Deze manier van voedsel vergaren stelde hem in staat om meer mensen te voeden en zo nam de bevolking steeds toe. Vanaf de invoering van de landbouw ging de ontwikkeling van de mens in sneltreinvaart vooruit. De mensen leerden schrijven en met het schrift kwam er een einde aan de prehistorie en begon de geschiedenis (Geschiedenis begint daar waar mensen geschreven bronnen achterlaten). Identiteitskaart Naam Vindplaats Ouderdom Grootte Gewicht Herseninhoud Levenswijze Homo sapiens sapiens Hele wereld Ongeveer jaar 1,6 tot 1,7 m 70 kg 1350 cm³ jager - verzamelaar Afbeeldingen

21 neanderthaler homo sapiens sapiens

22

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Voor/na het bezoek Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Wat is de prehistorie? Prehistorie betekent letterlijk voorgeschiedenis, het tijdperk voor

Nadere informatie

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers.

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik vind het zelf erg leuk om hier meer over te weten, heb hier veel over opgezocht en wil jullie daar nu

Nadere informatie

Oerboeren in de Friese Wouden.

Oerboeren in de Friese Wouden. Stichting IJstijdenmuseum Buitenpost. www.ijstijdenmuseum.nl. Oerboeren in de Friese Wouden. Het grootste deel van de geschiedenis van ons mensen ligt in de prehistorie. Met prehistorie duiden we een tijd

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

HET TRECHTERBEKERVOLK. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei

HET TRECHTERBEKERVOLK. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei. het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei HET TRECHTERBEKERVOLK HET TRECHTERBEKERVOLK het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei het hunebed de trechterbeker de provincie Drenthe de zwerfkei Vraag: Waar werd een hunebed in de

Nadere informatie

Korte inhoud. De prehistorie

Korte inhoud. De prehistorie Naam :. Datum :... Korte inhoud 1. Ontstaan van de mens...2 2. Evolutie van de mens...4 3. Jagers en verzamelaars...5 4. De eerste boeren...6 5. Kleding...8 6. Werktuigen...9 7. Vuur maken... 10 8. Eerste

Nadere informatie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie On the origin of species En toen kwam Darwin 1. Het ontstaan van het leven 2. Getuigen van deevolutietheorie Verklaring voor het ontstaan van leven komt voor in alle culturen. Creationisme Nemen de bijbel

Nadere informatie

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt.

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt. leestoets Opdracht 1 en 2 In de volgende teksten staan heel wat woorden te veel. Dat komt doordat er iets fout is gelopen bij het printen van de teksten: er zat een virus op de computer en daardoor zijn

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis De OERKNAL! Wetenschappers denken dat zo n 13,7 miljard aardse jaren geleden alles in het heelal samengeperst was tot een gloeiend heet punt. Tijdens een enorme oerexplosie ontstonden uit dat punt materie

Nadere informatie

Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4

Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4 Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling is, dat je

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER

VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER Van vuistbijl tot trechterbeker Thema: Archeologie en prehistorie Doelgroep: groep 5 t/m 8 Duur: 1,5 uur Voorbereiding: 1,5 uur Kosten: 1,50 per leerling Leskoffer: 15,00

Nadere informatie

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT V.O.B.o.W. nr. 76 november 2012 België-Belgique P.B. 8800 Roeselare 1 BC 6675 P 409155 WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT West-Vlaamse Archeokrant: Driemaandelijks tijdschrift, jaargang 20, afgiftekantoor Roeselare,

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Prehistorie (van tot )

Prehistorie (van tot ) Prehistorie (van tot ) Oerknal of Big Bang We bekijken samen twee korte filmpjes. Waarover gaan deze filmpjes? - - Wat is de Oerknal? Maak een woordspin met alles waaraan jij denkt als je het woord Oerknal

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-157-7 (HB) 978-94-6175-964-1 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-216-1 (HB) 978-94-6175-158-4 (HB) 978-94-6175-958-0 (e-book)

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

Hunebedden de steentijd

Hunebedden de steentijd Deze les hoort bij het prentenboek Het grote bouwwerk, geschreven door Rian Visser in de serie Terugblikken van Uitgeverij Delubas. Met tekeningen van Irene Goede. Doel: leerlingen bekend maken met hunebedden

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren

Tijd van jagers en boeren Tijd van jagers en tot 3000 v. Chr. De prehistorie Prehistorie 3000 v. Chr. Evolutietheorie: Eerste mensen ong. 3 miljoen jaar geleden in Afrika ontstaan. Hij is geëvolueerd (Theorie Charles Darwin) en

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Werkboek IJstijden groep 5-6

Werkboek IJstijden groep 5-6 Werkboek IJstijden groep 5-6 Naam Groep Les 1 Groep 5/6 Ontstaan van de ijstijd In het verhaal van Manny heb je kunnen lezen hoelang de ijstijd duurde. Wanneer eindigde de laatste ijstijd? In het verhaal

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Week 1DEF: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

1 De geschiedenis van het paard De ontwikkelingsgeschiedenis van het paard Het gebruik van het paard 13 1.

1 De geschiedenis van het paard De ontwikkelingsgeschiedenis van het paard Het gebruik van het paard 13 1. Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 De geschiedenis van het paard 9 1.1 De ontwikkelingsgeschiedenis van het paard 9 1.2 Het gebruik van het paard 13 1.3 Afsluiting 18 2 Exterieur en rassen 19 2.1 De bouw

Nadere informatie

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?!

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Heb je je wel eens afgevraagd waarom er zo veel verschillende soorten vlinders, vogels of vissen zijn? Waarom is er niet gewoon één soort van die dieren? Er is toch

Nadere informatie

Docentenhandleiding lessenserie IJstijd groep 5-8

Docentenhandleiding lessenserie IJstijd groep 5-8 Docentenhandleiding lessenserie IJstijd groep 5-8 Ontworpen door: Stefan Wiebing en Mandy Olijve Voorwoord Dit lespakket lessenserie IJstijd bestaat uit verschillende lessen over de ijstijd in Drenthe.

Nadere informatie

HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK THEMA: HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD IN TWENTE

HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK THEMA: HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD IN TWENTE COMPLETE DOCENTENINFORMATIE: HIERIN VINDT U DE OPBOUW VAN HET PROGRAMMA EN DE GANG VAN ZAKEN IN DE PRAKTIJK JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE VOOR GROEP 5-6 THEMA: HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD

Nadere informatie

DE PREHISTORIE. de vuursteenbewerking

DE PREHISTORIE. de vuursteenbewerking jubelparkmuseum kmkg jubelpark 10 1000 brussel DE PREHISTORIE sporen die spreken prehistorie 1 de vuursteenbewerking de prehistorische mens ontwikkelde twee basistechnieken om vuursteen (silex) te bewerken:

Nadere informatie

Weerleggingen van pagina 255

Weerleggingen van pagina 255 Weerleggingen van pagina 255 "De groep homo onwikkelde zich verder..." Homo-habilis Over de homo habilis hoeft na de vorige pagina niets meer gezegd te worden dus gaan we door naar de homo erectus. Homo-erectus:

Nadere informatie

JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE

JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE JAGERS EN VERZAMELAARS IN TWENTE groep 5-6 HET LEVEN VAN EEN STAM IN DE STEENTIJD De 12 leden van een groep jagers en verzamelaars staan centraal in dit onderwijsprogramma. Ieder stamlid heeft een eigen

Nadere informatie

Binnenproef 1. Opdrachtblad

Binnenproef 1. Opdrachtblad Jagen Als je vlees wilt eten in de Midden-Steentijd moet je op jacht. Een geslaagde jacht betekent groot feest in het kamp! De jachtbuit levert namelijk niet alleen vlees voor het avondeten, maar ook een

Nadere informatie

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je?

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je? Kijktocht OER! basis 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de tijd van de jagers en verzamelaars. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Hoe ze leefden en hoe hun gebied eruitzag,

Nadere informatie

Bijvoorbeeld: Welke dieren er waren. Dat de mensen goed konden tekenen. Van welke stoffen ze verfkleuren maakten.

Bijvoorbeeld: Welke dieren er waren. Dat de mensen goed konden tekenen. Van welke stoffen ze verfkleuren maakten. Antwoorden hoofdstuk 1 1 Jagers en boeren 1 a 15 000 v.c. b 10 000 v.c. c 5000 v.c. 2 3 a Nog nooit waren zoveel oude afbeeldingen bij elkaar gevonden. b Bijvoorbeeld: De schilderingen hebben mooie kleuren

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO/VWO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

PREHISTORIE IN BOXTEL Dik Bol (auteur) Hans de Visser (tweede lezer) mei 2016

PREHISTORIE IN BOXTEL Dik Bol (auteur) Hans de Visser (tweede lezer) mei 2016 Samenvatting PREHISTORIE IN BOXTEL Dik Bol (auteur) Hans de Visser (tweede lezer) mei 2016 Deze basistekst is gekoppeld aan de canon van Boxtel. In deze basistekst wordt het vroegste deel van de menselijke

Nadere informatie

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen Voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkblad Dit werkblad hoort bij de film Giganten uit de IJstijd. Een film die je meeneemt naar de laatste ijstijd, zo n 116.000 tot 10.000

Nadere informatie

Ook gevonden in Heuvelland! LEO

Ook gevonden in Heuvelland! LEO Vuistbijl in TERVIEW! de vorm van een IN Verdeel de volgende rollen: Presentator Archeoloog 1 (oud en traag) Archeoloog 2 (jong en fris)» PRESENTATIEFICHE 1 Welkom bij dit glorie van de prehistorie-interview!

Nadere informatie

Flintstone beleefroute Overleven in de Steentijd

Flintstone beleefroute Overleven in de Steentijd Leerlingenboekje Flintstone beleefroute Overleven in de Steentijd Overleven in de Steentijd Stel je voor, 9000 jaar geleden, in de Midden-Steentijd, wonen er al mensen in Ede! Dat zijn jagers-verzamelaars.

Nadere informatie

Ontdek de topstukken van het Museum voor Natuurwetenschappen. Voor kinderen van 6 tot 8 jaar

Ontdek de topstukken van het Museum voor Natuurwetenschappen. Voor kinderen van 6 tot 8 jaar Ontdek de topstukken van het Museum voor Natuurwetenschappen Voor kinderen van 6 tot 8 jaar Inkomhal De walvis in de inkomhal Dit is geen dino maar een bultrugwalvis. Bekijk het skelet goed: wat heeft

Nadere informatie

Werkboek IJstijden groep 7-8

Werkboek IJstijden groep 7-8 Werkboek IJstijden groep 7-8 Naam Groep Les 1 Groep 7/8 Hoe ontstaat een IJstijd? In het verhaal vertelt Manny over de IJstijd. Wanneer eindigde laatste IJstijd? Voor deze opdracht mag je een atlas gebruiken.

Nadere informatie

Lesbrief T. rex voedselweb

Lesbrief T. rex voedselweb Lesbrief T. rex voedselweb Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Zelfstandig Doel van de opdracht: Het ontdekken dat niet alle dinosauriërs in dezelfde

Nadere informatie

DINOSAURIËRS. Marthe Terny

DINOSAURIËRS. Marthe Terny DINOSAURIËRS Marthe Terny 1. INLEIDING Ik hou mijn spreekbeurt over dinosauriërs, omdat ik dit een erg leuk en interessant onderwerp vind. We weten al veel over de dinosauriërs, maar nog niet alles. Ik

Nadere informatie

Copyright Tekst 2013 Linda Dielemans Copyright 2013 The House of Books, Vianen/Antwerpen

Copyright Tekst 2013 Linda Dielemans Copyright 2013 The House of Books, Vianen/Antwerpen LINDA DIELEMANS Copyright Tekst 2013 Linda Dielemans Copyright 2013 The House of Books, Vianen/Antwerpen Omslag: Wil Immink Design Binnenwerk: ZetSpiegel, Best ISBN 978 90 443 4027 3 ISBN e-book: 978 90

Nadere informatie

Klik op een stip... En krijg een wat als...?

Klik op een stip... En krijg een wat als...? Klik op een stip... En krijg een wat als...? Wat als er geen wetenschappers waren? Wat als je onzichtbaar was voor een dag? Wat als mensen staarten hadden? Wat als er iemand precies het zelfde was als

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS College 6 Evolutie mens PROGRAMMA 1. Aarde en Kosmos, van Big Bang tot Oersoep 2. Ontwikkeling van het leven in zee 3. Verovering van het land 4. Bloeitijd van zaadvarens

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS College 6 Evolutie mens PROGRAMMA 1. Aarde en Kosmos, van Big Bang tot Oersoep 2. Ontwikkeling van het leven in zee 3. Verovering van het land 4. Bloeitijd van zaadvarens

Nadere informatie

Dinosauriërs. Inhoudsopgave. 1. Inleiding. 2. Wat is een dinosauriër?

Dinosauriërs. Inhoudsopgave. 1. Inleiding. 2. Wat is een dinosauriër? Dinosauriërs Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Wat is een dinosauriër? 3. Wanneer leefden de dinosauriërs? 4. Waar leefden dinosauriërs? 5. Hoe leefden de dinosauriërs? 6. Waarom waren de dinosauriërs zo groot?

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Leembouw en vakwerkbouw

Leembouw en vakwerkbouw Leembouw en vakwerkbouw 1. Leem? Leem! Deze gebouwen zien er alle vijf heel verschillend uit. Ze zijn dan ook gebouwd op vier verschillende continenten, in verschillende tijdperken en met verschillende

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken Vuur De geschiedenis van het vuur Vuur is niet iets dat uitgevonden is. Het was er altijd al. Vroeger dachten de ouden Grieken dat de goden het aan de mensen hadden gegeven. In de oertijd was vuur een

Nadere informatie

Eindexamen biologie vmbo gl/tl II

Eindexamen biologie vmbo gl/tl II REPTIELEN INFORMATIE 1 VERSCHILLENDE GROEPEN In de afbeelding hieronder staan vier soorten reptielen afgebeeld. Elke soort behoort tot een bepaalde groep van de reptielen: dier 1 behoort tot de krokodillen,

Nadere informatie

Kijk je mee? Oerwoud. 2006, Parasol N.V. België

Kijk je mee? Oerwoud. 2006, Parasol N.V. België Kijk je mee? Oerwoud 2006, Parasol N.V. België Pag. 2 Inhoudsopgave In het oerwoud 3 De luiaard 4 De toekan 5 De jaguar 6 De leguaan 7 De tapir 8 De papegaai 9 De aap 10 De adder 11 Lianen 12 Woordenlijst

Nadere informatie

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos.

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. John van Schoor Medewerker educatie van NCB Naturalis in Leiden schatrijk Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. Ongelooflijk vuil ondergoed en sokken die verdwijnen

Nadere informatie

Talentagenda. Groeien vanuit je eigen talent

Talentagenda. Groeien vanuit je eigen talent Groeien vanuit je eigen talent Wekelijkse tips om met talenten aan de slag te gaan Leuke verhalen en doe-activiteiten Talentontwikkeling als groeilijn van 1 tot 6 Past binnen ruim aanbod van talentuitgaven

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Leerkrachtenbundel. De Steentijd. Stedelijke musea Dendermonde

Leerkrachtenbundel. De Steentijd. Stedelijke musea Dendermonde Leerkrachtenbundel De Steentijd Stedelijke musea Dendermonde Fien Verbrugghe UGent Academiejaar 2012-2013 Inhoud Inhoud... 1 1. Inleiding... 2 1. De Steentijd... 4 2. Het verhaal van Mollie de mammoet...

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Vondsten uit de grond LES1

Vondsten uit de grond LES1 Vondsten uit de grond Docentenhandreiking Vondsten uit de grond 1800 1850 1900 1950 2000 Samenvatting Hoe werkt een archeoloog? In deze les maken de leerlingen kennis met het vak archeologie en leren ze

Nadere informatie

Rendierjagers. in Westerveld. Leidraad voor de leerkracht. en méér

Rendierjagers. in Westerveld. Leidraad voor de leerkracht. en méér Rendierjagers en méér inwesterveld Leidraadvoordeleerkracht Inleiding Rendierjagers en méér in Westerveld is een educatief erfgoedproject voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs. Het is een project van

Nadere informatie

Leerlingenbundel. De Steentijd. Stedelijke musea Dendermonde

Leerlingenbundel. De Steentijd. Stedelijke musea Dendermonde Leerlingenbundel De Steentijd Stedelijke musea Dendermonde Fien Verbrugghe UGent Academiejaar 2012-2013 Inhoud 1. Inleiding... 2 1. De Steentijd... 3 2. Het verhaal van Mollie de mammoet... 5 2.1 Wat je

Nadere informatie

W.O. Tweede leerjaar Geert DE JAEGER

W.O. Tweede leerjaar Geert DE JAEGER P ZEK NAAR DIN S! W.. Tweede leerjaar Geert DE JAEGER Wat weten we reeds over dino s? We gebruiken vaak de afkorting dino's. Eigenlijk zeg je dinosaurussen of dinosauriërs. Dat betekent : reuzen hagedis.

Nadere informatie

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler DE GEWONE ZEEHOND Huiler Je gelooft het bijna niet als je in die mooie zwarte ogen kijkt, maar een gewone zeehond is een echt roofdier. Zijn scherpe tanden en gestroomlijnde lichaam zijn perfect voor het

Nadere informatie

4 A A N P A S S E N D O E T O V E R L E V E N

4 A A N P A S S E N D O E T O V E R L E V E N AANPASSEN DOET OVERLEVEN 1 I n l e i d i n g Afbeelding 4-1 Hierboven zie je een aantal soorten organismen. Hoe zijn ze ontstaan? Blijven deze soorten altijd hetzelfde? In dit hoofdstuk krijg je hierop

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Apenheul Geschiedenis Apenheul ging voor het eerst open in 1971. Het eerste en enige park ter wereld waar apen vrij in het bos leefden en vrij tussen de bezoekers konden lopen. Het begon met wolapen, slingerapen

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

6. Regenten en Vorsten. Het streven van vorsten naar absolute macht. 1600 n.chr. 1700 n.chr. Piet Heyn. 7. Pruiken en Revoluties.

6. Regenten en Vorsten. Het streven van vorsten naar absolute macht. 1600 n.chr. 1700 n.chr. Piet Heyn. 7. Pruiken en Revoluties. De 10 tijdvakken. 1. Jagers en Boeren (prehistorie). Levenswijze van jager-verzamelaars.? 3000 v.chr. Venus van Willendorf. 2. Grieken en Romeinen (oudheid). Ontwikkeling Jodendom / Christendom 3000 v.chr.

Nadere informatie

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar 14 C datering De techniek van werken met het verval van 14 C is afkomstig uit onderzoek naar de ouderdom van bepaalde fossielen. De halfwaardetijd van 14 C is 5730 jaar. Over dit onderzoek worden twee

Nadere informatie

DE AFRIKAANSE OLIFANT

DE AFRIKAANSE OLIFANT DE AFRIKAANSE OLIFANT Rare snuiter De Afrikaanse olifant is een echte recordhouder. Hij is namelijk het grootste landdier ter wereld! Eigenlijk is alles groot aan de Afrikaanse olifant. Hij heeft de grootste

Nadere informatie

Knagers in de oertijd

Knagers in de oertijd Knagers in de oertijd In de serie Oerknagers beleven onze knagervrienden muizenissige avonturen met de voorouders van Geronimo Stilton, de Stilstones. In maart komt alweer het zesde boek uit in deze reeks!

Nadere informatie

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT V.O.B.o.W. nr. 75 - aug./sept. 2012 België-Belgique P.B. 8800 Roeselare 1 BC 6675 P 409155 WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT West-Vlaamse Archeokrant: Driemaandelijks tijdschrift, jaargang 20, afgiftekantoor Roeselare,

Nadere informatie

Voeding. Voor klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs

Voeding. Voor klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs Voeding Voor klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs DMVVOO-B&E-2012 Voeding is belangrijk voor de mens, dier en plant. In het dierenpark zie je heel veel verschillende dieren. De planteneter eet planten,

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE LESPAKKET ORDENING HAVO / VWO EN EVOLUTIE Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK KENMERKEN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie

Nadere informatie

Antwoorden bij Hoofdstuk 1 Tijd van jagers en boeren. Oriëntatie op het tijdvak

Antwoorden bij Hoofdstuk 1 Tijd van jagers en boeren. Oriëntatie op het tijdvak Antwoorden bij Hoofdstuk 1 Tijd van jagers en boeren Oriëntatie op het tijdvak a De prehistorie is de periode voordat mensen het schrift gingen gebruiken. De letterlijke betekenis is: voor-historie. b

Nadere informatie

Raafcraft Casus - Autopech in Mongolië

Raafcraft Casus - Autopech in Mongolië Raafcraft Casus - Autopech in Mongolië Locatie: Mongolië (de Gobi-woestijn) Situatie: Je auto raakt van de weg en wordt daardoor onbruikbaar Informatie over de locatie - Mongolië - Soort klimaat: Omdat

Nadere informatie

Darwin en de evolutieleer

Darwin en de evolutieleer Darwin en de evolutieleer Joost Raeymaekers science4fun - 16 oktober 2009 Wie was Charles Darwin? - Een echte Engelsman uit de vorige eeuw (geboren in 1809) - Wetenschapper - Studeerde biologie, de leer

Nadere informatie

DE WOLF. Huilend roofdier

DE WOLF. Huilend roofdier DE WOLF Huilend roofdier De wolf heeft vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

Schildpadden Alex. Schildpadden. Geschreven door : Alex Groep : 7 Datum : 9 november 2014

Schildpadden Alex. Schildpadden. Geschreven door : Alex Groep : 7 Datum : 9 november 2014 Schildpadden Geschreven door : Alex Groep : 7 Datum : 9 november 2014 1 Inleiding Ik heb de schildpad als onderwerp gekozen omdat het mijn lievelingsdier is. Ik ben al bijna mijn hele leven geïnspireerd

Nadere informatie

GEWONE ZEEHOND. Huiler

GEWONE ZEEHOND. Huiler GEWONE ZEEHOND Huiler Je zou het bijna niet geloven, maar een gewone zeehond is een echt roofdier! De zeehond is met zijn gestroomlijnde lichaam, speciale neus en handige snorharen helemaal aangepast op

Nadere informatie

Deze activiteit MOET worden voorbereid op school, anders kunnen de opdrachten tijdens de excursie niet uitgevoerd worden.

Deze activiteit MOET worden voorbereid op school, anders kunnen de opdrachten tijdens de excursie niet uitgevoerd worden. VOORBEREIDING Mens in De Maashorst Deze activiteit MOET worden voorbereid op school, anders kunnen de opdrachten tijdens de excursie niet uitgevoerd worden. De activiteit leert leerlingen wat de rol is

Nadere informatie

28 oktober 2016

28 oktober 2016 28 oktober 2016 www.obsdeklimop.nl Nieuw thema. Volgende week beginnen we met het nieuwe thema: Prehistorie, Grieken en Romeinen. Voordat we naar de landen aan de Middellandse Zee vertrekken, zullen we

Nadere informatie

Onze geschiedenis in een notendop

Onze geschiedenis in een notendop Onze geschiedenis in een notendop Johan van Rhijn Er was eens..., nee laat ik het anders zeggen: eerst was er helemaal niets. Totdat met een enorme explosie het heelal ontstond bijna 14 miljard jaar geleden.

Nadere informatie

Bijlage-VMBO-KB 2006 BIOLOGIE CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie b

Bijlage-VMBO-KB 2006 BIOLOGIE CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie b Bijlage-VMBO-KB 2006 tijdvak 2 BIOLOGIE CSE KB Deze bijlage bevat informatie. 600051-2-663b REPTIELEN INFORMATIE 1 VERSCHILLENDE GROEPEN In de afbeelding hieronder staan vier soorten reptielen afgebeeld.

Nadere informatie

Kosmische Vertellingen

Kosmische Vertellingen Kosmische Vertellingen Het Ontstaan van het Zonnestelsel De Klok van de Tijdperken Handleiding voor het werken met de Klok van de Tijdperken Kosmische Vertellingen Het Ontstaan van het Zonnestelsel De

Nadere informatie

Braziliaanse regenwoud. Jesse Klever. Groep 7

Braziliaanse regenwoud. Jesse Klever. Groep 7 Braziliaanse regenwoud Jesse Klever Groep 7 Voorwoord Ik heb dit onderwerp gekozen omdat ik dit een heel interessant onderwerp vind. We hebben er al op school over gesproken en het leek mij wel een leuk

Nadere informatie

Hoe stierf Ötzi? hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Hoe stierf Ötzi? hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 January 2017 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62209 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

= een stuk grond met fruitbomen. = hard materiaal dat uit de grond komt en waar je mee kunt bouwen.

= een stuk grond met fruitbomen. = hard materiaal dat uit de grond komt en waar je mee kunt bouwen. Woordenschat blok 3 gr5 Les 1 De boomgaard De steen De vijver De bloesem De stengel Het landschap De karper De alg De kikkerdril De kastanjeboom Het groen Kweken = een stuk grond met fruitbomen. = hard

Nadere informatie

De mens begon paarden te temmen rond 3000 voor Christus, en werden op grote schaal gebruikt voor diverse werkzaamheden.

De mens begon paarden te temmen rond 3000 voor Christus, en werden op grote schaal gebruikt voor diverse werkzaamheden. Naam: PAARDEN Het paard is een zoogdier en kan men in bijna alle delen van de wereld terugvinden. Een prachtig dier wat de wetenschappelijke naam '' Equus Caballus '' mee heeft gekregen. Paarden worden

Nadere informatie

WOLF. Huilend roofdier

WOLF. Huilend roofdier WOLF Huilend roofdier Wolven hebben vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die haar oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

Inhoud. Thema 5.1 Jagers en boeren 3. Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6. Thema 5.3 Monniken en ridders 9. Thema 5.4 Steden en staten 12.

Inhoud. Thema 5.1 Jagers en boeren 3. Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6. Thema 5.3 Monniken en ridders 9. Thema 5.4 Steden en staten 12. Inhoud Thema 5.1 Jagers en boeren 3 Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6 Thema 5.3 Monniken en ridders 9 Thema 5.4 Steden en staten 12 Eigentijds Eigentijds Toets Thema 5.1 Jagers en boeren 1. Rondtrekken 3.

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

In het begin. Schepping versus Evolutie voor groep 7. Inhoud. 1. Wat is waar? 2. Het verschil tussen een feit en een gedachte

In het begin. Schepping versus Evolutie voor groep 7. Inhoud. 1. Wat is waar? 2. Het verschil tussen een feit en een gedachte In het begin Schepping versus Evolutie voor groep 7 Inhoud 1. Wat is waar? 2. Het verschil tussen een feit en een gedachte 3. Wat gebeurde er in het verleden? 4. Waar komt het leven vandaan? 5. Hoe oud?

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Jagers en verzamelaars in Twente voor groepen 5 en 6

Jagers en verzamelaars in Twente voor groepen 5 en 6 Docentenhandleiding bij het programma Jagers en verzamelaars in Twente voor groepen 5 en 6 Let op: u hoeft deze handleiding niet mee te nemen bij uw bezoek aan TwentseWelle. Hij ligt in gelamineerde vorm

Nadere informatie

VERWERKEN VAN EEN SCHAAP

VERWERKEN VAN EEN SCHAAP VERWERKEN VAN EEN SCHAAP Het is slachtdag. We slachten een schaap. Het moet in ons geregelde landje gebeuren met een keurmeester. Hij trekt een voor ons verblindend witte jas aan en zet een wit hoedje

Nadere informatie

Feniks Geschiedenis voor de onderbouw 1 vmbo-t/havo Hoofdstuk 1 Leven van de natuur Open toetsvragen

Feniks Geschiedenis voor de onderbouw 1 vmbo-t/havo Hoofdstuk 1 Leven van de natuur Open toetsvragen Feniks Geschiedenis voor de onderbouw 1 vmbo-t/havo Hoofdstuk 1 Leven van de natuur Open toetsvragen Paragraaf 1 A. Jager-verzamelaars hadden waarschijnlijk een taakverdeling tussen mannen en vrouwen.

Nadere informatie

Thema 3 Dieren en planten

Thema 3 Dieren en planten Les 3.1 Landschappen. 1. De appelboom 1. Een boom waarin appels groeien. 1. 3. 2. Bloeien 2. Planten en struiken hebben bloemen 3. Het weiland 3. Een stuk land waar gras op groeit en koeien en schapen

Nadere informatie

Pinguïns. Inhoud. Waarom de naam? Bouw van een pinguïn

Pinguïns. Inhoud. Waarom de naam? Bouw van een pinguïn Pinguïns Inhoud Waarom de naam? bouw van een pinguïn leefgebied wat eet een pinguïn? paartijd, eieren leggen, broeden en jongen grootbrengen soorten nawoord literatuurlijst Waarom de naam? Sommige soorten

Nadere informatie