magazine Scherp van geest NIEUWS ACTIVITEITEN INFORMATIE met HOVO Utrecht! nr voorjaar 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "magazine Scherp van geest NIEUWS ACTIVITEITEN INFORMATIE met HOVO Utrecht! nr. 16 - voorjaar 2012"

Transcriptie

1 nr voorjaar 2012 Scherp van geest met HOVO Utrecht! magazine NIEUWS ACTIVITEITEN INFORMATIE DIT MAGAZINE WORDT UITGEGEVEN IN SAMENWERKING MET DE VRIENDEN VAN HOVO UTRECHT

2 2 HOVO Utrecht Magazine voorjaar 2012 Prof.dr. O.A.L.C. Atzema Profilering... Ruim een jaar geleden vond het opvallende protest van 800 hoogleraren plaats tegen de langstudeermaatregelen van staatssecretaris Halbe Zijlstra. In cortège liepen we om de Hofvijver. Voor de universiteiten werd de boete ingetrokken, maar niet voor de studenten. Waakzaamheid blijft geboden, want de staatssecretaris zet zijn beleid gewoon door, ook als demisssionair bewindsman. Onlangs heeft hij twee maatregelen aangekondigd: de invoering van prestatieafspraken en de vraagfinanciering van deeltijdstudies. Dit zijn maatregelen die de efficiëntie en flexibiliteit van de instellingen beogen te vergroten. Toch kunnen ze niet los worden gezien van de bezuinigingen, want op den duur moeten ze minder kosten opleveren. De hoeksteen van dit beleid is dat universiteiten en hogescholen zich profileren. Dit betekent dat het onderwijs beter aansluit op de behoefte van het bedrijfsleven. Zo kunnen deeltijdstudenten hun studiebeurs alleen besteden bij opleidingen van bijzonder maatschappelijk en economisch belang. Verder zullen de instellingen meer focus aanbrengen in hun onderwijsaanbod. Dit heeft aan de UU tot nu toe al geleid tot de opheffing van de opleiding sterrenkunde en het verdwijnen van diverse zelfstandige alfastudies. Bij rechten moeten 15 van de 38 hoogleraren vrijwillig ontslag nemen. Ook aan de Hogeschool Utrecht gaat men met de stofkam door de studies heen. HOVO Utrecht neemt bij dit beleid een enigszins dwarse houding aan. Wij profileren ons door in het onderwijsaanbod de culturele verscheidenheid te koesteren die het hoger onderwijs vanouds eigen is. De waarde van kennis ligt niet primair in het economische nut, maar in het kunnen duiden van het leven. Dat vraagt om onafhankelijke denkers en om maatschappelijke distantie. Juist ouderen weten dat te waarderen. De animo voor onze cursussen is daarvan het bewijs. Kortom, HOVO Utrecht wil een rots in de branding zijn. We verwachten dat de komende tijd zo te houden. Oedzge Atzema nr voorjaar 2012 magazine NIEUWS ACTIVITEITEN INFORMATIE 6 In dit nummer... HOVO ACTUEEL 2 Column van de voorzitter van HOVO Utrecht 3 Nieuws van HOVO Utrecht 6 In gesprek met Eva van Berne, HOVO coördinator HU 11 TOP Prima la Musica, poi la Parole, Camiel Verhamme DOCENTEN Belangrijke adressen HOVO Utrecht 4 DIT MAGAZINE WORDT UITGEGEVEN IN SAMENWERKING MET DE VRIENDEN VAN HOVO UTRECHT ACTIVITEITEN 4 De Gouden Eeuw, verslag nieuwjaarslezing Opening cursusjaar , uitnodiging 12 CURSUSINFORMATIE 12 Excursie naar Manifesta 9 in Genk en Achter de Schermen 8 VRIENDEN VAN HOVO UTRECHT 7 Van de bestuurstafel: aftreden Paula de Smidt 10 bestuursleden gezocht 8-9 Terugkijken en vooruit zien, lustruminterview met vier voorzitters Vriendendag 2012: Symposium Wereldtentoonstellingen 13 Napoleon, genie of overschatte generaal, verslag Vriendenmiddag Fotocollage excursie Museum Ludwig Scherp van geest met HOVO Utrecht! Cover Scherp van geest met HOVO Utrecht HOVO Nederland. Het werk van HOVO Utrecht vindt plaats in samenwerking met vijf organisaties voor hoger en wetenschappelijk onderwijs en wordt door deze organisaties mede mogelijk gemaakt. HOVO ACTUEEL HOVO ACTUEEL HOVO Utrecht Magazine voorjaar Beste cursisten, Ieder van u die bij ons een cursus heeft gevolgd, heeft het meegemaakt: het invullen van de evaluatieformulieren. Het lijkt me goed om u in deze column eens te informeren over wat wij met die formulieren doen en...nog belangrijker: wat u heeft ingevuld. Om het wat breder te trekken: Hoe heeft HOVO Utrecht de kwaliteitsborging vormgegeven? Een sleutelrol in dit proces spelen de programmacommissies. De leden van deze commissies komen lang voordat het cursusjaar start bijeen en buigen zich dan over de cursusvoorstellen van de coördinatoren. Ze kijken of deze in het nieuwe programma passen en of aan de eisen van pluriformiteit en kwaliteit wordt voldaan. Als daarna het cursusjaar start, is het gebruikelijk dat de coördinatoren de eerste bijeenkomsten van de nieuwe cursussen bezoeken. Heel belangrijk zijn voor ons de cursuscontactpersonen. Ze vormen mede de oren en ogen van onze organisatie. De cursuscontactpersonen onderhouden het contact tussen u en het bureau. Zij zorgen ook voor de verspreiding van de evaluatieformulieren en sturen de verzamelde uitkomsten naar het bureau. Deze zogenaamde eindscores worden daarna door de coördinatoren met de docenten van de betreffende cursus besproken. Vervolgens worden de resultaten van alle beoordelingen van alle activiteiten voor de bestuursvergadering geagendeerd. De cijfers op een rij: In 2011 hebben de volgende activiteiten plaatsgevonden: activiteiten 2011 aantal aantal cursisten Cursussen Studiereizen 6 99 Specials 2 16 Zomeracademie Achter de Schermen Bijeenkomsten De antwoorden in het najaar 2012 op onze vragen naar uw achtergrond geven het volgende beeld (respons 78%): verhouding M/V ongeveer 50% grootste leeftijdsgroep jr. (55%) hoogste opleiding hbo 38% hoogste opleiding wo 56% alg. coördinator HOVO Utrecht drs. Gerard W. van Dorp Heel benieuwd waren wij natuurlijk wat u ervan vond. Het blijkt dat doorslaggevend voor u bij de inschrijving is: de interesse in het onderwerp (87%) en niet het aspect zinvol bezig zijn of bijblijven. Doorslaggevend voor uw keuze voor HOVO Utrecht blijkt het interessante cursusaanbod (55%) en de gemakkelijke bereikbaarheid van onze lesplaatsen (37%) naast andere aspecten zoals goede organisatie en goede docenten. De lesplaatsen zijn voor ons een gelukkige omstandigheid, maar de andere aspecten hebben we zelf volledig in de hand. Daar werken we hard aan. En ten slotte de rapportcijfers die u ons in het najaar 2011 gaf: inschrijvingsprocedure 4,6 bereikbaarheid voor informatie 4,2 leesbaarheid cursusgids 4,5 toegankelijkheid en leesbaarheid 4,2 website omschrijving in cursusgids 4,2 onderwijsvoorzieningen 3,8 inhoud van de cursus 4,3 het lesmateriaal 4,0 presentatie door de docent 4,3 organisatie door de docent 4,2 mate van voldoen aan verwachting 4,1 tempo van de cursus 4,6 En aangezien dit rapportcijfers zijn op een schaal van 1 5 zijn we hier erg tevreden mee en het stimuleert ons om deze cijfers ook in 2012 te evenaren. Drs. G.W. van Dorp Opening van het cursusjaar HOVO Utrecht - Amersfoort Op Vrijdag 28 september 2012 vindt weer de opening plaats van het cursusjaar van HOVO Utrecht-Amersfoort. Aanvang uur; inloop, koffie en thee. Locatie: HUA gebouw, De Nieuwe Poort 21, 3812 PA, Amersfoort. ingang Hogeschool Utrecht - Amersfoort De aanwezigen zullen door dhr. drs. Gerard W. van Dorp welkom worden geheten en de opening van het cursusjaar zal worden verricht door Dhr. R.C. Robbertsen, Commissaris van de Koningin Provincie Utrecht.

3 4 HOVO Utrecht Magazine voorjaar 2012 ACTIVITEITEN ACTIVITEITEN HOVO Utrecht Magazine voorjaar Prof.dr. Maarten Prak Deze bijeenkomst kon pas op 19 januari plaatsvinden. Dat deed niets af aan de goede wensen voor de rest van 2012, die bij de inloop werden uitgewisseld. De middag werd geopend door drs. Gerard van Dorp, algemeen coördinator van HOVO Utrecht. Helaas moest de nieuwe voorzitter van HOVO Utrecht verstek laten gaan wegens verblijf in het buitenland. Hij werd vervangen door mevr. Paula de Smidt, de voorzitter van de Vrienden. Zij heette de aanwezigen welkom, ook uit zijn naam. Daarbij kondigde zij een excursie aan in de zomer, naar Manifesta 9 in Genk (Belgisch Limburg). Wegens het lustrum van de Vrienden wordt bovendien de Vriendenmiddag opgewaardeerd tot een Vriendendag. Hierna was de beurt aan professor (Maarten) Prak, hoogleraar Sociale en Economische Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht om het centrale programmadeel te verzorgen: De Gouden Eeuw. Hoe ontstaat een gouden eeuw? Niet zomaar. De verklaringen uit de eigen kring, vaak ronkende lofprijzingen op de eigen nijvere volksaard, zijn niet bevredigend. Betrouwbaarder zijn getuigenissen van buitenlandse bezoekers, vooral hen die langere tijd in de Nederlanden hebben verbleven. Als voorbeeld noemde de spreker een boekje uit 1673 van de hand van William Temple, destijds de Engelse ambassadeur in de Verenigde Nederlanden. Hierin werd de opkomst van de Verenigde Nederlanden sober maar positief beschreven. De auteur verbaasde zich vooral over de productiviteit in de schilderkunst en ook over de door de opdrachtgevers gekozen onderwerpen. De rijkdom stimuleerde een grote vraag naar schilderijen. De keuze van de onderwerpen was voor die tijd ongewoon. In plaats van bombastische statieportretten of hoogreligieuze voorstellingen, richtte de aandacht van opdrachtgevers en schilders zich vooral op alledaagse onderwerpen, zoals zeevaart, handel, straatscènes, binnenhuistaferelen, schuttersstukken. Deze keuze verraadde een maatschappij die meer egalitair was dan in de autocratisch bestuurde buurlanden. De spreker behandelde vervolgens de succesfactoren voor de opbloei van de Verenigde Nederlanden: Mondiale handel: Het wereldwijde netwerk van de Verenigde Oostindische Compagnie. Nieuwjaarslezing 2012 in het teken van De Gouden Eeuw Door Gert Rauws Innovatie in de scheepvaart: Het type vrachtschip de fluit, ook als oorlogsschip bruikbaar. Uitvindingen: Het slingeruurwerk. Verstedelijking: Concentratie van elkaar stimulerende economische activiteiten. Immigratie: Groeiend aanbod van werkers, van ongeschoolden tot en met specialisten. Infrastructuur: Van nature én voor het waterbeheer was een net van waterwegen beschikbaar voor transport van mensen en goederen. De trekschuit was tot in de 19e eeuw een betrouwbaar vervoermiddel. Alfabetiseringsgraad: In de stedelijke omgeving in Holland was deze opvallend hoog. De wederzijdse stimulering door deze factoren leidde tot een zich versnellende economische ontwikkeling. Die had uiteindelijk ook haar grenzen. Desondanks vertoonden de Verenigde Nederlanden zelfs in tijden van dalende conjunctuur een hoger gemiddeld bestaansniveau dan in de meeste buurlanden. Dat betekent, betoogde professor Prak, dat de Nederlanden een gewild immigratieland bleven, voor geloofsvluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden en Frankrijk, maar ook voor economische vluchtelingen uit Scandinavië en de Duitse gebieden, die zich slechts langzaam herstelden van de 30-jarige oorlog. De Nederlandse tolerantie was, zoals ook nu, meer een uiting van onverschilligheid. Persoonlijke gewetensvrijheid was toegestaan zolang dat niet leidde tot gedoe in het publieke domein. Dit gedoogbeleid is ons vertrouwd. Het resulteerde in een groot aantal katholieke schuilkerken. Bestuurlijk liepen de Nederlanden echter achter: De in de Unie van Utrecht gehandhaafde lokale en provinciale autonomie verhinderde door eindeloze ruggespraakrondes effectieve besluitvorming. In het buitenlandse beleid kwamen de Nederlanden duidelijk achter te liggen op de centraal geregeerde buurstaten. Door deze interne zwakte en de geringe grootte van het land kon maar onvoldoende tegenspel worden gegeven op het diplomatieke spel van de grote en sterke mogendheden. Dit resulteerde tenslotte in de positionering van de Nederlanden op het tweede plan. Een situatie die in de Vrede van Utrecht letterlijk werd bezegeld. (Uw verslaggever vraagt zich al lange tijd af wat er te vieren valt aan 300 jaar Vrede van Utrecht.) Professor Prak heeft met deze lezing de Gouden Eeuw op een heldere wijze in een historisch en economisch perspectief geplaatst. Uit de vele vragen na afloop bleek dat men de lezing met grote aandacht had gevolgd. Deze aandacht werd daarna beloond met een royaal aanbod van chocolademelk, glühwein en oliebollen.< Behalve een uitgebreid cursusprogramma kent HOVO Utrecht door het jaar heen een aantal interessante activiteiten, zoals: de nieuwjaarsbijeenkomst en de bijeenkomst in september waarmee het nieuwe cursusjaar wordt geopend. Op dinsdag 4 september vindt de officiële opening van het cursusjaar van HOVO Utrecht plaats. Aanvang: uur (inloop uur) Locatie: Aula- ACADEMIEGEBOUW, adres Domplein 29, 3512 JE Utrecht Programma: UITNODIGING Opening cursusjaar Verwelkoming van de aanwezigen door prof.dr. O. Atzema,voorzitter bestuur HOVO Utrecht 2. Opening van het cursusjaar door prof.dr. W.H. Gispen namens het college van bestuur van de Universiteit Utrecht 3. Lezing van prof.dr. A. van Goudoever Nationalisme tussen constructie en emotie 4. Voorstellen van het HOVO team door de algemeen coördinator drs. G. W. van Dorp 5. Afsluiting en uitnodiging voor de nazit I.v.m. de beperkte zaalruimte is het nodig dat u zich aanmeldt. Dit kan bij voorkeur via eventueel via (ma t/m do of inspreken in het antwoordapparaat). Prof.dr. O.A.L.C. Atzerma voorzitter HOVO Utrecht Prof.dr. W.H. Gispen Prof.dr. A. van Goudoever Nationalisme tussen constructie en emotie : toelichting In West-Europa is het nationalisme helemaal terug in de politiek en is zowel rechts als links in het politieke spectrum te vinden. Nationalisme lijkt op een politieke kameleon die allerlei kleuren kan aannemen. Het nationalisme kan tegenstellingen aanwakkeren én verenigen, is oorzaak én gevolg van oorlogen, voorziet in legitimatie én inspiratie. Wat is het kernprobleem van dit historische verschijnsel? Drie elementen zijn van belang: a. het moderne begrip natie bevat veel gemanipuleerde en zelfs mythische elementen; de natie wordt gekend in een emotionele canon van cultuur en plaatsen van herinnering; b. de natiestaat legitimeert zijn identiteit in de 19e eeuw met een uniform, collectief en emotioneel natiebesef; c. de nationalistische ideologie baseert zich op een schier religieus natiebegrip ter wille van de macht en begeert het samenvallen van etnische grenzen met staatsgrenzen. Het moderne nationalisme begon als het revolutionaire ideaal van een emancipatie- of bevrijdingsbeweging. Het nationalisme ontwikkelde zich eind 19e eeuw tot een massabeweging die de superioriteit van de eigen natie radicaal boven alles stelde. Politieke bewegingen van diverse pluimage over de hele wereld zagen een machtig instrument in het nationalisme. De historicus prof.dr. Ab van Goudoever analyseert de historische ontwikkeling van het nationalisme vanuit de vraag of natie en nationalisme louter politieke en culturele constructies zijn dan wel een essentiële identiteit weerspiegelen. Biografische gegevens: Prof.dr. Ab van Goudoever (1944), emeritus Fellow University College Utrecht, Honorair Professor sinds 1996 aan de Babes-Bolyai universiteit te Cluj-Napoca, Roemenië, The Netherlands Visiting Professor, University of Michigan (USA) ; hij doceerde vanaf 1971 geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Sinds 1990 verzorgt hij HOVO-cursussen. Zijn publicaties betreffen de geschiedenis van Oost-Europa, geschiedenis van de Internationale Betrekkingen, en de problematiek van Rechten van de Mens. Literatuur voor het thema: Veranderende grenzen. Nationalisme in Europa, red. L.H.M. Wessels en A. Bosch, 2 delen: , Nijmegen Joep Leerssen, Nationaal denken in Europa; Een cultuurhistorische schets. Amsterdam 1999.<

4 6 HOVO Utrecht Magazine voorjaar 2012 HOVO ACTUEEL HOVO VRIENDEN HOVO Utrecht Magazine voorjaar In gesprek met Eva van Berne door Ineke Oomen In december vorig jaar is een nieuwe coördinator namens de Hogeschool Utrecht aangetreden. Hoog tijd dus voor een nadere kennismaking. Ze is jong, maar verrassend veelzijdig, zo blijkt al snel. En ook duidelijk trots op háár instelling: Hogeschool Utrecht, met name de faculteit Educatie, waar ze werkzaam is en die ze vooralsnog het beste kent. Ze kwam in contact met het fenomeen HOVO via haar voorgangers Marieke Hummels en Dirk van der Veen die zij kende als naaste collega s. Docenten van de universiteit waar ze studeerde, de VU in Amsterdam, had zij daar ook over gehoord. Nadat ze moeder was geworden van een dochtertje was ze op zoek naar bezigheden maar in de kunstsector liggen de banen daar niet voor het oprapen. Dus heeft ze zelf initiatieven ontplooid, en een voorstel voor een cursus bij HOVO ingediend. Dat voorstel werd aangenomen. En zo gaf zij voor HOVO vorig jaar de cursus Spontaan in opdracht over de monumentale kunst van Karel Appel; zijn ontwerpen voor de architectuur en de context waarin ze ontstonden. Dit onderwerp was gebaseerd op haar afstudeerscriptie aan de VU, waar zij cum laude haar onderzoeksmaster Visual Arts Media and Architecture behaalde. Eerder studeerde ze al museologie aan de Reinwardt Academie. Door de cursus kwam ze bij HOVO in beeld, wat resulteerde in een verzoek om coördinator voor Hogeschool Utrecht te worden. Dit past goed binnen het palet van werkzaamheden dat zij momenteel heeft en sluit goed aan bij haar huidige levensfase als moeder van een dochtertje dat onlangs een jaar is geworden. Hofleverancier In haar functie van coördinator probeert zij zoveel mogelijk huidige en oud-docenten van de HU te benaderen. De faculteit Educatie is traditioneel hofleverancier. Omdat hier de lerarenopleidingen plaatsvinden zijn velerlei vakgebieden vertegenwoordigd. Er is veel deskundigheid bij de vele goede en enthousiaste docenten. Een goede plek voor een coördinator derhalve. In de loop der tijd wil ze ook de andere faculteiten beter leren kennen om nader te bezien welke mogelijkheden daar zijn. De faculteit Communicatie en Journalistiek heeft al twee leuke cursussen geleverd en dit wil zij de komende jaren verder gaan verbreden met bijvoorbeeld cursussen op het gebied van economie en recht en civiele techniek. Momenteel is er veel aanbod op het gebied van geschiedenis, kunst en mens-enmaatschappij. In haar visie zou de volledige breedte van haar cursusaanbod binnen HOVO Utrecht dat van de HU moeten weerspiegelen. Docenten van buitenaf komen vaak via via of op eigen initiatief met een voorstel. Zij bekijkt die voostellen omdat deze wel iets heel speciaals moeten toevoegen. Werkzaamheden Haar huidige baan voor de HU omvat ondersteuning van nascholingsactiviteiten en heeft dus een meer organisatorisch karakter. Dit komt natuurlijk ook bij haar HOVO-werkzaamheden aan de orde, maar zij vindt het inhoudelijke aspect daarvan een inspirerende aanvulling. Deze meer inhoudelijke ambitie kan ze verder al kwijt in het geven van cursussen en het publiceren van artikelen, maar dat niet alleen. Ze kan bevlogen vertellen over de Rotterdamse kunstenaar Gust Romijn ( ) en het boek dat ze over hem aan schrijven is op verzoek van diens weduwe. Gust Romijn behoort tot dezelfde generatie als de kunstenaars van de CoBrA groep; eind jaren veertig/begin jaren vijftig stond hij in contact met deze kunstenaars en liet hij zich door hen inspireren. Later werkte hij steeds in andere stijlen, hij was betrokken bij Zero, was een van de eerste kunstenaars in Nederland die zich met pop-art bezig hielden en maakte ook veel abstract werk. Hij was vooral bekend als beeldhouwer en doceerde ook aan de kunstacademie. Momenteel onderzoekt ze zijn archief. Ze heeft hem ooit ontmoet bij een tentoonstelling in haar vorige baan. Verder zijn er vage plannen om ooit eens te promoveren. Haar onderzoeksmaster heeft haar een zetje in die richting gegeven. Daarbij voeg je nog een jaar aan je studie toe, waardoor je een diepgaander eindscriptie kunt schrijven en onderzoeksvaardigheden opdoet waarmee je een goede basis legt voor een promotie-onderzoek. Daarvoor zijn er momenteel echter nog te veel obstakels. Tijd en geld zijn daarvan niet de geringste. Gelukkig heeft ze de komende tijd de handen dus nog vrij voor HOVO. We gaan ongetwijfeld nog veel van haar horen! < van de bestuurstafel Vrienden van HOVO Utrecht Paula de Smidt treedt af als voorzitter Na negen jaar bestuurlijk actief te zijn geweest voor de Vrienden treed ik aan het eind van dit jaar af als voorzitter van de Stichting Vrienden HOVO Utrecht. In 2002 heb ik mij, bij de inschrijving voor mijn eerste cursus, aangemeld als Vriend. Vanaf november 2003 was ik als bestuurslid verantwoordelijk voor de activiteiten. In januari 2008 werd ik tevens voorzitter van de Vrienden en lid van het HOVO bestuur. Veel Excursies en Vriendenmiddagen heb ik in gezelschap van veel Vrienden mogen meemaken en mogen organiseren. Ter gelegenheid van het Tweede Lustrum (2007) is voor het eerst een excursie georganiseerd, en wel naar Insel Hombroich. Vanaf dat moment is de excursie als vast onderdeel aan het jaarprogramma toegevoegd. De excursie naar het Ludwig Museum in Keulen heeft inmiddels plaatsgevonden. Dit jaar wordt de extra lustrumexcursie naar Manifesta 9 te Genk georganiseerd, op 25 juli 2012 (zie pag. 12 in dit nummer) Uitgangspunt van de excursies is dat het iets bijzonders moet zijn, aantrekkelijk voor leergierige Vrienden. Het streven is om iedereen tevreden te stellen. Het aantal donateurs bedraagt dit jaar ca Ik hoop dat in de toekomst Vriend zijn een vanzelfsprekend onderdeel wordt van het HOVO-leven. Ik dank het bestuur voor de prettige samenwerking en voor het in mij gestelde vertrouwen gedurende de periode dat ik voorzitter mocht zijn van de Vrienden. Om mijn aftreden geleidelijk aan te laten verlopen, is de dagelijkse leiding reeds overgedragen aan vice-voorzitter en penningmeester Mathee Valeton. Ik wens het bestuur en de Vrienden veel succes! Bestuursleden gezocht Zoals u hierboven heeft kunnen lezen neemt Paula de Smidt aan het eind van dit jaar afscheid als voorzitter van het bestuur van de Vrienden van HOVO Utrecht. Daarmee verliest het bestuur een belangrijke kracht die jaren gezichtsbepalend is geweest. De Vriendenorganisatie is de afgelopen jaren enorm gegroeid: van ca. 300 donateurs in 2007 tot bijna 600 nu en dat brengt nieuwe uitdagingen met zich mee. We zoeken daarom niet alleen een nieuwe voorzitter, maar ook nog twee nieuwe bestuursleden, om het huidige team te versterken. Wij zien het als een uitdaging om de programmatische en beleidsmatige ontwikkeling van de Vrienden voor de komende jaren op poten te zetten. Er is veel leuk werk te doen en nieuwe initiatieven en nieuwe expertise zijn zeer welkom. We hopen in de komende maanden een nieuw bestuur te kunnen formeren en in onderling overleg tot taakverdeling te komen, en met name een nieuwe voorzitter te kiezen. Wat het bestuur doet is o.a. het bedenken, plannen en organiseren van activiteiten zoals excursies en de lezingen voor de Vriendenmiddag, elk jaar in november. Daarvoor wordt informatie verzameld, worden teksten geschreven, brochures gemaakt en mailingen verzorgd. Verder is er de donateursadministratie en de financiële administratie, die nu door de penningmeester worden gedaan. De website wordt onderhouden en een van de huidige bestuursleden (Joop Ross) is eindredacteur van HOVO Magazine en verantwoordelijk voor de vormgeving van brochures en mailings. Een belangrijke taak is ook de belangenbehartiging van de cursisten, die gestalte krijgt door deelname aan het bestuur van HOVO Utrecht en aan de verschillende programmacommissies en het coördinatorenoverleg. Het samen in het bestuur werken aan de ondersteuning van HOVO Utrecht en de activiteiten voor de Vrienden is boeiend, leuk, inspirerend en bevredigend! Als u mee wilt doen in het bestuur, of als u iemand anders kent die zich een paar jaar voor de Vrienden van HOVO Utrecht zou willen inzetten, neem dan vrijblijvend contact met ons op! Graag vóór eind juni. Namens het bestuur van de Vrienden, Mathee Valeton Engelien Verhoeff Vicevoorzitter en penningmeester Secretaris

5 8 HOVO Utrecht Magazine voorjaar 2012 HOVO VRIENDEN HOVO VRIENDEN HOVO Utrecht Magazine voorjaar De Vrienden van HOVO Utrecht vieren hun derde lustrum. Ter gelegenheid daarvan een interview met vier voorzitters uit die periode van 15 jaar. Door Engelien Verhoeff-Schot en Joeb Mulder Terug kijken... en vooruit zien Elke organisatie die enige tijd bestaat wil terugkijken op zijn verleden. In ons geval is dat een overzichtelijke periode van 15 jaar de Vrienden zijn opgericht op 24 oktober 1997 (HOVO Utrecht in 1996). Het duidelijke voordeel van dit korte verleden is dat de werkers van het eerste uur bevraagd kunnen worden over hun activiteiten in het (recente) verleden en hun ideeën voor de toekomst van de organisatie. Het derde lustrum leek het bestuur van de Vrienden van HOVO Utrecht een goede gelegenheid eens om de tafel te gaan zitten met de oud-voorzitters en hen uit te nodigen om, tijdens een lunch, in hun geheugen te graven. De tafel stond in de serre van de Botanische Tuinen in Utrecht, waar zich op vrijdag 30 maart 2012 de oud-voorzitters Piet Linnenbrink, Sjoerd de Boer, Herman van Nouhuys en de huidige voorzitter Paula de Smidt verzamelden. Bij de voorbereiding van het interview stuitten we op de Statutenwijziging van Daar vonden we in typisch notarisjargon in Artikel 2: De stichting heeft ten doel: a. het bevorderen van hoger onderwijs voor ouderen (HOVO) in de regio Utrecht, zoals dat wordt verzorgd door de Stichting Hoger Onderwijs voor Ouderen Utrecht, gevestigd te Utrecht, alsmede het behartigen van de belangen van cursisten van vorenbedoeld onderwijs; b. het verrichten van al hetgeen met het vorenstaande in de ruimste zin verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn. Tijdens het interview hebben de voorzitters deze sterke en ook ruime formulering uit 2004 met gezamenlijke krachten ingevuld, vooral al hetgeen heeft een gevarieerd en duidelijk gezicht gekregen. We gaan natuurlijk terug naar het allereerste begin van de Stichting waar vooral Piet Linnenbrink duidelijke herinneringen aan heeft. De voorzitters, die overigens op hun beurt ook wel eens secretaris of penningmeester zijn geweest, kijken met kennelijk genoegen terug naar de perikelen van een organisatie in wording die ze zelf vorm hebben gegeven. De speelvelden van het bestuur van HOVO en het bestuur van de Vrienden moesten nog afgebakend worden en niet alle deelnemende instellingen van HOVO waren gesteld op commentaar, omdat dit al snel als inmenging werd gezien. De vorm van de Stichting was onduidelijk tot In de woorden van Herman van Nouhuys: Voor 2004 waren wij een Stichting met statuten alsof wij een Vereniging waren. Dat betekende twee keer per jaar een ledenvergadering waar veel gepraat werd, maar waar niets uitkwam. Daarna werden wij een echte Stichting en vervielen de ledenvergaderingen. Het democratische karakter werd natuurlijk ook geïnspireerd door het kleine aantal leden, maar iedereen werd gek van al dat vergaderen en het ging ook vaak over randverschijnselen. Het sociale aspect speelde een grote rol, er ontstonden buitenschoolse activiteiten, soms in direct verband met HOVO of Vrienden van HOVO, soms in een losser verband. Ooit werd zelfs een HOVO café georganiseerd, maar dat was geen succes, iedereen scheurde naar huis! De donateurs werden actief bij het werk van de Stichting betrokken. Het ledenbestand groeide gestaag vanaf het begin toen de hele lijst nog op één A4-tje paste, tot ongeveer 300 in 2007 en 580 in Paula de Smidt vertelt dat zij mooie herinneringen heeft aan een mailing in 2005 waar zij met een veel te grote groep vrijwilligers (iedereen die was opgeroepen was ook op komen dagen) op een zolder enveloppen heeft zitten vullen die later toch weer met iets anders gevuld moesten worden, het echte handwerk! In een Vriendenbulletin uit die jaren wordt gesproken van een ochtend- en een middagploeg om een dergelijke klus te klaren. Niet zoveel later zou het digitale tijdperk in volle hevigheid losbarsten, nu zit de beheerder van de donateurslijst in eenzaamheid vanuit zijn Excel-bestand te mailen en wordt nog een klein aantal van de donateurs door de snail mail bediend. Alle voorzitters hebben herinneringen aan het min of meer knusse, sociale karakter van de onderlinge contacten. Er werden Paaseitjes uitgedeeld als compensatie voor het niet opdagen van een docent en het verhaal gaat dat een docent koekjes inzette om een hogere beoordeling te krijgen, maar mogelijk is dit een apocrief verhaal! Een greep uit het activiteitenverleden van de Vrienden v.l.n.r.: Insel Hombroich Chinese les, museum Bonn, vriendenmiddag vriendenmiddag museum Bonn/Napoleon, 2011 De ontwikkeling is snel gegaan, er kwam een Vriendenmiddag, in de eerste plaats om de cursuscontactpersonen te bedanken, maar ook voor alle Vrienden. Vanaf het tweede lustrum in 2007 organiseerden de Vrienden excursies naar musea die in één dag per bus bezocht kunnen worden. We gingen naar Insel Hombroich (2x), naar Bonn (3x) en dit jaar naar Keulen, met drie bussen. Een andere kant van het bestuurswerk, de belangenbehartiging van de cursisten door zitting te hebben in het HOVO-bestuur, de coördinatorencommissie en de programmacommissies wordt door allen als zeer zinvol gezien. In de loop der jaren zijn er veranderingen opgetreden, zo werden lange tijd de cursuscontactpersonen nog door de Vrienden aangezocht, een taak die nu bij het bureau van HOVO Utrecht ligt. Gaandeweg ontwikkelde zich een model waarin Vrienden en HOVO elkaar tot steun konden zijn. Sjoerd de Boer was voorstander van landelijk overleg en heeft ook in het landelijk bestuur van LVV (de Landelijke Vereniging van HOVO Vriendenkringen) gezeten, waar de Vrienden de belangen van de cursisten behartigden. Om de donateurs op de hoogte te houden werd gestart met het Vriendenbulletin, alleen bedoeld voor donateurs van Vrienden van HOVO Utrecht. Voorjaar 2004 werd de eerste publicatie van HOVO Utrecht Bulletin aan alle cursisten toegezonden. Daar duikt voor het eerst de naam van Joop Ross op als het interview is gaande eindredacteur. U zit nu te lezen in het door hem geredigeerde en vormgegeven full colour HOVO Utrecht Magazine dat voor het eerst in voorjaar 2007 verscheen. De gedachten gaan terug naar het eerste bulletin waar Herman van Nouhuys nauw bij betrokken was. De opzet was uitermate simpel, in zijn eigen woorden allemaal handwerk. Het uitvoeringsprincipe was vele handen maken licht werk. De kopij werd persoonlijk naar de drukker van de Hogeschool gebracht en de rekening werd vereffend met een fles wijn, voor de medewerkers van het huidige Magazine een onvoorstelbare situatie. Enige tijd later werd de eerste website opgezet die wij nu in geheel vernieuwde vorm kennen. We konden de goede stelregel dat men aan tafel niet over zaken spreekt niet helemaal volhouden, het geld kwam ter sprake, tussen de smakelijke broodjes door. In het begin was het al of niet hebben van een kascommissie een punt van discussie, natuurlijk kwam die er uiteindelijk wel. De indruk is dat er nooit veel geld was, maar ook nooit veel problemen, voor menige stichting een ideale situatie. Op de stevige basis van het 15-jarig verleden staande werd ook gefilosofeerd over de toekomst van HOVO, met name vanuit het oogpunt van de cursist. Er was eenstemmigheid over het primaat van de cursist en een goede kwaliteit van de cursussen. Verschillende oud-voorzitters spraken als wens uit dat nog meer instellingen, bijvoorbeeld uit de kunsthoek, bij HOVO betrokken zouden worden, als verrijking van het aanbod. We speculeerden over de invloed van Internet, voor informatie hoeft niemand meer de deur uit, maar wellicht wel voor geordende informatie die in een bepaald licht gezet wordt in een cursus. De cursist is in toenemende mate een consument, die veel te kiezen heeft. Het blijft een taak van de Vrienden erop toe te zien dat hij waar voor zijn geld krijgt. Vanuit de Vrienden zal het sociale aspect een onmisbare toevoeging blijven. De ontwikkeling die ingezet is met het tweede lustrum, die van de jaarlijkse excursie, zal zeker voortgezet worden. We eindigen met de woorden van een van oprichters van Vrienden van HOVO Utrecht: Zo tekent zich de laatste tijd een duidelijk profiel af van wat vele jaren het beeld van Vrienden van HOVO Utrecht zal vormen. Al bij al reden genoeg om een feestelijk derde lustrum te vieren. < van boven naar beneden en v.l.n.r.: Herman van Nouhuys, Sjoerd de Boer, Paula de Smidt en Piet Linnenbrink

6 10 HOVO Utrecht Magazine voorjaar 2012 HOVO VRIENDEN HOVO ACTUEEL HOVO Utrecht Magazine voorjaar Vriendendag 2012: SYMPOSIUM WERELDTENTOONSTELLINGEN VAN MONDIAAL LEREN NAAR LOKAAL RECREËREN. Grand Palais, Parijs, wereldtentoonstelling 1900 De tentoonstellingen hadden in de eerste plaats ten doel het bevorderen van de internationale handelsbetrekkingen en het propageren van de eigen technische vooruitgang; de invloed die ervan uit is gegaan, is echter vaak het grootst geweest op het culturele vlak (beeldende kunst, architectuur). Begin 20e eeuw eiste naast de technische vernuften van de wetenschap ook de moderne kunst een plaats op. Zo konden de bezoekers de meesterwerken van Renoir, Monet of Rodin bewonderen. In 1851 werd de eerste wereldtentoonstelling gehouden in het Hyde Park te Londen Het succes overtrof alle verwachtingen. Meer dan 6 miljoen bezoekers bewonderden de goederen van bijna exposanten in het schitterende Crystal Palace. Koloniale mogendheden werpen hun koloniën in de strijd. Hele kampongs en kralen worden nagebouwd. Het tentoonstellen van mensen in compleet nagebouwde dorpen, werd in die tijd niet als mensonterend ervaren en werd een terugkerend fenomeen op latere wereldtentoonstellingen. De bedoeling was om aan het publiek duidelijk te maken hoe anders deze cultuur was, en hoe groot de afstand was tot de eigen westerse beschaving. De enige wereldtentoonstelling die Nederland zelf organiseert in 1883 vindt plaats op het terrein van het latere Museumplein in Amsterdam en heeft als titel : Exposition Universelle Coloniale et d Exportation Générale. Veel succes oogsten de voor het eerst op grote schaal tentoongestelde inboorlingen. De meeste bezoekers weten niet dat het hier in hoofdzaak gaat om mensen die in hun eigen land in hoog aanzien staan. In Brussel 1958 werden de traditionele Congolezen tentoongesteld als exotica. De Congolezen die als student of werknemer op de Expo waren geweest, zagen dat blanken ook werkten als schoonmakers en taxichauffeurs. Ze konden niet geloven dat blanken helemaal niet superieur waren aan de Afrikanen. De ontwikkeling van Afrika is beduidend achtergebleven bij die van Azië. Het succes van Azië en het falen van Afrika komen uitvoerig aan de orde. Effeltoren, Parijs, wereldtentoonstelling 1900 Op 26 november wordt zowel teruggekeken als vooruitgezien door : * dr. L.(Louk) Tilanus, Universiteit Leiden: Officiële kunsttentoonstellingen en de reacties van de Impressionisten en Rodin, Parijs tweede helft negentiende eeuw. * dr. M.T.A.(Therèse) van Toor, TU Delft: Nederlandse paviljoens op de wereldtentoonstellingen * prof. dr. C.J.M.(Kitty) Zijlmans, Universiteit Leiden: Hedendaagse Chinese Kunst * prof. dr. R.J.( Roel) van der Veen, Ministerie van Buitenlandse Zaken te Den Haag. Bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en de Rijks Universiteit Groningen: Waarom Azië rijk en machtig wordt en Afrika faalt. Datum: maandag 26 november 2012 Plaats: Aula van het Academiegebouw van de Universiteit Utrecht, Domplein 29 Utrecht Tijd: uur De lezingen zijn verdeeld over de ochtend(2) en de middag(2) onderbroken door een lunch op eigen gelegenheid. Vrienden 2012 ontvangen eind oktober een uitnodiging met nadere informatie per mail/post. U kunt zich pas daarna aanmelden! Vriend worden: PRIMA LA MUSICA, POI LE PAROLE Door dr. Marijke Peyser PROFIEL TOP Wie: Camiel Verhamme Woonplaats: sinds 1975 Doorn DOCENTEN Werk: sinds 2002 met de VUT. Ik verzorg cursussen bij HOVO sinds 1995 (om te beginnen bij De Horst). Van gaf ik geen HOVO-cursussen; vanaf 2006/7 bij HOVO Utrecht/Amersfoort Kranten: de NRC en De Groene Boeken: een van de laatste boeken die ik met veel interesse gelezen heb is Ian Kershaws Tot de laatste man ; Duitsland Sport: hardlopen en racefietsen. Liefst iedere dag in een flink tempo! Lijfspreuk: S. Beckett heeft ooit gezegd: Gefaald? Geeft niet. Opnieuw proberen. Volgende keer beter falen. En dan: Geen dag zonder Bach. Camiel Verhamme studeerde Nederlandse taal- en letterkunde en werkte vervolgens 25 jaar in het hbo als docent taalbeheersing. Je zou dus kunnen zeggen dat de titel van dit interview niet klopt Begin jaren 90 echter verandert de inhoud van zijn werk: muziek komt dan op de eerste plaats, het woord krijgt een ondergeschikte rol. Kunt u deze switch toelichten? Na deze lange periode in het onderwijs was ik toe aan iets anders. Door gezinsomstandigheden was ik ook meer thuis, had ik tijd en gelegenheid om me te verdiepen in de muziek, in het bijzonder vocale muziek. Zo kwam het dat opera en kerkmuziek centraal kwamen te staan in mijn cursussen. In ruim 10 jaar heeft u ongeveer 30 cursussen over uiteenlopende muzikale onderwerpen verzorgd. Hoe bepaalde/ bepaalt u de thema s van uw cursussen? In samenspraak met cursisten? Volgt u uw eigen voorkeur? Ik zou de keuze graag met de cursisten maken. Maar ja, het gevaar is dan dat er mogelijk 40 verschillende onderwerpen voorgesteld worden. Natuurlijk kom ik de deelnemers aan de cursus tegemoet door een aantal onderwerpen te noemen; de keuze wordt dan gezamenlijk gemaakt. De laatste twee jaar heb ik het operaprogramma van De Nederlandse Opera (DNO) behandeld. Deze aanpak vloeide voort uit het feit dat er onder HOVO-cursisten grote belangstelling bestaat voor dit opera-aanbod. Een andere invulling van mijn cursusprogramma heeft te maken met uitvoeringspraktijken. Aan de hand van dvd s laat ik graag zien en horen hoe deze door de decennia heen veranderen. Opnamen van Mozarts Don Giovanni laten dit prachtig zien. Camiel in actie met de HOVO soundmachine Wat betekent muziek voor u? Brengt muziek verstrooiing? Nodigt ze uit tot reflectie? Brengt ze vreugde, troost? In alle gevallen roert muziek mij. Maar het is ook waar dat ik in alle gevallen wil weten wanneer, waar en hoe bepaalde muziek is ontstaan. Een mooi voorbeeld is de dankmis van Monteverdi en andere componisten. In 1629 ontvingen zij de opdracht muziek te componeren ter gelegenheid van het einde van een pestepidemie in Venetië. Ja, dan is er voor mij werk aan de winkel. Ik wil dan precies weten hoe de omstandigheden waren voor, tijdens en na de ramp. Hoeveel slachtoffers er vielen. Welke maatschappelijke, economische en mogelijk politieke veranderingen het gevolg waren van deze verschrikkelijke ziekte. Kunt u al iets vertellen over uw plannen voor het seizoen ? In die periode geef ik drie cursussen. Om te beginnen is er de Don Giovanni serie waar we het al over hadden. Het jaar 2013 wordt een belangrijk jaar in de muziek: we herdenken dan dat Richard Wagner en ook Giuseppe Verdi, precies twee eeuwen geleden geboren werden. De tweede cursus wordt dan ook gewijd aan de vier opera s die samen Wagners Magnum Opus vormen, Der Ring des Nibelungen. Ten slotte komt er, op verzoek van het Muziekcentrum Vredenburg en in samenwerking met HOVO Utrecht, een cursus barokmuziek. Deze cursus vormt een voorbereiding op vijf concerten die worden uitgevoerd in Vredenburg Leidsche Rijn. Al met al een interessant programma waar ik nu al zin in heb.< cursisten komen binnendruppelen We hopen weer velen van u te mogen begroeten op maandag, 26 november! Namens het bestuur, Paula de Smidt, voorzitter eerst de muziek, dan de woorden

7 12 HOVO Utrecht Magazine voorjaar 2012 CURSUSINFORMATIE HOVO VRIENDEN HOVO Utrecht Magazine voorjaar Excursie naar Manifesta 9, Genk, België, op 25 juli 2012 Door Mathee Valeton Omdat de Vrienden van HOVO Utrecht dit jaar 15 jaar bestaan organiseren we deze zomer een extra excursie. We gaan naar Manifesta 9, de Europese Biënnale voor Hedendaagse Kunst. Deze negende editie van Manifesta wordt georganiseerd op het voormalige mijnbouwterrein in Waterschei, bij Genk in Belgisch Limburg, ca. 15 km ten westen van Geleen. De expositie richt zich op de sociale en maatschappelijke impact van het mijnbouwverleden op Belgisch Limburg. Op de tentoonstelling is daarom niet alleen toonaangevende hedendaagse kunst te zien, maar ook een indrukwekkende verzameling van historische kunstwerken. Verder wordt het in de regio ruim aanwezige mijn-erfgoed op een verassende, innovatieve manier in beeld gebracht. Manifesta 9 heeft als werktitel The Deep of the Modern en is opgezet als drieluik. In het eerste luik, getiteld Poetics of Restructuring, is werk te zien van 37 hedendaagse kunstenaars uit de hele wereld, die speciaal voor deze tentoonstelling werk gemaakt hebben waarin verbinding wordt gezocht tussen lokale Belgische thema s en structuren en globale kwesties als de economische herstructurering en energievoorziening. Het tweede luik, The age of Coal, toont 80 kunstwerken uit de 19e en 20e eeuw waarin de impact van de steenkoolindustrie op mens en milieu, cultuur en samenleving, op wetenschap en industrie aan de orde is. Het derde luik, met als titel 17 tons heeft het uitgebreide erfgoed dat de mijnindustrie in Belgisch Limburg heeft nagelaten als onderwerp. Er worden verschillende rondleidingen georganiseerd. Meer informatie kunt u vinden op Deelname aan de excursie staat open voor Vrienden van HOVO Utrecht die hun donatie voor 2012 hebben betaald. Vanwege ons lustrum is de deelnemersbijdrage slechts 20,-. U kunt één introducé meenemen, ook voor 20,-. We reizen op 25 juli per luxe touringcar van Utrecht naar Genk, vertrek om 9.00 uur, en terug in Utrecht om ca Nadere informatie over de excursie en aanmelding wordt begin juni aan alle Vrienden gestuurd. NB: U kunt zich nu nog niet aanmelden! Achter de Schermen Een rondleiding in het gebouw van De Nederlandse Opera Wie wel eens een operavoorstelling heeft bezocht in de zogenaamde Stopera heeft nauwelijks een vermoeden van de ruimtes die zich bevinden achter het podium, laat staan van de omvang ervan. Als u daar benieuwd naar bent, kunt u in HOVO-verband een rondleiding krijgen in dat gebouw onder leiding van een deskundige gids. Tijdens de rondleiding gaan deuren voor u open die anders gesloten blijven. U komt derhalve in de ruimtes waar pruiken en kostuums gemaakt worden, u ziet het kostuumatelier en de repetitiestudio s, u gaat naar het imposante achtertoneel en krijgt daar uitleg over onder meer de hefpodia en de zogenaamde trekkenwand. Dit operagebouw in Amsterdam of waar dan ook lijkt in bijna niets op de gebouwen waar aan het begin van de 17e eeuw in Italië de eerste operavoorstellingen plaatsvonden. Om u als voorbereiding op de rondleiding een beetje vertrouwd te maken met de historie van onder meer de operatheaters in de afgelopen vier eeuwen, gaan aan het bezoek in Amsterdam twee lessen vooraf. Daarin zal verder worden ingegaan op de voornaamste veranderingen waaraan de opera onderhevig is geweest. U kunt dan vanzelfsprekend denken aan de muziek in de verschillende periodes, aan de rol van de zangers en andere betrokkenen (regisseurs bijvoorbeeld), de belichting, en niet te vergeten het publiek waarvoor opera s werden uitgevoerd. In die lessen krijgt u via een PowerPoint presentatie voorbeelden te zien en u kunt in sommige gevallen luisteren en kijken naar fragmenten uit operavoorstellingen die van belang zijn voor de voorbereiding op de rondleiding. Bij de lessen hoort een beknopte reader met daarin een overzicht van vermeldenswaardige feiten. De rondleiding in Amsterdam vindt plaats op donderdag 4 oktober, om uur en duurt naar verwachting ruim een uur. De twee lessen vinden plaats op vrijdag 14 en 21 september van uur (onder voorbehoud). Tijdens de tweede les kunnen nadere afspraken gemaakt worden over de reis naar Amsterdam. Voor alle informatie over de Achter de Schermen activiteiten: zie aanbod Napoleon: er zijn meer boeken over hem geschreven dan het aantal dagen dat hij heeft geleefd: hij werd 51 jaar en negen maanden oud. Tweehonderd jaar en vier weken nadat Napoleon Bonaparte Nederland had bezocht kwam hij in de Aula van het Academiegebouw van de UU, zonder zijn Grande Armée, weer enigszins tot leven tijdens de druk bezochte Vriendenmiddag op 28 november Napoleon, genie of overschatte generaal? Door Liesbeth Slager. Prof.dr. Jan Hoffenaar is de eerste spreker, die vanaf het begin het fenomeen Napoleon als held en genie wat nuanceert. Naarmate men feiten en fictie meer uit elkaar weet te rafelen en de feiten diepgaander onderzoekt, wordt het beeld van Napoleon minder eenduidig. Zo was de man militair sterk, meestal sterker dan zijn tegenstanders, maar hij maakte ook op dit gebied fouten. Hij was zeer geliefd in Frankrijk, maar had daar wel een grote geheime politiemacht nodig. Napoleon zelf leek nergens last van te hebben: met veel oog voor propaganda wist hij in alle situaties alle eer voor zichzelf op te eisen. Militair genie of overschatte generaal? Napoleon wist met zijn Grande Armée in korte tijd Europa onder de voet te lopen. Letterlijk lopen en nog snel ook, zoals drs. Christiaan van der Spek vertelt: Als een soort Hannibal trekt hij met zijn leger in 1800 de Alpen over en verslaat de Oostenrijkers. In 1805 staat hij aan de Kanaalkust klaar om Engeland binnen te vallen als zijn leger plotseling rechtsomkeert moet maken, terug naar München. In 5 weken tijd weet hij van de Kanaalkust naar Beieren te trekken en de Oostenrijkers bij Ulm te verslaan. Achteraf blijkt dat die Alpentocht helemaal niet zo heroïsch was verlopen als Napoleon zelf wel vertelde. Iedereen weet hoe fataal de veldtocht van 1812 naar Rusland is verlopen. Zelfs Napoleon, al eerder terug in Parijs, moest erkennen dat er wat soldaten gesneuveld waren en paarden verloren waren gegaan! De rauwe werkelijkheid deed zijn populariteit geen goed. Er moest een nieuwe Grande Armée uit de grond gestampt worden, wat leidde tot een leger dat weinig of niet getraind was. Napoleon was een briljant generaal met uitstekende maarschalken en officieren. Hij had veel geluk, maar maakte ook rampzalige fouten. Hij onderschatte zijn vijand en overschatte zichzelf. Toen zijn tegenstanders gingen samenwerken en de bevolking opstandiger werd, was het duidelijk dat zijn charisma en deskundigheid niet meer toereikend waren. Hij verloor de slag bij Leipzig, moest aftreden en werd verbannen naar Elba. de drie inleiders Napoleon met zijn garde bij Augsburg (Pierre Gautherot 1808) Charismatisch, deskundig: alles onder controle? Aanvankelijk ja, behalve in zijn familie. Zijn familie wordt zelfs zijn uiteindelijke struikelblok. Daarover vertelt dr. Jos Gabriëls als laatste spreker: Napoleon, die grote onbekende. Napoleon was een groot bewonderaar van Rousseau, maar zijn carrière ging na enige aarzeling niet de litteraire, maar toch de politieke en militaire kant op. Hij was de tweede van acht kinderen en vervulde na de dood van zijn vader in 1785 de taak van gezinshoofd. Dat deed hij later nog, toen hij als Eerste Consul van Frankrijk en daarna als Keizer de huwelijken van zijn broers en zussen regelde. Werd hij keizer, dan werden zij prinsen en prinsessen, die her en der in Europa op de troon werden gezet. Helaas, het werd een soort Piggelmee-en-het-tovervisjeverhaal: ze waren nooit tevreden en vaak onbekwaam. Na Elba en Waterloo tekent hij op 22 juni 1815 de acte van abdicatie, met de bedoeling per schip naar Engeland (Engeland, zijn aartsvijand notabene!) over te steken en daar asiel aan te vragen. De Britse regering besluit echter hem naar St. Helena te brengen. Is dit gevangenschap of ballingschap? Vijfenhalf jaar wordt hij op dat kleine eiland streng bewaakt door 1900 Engelse soldaten en twee fregatten voor de kust. Hij sterft er aan maagkanker, of is hij toch vergiftigd? Feiten? Fictie? De middag loopt voor ons HOVO-vrienden beter af dan voor Napoleon. Ons staat een drankje te wachten na nog een kort en hartelijk afscheid van Harry Voorma, Mariëtte Braakman en Hubert Schrijnemakers. Het was een fantastische middag. Van ieder van de drie sprekers van vanmiddag zou ik graag een HOVO-cursus volgen. Het enige gevoel dat blijft zeuren in mijn hoofd zijn die vreselijke aantallen doden.<

8 HOVO Utrecht Magazine voorjaar Belangrijke adressen HOVO Utrecht Bureau HOVO Utrecht Mw. C.L. (Clarien) Derks Mw. C. (Corine) de Maar Mw. Y.C.M. (Yvonne) van der Valk Hogeschool Utrecht Mw. E. (Eva) van Berne, MA Hogeschool Utrecht, Postbus 14007, 3508 SB Utrecht (maandag, woensdag en vrijdag), organisatie... wandelen naar het museum de prachtige centrale hal koffiestop Het HOVO Utrecht Magazine is een gezamenlijke uitgave van HOVO Utrecht en de Vrienden van HOVO Utrecht. Het Magazine verschijnt 2 maal per jaar, in het voorjaar en in het najaar. Redactie: Ineke Oomen Marijke Peyser Gert Rauws Gerard van Dorp Joeb Mulder (fotoredacteur) Joop Ross (eindredactie) Bezoekadres: Heidelberglaan 8 (Bestuursgebouw Universiteit Utrecht) Kamer 237, 3584 CS Utrecht Postadres: Postbus 80125, 3508 TC Utrecht (maandag t/m donderdag van 9.00 tot uur) Het bureau van HOVO Utrecht is gedurende de schoolvakanties gesloten (zie: Coördinatoren Algemene leiding Dhr. drs. G.W. (Gerard) van Dorp HOVO Utrecht, Postbus 80125, 3508 TC Utrecht of (maandag en donderdag); Voor informatie over de inhoud en het niveau van een cursus kunt u terecht bij de coördinator van de instelling die de cursus verzorgt. Hogeschool Utrecht Amersfoort Mw. C. (Corine) de Maar HOVO Utrecht, Postbus 80125, 3508 TC Utrecht , Universiteit Utrecht Mw. dr. H.W.G. (Rieke) Leenders HOVO Utrecht, Postbus 80125, 3508 TC Utrecht (maandag en donderdag), Universiteit voor Humanistiek Dhr. drs. P. (Paul) Boon Universiteit voor Humanistiek, Postbus 797, 3500 AT Utrecht , Universiteit van Tilburg/Faculteit Katholieke Theologie (locatie Utrecht) Dhr. drs. H.J. (Henk) van Hout Postbus 80101, 3508 TC Utrecht /9051, museum Ludwig Lustrumexcursie MUSEUM LUDWIG KEULEN 1 maart 2012 Verder werkten aan dit nummer mee: Paula de Smidt Engelien Verhoeff- Schot Oedzge Atzema Yvonne van der Valk Mathee Valeton Liesbeth Slager Redactieadres: Bureau HOVO Utrecht Yvonne van der Valk Postbus TC Utrecht Vrienden De Stichting Vrienden van HOVO Utrecht ondersteunt het werk van HOVO Utrecht en behartigt de belangen van de cursisten door o.a.: Vertegenwoordiging in het bestuur van HOVO Utrecht; Deelname aan de programmacommissies; Eindredactie en vormgeving van het HOVO Utrecht Magazine; Assistentie bij activiteiten van HOVO Utrecht, zoals de seizoensstart en de Nieuwjaarsbijeenkomst. rondleiding Lichtenstein, M-Maybe even uitblazen Oplage: 4000 ex. Vormgeving en opmaak: Joop Ross Druk: Zuidam Uithof Drukkerijen Activiteiten: In het najaar een (dag)excursie voor Vrienden en introducés; gewoonlijk per toeringcar naar een belangwekkende tentoonstelling of activiteit in Duitsland of België; In het najaar de Vriendenmiddag voor donateurs en vrijwilligers: een lezing over een cultureel-historisch onderwerp, gevolgd door een borrel. U kunt donateur worden voor 10,00 (of meer) per kalenderjaar. Als Vriend van HOVO Utrecht kunt u deelnemen aan de activiteiten die de Stichting organiseert. Aanmelding nieuwe donateurs en hernieuwing bestaande donateurs2011: Bij voorkeur via de website Pablo Picasso, Harlekijn Picasso, Nu couché à l oiseau Desgewenst kunt u ook een bijdrage overmaken op rekening tnv Vrienden HOVO Utrecht. Vermeld daarbij uw naam, het doel en het jaar. Daar treft u ook alle actuele informatie aan over de Stichting en de komende activiteiten.

9 ZuidamUithof Utrecht Heidelberglaan 8, kamer CS Utrecht ZuidamUithof Houten Lange Schaft 5a 3991 AP Houten Vakmensen met gevoel voor kleur

HOVO NEDERLAND. Jaarverslag

HOVO NEDERLAND. Jaarverslag HOVO Nederland www.hovonederland.nl info@hovonederland.nl secretariaat Pb 1061 2302 BB Leiden HOVO NEDERLAND Jaarverslag 2013 HOVO-Nederland Jaarverslag 2013 In 2013 heeft HOVO Nederland een nieuwe start

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF AUGUSTUS 2014

NIEUWSBRIEF AUGUSTUS 2014 S t u d e n t e n v e r e n i g i n g U t i l e D u l c i Telefoon: 073 6134006 E-mail: secrutiledulci@gmail.com Secretariaat: Ruth van der Grift Chr. Kannemansstraat 32 5246 AM Rosmalen NIEUWSBRIEF AUGUSTUS

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

HOVO NEDERLAND. Jaarverslag

HOVO NEDERLAND. Jaarverslag HOVO Nederland www.hovonederland.nl info@hovonederland.nl secretariaat pb. 9500 2300 AB Leiden HOVO NEDERLAND Jaarverslag 2015 HOVO-Nederland Jaarverslag 2015 De vereniging HOVO Nederland vierde dit jaar

Nadere informatie

Bartholomeus Zomerschool: van harte welkom!

Bartholomeus Zomerschool: van harte welkom! . Bartholomeus Zomerschool: van harte welkom! Het hele jaar door is er genoeg te doen. Misschien bent u lid van een club of vereniging, doet u vrijwilligerswerk of past u geregeld op de kleinkinderen.

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Vrijheid daar strijd je voor Symposium 21 Mei 2015 Van 14.00 17.00 uur Bredero College Amsterdam

Vrijheid daar strijd je voor Symposium 21 Mei 2015 Van 14.00 17.00 uur Bredero College Amsterdam Vrijheid daar strijd je voor Symposium 21 Mei 2015 Van 14.00 17.00 uur Bredero College Amsterdam Beste mensen, Uitnodiging Stichting Spanje 1936-1939 nodigt u uit om op donderdag 21 mei a.s. het Symposium

Nadere informatie

Christelijke spiritualiteit

Christelijke spiritualiteit Christelijke spiritualiteit Cursus Het goede leven. Minor Franciscaanse spiritualiteit over duurzaamheid, zorg en leiderschap Het (FSC) doet wetenschappelijk onderzoek naar de levensoriëntatie zoals die

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Rond de toren Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

JAARPLAN HV AFDELING OOST-BRABANT 2017

JAARPLAN HV AFDELING OOST-BRABANT 2017 JAARPLAN HV AFDELING OOST-BRABANT 2017 Inleiding De afdeling Oost-Brabant van het Humanistisch Verbond bestaat nu twee jaar en we mogen rustig zeggen dat het HV ondertussen stevig geworteld is in onze

Nadere informatie

Jaargang 51 Editie 01 Januari 2015

Jaargang 51 Editie 01 Januari 2015 Jaargang 51 Editie 01 Januari 2015 . Maandelijks convocaat voor de leden van het Katholiek Vrouwengilde van Tegelen en omstreken Jaargang 51 Nr. 1 januari 2015 Redactie: Tiny Testroote Contactadres voor

Nadere informatie

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging Secr. Gerard Thijssen Rozenbloemstraat 34, 4921 KG Made Tel: 0162-683323 Mail: heemkundemadedrimmelen@gmail.com NIEUWSBRIEF jaargang 18 nummer 5 oktober 2015. Uitnodiging Op dinsdag 20 oktober organiseert

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Impressies uit Apeldoorn

Impressies uit Apeldoorn Impressies uit Apeldoorn We beleefden afgelopen woensdag een avond met een ster. Twee mensen uit het Israëlische dorp Neve Shalom Wahat al-salam (oase van vrede) lieten ons in een adembenemende presentatie

Nadere informatie

14-18 Brussel tijdens de Duitse bezetting. Presentatie van de tentoonstelling

14-18 Brussel tijdens de Duitse bezetting. Presentatie van de tentoonstelling 14-18 Brussel tijdens de Duitse bezetting Presentatie van de tentoonstelling 21.08.2014 03.05.2015 Museum van de Stad Brussel www.museumvandestadbrussel.be De reservisten op 29 juli BRUSSEL TIJDENS DE

Nadere informatie

studenten die gekozen hebben voor een studie aan deze Universiteit.

studenten die gekozen hebben voor een studie aan deze Universiteit. Dames en heren, Graag heet ik u van harte welkom bij de opening van het Academisch Jaar 2013/2014. Met uw aanwezigheid vandaag geeft u nog eens blijk van uw bijzondere verbondenheid aan deze Universiteit,

Nadere informatie

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2013

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2013 stichting Er Zijn ANBI verantwoording 2013 Inhoudsopgave: 1 De naam 2 2 RSIN/fiscaal nummer 2 3 Contactgegevens 2 4 Bestuurssamenstelling en namen bestuursleden 2 5 De doelstelling 2 6 Het beleidsplan

Nadere informatie

Mak de gesjiechte van ós sjtreek lebendig. Jaarverslag Sjtichting Genealogiek Sjènne 2009

Mak de gesjiechte van ós sjtreek lebendig. Jaarverslag Sjtichting Genealogiek Sjènne 2009 Mak de gesjiechte van ós sjtreek lebendig Jaarverslag Sjtichting Genealogiek Sjènne 2009 Inhoud Voorwoord pag. 3 Voortgang De Bokkerijders met de dode hand, een nieuwe visie pag. 4 Website www.sjtigs.eu

Nadere informatie

FAMILIES EN KINDEREN 2012 2013 G R O E N E R U I T E R O P B L A U W P A A R D AMSTERDAM STEDELIJK MUSEUM WAT IS BEWEGING?

FAMILIES EN KINDEREN 2012 2013 G R O E N E R U I T E R O P B L A U W P A A R D AMSTERDAM STEDELIJK MUSEUM WAT IS BEWEGING? STEDELIJK MUSEUM FAMILIES EN KINDEREN 2012 2013 G R O E N E R U I T E R O P B L A U W P A A R D WAT IS BEWEGING? AMSTERDAM WELKOM! Het Stedelijk, Nederlands grootste museum voor moderne en hedendaagse

Nadere informatie

van HOVO Utrecht BESTUUR - ACTIVITEITEN - LUSTRUMVIERING

van HOVO Utrecht BESTUUR - ACTIVITEITEN - LUSTRUMVIERING Vrienden van HOVO Utrecht BESTUUR - ACTIVITEITEN - LUSTRUMVIERING Geachte Lezer Voor u ligt het Jaarverslag van de Stichting Vrienden van HOVO- Utrecht, een overzicht van het reilen en zeilen van de Vrienden

Nadere informatie

Franciscaans Studiecentrum

Franciscaans Studiecentrum Minor Christelijke spiritualiteit Cursus Het goede leven. Franciscaanse spiritualiteit over duurzaamheid, zorg en leiderschap Minor Christelijke Spiritualiteit Het (FSC) doet wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Mondelinge geschiedenis en architectuur Een voorstel voor format diepte-interview Centrum Vlaamse Architectuurarchieven _ draft 28 april 2010

Mondelinge geschiedenis en architectuur Een voorstel voor format diepte-interview Centrum Vlaamse Architectuurarchieven _ draft 28 april 2010 Mondelinge geschiedenis en architectuur Een voorstel voor format diepte-interview Centrum Vlaamse Architectuurarchieven _ draft 28 april 2010 THEMA S - Identificatie - Opleiding - Opdrachtgevers - Samenwerkingsverbanden

Nadere informatie

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst!

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Op het Hondsrug College Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Hondsrug Het Gymnasium Hondsrug is een afdeling van het Hondsrug College. Het is onderdeel van het vwo,

Nadere informatie

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2014

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2014 stichting Er Zijn ANBI verantwoording 2014 Inhoudsopgave: 1 De naam 2 2 RSIN/fiscaal nummer 2 3 Contactgegevens 2 4 Bestuurssamenstelling en namen bestuursleden 2 5 De doelstelling 2 6 Het beleidsplan

Nadere informatie

Woensdag 6 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Erfgoeddag 11e editie Armoe troef

Woensdag 6 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Erfgoeddag 11e editie Armoe troef Woensdag 6 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Erfgoeddag 11e editie Armoe troef (enkel het gesproken woord telt) Dames en heren, Welkom op de persconferentie

Nadere informatie

Onderwijs 2011-2012. Onderzoekschool Politieke Geschiedenis. Onderzoekschool Politieke Geschiedenis 1

Onderwijs 2011-2012. Onderzoekschool Politieke Geschiedenis. Onderzoekschool Politieke Geschiedenis 1 Onderwijs Onderzoekschool Politieke Geschiedenis 2011-2012 Onderzoekschool Politieke Geschiedenis 1 1. Inleiding en samenvatting De Onderzoekschool Politieke Geschiedenis (OPG) biedt in het academisch

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Tiende. Quasimodolezing. M o e d i g l e i d e r s c h a p Mystiek en politiek bij Dag Hammarskjöld

Tiende. Quasimodolezing. M o e d i g l e i d e r s c h a p Mystiek en politiek bij Dag Hammarskjöld Tiende Quasimodolezing M o e d i g l e i d e r s c h a p Mystiek en politiek bij Dag Hammarskjöld The Most Revd. K.G. Hammar Voormalig aartsbisschop van Uppsala, em. hoogleraar aan de Universiteit van

Nadere informatie

Afdeling Harderwijk-Hierden

Afdeling Harderwijk-Hierden Afdeling Harderwijk-Hierden Nieuwsbrief Januari 2014 Van de bestuurstafel Na de hernieuwde start op de ledenvergadering van september 2013 zet het bestuur zich met enthousiasme in om de afdeling Harderwijk-Hierden

Nadere informatie

Cursus Klantgericht denken en handelen NUMMER 93, 20 MAART 2015

Cursus Klantgericht denken en handelen NUMMER 93, 20 MAART 2015 NUMMER 93, 20 MAART 2015 IN DIT NUMMER Cursus Klantgericht denken en handelen lees verder Molen zoekt molenaar (m/v) lees verder Maand van de geschiedenis 2015 lees verder Officiële aftrap Knoal! lees

Nadere informatie

Onderwijs Onderzoekschool Politieke Geschiedenis

Onderwijs Onderzoekschool Politieke Geschiedenis Onderwijs Onderzoekschool Politieke Geschiedenis Voor promovendi en Research Masters 2012 2013 Onderzoekschool Politieke Geschiedenis 1 1. De Onderzoekschool Politieke Geschiedenis De Onderzoekschool Politieke

Nadere informatie

1. Voorwoord. 2. Terugblik

1. Voorwoord. 2. Terugblik v 2012 Inhoudsopgave 1. Voorwoord 2. Terugblik 3. Bijdrage aan het museum 4. Financiële verslaglegging 5. Doelstelling vrienden van museum Jan van der Togt Voorwoord 1. Voorwoord Het afgelopen jaar trok

Nadere informatie

Creatieve projecten uit de diaconale praktijk

Creatieve projecten uit de diaconale praktijk Het bruist! Creatieve projecten uit de diaconale praktijk Voorjaarsconferentie 18 april 2013 Organisatie Vereniging Beraad Grote Steden in de Protestantse Kerk in Nederland Prof. Dr. G. van der Leeuw Stichting

Nadere informatie

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht Voorbeeld Ondernemers van gezocht, een titel over die programma s twee regels en activiteiten Voorbeeld willen van leveren een subtitel voor een levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Wat wordt de studenten nog meer geboden? Een gratis retourtje Den Helder- Texel Verblijf in een bungalowpark Een fiets in bruikleen.

Wat wordt de studenten nog meer geboden? Een gratis retourtje Den Helder- Texel Verblijf in een bungalowpark Een fiets in bruikleen. 3 maart t/m 7 maart 2014 Algemene informatie OSG (openbare scholengemeenschap) organiseert vanaf de jaren 90 elke twee jaar een Kunstweek. Dit schooljaar vindt de kunstweek plaats van 3 t/m 7 maart. Alle

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

FEDERATIE VAN EDUCATIEVE EN CULTURELE CENTRA FECC. Jaarverslag 2014. Stichting Fecc

FEDERATIE VAN EDUCATIEVE EN CULTURELE CENTRA FECC. Jaarverslag 2014. Stichting Fecc FEDERATIE VAN EDUCATIEVE EN CULTURELE CENTRA FECC Jaarverslag 2014 Dit verslag geeft een beknopt beeld van de activiteiten van het jaar 2014. Stichting Fecc Januari 2015 FEDERATIE VAN EDUCATIEVE EN CULTURELE

Nadere informatie

Uitslag enquête Sociaal Culturele Dag

Uitslag enquête Sociaal Culturele Dag 1 Uitslag enquête Sociaal Culturele Dag ja nee ja nee ja nee Totaal Antwoorden ja ontvangen Antwoorden nee ontvangen van totaal 125 van totaal 125 van het aantal antwoorden van het aantal antwoorden vraag

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF SEPTEMBER 2015

NIEUWSBRIEF SEPTEMBER 2015 Terugblik: Stadswandeling door Haastrecht Terugblik Exposi e Die schöne Müllerin Architectuurroute Workshop Column schrijven Agenda 2015/2016 Samen met de Historische Vereniging Haastrecht organiseerde

Nadere informatie

De kunst van samen vernieuwen

De kunst van samen vernieuwen De kunst van samen vernieuwen Cultuuragenda gemeente Zutphen 2016 Kunst, cultuur en erfgoed geven kleur aan Zutphen. Ze zorgen voor een leefbare en dynamische samenleving, sociale en economische vitaliteit

Nadere informatie

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid Opening van zondag 19 april 2009 Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid De opening Hans Siegmund oud-docent van de exposanten begon de openingstoespraak met te zeggen dat hij wel eerst wat glaasjes

Nadere informatie

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop FD: Economie & Politiek door Siem Eikelenboom 28 augustus 2015 'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop Karel Appel, 'Bloem met blauwe ogen' (1977) 'Als je de ontvangsthal van Van Rietschoten

Nadere informatie

Enquête stichting Parentes Zoetermeer

Enquête stichting Parentes Zoetermeer Enquête stichting Parentes Zoetermeer In de afgelopen weken hebt u de mogelijkheid gehad om d.m.v. onze enquête uw stem te laten horen over diverse punten die spelen binnen onze stichting Parentes. In

Nadere informatie

Jaarplan schooljaar

Jaarplan schooljaar Jaarplan schooljaar 2013-2014 Arnhem, september 2013 Voor u ligt het jaarplan schooljaar 2013-2014. Dit jaarplan bevat de uitgangspunten en doelen die centraal staan bij de invulling van het betreffende

Nadere informatie

De laatste wens van Maarten Ouwehand

De laatste wens van Maarten Ouwehand De laatste wens van Maarten Ouwehand Een verhalend ontwerp voor CKV waarin leerlingen op school een museum ontwerpen, inrichten en openen. Gemaakt voor en door: Andreas College Katwijk en Bureau voor Educatief

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Weekschema maken. Je gaat praten over de dingen die jij in één week doet. Deze activiteiten ga je in een schema op de computer uitwerken.

Weekschema maken. Je gaat praten over de dingen die jij in één week doet. Deze activiteiten ga je in een schema op de computer uitwerken. Weekschema maken Je gaat praten over de dingen die jij in één week doet. Deze activiteiten ga je in een schema op de computer uitwerken. Leer en oefen: Neem samen me de docent/assistent het fotoboek de

Nadere informatie

Advies Bestuurlijke Vernieuwing VDH

Advies Bestuurlijke Vernieuwing VDH Advies Bestuurlijke Vernieuwing VDH Hoogland 26 juli 2012 1 Inleiding 3 2 Werkwijze 3 3 Bestuurlijke organisatie 3 4 Profiel bestuursleden 4 5 Commissie structuur 4 6 Vergroten draagvlak 5 7 Verdere procedure

Nadere informatie

Nieuwsbrief Club van 100

Nieuwsbrief Club van 100 Nieuwsbrief Club van 100 Nr.8 /april 2015 Initiatiefnemers Club van 100 Kees Ruyter Adrie Droste Peter Vissie Paul Schroder Henk van Briemen ================================================================

Nadere informatie

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2015

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2015 stichting Er Zijn ANBI verantwoording 2015 Inhoudsopgave: 1 De naam 2 2 RSIN/fiscaal nummer 2 3 Contactgegevens 2 4 Bestuurssamenstelling en namen bestuursleden 2 5 De doelstelling 2 6 Het beleidsplan

Nadere informatie

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Activiteiten... 4 Publiciteit... 5 Externe Contacten... 5 Interne Organisatie... 5 Conclusies en aanbevelingen... 6 Stichting SQPN - Jaarverslag

Nadere informatie

VOORBEREIDING OP BEZOEK AAN DE MUSICAL SOLDAAT VAN ORANJE. Een project over Soldaat van Oranje kan uit verschillende onderdelen bestaan :

VOORBEREIDING OP BEZOEK AAN DE MUSICAL SOLDAAT VAN ORANJE. Een project over Soldaat van Oranje kan uit verschillende onderdelen bestaan : VOORBEREIDING OP BEZOEK AAN DE MUSICAL SOLDAAT VAN ORANJE Een project over Soldaat van Oranje kan uit verschillende onderdelen bestaan : - het lezen van het boek Soldaat van Oranje en het maken van de

Nadere informatie

Nieuwsbrief voor Unicef vrijwilligers in de regio Leiden en omstreken. Allereerst de beste wensen voor een goed en gezond 2013!

Nieuwsbrief voor Unicef vrijwilligers in de regio Leiden en omstreken. Allereerst de beste wensen voor een goed en gezond 2013! Nieuwsbrief voor Unicef vrijwilligers in de regio Leiden en omstreken Beste Vrijwilligers, Allereerst de beste wensen voor een goed en gezond 2013! We hopen dat het een mooi UNICEF jaar wordt voor ons

Nadere informatie

De Kunst van het Ondernemen. Boekhandel Voorhoeve, Amin Usman & Kunstenaar Elganan Jelsma 2014 BLOG door ELGANAN

De Kunst van het Ondernemen. Boekhandel Voorhoeve, Amin Usman & Kunstenaar Elganan Jelsma 2014 BLOG door ELGANAN De Kunst van het Ondernemen Boekhandel Voorhoeve, Amin Usman & Kunstenaar Elganan Jelsma 2014 BLOG door ELGANAN Voorjaar 2014: Start van een nieuw Kunstproject Woensdag 5 maart 2014 Na een paar mails te

Nadere informatie

Nieuwsbrief P8. Inhoud. Goede beurt. Nummer 8, september 2013. Ondernemend Paprika

Nieuwsbrief P8. Inhoud. Goede beurt. Nummer 8, september 2013. Ondernemend Paprika Inhoud Inleiding Thijs Jasperse: Goede beurt 1 Winkeldemonstraties in UK een succes! 2 P8 aanwezig tijdens Retail congres DOGK - Düsseldorf 4 P8 aanwezig bij ledenbijeenkomsten 4 49 jaar paprika in Nederland:

Nadere informatie

Jaargang 3 nummer 1 Mei 2013

Jaargang 3 nummer 1 Mei 2013 Jaargang 3 nummer 1 Mei 2013 BESTE ALUMNI, Aan het begin van 2013 kijken we terug op twee mooie jaren waarin NOSO weer langzaam opbloeide. Na deze taak volbracht te hebben vonden Manon, Jeffrey en Bram

Nadere informatie

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD)

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) N e d e r l a n d s I n s t i t u u t A t h e n e Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών Netherlands Institute at Athens NIA INTERUNIVERSITAIRE CURSUS GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) Nederlands Instituut in

Nadere informatie

Vereniging Oud-Scherpenzeel neemt nieuw documentatiecentrum in gebruik. Opening en Open Huis tijdens Monumentendag.

Vereniging Oud-Scherpenzeel neemt nieuw documentatiecentrum in gebruik. Opening en Open Huis tijdens Monumentendag. Vereniging Oud-Scherpenzeel neemt nieuw documentatiecentrum in gebruik. Opening en Open Huis tijdens Monumentendag. Het Koetshuis, het nieuwe onderkomen van Ver.Oud-Scherpenzeel. Regelmatig publiceert

Nadere informatie

Luciano en Hans. Christiaan en Richard. Jena en Arianne. Bianca en Gerrit. Danielle en Jan. Jules en Martin

Luciano en Hans. Christiaan en Richard. Jena en Arianne. Bianca en Gerrit. Danielle en Jan. Jules en Martin Luciano en Hans Christiaan en Richard Jena en Arianne Bianca en Gerrit Danielle en Jan Jules en Martin Het was vroeg.6 uur verzamelen op station Utrecht Centraal. Vandaar gingen we via Rotterdam naar Brussel.

Nadere informatie

Hartelijk welkom bij de tentoonstelling ArtOverijssel. Een nieuwe. expositie is altijd een feestelijke gelegenheid.

Hartelijk welkom bij de tentoonstelling ArtOverijssel. Een nieuwe. expositie is altijd een feestelijke gelegenheid. Dames en heren, Hartelijk welkom bij de tentoonstelling ArtOverijssel. Een nieuwe expositie is altijd een feestelijke gelegenheid. Helemaal als het getoonde werk zo divers en kwalitatief hoogstaand is

Nadere informatie

Historische Vereniging Warder Bedrijfsplan 2011

Historische Vereniging Warder Bedrijfsplan 2011 Historische Warder Bedrijfsplan 2011 februari 2011 1 van 7 samenvatting Op 21 januari is de Historisch Warder opgericht. De vereniging heeft tot doel om: de geschiedenis van Warder vast te leggen en zo

Nadere informatie

Uitwisseling Leerdam Blois

Uitwisseling Leerdam Blois Uitwisseling Leerdam Blois 2017 Waarom een uitwisseling? Het Europees Platform stelt een uitwisseling in de eerste drie jaren van TTO als verplicht Europese bewustwording Culturele bewustwording Bevordering

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Wist u dat? September/oktober Editie 28. Stichting Perpectief. VluchtelingenWerk Oost Nederland/ Locatie Beuningen

Nieuwsbrief. Wist u dat? September/oktober Editie 28. Stichting Perpectief. VluchtelingenWerk Oost Nederland/ Locatie Beuningen Nieuwsbrief Stichting Perpectief September/oktober Editie 28 VluchtelingenWerk Oost Nederland/ Locatie Beuningen Wist u dat? Deze maand hebben we een bezoek gebracht aan Stichting VluchtelingenWerk Oost

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Nieuw Nederlands Peil Nieuwsbrief 3 24 september 2013

Nieuw Nederlands Peil Nieuwsbrief 3 24 september 2013 Nieuw Nederlands Peil Nieuwsbrief 3 24 september 2013 "Het is te gezellig in de letteren, dat kan nooit goed zijn. Gerrit Komrij Om te beginnen Nu alle colleges weer volop bezig zijn, is een dag waarop

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

conceptnota ithaka 25

conceptnota ithaka 25 ithaka conceptnota ithaka 25 wat is ithaka? ithaka is een beeldend kunstenfestival voor jong artistiek talent georganiseerd door LOKO cultuur. haar vijfentwintigste editie gaat door van 6 tot 12 maart

Nadere informatie

Voor u ligt het programma van de Zomerschool voor Senioren 2014. We bestaan dit jaar 5 jaar en daarom hebben we een mooi programma samengesteld.

Voor u ligt het programma van de Zomerschool voor Senioren 2014. We bestaan dit jaar 5 jaar en daarom hebben we een mooi programma samengesteld. VIJF JAAR ZOMERSCHOOL VOOR SENIOREN Voor u ligt het programma van de Zomerschool voor Senioren 2014. We bestaan dit jaar 5 jaar en daarom hebben we een mooi programma samengesteld. Inschrijven Op 25 juni

Nadere informatie

Caravanners van het goede leven

Caravanners van het goede leven 1 Wij zijn lid van de, caravanners van het goede leven. Grootste fans van onze Fendt Caravan, gek op caravanreizen naar de mooiste gebieden in Europa, in goed gezelschap van mede-fendt caravanners. Karakteristiek

Nadere informatie

Dames en heren, beste leden van Dahliavereniging Almelo,

Dames en heren, beste leden van Dahliavereniging Almelo, Toespraak bij de Nationale Kampioenschappen Dahliakweken door Commissaris van de Koningin drs. Ank Bijleveld-Schouten op 1 september om 19:30 te Ootmarsum Dames en heren, beste leden van Dahliavereniging

Nadere informatie

Voorbereidende les bij:

Voorbereidende les bij: Voorbereidende les bij: 1 U heeft een bezoek aan de tentoonstelling 24 uur met Willem in het Nationaal Archief gepland. Wij verheugen ons op uw komst, u bent van harte welkom! Om uw bezoek aan het Nationaal

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. de Baarzen,nr.13 6 maart 2015. Rouppe v.d. Voortlaan 1, 5262 HC Vught,

NIEUWSBRIEF. de Baarzen,nr.13 6 maart 2015. Rouppe v.d. Voortlaan 1, 5262 HC Vught, NIEUWSBRIEF de Baarzen,nr.13 6 maart 2015 Rouppe v.d. Voortlaan 1, 5262 HC Vught, telefoon: 073-6563920 fax: 073-6568038 e-mail: info@debaarzen.nl website: www.debaarzen.nl redactie nieuwsbrief: nieuwsbrief@debaarzen.nl

Nadere informatie

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p.

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020 Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2 Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. 2 Hoofdstuk 3 Visie en Missie p. 3 Hoofdstuk 4 Ambities p. 4 Hoofdstuk 5 Stappenplan p. 5 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Inhoudelijke jaarverslag 2013

Inhoudelijke jaarverslag 2013 Inhoudelijke jaarverslag 2013 NTFF Westermarkt 2H, 1016 DK Amsterdam 1016 DK Amsterdam 020-7371666 info@ntff.nl KvK: 52197123 RSIN / fiscaal nummer: 850338980 Inhoudsopgave Wat is de missie en doelstellingen

Nadere informatie

HAND L E ID IN G. behorende bij de website. hoeradicaalbenjij.nl

HAND L E ID IN G. behorende bij de website. hoeradicaalbenjij.nl HAND L E ID IN G behorende bij de website hoeradicaalbenjij.nl Beste gespreksleider, Dank voor het downloaden van deze handleiding, behorende bij de quiz Hoe Radicaal Ben jij?. Deze quiz werd ontwikkeld

Nadere informatie

KUNST INSPIREERT! Foto: Peter Cox. workshops voor bedrijven

KUNST INSPIREERT! Foto: Peter Cox. workshops voor bedrijven KUNST INSPIREERT! Foto: Peter Cox workshops voor bedrijven KUNST ALS INSPIRATIE VOOR UW ORGANISATIE Moderne en hedendaagse kunst kan een bron van inspiratie zijn om samenwerking in uw organisatie te stimuleren.

Nadere informatie

4. Jaarverslag van de secretaris Het jaarverslag over 2013 wordt goedgekeurd met dank aan de secretaresse mevr. B. van der Vegt.

4. Jaarverslag van de secretaris Het jaarverslag over 2013 wordt goedgekeurd met dank aan de secretaresse mevr. B. van der Vegt. Notulen jaarvergadering Historische Kring Dalfsen (concept) Datum 27-01-2014 Aanwezig 54 leden Met kennisgeving afwezig: Dhr. Henk Holsappel, Mw. Rix Pasman 1. Opening door de voorzitter De voorzitter

Nadere informatie

Essay Dordtologie. Een sportevenement specifiek voor Dordrecht. Angela Verkerk Sportbedrijf Dordrecht 23 april 2012

Essay Dordtologie. Een sportevenement specifiek voor Dordrecht. Angela Verkerk Sportbedrijf Dordrecht 23 april 2012 Essay Dordtologie Een sportevenement specifiek voor Dordrecht Angela Verkerk Sportbedrijf Dordrecht 23 april 2012 Inleiding Ik heb met plezier de cursus Dordtologie gevolgd. Allerlei onderwerpen zijn tijdens

Nadere informatie

Eindevaluatie. Riga. Begeleiders;Geert Daams en Remco Reijke

Eindevaluatie. Riga. Begeleiders;Geert Daams en Remco Reijke Eindevaluatie Riga 2011 Begeleiders;Geert Daams en Remco Reijke Inhoud Inleiding... 3 Wat voor cijfer geef je de Riga reis?... 4 Wat was je voornaamste reden om naar Riga te gaan?... 4 Hoe heb je de heenreis

Nadere informatie

Sfeerimpressie Wethoudersconferentie 24 en 25 november 2015

Sfeerimpressie Wethoudersconferentie 24 en 25 november 2015 Sfeerimpressie Wethoudersconferentie 24 en 25 november 2015 Op dinsdag 24 november ging voor de vierde maal in Hotel Mitland van start. Voorzitter Arne Weverling opende de bijeenkomst en introduceerde

Nadere informatie

JANUARI 2014. leerlingen nieuwe ervaringen kunnen opdoen. Vrijwilligers zullen vanuit school begeleid worden op vakinhoudelijk en didactisch gebied.

JANUARI 2014. leerlingen nieuwe ervaringen kunnen opdoen. Vrijwilligers zullen vanuit school begeleid worden op vakinhoudelijk en didactisch gebied. UITGAVE NR 2 ATELIER SPECIAAL JANUARI 2014 Eerste Atelier Speciaal een groot succes In november vond de eerste Atelier Speciaal plaats op Olivijn. Mede dankzij een groep van 16 enthousiaste vrijwilligers

Nadere informatie

Beste Donateurs, Op zaterdag 10 september zullen in het kader van open monumentendag open huis houden tussen 10:00 17:00. Foto met dank aan Dhr Mars

Beste Donateurs, Op zaterdag 10 september zullen in het kader van open monumentendag open huis houden tussen 10:00 17:00. Foto met dank aan Dhr Mars Beste Donateurs, Voor u ligt de tweede nieuwsbrief van de Stichting Historie Stedum. Nog steeds worden we verrast door alle leuke en interessante zaken die ons worden aangeboden. Nu we ons gebouw prachtig

Nadere informatie

Cursus Griekse Epigrafie

Cursus Griekse Epigrafie Nederlands Instituut Athene Cursus Griekse Epigrafie 24 januari 1 februari 2013 In samenwerking met de Rijksuniversiteit Groningen, de Universiteit van Amsterdam, de Universiteit Utrecht en OIKOS biedt

Nadere informatie

Juli - augustus 2011 - nr 335

Juli - augustus 2011 - nr 335 Juli - augustus 2011 - nr 335 Kijker nr 335 : zomer 2011 Voor sommigen zit het er misschien al bijna op. Voor anderen is het nog maar pas begonnen en voor nog anderen duurt het nog enkele weken. Eén ding

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

STICHTING A.V.B.S. ACTIVITEITEN VOOR BLINDEN SLECHTZIENDEN

STICHTING A.V.B.S. ACTIVITEITEN VOOR BLINDEN SLECHTZIENDEN STICHTING A.V.B.S. ACTIVITEITEN VOOR BLINDEN EN SLECHTZIENDEN Voor u ligt de brochure van de Stichting A.V.B.S. Hierin willen wij informatie geven over onze activiteiten. Wij hopen dat deze brochure een

Nadere informatie

MOZART(K)RING GELRE - NIEDERRHEIN

MOZART(K)RING GELRE - NIEDERRHEIN MOZART(K)RING GELRE - NIEDERRHEIN VERKORTE VERSIE BELEIDSPLAN 2013 MOZART(K)RING GELRE - NIEDERRHEIN VERKORTE VERSIE BELEIDSPLAN 2013 INHOUD: 1 Oorsprong 2 Uitgangspunten 3 Huidige Situatie 4 Aandachtspunten

Nadere informatie

Jaarverslag 2009. Stichting Stedenband. Etten-Leur Šiauliai

Jaarverslag 2009. Stichting Stedenband. Etten-Leur Šiauliai Jaarverslag 2009 Stichting Stedenband Etten-Leur Šiauliai VOORWOORD Met veel plezier bieden wij U hierbij het jaarverslag 2009 van de Stichting Stedenband Etten-Leur - Šiauliai aan. Het afgelopen jaar

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord. 2. Onze activiteiten in beeld. 3. Financiële verslaglegging. 4. Doelstelling vrienden van museum Jan van der Togt

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord. 2. Onze activiteiten in beeld. 3. Financiële verslaglegging. 4. Doelstelling vrienden van museum Jan van der Togt v 2014 Inhoudsopgave 1. Voorwoord 2. Onze activiteiten in beeld 3. Financiële verslaglegging 4. Doelstelling vrienden van museum Jan van der Togt Voorwoord Beste vrienden, 2014 was een jaar waarin er veel

Nadere informatie

Jenaplanschool De Wilgenhoek De Wilgentenen

Jenaplanschool De Wilgenhoek De Wilgentenen Jenaplanschool De Wilgenhoek De Wilgentenen 14 december 2015 Gert Kooman INHOUD Geen vervanging voor een zieke leerkracht 1 Vervanging Sonja na de Kerst 1 School logopedische screening 1 Kerstoproep 2

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie