DE APPEL ARTS CENTRE NATIONALE OPERA & BALLET AMMODO KNAW AWARD FRASCATI TONEELSCHUUR PRODUCTIES

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE APPEL ARTS CENTRE NATIONALE OPERA & BALLET AMMODO KNAW AWARD FRASCATI TONEELSCHUUR PRODUCTIES"

Transcriptie

1 13 DE APPEL ARTS CENTRE 27 NATIONALE OPERA & BALLET 01 AMMODO KNAW AWARD 39 FRASCATI 47 TONEELSCHUUR PRODUCTIES

2 Essay Dirk van Delft INHOUDSOPGAVE P 01 Ammodo KNAW Award P 13 Heroriëntatie Curatorial Programme - de Appel arts centre P 27 Talentontwikkeling De brug van jong talent naar de wereldtop van De Nationale Opera - Nationale Opera & Ballet P 39 Fraslab/Frascatisessies - Frascati P 47 Huis voor talenten - Toneelschuur Producties P 61 Ammodo in 2013 OVER HET NUT VAN NUTTELOOS ONDERZOEK AMMODO KNAW AWARD 1

3 Essay Dirk van Delft Op een vrolijk absurde fotomontage van Yves Klein uit 1960, getiteld Saut dans le Vide (sprong in de leegte), vliegt de Franse kunstenaar in zomaar een Parijse straat op enkele meters boven het plaveisel, in een roekeloze poging de zwaartekracht aan zijn laars te lappen. Kleins gestrekte zweefduik is een rake metafoor voor de wereld van de wetenschap. Ook ongebonden fundamenteel onderzoek is een roekeloze sprong, in de leegte van het onbekende. Wie als nieuwsgierig en dwars onderzoeker het lef heeft om gevaarlijke paden in te slaan, en de creativiteit bezit om te breken met het alledaagse, kan ver komen of te pletter slaan. Fundamenteel onderzoek verlegt de grenzen van onze kennis. Mensen willen weten, zijn nieuwsgierig naar hoe de wereld in elkaar steekt. Zoals de bergbeklimmer de Mount Everest op moet omdat die berg er nu eenmaal is, kan de toponderzoeker niet anders dan zich vastbijten in de grote vragen uit zijn of haar vakgebied. Dat is niet zonder risico. Vaak geeft onderzoek aanleiding tot frustratie, stapelt zich tegenslag op tegenslag, zit de zaak muurvast. Dan weer is het enerverend en uitdagend, raakt het in een stroomversnelling, overheerst de euforie. En altijd loopt onderzoek anders dan gedacht, blijkt de kansrijke aanpak een dood spoor, dienen doorbraken zich aan in richtingen die de onderzoeker totaal niet had voorzien. Wetenschap is mensenwerk. Onderzoekers willen fundamenten blootleggen, het raadsel ontsluieren, de eerste zijn, verder reiken dan een ander. De bezetenheid, koppigheid en het doorzettingsvermogen die nodig zijn om de top te halen zijn van alle tijden. Koudepionier Heike Kamerlingh Onnes verschilt in dit opzicht niet van sterrenkundige Ewine van Dishoeck of cognitief neurowetenschapper Peter Hagoort. Met de noodzaak tot integriteit, 3

4 Ammodo KNAW Award Essay Dirk van Delft tot verantwoord handelen en transparantie, is het niet anders. Of hij of zij nu deel uitmaakt van de Republiek der Letteren dan wel opereert in digitale netwerken, de wetenschappelijk onderzoeker staat aan het front. Daar heerst per definitie verwarring, wat kansen schept. Wie talent heeft en vechtlust en een portie geluk forceert doorbraken naar nieuwe werelden en kijkt zijn ogen uit. Wetenschap werkt. Van fundamenteel onderzoek worden we wijzer. Drijfveer is een onbedwingbare nieuwsgierigheid naar hoe de wereld in elkaar steekt. Begrijpen, daar draait het om. Toepassingen zijn welkom, maar de onderzoeker in kwestie vindt ze bijzaak. Daar was het niet om begonnen. Voor de maatschappij, die het onderzoek in veel gevallen financiert, ligt dat anders. Geen nood. Die weet zich verzekerd van dubbel profijt: fundamenteel onderzoek biedt grip op de wereld en leidt vroeg of laat tot economisch gewin. Dat geldt voor wetenschap in de volle breedte. Er is meer dan science. Naast de natuurwetenschappen (met inbegrip van de wiskunde) en de biomedische wetenschappen zijn er de geesteswetenschappen en de sociale wetenschappen. Wanneer hoogleraar vergelijkende taalwetenschappen Alexander Lubotsky, gesteund door uitgeverij Brill, een Indo- Europees etymologisch woordenboek samenstelt van de proto-taal die ook het Nederlands heeft opgeleverd, dan is dat fundamenteel onderzoek. Lubotsky ontdekte dat tot de proto-woorden die alleen vanuit het Sanskriet en Iraans te reconstrueren waren, kanaal of waterput behoren, of andere termen met waterbeheer. Een resultaat dat ons inlicht over de route die de Indo-Europese volkeren in het vierde millennium voor Christus op hun trektocht vanuit de Zuid-Russische steppen, hun Urheimat, hebben gevolgd. Of neem pedagoog Rien van IJzendoorn. Die houdt zich bezig met gehechtheid, de onbedwingbare neiging van ieder kind om in tijden van angst, spanning, honger of verdriet de nabijheid te zoeken van een beschermende volwassene. Kinderen vertrouwen erop dat wanneer de nood aan de man komt, er een volwassene paraat staat die zorgt dat het goed komt. Dat kunnen vader of moeder zijn, maar het kind kan zich ook hechten aan een leidster uit de crèche of aan een grootouder. Via gestructureerde waarnemingen aan kinderen in zijn experimenteel laboratorium, toegerust met camera s en sensoren voor hartslag, ademhaling en andere fysiologische parameters, komt Van IJzendoorn tot gefundeerde conclusies. Fundamenteel onderzoek dat zich laat vertalen tot streng-methodologisch onderbouwde adviezen waar de praktijk van opvoeding en onderwijs zijn voordeel mee kan doen. Bijzonder nuttig: kinderen zijn kwetsbaar materiaal. Fundamenteel onderzoek is er dus in vele soorten. Laat duizend bloemen bloeien! Maar raken met het voortschrijden van onze kennis de grote vragen niet op? Zijn ze zo zoetjesaan niet beantwoord en is het einde van de wetenschap in zicht? Die vraag is niet nieuw. Aan het eind van de negentiende eeuw meenden veel fysici dat het vak af was en er weinig meer resteerde dan het vreugdeloos meten van extra cijfers achter de komma van de getalswaarden van natuurconstanten. De dood in de pot. William Thomson (Lord Kelvin) sprak in Edinburgh van nog twee wolkjes aan een strakblauwe natuurkundige hemel. De Schot zat er hopeloos naast. Rond de eeuwwisseling bleken Kelvins wolkjes de voorbodes van twee radicaal nieuwe, uiterst succesvolle theorieën: de quantumtheorie, geldig in de wereld van het allerkleinste, en Einsteins relativiteitstheorie met zijn al even revolutio- 4 5

5 Ammodo KNAW Award Essay Dirk van Delft naire kijk op ruimte en tijd. Overigens is het met elkaar verzoenen van die twee mastodonten van de moderne natuurkunde een van de grote vragen die nog open staan. In 1998 was het de Amerikaan John Horgan die met zijn boek The End of Science opnieuw het einde van de wetenschap afkondigde. De echt grote ontdekkingen waren gedaan, de onderzoeker moest zich voortaan tevreden stellen met kleinere vragen. Waarop het tijdschrift Science bij zijn 125ste verjaardag onder de titel What don t we know? een lofzang met 125 onopgeloste kwesties bracht, variërend van Zijn we alleen in het heelal? en Hoe elementair zijn ruimte en tijd? via Wat drijft de pubertijd? en Waarom slapen we? tot Is er een vaccin tegen aids? en Wat zijn de evolutionaire wortels van taal en muziek?. Wie toch volhoudt dat we met de wetenschap klaar zijn: neem de kwestie van de samenstelling van het heelal. De astronomie vertelt ons dat normale materie, waaruit sterren, planeten en mensen zijn opgebouwd, slechts een paar procent van de vulling van het heelal dekt. De rest is donkere materie, waarvan we niet weten wat het is, en donkere energie, welke de oorzaak is van de versnelde uitdijing van het heelal en waarvan we geen flauw idee hebben wat het voorstelt. Kortom, het overgrote deel van ons heelal is zoek! Wie dan nog durft te beweren dat de wetenschap op een oor na gevild is, is niet goed wijs. De fundamentele wetenschap kan voorlopig vooruit. Sterker, het houdt niet op. Het belangrijkste resultaat van kennis is onwetendheid, luidt een favoriete uitspraak van de Amerikaanse fysicus en Nobelprijswinnaar (2004) David Gross. Hoe meer we weten, hoe meer we beseffen wat we niet weten, hoe meer vragen we kunnen opwerpen. De juiste vragen stellen is het halve werk, zo niet meer. Dat laatste is inderdaad de kunst. Aan naakte rotsen ga ik voorbij, zegt Hendrik Lenstra, hoogleraar getaltheorie aan de Universiteit Leiden. Ik werk alleen aan problemen waar ik een toegang zie, met een kier om mijn breekijzer houvast te geven. Onbegrip is wat de wiskundige gaande houdt. Je hebt een intuïtief gevoel, ziet een platonische glimp van een oplossing en je moet het blootleggen. Zoals de dichter gedichten moet schrijven, moet de wiskundige zijn wiskunde doen. Hij kan niet anders. Zonder voel je je onbehaaglijk. Ooit was getaltheorie hét voorbeeld van zuivere wiskunde zonder enig nut. In zijn A Mathematician s Apology uit 1940 kondigt de excentrieke Britse wiskundige G.H. Hardy aan zich in zijn graf te zullen omdraaien, mocht zijn geliefde getaltheorie alsnog toepassing vinden. Hij moest eens weten! Driekwart eeuw na zijn dood is getaltheorie overal. Met zijn priemgetallen (getallen die alleen deelbaar zijn door 1 en door zichzelf, zoals 7, 23 of ) vormt getaltheorie het kloppende hart van de moderne cryptografie. Versleutelde berichten versturen, militaire geheimen coderen, elektronisch bankieren het drijft op getaltheorie. Lenstra, fundamenteel onderzoeker in optima forma (zijn broer Arjen adviseerde over cryptografie bij City Bank in New York), ziet de verschuiving met gemengde gevoelens aan. Sommigen vinden het prachtig dat al die cryptografische toepassingen geld opleveren, zegt hij. Maar persoonlijk vind ik het leuker als nieuwe getaltheorie die toepassingen weer om zeep helpt. Bij lezingen mag ik graag de bad guy spelen. Jongens, zeg ik dan, hier ligt een prachtkans. Jullie kunnen onze getaltheorie in haar oude zuivere glorie herstellen als je een manier vindt om ook de grootste priemgetallen efficiënt in priemfactoren 6 7

6 Ammodo KNAW Award Essay Dirk van Delft te ontbinden. Zijn we die banken eindelijk weer kwijt, heerlijk onder ons, weg met de varkens die in ons rozentuintje wroeten. Staan fundamenteel onderzoek en praktische toepassingen op gespannen voet met elkaar? Berichten als zouden fundamentele onderzoekers desinteresse tonen voor valorisatie van hun resultaten missen iedere grond. G.H. Hardy is echt een uitzondering. Praktische toepassingen zijn bijzonder welkom: ze verhogen de kans dat het fundamentele onderzoek dat er aan ten grondslag ligt meer ruimte krijgt. Maar waarom zouden fundamentele onderzoekers zelf op zoek moeten naar praktisch nut? Alsof we te maken hebben met een stelletje bleekneuzen dat het liefst de hele dag tussen de boeken zit en dringend naar buiten moet, de echte wereld in. Fundamentele onderzoekers kunnen hun tijd wel beter besteden. Inderdaad: aan fundamenteel onderzoek. Intussen creëren ze wel de humuslaag waarop onderzoek naar toepassingen kan gedijen. Die humuslaag is essentieel. Toegepast onderzoek is pas effectief als het kan putten uit een vruchtbare, rijke ondergrond. Toegepast onderzoek bevoordelen ten koste van fundamenteel werk, tegenwoordig de trend, is contraproductief. Het is het slachten van de kip met de gouden eieren. Hier wreekt zich het misverstand dat praktische toepassingen van fundamenteel onderzoek op bestelling de laboratoria verlaten eerder komen ze pardoes uit de lucht vallen. Het is prima om als samenleving prioriteiten te stellen op het gebied van toegepast onderzoek, en in die afweging economische motieven een rol te laten spelen. Met focus is niets mis. Agro, duurzame energie, creatieve industrie, leven in gezondheid en nog vijf andere sectoren: ze verdienen het om in het kader van het top- sectorenbeleid extra middelen toegestopt te krijgen. Maar wees zuinig op het ongebonden fundamentele onderzoek, in het bijzonder op gebieden die buiten de topsectorenboot vallen. Over nut gesproken: op de lange duur, soms heel snel, profiteert de samenleving enorm van de talloze resultaten die fundamenteel onderzoek oplevert. Daarvan bestaan talloze voorbeelden. Exenatide, een hormoon dat in 1992 werd aangetroffen in het speeksel van een Amerikaanse reuzenhagedis, blijkt in een synthetische variant een regulerende werking te hebben op de bloedsuikerspiegel. Computers en andere elektronica danken hun bestaan aan baanbrekend werk dat in 1947 in het researchlaboratorium van het Amerikaanse Bell Labs is uitgevoerd. Gentech is niet voor te stellen zonder de ontdekking in 1953 van de dubbele helix door DNAonderzoekers Watson en Crick. We downloaden onze favoriete muziek op onze ipod via itunes dankzij de ontwikkeling van het wereldwijde web op het CERN, de deeltjesversneller in Genève waar het Higgs-deeltje is ontdekt. Een lijst wapenfeiten die naar believen is uit te breiden. Tussen fundamenteel en toegepast onderzoek bestaan de meest uiteenlopende, onvoorspelbare, bizarre en onvermoede relaties. Het is trouwens een treurig misverstand te denken dat het hier om tegenpolen gaat. Fundamenteel en toegepast onderzoek kunnen probleemloos in één project en in één en dezelfde persoon samenvallen. Een prachtig voorbeeld is de slingerklok van Christiaan Huygens. Huygens, een van de grootste genieën die Nederland heeft voortgebracht, deed in de Gouden Eeuw baanbrekend onderzoek naar de voortplanting van licht, introduceerde het 31-toonstelsel in de muziek, leidde de formule af voor de centrifugale kracht bij een cirkelbewe- 8 9

7 Ammodo KNAW Award Essay Dirk van Delft ging, en nog veel meer. Tegelijk was hij een verwoed knutselaar die op een zelf ontworpen lenzenslijpmachine de lenzen sleep voor zijn telescopen en microscopen, instrumenten ontwierp (dieptemeters, luchtpompen), uitvindingen deed (rijtuigen) en altijd op zoek was naar technische verbeteringen. Bij de slingerklok van 1659 paste Huygens zijn wiskundige ontdekking toe van een jaar eerder. Van Blaise Pascal had hij toen een aantal vraagstukken toegestuurd gekregen over de cycloïde. Dat is de meetkundige figuur die het ventieldopje beschrijft van een rijdend fietswiel. Totaal onverwacht dook de cycloïde opnieuw op toen Huygens op zoek was naar een nauwkeurige slingerklok een vereiste bij navigatie op zee. Bij een gewone slingerklok hangt de slingertijd een klein beetje af van de grootte van de uitwijking. Dat (cumulatieve) probleem viel te verhelpen door het slingergewicht geen stukje cirkelboog te laten beschrijven, maar een cycloïde. En dat kreeg je voor elkaar door bij het ophangpunt van de slinger twee cycloïde-vormige boogjes te bevestigen (wangetjes), waarmee het koord tijdens het heen en weer bewegen periodiek contact maakt. Een schitterende toepassing van fundamentele wiskunde en een onvoorziene ontmoeting tussen een meetkundige kromme en een uurwerk. Tegelijk toont de slingerklok van Huygens aan dat ook toegepast onderzoek geweldige creativiteit en diepgang vereist. Praktische toepassingen van fundamentele ontdekkingen laten soms lang op zich wachten. In 1911 ontdekte Kamerlingh Onnes supergeleiding : elektrische stroom die bij zeer lage temperatuur geen weerstand meer ondervindt en dus geen warmte genereert. Niemand die er naar op zoek was, niemand die begreep wat er aan de hand was. Het duurde tot 1957 eer er een theoretische verklaring kwam en pas begin jaren zestig dienden zich supergeleidende metaallegeringen aan die toepassingen in beeld brachten. Zoals de MRI-scanner, waarmee we in detail in het lichaam kunnen kijken en bijvoorbeeld hersenactiviteiten tijdens werk in uitvoering, zoals spreken, kunnen volgen en in het brein lokaliseren. Allemaal dankzij de man van het absolute nulpunt. Naar medicijnen tegen kanker wordt uit alle macht gezocht maar het gebeurt niet zelden dat werkzame kankerremmers het bijkomende resultaat zijn van onderzoek dat daar niet op was gericht. Een treffend voorbeeld is cisplatine. Deze stof werd per ongeluk in de jaren zestig ontdekt tijdens onderzoek naar de invloed van elektrische velden op bacteriën. Het viel de onderzoeker op dat in bepaalde situaties de bacteriën zich abnormaal deelden. Boosdoeners bleken de platina elektroden. Nader onderzoek toonde aan dat platina sommige celfuncties blokkeerde en in dier en mens specifieke remmende effecten had op tumoren. Een halve eeuw later is cisplatine een beproefd medicijn tegen teelbalkanker, blaaskanker en eierstokkanker. Tot slot twee voorbeelden uit de astronomie een vakgebied waarin Nederland internationaal gezien excelleert maar dat bij het grote publiek (en beleidsmakers) niet bepaald geassocieerd wordt met nut. Begin jaren negentig speurde de Australische elektrotechnisch ingenieur John O Sullivan de hemel af naar radiogolven afkomstig van exploderende zwarte gaten. Om verstoring door radiogolven die tegen nabijgelegen gebouwen kaatsten tegen te gaan, ontwikkelde (en patenteerde) hij een filtertechniek die nu een onmisbaar onderdeel vormt in wifi-netwerken. En in Boston past astronome Michelle Borkin dezelfde dataverwerkingstechnieken die ze loslaat op plaatjes van sterhopen als Adelaarsnevel M16 toe op CT-scans van het menselijk hart. Met als resul

8 Ammodo KNAW Award de Appel arts centre taat dat de hoeveelheid correct gediagnostiseerde hartziekten via die CT-scans toenam van 37 procent naar 91 procent. Astronomische geneeskunde als baanbrekende toepassing. Prachtig, al dat nut, maar het is de fundamentele onderzoeker er niet om begonnen. Zonder zich te bekommeren om toepassingen gaat Hendrik Lenstra zijn getaltheorie te lijf, op zoek naar oplossingen. Rust is bij die worsteling het belangrijkste en zijn favoriete plek om wiskunde te doen is het zwembad: conceptueel nadenken zonder papier. Ik onderga het, zegt Lenstra. De dingen wentelen rond in je geest, je schuift het probleem terzijde en in je dromen zie je spookbeelden waarbij begrippen uit de wiskunde en het dagelijks leven door elkaar lopen. Blijken er bij het ontwaken toch zaken van plaats veranderd. Opeens: klik! Dat geeft een extreem hevige reactie. Het zijn de mooiste momenten, de momenten waar je wiskunde voor doet. Dirk van Delft is directeur van Museum Boerhaave en bijzonder hoogleraar Materieel erfgoed van de natuurwetenschappen aan de Universiteit Leiden. Zie ook: Dirk van Delft, De Toppen Van Het Kunnen; Nederlandse wetenschappers over hun drijfveren en werk (Bert Bakker 2006)

9 de Appel arts centre 14 15

10 de Appel arts centre 16 17

11 de Appel arts centre 18 19

12 de Appel arts centre 20 21

13 de Appel arts centre Interview Lorenzo Benedetti HERORIËNTATIE CURATORIAL PROGRAMME DE APPEL ARTS CENTRE 22 23

14 de Appel arts centre Interview Lorenzo Benedetti Sinds 1994 organiseert de Appel arts centre in Amsterdam een curatorial programme. Het biedt veelbelovende internationale tentoonstellingsmakers een pakket aan ervaringen en expertise met de bedoeling dat ze zich daarmee verder kunnen professionaliseren. Het programma sluit af met een eindproject dat door de deelnemers zelf wordt samengesteld. Het programma heeft in de loop der tijd veel prominente curatoren een eerste kans gegeven in het veld. Bijvoorbeeld: Defne Ayas, nu directeur van Witte de With, Rotterdam; Annie Fletcher, curator in het Van Abbemuseum Eindhoven; Adam Szymczyk, directeur van de Kunsthalle Basel en artistiek directeur van Documenta 14. Onder hen was ook Lorenzo Benedetti, oud-directeur van De Vleeshal in Middelburg, curator van de Nederlandse presentatie op de Biënnale van Venetië in 2013 en, per 1 juni 2014, de nieuwe directeur van De Appel. Hij zal een nadere invulling geven aan de heroriëntatie van het Curatorial Programme die in 2013 is geïnitieerd. Waarom moest het programma na 20 jaar op zoek naar nieuwe partners? Benedetti: Een instelling als De Appel moet altíjd op zoek naar partners. Dat moet ook om teruggang in financiën van de laatste tijd te compenseren, maar het moet vooral om het eigen programma steeds te kunnen versterken. De betrokkenheid van Ammodo, bijvoorbeeld, komt niet per se voort uit verminderde steun van elders - De Appel is en blijft één van de belangrijkste Nederlandse presentatie-instellingen en heeft een goede basis. De samenwerking was wel relevant in het licht van het jubileum van De Appel en haar Curatorial Programme. De Appel bestaat binnenkort veertig jaar, het programma twintig. Nu is het dus de tijd om het eigen systeem kritisch te bevragen en ervoor te zorgen dat het programma volledig aansluit bij de actualiteit. In 2013 is De Appel dus begonnen aan een meerjarig project dat moet leiden tot een herijking en doorontwikkeling van het curatorenprogramma. Wij kijken daarbij naar pedagogische modellen en educatieve strategieën die gebruikt worden in andere curatorenopleidingen en in andere vormen van postacademisch artistiek onderwijs. Wat heeft het programma voor u zelf betekend? Ik heb meegedaan in 1998, en kan uit eigen ervaring zeggen hoe sterk en belangrijk dat programma is, ook wereldwijd. De essentie ervan is de wetenschap dat de kunst zich per definitie voortdurend vernieuwt. Je hebt dus steeds opnieuw mensen nodig - jonge mensen - met een fris perspectief en een mentaliteit die die voortdurende vernieuwing aankan. Wij waren in 1998 met z n vijven. Rob Tufnell heeft nu een galerie in Londen, Machiko Harada is een residency-programma begonnen aan het Kanazawa College of Art in Hiroshima, Anja Nathan heeft 10 jaar lang de Kunstverein Keulen gerund, Suzanne van de Ven is hoogleraar in Karlsruhe, en ik U bent zelf directeur van De Appel geworden. Precies. (lacht) Serieus: in de twintig jaar dat het programma bestaat zie je dat de kunstenaars die werden getoond beroemd zijn geworden, en ook dat de curatoren van het programma nu wereldwijd de topposities innemen. In die twintig jaar is de hedendaagse kunst heel sterk veranderd. In de jaren 90 was een curator nog een rondreizende figuur, die over de hele wereld werk vond. Nu zie je een sterke behoefte om met de ervaring van hier terug te gaan naar de Filippijnen, Estland, Venezuela, waar geen vergelijkbare kunstcentra zijn. Er zijn wel kunstenaars, en musea en galeries, maar een infrastructuur van onderzoeks- en presentatie-instellingen zoals die in West-Europa en de Verenigde Staten bestaat is er eigenlijk niet. Je ziet dat de deelnemers terug willen om in Manila of Tallinn ook zo n systeem op te bouwen. Die trend, het uitbreiden van die structuur, is heel interessant, en wezenlijk anders dan 20 jaar geleden. Waarom is de curator zo belangrijk geworden? De rol van de curator in het cultuurlandschap is de laatste twintig jaar enorm gegroeid. Sinds de jaren 90 is er een spectaculaire toename van de sector, in biënnales, tentoonstellingen, beurzen, verzamelaars met eigen musea, veilingen, dat is echt een gigantisch verschil. De kunstsector is wereldwijd zeer belangrijk geworden, een bepalend element in de maatschappij én in de economie. Daar heb je dus curatoren voor nodig. Welke talenten moet een curator bezitten? Kunstenaars maken, curatoren tonen, maar in essentie zitten ze in hetzelfde creatieve vak, en hun bezigheden lopen vaak parallel, vlak naast elkaar. Zo heb ik in 1998 een nauwe band aangeknoopt met de kunstenaars die toen op de Rijksakademie Amsterdam verbleven. Curatoren moeten kennis hebben van de kunstwereld, van de manieren waarop kunst kan worden getoond, niet alleen in zalen en zaaltjes, maar ook op festivals, op de radio, op straat, enzovoort. Curator is geen gemakkelijke baan; je bent voortdurend bezig met de meest actuele situatie, waar ook ter wereld. Het belangrijkste is dus die ontvankelijkheid voor verandering. Ze moeten een visie hebben, of willen ontwikkelen, op wat er gebeurt in de kunstsector, en daarbij een ander perspectief durven kiezen. Het is belangrijk je te realiseren dat een curator niet een kunsthistoricus is. Theorie is belangrijk, kennis ook, maar een curator moet vooral het spel kunnen spelen. Onze investering in de toekomst van het vak is dus vooral dat we ze vanuit die visie kunnen laten experimenteren, risico s laten nemen. Bij de selectie gaat het om die bereidheid en om de kwaliteit van de visie. Dat blijft een gok, maar wij hebben een sterk keuzepanel, met mensen als Manuel Borja Villel, directeur van het Museo Reina Sofia, Madrid, Charles Esche, directeur van het Van 24 25

15 de Appel arts centre Nationale Opera & Ballet Abbemuseum Eindhoven en Adam Szymczyk, óók een oud-deelnemer aan het programma. Inmiddels zijn er tientallen vergelijkbare instellingen in de wereld. Waarin is De Appel anders? De Appel bestaat veertig jaar. In de hedendaagse kunst is dat zeer lang. Dat betekent dat er binnen de instelling onmiskenbaar een geschiedenis van vernieuwing bestaat, een corpus aan werk en tentoonstellingen dat de deelnemers hoe dan ook leren kennen. Er zijn een paar instellingen die er enigszins mee te vergelijken zijn - Le Magasin in Grenoble, misschien, of Whitney, in New York, maar ik denk dat nergens anders theorie en praktijk zó dicht bij elkaar liggen, en elkaar zó zeer versterken. De deelnemers aan het programma zijn veel in huis, maar reizen ook veel; theoretische know how speelt een belangrijke rol, maar vervolgens moeten ze voor hun eindpresentatie ook gewoon met ladders en verfkwasten in de weer. Er is geen instituut dat zijn deelnemers zo veel ruimte geeft, figuurlijk en letterlijk. Dat betekent heel veel. Het is ook praktisch - werken lenen, vervoer, verzekeringen, inrichting, marketing, dat komt er allemaal bij. maken in een belangrijk instituut. Daarmee laat De Appel óók zien dat ze durft, dat ze een vernieuwende visie nastreeft. Daarin is De Appel een voorbeeld voor andere belangrijke instellingen en voor de samenleving: niks staat stil, kunst is in beweging, de maatschappij is in beweging, alles is in beweging. Hoe past die opleiding in De Appel zelf? Het bijzondere van het Curatorial Programme van De Appel is dat het jonge curatoren de gelegenheid biedt een belangrijke tentoonstelling te 26 27

16 Nationale Opera & Ballet 28 29

17 Nationale Opera & Ballet 30 31

18 Nationale Opera & Ballet 32 33

19 Nationale Opera & Ballet Interview Peter van der Leeuw en Tanja Mlaker TALENT- ONTWIKKELING DE BRUG VAN JONG TALENT NAAR DE WERELDTOP NATIONALE OPERA & BALLET 34 35

20 Nationale Opera & Ballet Interview Peter van der Leeuw en Tanja Mlaker De Nationale Opera behoort tot de absolute top van het culturele leven in Nederland en Europa. De Nederlandse Opera, Het Nationale Ballet en Het Muziektheater Amsterdam zijn in januari 2013 gefuseerd tot Nationale Opera & Ballet. Nationale Opera & Ballet kreeg de afgelopen jaren niet alleen te maken met een vermindering in subsidie, maar ook met een taakverzwaring: er moest vroeg meer aandacht komen voor talentontwikkeling. Dit heeft uiteindelijk vorm gekregen in het programma: Talentontwikkeling. De brug van jong talent naar de wereldtop van De Nationale Opera. Tanja Mlaker: Al vóór dat duidelijk werd dat er bezuinigingen aankwamen hebben we geconstateerd dat we talentontwikkeling op operagebied in Nederland meer aandacht wilden geven. Wij voelen ons als gezelschap immers verantwoordelijk voor de verdere ontwikkeling van de kunstvorm. Er zijn drie grote rijksgesubsidieerde gezelschappen, maar er was geen doorlopende lijn voor jonge zangers en regisseurs van de ene fase in hun ontwikkeling naar de volgende. Ik ben met de conservatoria, VocaalLAB en anderen gaan inventariseren wat de beste vorm hiervoor zou zijn en hoe we de plannen het beste konden realiseren. Op een gegeven moment is dat uitgekristalliseerd in een beleidsplan voor een talentontwikkelingsprogramma. Hoe is Ammodo daarbij betrokken? Tanja Mlaker: Voor het opzetten van een talentontwikkelingsprogramma voor opera is een omvangrijk budget geboden. Mede dankzij de steun van Ammodo heeft De Nationale Opera (DNO) het talentontwikkelingsprogramma van de grond kunnen tillen en krijgt DNO de kans om dit programma de aankomende drie jaar te continueren. Het bleek voor de opzet en voortgang van het programma van belang om iemand in huis te hebben die zich vol op de taken rond talentontwikkeling kon richten: dat werd Peter van der Leeuw. Peter van der Leeuw: De Opera deed al wel aan talentontwikkeling want er was altijd wel nieuw talent nodig, maar dat bestond dan vaak uit een stage, of een klein rolletje in een operaproductie en dat werd niet gecoördineerd of begeleid. In de praktijk ben ik nu bij alles betrokken wat met de ontwikkeling van talent te maken heeft. Ik praat mee over de artistieke invulling van het programma en ben zowel binnen de organisatie als naar buiten toe het aanspreekpunt als het gaat om talentontwikkeling. De deuren staan open, een jonge zanger of regisseur weet: ik kan iemand bellen, vragen stellen. Hierbij gaat het ook om mensen van binnen de organisatie zoals de mensen achter de bühne, decorontwerpers en lichtontwerpers. Is het programma eigenlijk een Masteropleiding? Tanja Mlaker: Nee, een Master is in Nederland een vastomlijnd begrip. Dit is meer een soort post-doc, zou ik zeggen. Bij ons krijgen ze geen diploma. En de jonge artiesten moeten enorm goed zijn, want voor dit soort programma s zijn er strenge internationaal uitgeschreven audities. Peter van der Leeuw: Wij bouwen als het ware een brug tussen conservatorium en hoofdpodium en de internationale operapraktijk. Het blijkt vaak dat mensen na afronding van hun Master op het Conservatorium of op de Toneelschool nog niet zo ver ontwikkeld zijn dat wij ze hier een plek kunnen bieden. De Opera engageert artiesten die al meer ervaring hebben; wij zoeken de mensen waarvan we denken dat die de potentie hebben om uiteindelijk goed genoeg te zijn voor het hoofdpodium. Tanja Mlaker: We vullen kennis aan, we geven kans op ervaring - dat kan heel gevarieerd zijn - en we openen de deuren naar een netwerk. Toen Philip Glass hier was voor Einstein on the Beach hebben we vijftien compositiestudenten van het Conservatorium Den Haag uitgenodigd voor een gesprek. Glass is iemand die heel erg openstaat voor nieuwe mensen en nieuwe invloeden; zijn assistent zei dat Glass dingen had verteld die hij zelf niet eens wist. De student die het gesprek heeft geleid is later naar New York geweest en is verder in contact met Glass over mogelijke samenwerking. Dat is nog eens een netwerk openen! Peter van der Leeuw: Een artiest als Glass vragen een lezing te geven is een deel van het talentontwikkelingsprogramma en dat gebeurt veel, maar we hebben ook onze eigen producties. Onlangs was de première van Kopernikus van Claude Vivier. Dat is een opera geproduceerd in het kader van talentontwikkeling, helemaal voor en door jong internationaal toptalent - ook kostuumontwerpers, decorontwerpers, lichtontwerpers - onder de hoede van een gevestigde dirigent en regisseur. Daar willen we er twee per seizoen van doen. Daarnaast zijn er kleinere activiteiten. We hebben net een grote workshop van elf dagen gedaan over Lucia di Lammermoor. Die opera stond hier op het toneel; de regisseuse, Monique Wagemakers, leidde de workshop voor twee regisseurs en zes zangers, die heel gericht bepaalde scènes uit Lucia deden. Tanja Mlaker: Wereldwijd zijn er zo n 40 titels die het meest populair zijn en die zestig tot zeventig procent van de programmering uitmaken. Als je als zanger bij een operahuis komt werken, word je geacht je rol te kénnen maar er zijn maar weinig kansen voor jonge zangers om die rollen in professionele omstandigheden in te studeren. Dus in die Lucia-workshop kunnen zes jonge zangers die aria s instuderen. Heel praktisch. Zien jullie talentontwikkeling als een langetermijninvestering? Peter van der Leeuw: Het wordt absoluut bijgehouden wat de deelnemers gaan doen. Het doel is immers ze over die brug naar het podium te helpen - de brug zelf is geen doel op zich. Tanja Mlaker: Voor ons is het belangrijk mensen te volgen. Wij contracteren mensen altijd één of twee jaar vooruit. Daarom is juist de samenwerking met de Nederlandse Reisopera en Opera Zuid belangrijk, om mensen van de 36 37

Enkele medewerkers van Studiecentrum Groningen

Enkele medewerkers van Studiecentrum Groningen Enkele medewerkers van Studiecentrum Groningen Een interview met medewerkers van een studiecentrum De student centraal Studiecentrum Groningen is ruim 350 kilometer verwijderd van de hoofdvestiging in

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 7. 1 Het zichtbare boek 13. 2 Een boek is meer dan tekst 27. 3 De waarde van boeken 47. 4 Kinderboeken 63

Inhoudsopgave. Inleiding 7. 1 Het zichtbare boek 13. 2 Een boek is meer dan tekst 27. 3 De waarde van boeken 47. 4 Kinderboeken 63 Inhoudsopgave Inleiding 7 1 Het zichtbare boek 13 2 Een boek is meer dan tekst 27 3 De waarde van boeken 47 4 Kinderboeken 63 5 Boeken om te verzamelen 85 6 Waarom we van boekwinkels houden 99 7 Lezersrevolutie

Nadere informatie

DUTCHWEBSHARK WHITEPAPER #1. Talentpooling. In 7 stappen naar een talentpool

DUTCHWEBSHARK WHITEPAPER #1. Talentpooling. In 7 stappen naar een talentpool DUTCHWEBSHARK WHITEPAPER #1 Talentpooling In 7 stappen naar een talentpool Ter introductie. Talent pooling. Talentpools, veel werk maar ook veelbelovend. Op welke manier is het voor een bedrijf mogelijk

Nadere informatie

Talentontwikkeling volgens het Kameroperahuis

Talentontwikkeling volgens het Kameroperahuis Talentontwikkeling volgens het Kameroperahuis Talentontwikkeling hoort thuis in de basis van een gezond cultureel landschap. Zonder voeding aan de basis bloedt de top dood. Het Kameroperahuis is van mening

Nadere informatie

Frietkanonnen, raketten en fanfarefietsen

Frietkanonnen, raketten en fanfarefietsen Bolwerk vzw Terwijl alles tot voor kort verticaal was gestructureerd, beseffen meer en meer mensen dat je horizontaal moet werken in onze samenleving. Dat is niet altijd gemakkelijk. Mensen vinden het

Nadere informatie

10 jaar Transparant Prijs heeft belangrijke bijdrage geleverd aan professionalisering verslaggeving goededoelenorganisaties

10 jaar Transparant Prijs heeft belangrijke bijdrage geleverd aan professionalisering verslaggeving goededoelenorganisaties 10 jaar Transparant Prijs heeft belangrijke bijdrage geleverd aan professionalisering verslaggeving goededoelenorganisaties Meer dan ooit liggen goede-doelenorganisaties onder het vergrootglas van de media.

Nadere informatie

Een interview met alumni van de Open Universiteit

Een interview met alumni van de Open Universiteit Doorzetters met karakter Een interview met alumni van de Open Universiteit Het zijn stuk voor stuk mensen met karakter, de alumni van de Open Universiteit Nederland. Hoewel ze om heel verschillende redenen

Nadere informatie

ROLLENSPEL: FORUM THEATER

ROLLENSPEL: FORUM THEATER METHODIEK 1. WAT Oplossingen voorstellen van op je debatstoel is één, ze uitvoeren in de praktijk is een ander paar mouwen. In het forum theater moet je je voorstellen niet alleen verbaal uiten en verdedigen,

Nadere informatie

Talen en wetenschappen

Talen en wetenschappen Talen en Grieks- Industriële Latijn-moderne talen Latijn- Moderne talen-wiskunde Wetenschappen-wiskunde Techniek- Studieaanbod derde graad 1 Grieks Aardrijkskunde 1 2 Esthetica 1 0 Grieks 4 4 Biologie 2 1

Nadere informatie

raad voor cultuur R.J.Schimmelpennincklaan 3

raad voor cultuur R.J.Schimmelpennincklaan 3 R.J.Schimmelpennincklaan 3 so-to-3612+3 2506 AE Den Haag teler.cn.3172312esse fax +31(o)70 36147 27 e-mail cultuur@cultuur.nl www.cultuur.nl De minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen de heer

Nadere informatie

2013 CULTUUR IN CIJFERS

2013 CULTUUR IN CIJFERS 2013 CULTUUR IN CIJFERS / TOELICHTING // Cultuur in Cijfers 2013 Deze bijlage bij Cultuur in Beeld 2013 bevat financiële en prestatiegegevens van instellingen die onderdeel uitmaken van de culturele basisinfrastructuur

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG.. Datum 23 oktober 2014 Betreft uitwerking brief talentontwikkeling

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG.. Datum 23 oktober 2014 Betreft uitwerking brief talentontwikkeling >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG.. Erfgoed en Kunsten IPC 3300 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ

Nadere informatie

Nederland in de poule des verderfs

Nederland in de poule des verderfs Nederland in de poule des verderfs Hans van Maanen Nieuwe Wiskrant, juni 2006 Inleiding Hoe groot is de kans dat Nederland in de finale van het wereldkampioenschap voetbal van 2006 komt? Hoe groot is,

Nadere informatie

kunstliefde Utrechtse kunst &beeldende kunst ruimte voor Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016

kunstliefde Utrechtse kunst &beeldende kunst ruimte voor Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016 kunstliefde ruimte voor &beeldende kunst Utrechtse kunst Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016 Voorwoord; In de cultuurnota 2013-2016 geeft de commissie in haar advies aan

Nadere informatie

Hart voor onderwijs. Een interview met medewerkers van de faculteiten

Hart voor onderwijs. Een interview met medewerkers van de faculteiten Lieke Quanjel Sylvia Stuurman Een interview met medewerkers van de faculteiten Hart voor onderwijs Zeven medewerkers van de hoofdvestiging in Heerlen zijn aan het woord over 25 jaar Open Universiteit Nederland

Nadere informatie

Digitaal Handig(er) IJmond Noord. voorjaar 2016 IJMOND-NOORD

Digitaal Handig(er) IJmond Noord. voorjaar 2016 IJMOND-NOORD Digitaal Handig(er) voorjaar 2016 IJMOND-NOORD IJmond Noord Digitaal Handig(er) voorjaar 2016 Agenda Digitaal Handig(er) voorjaar 2016 SeniorWeb en Bibliotheek IJmond Noord bieden u vanaf dit seizoen samen

Nadere informatie

LESBRIEF HARTENJAGERS 3.0

LESBRIEF HARTENJAGERS 3.0 INHOUDSOPGAVE Voorwoord Inhoudsopgave Docentenhandleiding Leerlingenbladen: Jonge Harten Theaterfestival FILMmmmmmmmm Wie werkt er mee aan een voorstelling? Opdracht Papagaaienjas Kijkwijzer LESBRIEF HARTENJAGERS

Nadere informatie

Gegevens van het boek

Gegevens van het boek Gegevens van het boek Titel: Het gouden ei Schrijver: Tim Krabbé Gelezen: 33e druk. 1e druk, 1984, Amsterdam, uitgeverij Bakker (nu Prometheus). Er staat geen motto in het boek. In het boek staan geen

Nadere informatie

GROTE WOONONDERZOEK. Hoe woonwinkelt Nederland in 2015? WHITEPAPER

GROTE WOONONDERZOEK. Hoe woonwinkelt Nederland in 2015? WHITEPAPER GROTE WOONONDERZOEK Hoe woonwinkelt Nederland in 2015? 01 WHKMP S GROTE WOONONDERZOEK van inspiratie tot aankoop DirectResearch heeft meer dan 750 respondenten ondervraagd in opdracht van wehkamp Toen

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Verhaal van verandering

Verhaal van verandering Belgische Ashoka Fellow Ashoka: Kun je ons iets vertellen over je familie en waar je bent opgegroeid? Arnoud: Ik ben opgegroeid in Bilzen, een stad in Belgisch Limburg. We waren een gelukkig gezin. Mijn

Nadere informatie

Hilversum Media Campus. Mediapark Jaarcongres 2014 - expert sessie

Hilversum Media Campus. Mediapark Jaarcongres 2014 - expert sessie Hilversum Media Campus Mediapark Jaarcongres 2014 - expert sessie SENSE OF URGENCY ESSENTIE AMBITIE Behoefte vanuit veld centraal: grote focus op technische, business en persoonlijke (21st century) vaardigheden

Nadere informatie

Argumentenkaart Pensioenbeslissing. Werknemers

Argumentenkaart Pensioenbeslissing. Werknemers Argumentenkaart Pensioenbeslissing Werknemers Zie ook de Argumentenkaart Pensioenbeslissing Werkgevers Wat bepaalt of ik door, met ga of een kies Wat zijn Bekijk totale kaart Wat bepaalt of ik door, met

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten 2015 Annie Massop Hart en Ziel Marketing - Alle rechten voorbehouden - 1 Inleiding Dit stappenplan sluit aan op de workshop Hoe je intuïtief

Nadere informatie

..,- , -,., NIEUW FENOMEEN SANQALPA GAAT DE MARKT VEROVEREN:

..,- , -,., NIEUW FENOMEEN SANQALPA GAAT DE MARKT VEROVEREN: --- NIEUW FENOMEEN SANQALPA GAAT DE MARKT VEROVEREN: TEKST,- E AMOE N ro GR E HEN R 5, -,., op te richten om krachten te bundelen en dit is uiteindelijk sanqalpa geworden. Ik ben ervan overtuigd dat het

Nadere informatie

Leven vanuit Overvloed of Tekort?

Leven vanuit Overvloed of Tekort? Leven vanuit Overvloed of Tekort? Dank allereerst aan de Dijken van Wijven. Zonder jullie vrouwenhadden we hier nu niet met elkaar gestaan. Wat een prachtige traditie: om in het Zeeuwse landschap natuur

Nadere informatie

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 LYRICS 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 omdat ik ontdekt heb dat er niets boven de waarheid gaat die hele toon die is zo bijzonder dat is de toon van de waarheid begrijp

Nadere informatie

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8 Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw van Rieks Veenker Voor groep 6, 7 en 8 Vooraf Sterre is de zus van Christiaan Huygens. Hij is natuurkundige en een kei in wiskunde en astronomie. Hij doet een

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Transparantie gaat verder dan verslaggevingregels

Transparantie gaat verder dan verslaggevingregels Transparantie gaat verder dan verslaggevingregels De Transparant Prijs en Het Glazen Huis hebben tot doel de transparantie van verantwoordingen te verbeteren. De ervaringen en best practices vanuit deze

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Lééf je dag. Prikkelende workshops om samen te leren

Lééf je dag. Prikkelende workshops om samen te leren Lééf je dag Prikkelende workshops om samen te leren Vier je dag, vier het moment Wilt u een personeelsbijeenkomst organiseren waarbij u ontspanning combineert met leren? Kies dan voor de workshops van

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Bijlage 2: toekenningen culturele basisinfrastructuur 2013-2016 naar regio (in ) REGIO NOORD REGIO OOST

Bijlage 2: toekenningen culturele basisinfrastructuur 2013-2016 naar regio (in ) REGIO NOORD REGIO OOST REGIO NOORD Tryater Leeuwarden Artikel 3.9. Algemeen theater 1.500.000 92.766-1.592.766 Noord Nederlands Toneel Groningen Artikel 3.9. Algemeen theater 2.500.000 154.942-2.654.942 Het Houten Huis Groningen

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

KLANTEN WIJZEN DE WEG

KLANTEN WIJZEN DE WEG #2 KLANTEN WIJZEN DE WEG Wie de update van een softwarepakket installeert komt tot een merkwaardige ontdekking. Veel van de nieuwe toepassingen zijn niet het resultaat van een vernieuwing van de maker,

Nadere informatie

JAARVERSLAG STICHTING GEEFEROM

JAARVERSLAG STICHTING GEEFEROM JAARVERSLAG STICHTING GEEFEROM 2013 Arnhem, juni 2014 Voorwoord Voor u ligt het eerste jaarverslag van Stichting Geeferom 2013. Een Stichting opgericht vanuit een visie dat vele kleine beetjes een mooiere,

Nadere informatie

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Anderen over het werk van David en Arjan: Met hun boek en hun seminars maken De Kock en Vergeer heel Nederland gelukkig.

Nadere informatie

Graduation Project: Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond te Amsterdam

Graduation Project: Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond te Amsterdam Graduation Project: Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond te Amsterdam. Main tutors: Christoph Grafe, Heike Löhmann. Technical tutor: Maarten Meijs. Student Rob Wesselink, b1212362. P5 . Geschiedenis. Het

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht Inleiding: dwarsverbanden tussen kunst en wetenschap Verwondering, fascinatie, nieuwsgierigheid, passie voor zowel de wetenschapper als de

Nadere informatie

Een nieuwe baan pensioen meenemen naar ABP

Een nieuwe baan pensioen meenemen naar ABP Een nieuwe baan pensioen meenemen naar ABP Inhoudsopgave pagina Nieuwe baan, nieuw pensioenfonds 4 Uw pensioen meenemen naar ABP 7 Pensioen meenemen: ja of nee? 10 Vergelijk pensioenregelingen kritisch

Nadere informatie

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet?

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Iedereen wordt geconfronteerd met de dood. Moeilijk is dat. Maar volgens Prediker is het mooi om op een begrafenis te zijn. Want verdriet om de dood zet je stil,

Nadere informatie

1. Als ik zeg fijinanciële crisis, wat zeg jij dan?

1. Als ik zeg fijinanciële crisis, wat zeg jij dan? Toegift Wie ben jij in het fijintechdebat? Test het in vijf vragen. 1. Als ik zeg fijinanciële crisis, wat zeg jij dan? A. Het is allemaal de schuld van de bankiers. Ik las laatst dat boek van Joris Luyendijk.

Nadere informatie

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM In het FLL World Class SM Project zal jullie team: Een onderwerp kiezen waar jullie enthousiast over zijn of altijd al meer over hebben willen weten. Een innovatieve oplossing

Nadere informatie

Het meest simpele ondernemersplan van de wereld.

Het meest simpele ondernemersplan van de wereld. Het meest simpele ondernemersplan van de wereld. Meten is weten. Een kunstenaar begint met het maken van proefmodellen van zijn werk in welke vorm dan ook voordat hij het meesterwerk kan presenteren. Een

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

SBR Assurance: zekerheid geven over digitale rapportages

SBR Assurance: zekerheid geven over digitale rapportages SBR Assurance: zekerheid geven over digitale rapportages SBR Assurance is een methode voor het geven van zekerheid over digitale rapportages binnen digitale verantwoordingsketens zoals Standard Business

Nadere informatie

10 Klantgerichter werken in de supermarkt

10 Klantgerichter werken in de supermarkt 10 Klantgerichter werken in de supermarkt Waarderend onderzoek als interventie Suzanne Verdonschot Liefdesgedicht Jij hebt de dingen niet nodig om te kunnen zien De dingen hebben jou nodig om gezien te

Nadere informatie

Mailwisseling ontvangen door Platform BK met de vraag om er iets mee te doen.

Mailwisseling ontvangen door Platform BK met de vraag om er iets mee te doen. Mailwisseling ontvangen door Platform BK met de vraag om er iets mee te doen. Voorgedragen door Sarah van Lamsweerde en Michiel Bakker vóór het debat Wie betaalt de kunstenaar? in Casco op 9 februari 2016.

Nadere informatie

Kunstenaarstoets. Uw gegevens. Beroep en opleiding als kunstenaar

Kunstenaarstoets. Uw gegevens. Beroep en opleiding als kunstenaar Kunstenaarstoets Waarom deze toets? U wilt een cultuurlening aanvragen bij Cultuur+Ondernemen. Om in aanmerking te komen voor deze lening moet u beroepsmatig werken als. Met dit formulier kunt u uw beroepsmatigheid

Nadere informatie

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten Van de redactie Wat wonen we toch in een prachtige wijk! Ja, zult u zeggen, dat weten we wel. Maar je kijkt toch anders naar je wijk wanneer een buitenstaander, die hier nooit eerder geweest is, dat zegt.

Nadere informatie

Arnold Schilder: Toezichthouders moeten niet alleen sticks, maar ook carrots laten zien!

Arnold Schilder: Toezichthouders moeten niet alleen sticks, maar ook carrots laten zien! Arnold Schilder: Toezichthouders moeten niet alleen sticks, maar ook carrots laten zien! Jan Backhuijs - vaktechnisch bureau (National Office), Assurance Peter Eimers - vaktechnisch bureau (National Office),

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

HappyHarvest verzamelt moed, dromen en ideeën voor groen onderwijs van straks

HappyHarvest verzamelt moed, dromen en ideeën voor groen onderwijs van straks Voortgang project, na bespreking vrijdag 30/1/15 HappyHarvest verzamelt moed, dromen en ideeën voor groen onderwijs van straks plant - dier - voeding - natuur HappyHarvest De hele wereld ziet dat Nederland

Nadere informatie

Verbinding tussen talenten in het kunstvakonderwijs en het culturele veld vergroot de kans op het slagen van talent.

Verbinding tussen talenten in het kunstvakonderwijs en het culturele veld vergroot de kans op het slagen van talent. Verslag werkconferentie talentontwikkeling 23 april 2015 Algemeen De werkconferentie was het startpunt van een traject dat een bijdrage gaat leveren aan een langetermijnvisie en ambitie op het terrein

Nadere informatie

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Bachelorscriptie Kunsten, Cultuur en Media Rijksuniversiteit Groningen Begeleider:

Nadere informatie

Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij

Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij Geliefde gemeente van onze Heer Jezus Christus, Wie is hij toch, dat zelfs de wind en het meer hem gehoorzamen. Wie is hij toch? Die vraag klinkt

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

Het is een grote eer om u hier in het Errera Huis, de officiële. residentie van de Vlaamse Regering, te mogen verwelkomen. Dit

Het is een grote eer om u hier in het Errera Huis, de officiële. residentie van de Vlaamse Regering, te mogen verwelkomen. Dit Donderdag 2 februari 2012 Welkomstwoord JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Ontmoeting Chinese minister van Cultuur Cai Wu - Errera, Brussel Zeer geachte collega, minister

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Energiebesparing is in. Tenminste, als je afgaat op het grote aantal

Energiebesparing is in. Tenminste, als je afgaat op het grote aantal Samenva ing Summary in Dutch Energiebesparing is in. Tenminste, als je afgaat op het grote aantal reclamespotjes dat tijdens het stookseizoen voorbijkomt. Ondanks deze landelijke aandacht voor energiebesparing,

Nadere informatie

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen,

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen, Spreekpunten staatssecretaris De Vries van Defensie ter gelegenheid van de eerste deeltijdopleiding Middelbare Defensie Vorming te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank u wel kolonel Lambrichts,

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

BIJLAGE Aanvullende achtergrondinformatie podiumkunsten. 1. Wat zijn podiumkunsten?

BIJLAGE Aanvullende achtergrondinformatie podiumkunsten. 1. Wat zijn podiumkunsten? BIJLAGE Aanvullende achtergrondinformatie podiumkunsten 1. Wat zijn podiumkunsten? De kunstdisciplines muziek, theater en dans vormen de podiumkunsten. Het gaat hier om professionele kunsten, wat wil zeggen

Nadere informatie

F A B S C H O L K I D S

F A B S C H O L K I D S F A B S C O H O L K I D S Over FabSchool Kids In Fabschool Kids staat zelf dingen maken, creativiteit en samenwerken centraal. In hands-on workshops in het Fablab Amsterdam leren kinderen alles over digitale

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

Een school voor iedereen

Een school voor iedereen , n Wereldschool! Een school voor iedereen Wil je de wijde wereld in? Kom dan naar het Carolus Clusius College. Daar leer je verder kijken! Je maakt kennis met andere culturen en je krijgt intensief taalonderwijs

Nadere informatie

Kunstmatige intelligentie

Kunstmatige intelligentie Zullen computers ooit de menselijke taal begrijpen? Kunstmatige intelligentie 2014 Menno Mafait (http://mafait.org) 1 Al zo n zestig jaar zijn wetenschappers bezig met kunstmatige intelligentie, ook wel

Nadere informatie

wellantcollege ll De Gemengde Leerweg De theoretische leerweg met een praktische inslag. Een succesvolle route!

wellantcollege ll De Gemengde Leerweg De theoretische leerweg met een praktische inslag. Een succesvolle route! wellantcollege ll De Gemengde Leerweg De theoretische leerweg met een praktische inslag. Een succesvolle route! Ben jij dit? ' Ik kan de theoretische leerweg aan, maar ik wil ook graag iets doen met gezond

Nadere informatie

Kunstenaarstoets. Achternaam. Voorletters

Kunstenaarstoets. Achternaam. Voorletters Kunstenaarstoets Waarom deze toets? U wilt de Utrechtse Cultuurlening aanvragen. Om in aanmerking te komen voor deze lening moet u beroepsmatig werken als kunstenaar. Met dit formulier kunt u uw beroepsmatigheid

Nadere informatie

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht Inleiding Tijdens de SLB les van 10 december 2012 hebben wij de opdracht gekregen om een vijftal vacatures te zoeken die in ons vakgebied kan liggen. Wij moesten beargumenteren waarom wij hier graag zouden

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

KENNISBANK - ONDERZOEK

KENNISBANK - ONDERZOEK KENNISBANK - ONDERZOEK RENDEMENT VAN MVO DOOR BVO S STICHTING MEER DAN VOETBAL EN UNIVERSITEIT UTRECHT Samenvatting De 36 betaald voetbalorganisaties (BVO s) in Nederland voeren in toenemende mate maatschappelijke

Nadere informatie

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu Vaderschap 2.0 E-Quality 55 UIT DE PRAKTIJK 3.3 Interview met Arno Janssen en Caroline

Nadere informatie

Lesbrief bij de voorstelling Mijn vriend en ik van Soulshine Connection

Lesbrief bij de voorstelling Mijn vriend en ik van Soulshine Connection Lesbrief bij de voorstelling Mijn vriend en ik van Soulshine Connection 1 Beste docent, Binnenkort gaat u samen met uw klas naar de voorstelling Mijn vriend en ik van Soulshine Connection. Deze lesbrief

Nadere informatie

CURRICULUM VITAE FLEUR LAMERS PERSONALIA

CURRICULUM VITAE FLEUR LAMERS PERSONALIA CURRICULUM VITAE FLEUR LAMERS PERSONALIA Geboorteplaats: Haarlem Burgerlijke status: ongehuwd, samenwonend met partner en kind Adres: Uiterwaardenstraat 500, 1079 AZ, Amsterdam, Nederland Geboorte datum:

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Deel deze inleiding via:

Deel deze inleiding via: Deel deze inleiding via: INLEIDING Inleiding Over een creatieve industrie die niet bestaat. Een verregaande en ietwat polemiserende ondertitel voor een boek waarmee we bijna een jaar bezig zijn geweest.

Nadere informatie

Ondernemen is een vak... bij Hogeschool INHOLLAND Den Haag!

Ondernemen is een vak... bij Hogeschool INHOLLAND Den Haag! Ondernemen is een vak... bij Hogeschool INHOLLAND Den Haag! Ondernemen zie jij het al helemaal voor je? Droom jij van je eigen bedrijf? Of heeft je moeder een bedrijf en wil je dat graag overnemen? Misschien

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik weet niet of het u is opgevallen, maar het trof mij dat de lezingen van vandaag vol tegenstellingen zitten: het begint al bij Jesaja 41: mensen zijn

Nadere informatie

Werkloos? Weener XL helpt u op weg naar werk

Werkloos? Weener XL helpt u op weg naar werk Werkloos? Weener XL helpt u op weg naar werk WXL0050_FOLDER UITKERING AANVRAGEN_V2.indd 1 10-02-16 14:04 Hulp op weg naar inkomen Soms gebeuren er dingen in het leven die u liever anders had gezien. U

Nadere informatie

Concept WHAT S UP, LATER?!

Concept WHAT S UP, LATER?! Omgevingsverkenning Toen ik aan mijn vrienden vroeg hoe ze denken over later en pensioen was de eerste reactie van allemaal: nee ik denk alleen over nu na eigenlijk. Vervolgens zei ik dat ze later als

Nadere informatie

Van glasfusion tot streetdance in Deventer. Wiebren Buma over de Leeuwenkuil, Lowlands, sexy blokfluitles en Deventer als culturele stad.

Van glasfusion tot streetdance in Deventer. Wiebren Buma over de Leeuwenkuil, Lowlands, sexy blokfluitles en Deventer als culturele stad. Van glasfusion tot streetdance in Deventer Wiebren Buma over de Leeuwenkuil, Lowlands, sexy blokfluitles en Deventer als culturele stad. Wie in Deventer iets wil leren op het gebied van kunst, kan niet

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

Ik ben een Man van de Cijfers

Ik ben een Man van de Cijfers De Reis van de Actuaris Ik ben een Man van de Cijfers Cijfers zijn belangrijk maar niet op de manier die jij wellicht verwacht. Is het mogelijk dat we te veel nadruk plaatsen op het belang van cijfers

Nadere informatie

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016

Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Mijn manier Onze wereld uitgedaagd. Welke rol speelt de ondernemer? - Bilderbergconferentie 2016 Hasmik Matevosyan, mode-onderzoekster Mode-industrie zonder verspilling Hasmik Matevosyan (1987) studeerde

Nadere informatie

Een mysterieuze uitnodiging

Een mysterieuze uitnodiging Een mysterieuze uitnodiging Het begon allemaal op een avond in september. Ik had net een nieuw artikel ingeleverd bij De Wakkere Muis, de krant van mijn broer, Geronimo Stilton. Het was een nogal eenvoudig

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

Interview Han van der Maas

Interview Han van der Maas Interview Han van der Maas Voor mij is programmeren een essentiële tool, zoals hamer en spijkers voor een timmerman 272 Interview Hoe ben je zelf geïnteresseerd geraakt in programmeren? Pas op de universiteit,

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie