Effectiviteit en kosten-effectiviteit van behandelingen voor rookstop. KCE reports vol.1a

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Effectiviteit en kosten-effectiviteit van behandelingen voor rookstop. KCE reports vol.1a"

Transcriptie

1 Effectiviteit en kosten-effectiviteit van behandelingen voor rookstop KCE reports vol.1a Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg Centre Fédéral dêexpertise des Soins de Santé 2004

2 Het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg Voorstelling : Het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg is een parastatale, opgericht door de programma-wet van 24 december 2002 (artikelen 262 tot 266) die onder de bevoegdheid valt van de Minister van Volksgezondheid en Sociale Zaken. Het centrum is belast met het realiseren van beleidsondersteunende studies met binnen de sector van de gezondheidszorg en de ziekteverzekering. Raad van Bestuur Raad van Bestuur Effectieve leden : Vervangers : Gillet Pierre (Voorzitter), Cuypers Dirk (Ondervoorzitter), De Cock Jo (Ondervoorzitter), Avontroodt Yolande, Bovy Laurence, Beeckmans Jan, Demaeseneer Jan, Dercq Jean-Paul, Ferette Daniel, Gailly Jean-Paul, Goyens Floris, Keirse Manu, Kesteloot Katrien, Maes Jef, Mariage Olivier, Mertens Raf, Mertens Pascal, Moens Marc, Ponce Annick, Roger Yves, Smiets Pierre, Van Ermen Lieve, Van Massenhove Frank, Vandermeeren Philippe, Verertbruggen Patrick, Vranckx Charles De Ridder Henri, Désir Daniel, Decoster Christian, Praet François, Heyerick Paul, Legrand Jean, Baland Brigitte, Vanderstappen Anne, Lombaerts Rita, Praet Jean- Claude, Servotte Joseph, Remacle Anne, Schoonjans Chris, Lemye Roland, Kips Johan, Boonen Carine, Van Emelen Jan, Deman Esther, Cuypers Rita, Pirlot Viviane, Maes André Directie Algemeen Directeur : Dirk Ramaekers Algemeen Directeur adjunct : Jean-Pierre Closon

3 Effectiviteit en kosteneffectiviteit van behandelingen voor rookstop KCE reports vol.1a VAN DEN BRUEL ANN, CLEEMPUT IRINA, VAN LINDEN ANNELIES, SCHOEFS DOMINIQUE, RAMAEKERS DIRK, BONNEUX LUC. Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg Centre Fédéral dêexpertise des Soins de Santé 2004

4 KCE reports vol.1a Titel : Effectiviteit en kosten-effectiviteit van behandelingen voor rookstop Auteurs : Van den Bruel, Ann. Cleemput, Irina. Van Linden, Annelies. Schoefs, Dominique. Ramaekers, Dirk. Bonneux, Luc. Conflict of interest : none declared. Externe validatoren : Prof. Degraeve, Dr Fagerström, M. Joossens, Dr Van Renterghem. Layout : P atrice Chalon. Brussel, juli 2004 (1 st print), augustus 2005 (2 nd print) MeSH : Smoking Cessation ; Nicotine / therapy, drug therapy ; Bupropion ; Nortriptyline ; Antidepressive Agents ; Behavior Therapy ; Counseling ; Cost-Benefit Analysis NLM classification : WM 290 Taal : Nederlands Format : Adobe PDF (A4) Ref : PF A Wettelijk depot : D/2004/10.273/1 Copyright KCE - Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg - Centre Fédéral dêexpertsie des Soins de Santé. Elke gedeeltelijke reproductie van dit document is toegestaan mits bronvermelding. Dit document is beschikbaar vanop de website van het Fedeaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg. Hoe refereren naar dit document? Van den Bruel A., Cleemput I., Van Linden A., Schoefs D., Ramaekers D., Bonneux L. Effectiviteit en kosten-effectiviteit van behandelingen voor rookstop. Brussel : Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) ; 2004 Juni. KCE Reports vol. 1A. Ref. PF A. Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg - Centre Fédéral dêexpertsie des Soins de Santé. Résidence Palace (10 de verdieping-10ème étage) Wetstraat 155 Rue de la Loi B-1040 Brussel-Bruxelles Belgium Tel: +32 [0] Fax: +32 [0] Web :

5 KCE reports vol. 1A Rookstop i Inleiding Minister Rudy Demotte stelde recent het Federaal plan voor ter bestrijding van het tabaksgebruik. Het implementeren van maatregelen die rookstop begeleiden zal mogelijk een aantal beslissingen vergen op het vlak van organisatie en terugbetaling. De Minister achtte het dan ook belangrijk te beschikken over de meest recente wetenschappelijke informatie betreffende de verschillende methodes voor rookstop begeleiding en de doeltreffendheid ervan. Naast de klinische effectiviteit wenste de Minister ook geïnformeerd te worden over de kosten-effectiviteit van de verschillende interventies. Om deze vragen te beantwoorden gaf de Minister opdracht aan het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg om de wetenschappelijke literatuur samen te vatten en op een dusdanige manier te presenteren dat het de Minister kan ondersteunen bij het nemen van beleidsbeslissingen terzake. Medische ondersteuning bij rookstop past in een globale aanpak van de bestrijding van het tabaksgebruik. We verwijzen hiervoor naar een publicatie van de Wereld Bank 1, dat een overzicht geeft van effectieve maatregelen. Op de eerste plaats staat de beïnvloeding van de prijs van tabak, in het bijzonder door het heffen van taksen. Andere effectieve maatregelen zijn publicaties over de schadelijke effecten van roken in de algemene pers, het aanbrengen van waarschuwingsetiketten op pakjes sigaretten, media campagnes tegen het roken, een verbod op tabaksreclame, rookrestricties op het werk en openbare plaatsen en de medische ondersteuning van rokers die wensen te stoppen. Dit rapport werd opgesteld door een multidisciplinair team, in overleg met de wetenschappelijke verenigingen en gevalideerd door externe experts. Het rapport begint met een inleidend hoofdstuk over de gevolgen van roken en de winst die op gezondheidsvlak kan verwacht worden van rookstop. Dan worden opeenvolgend de effecten van psychologische interventies, van nicotine vervangende en van niet-nicotine vervangende farmacotherapie bekeken. Er werd getracht zoveel mogelijk de praktische implicaties van de verschillende interventies weer te geven, bijvoorbeeld door het rapporteren van het aantal personen dat moet behandeld worden opdat één persoon nog gestopt zou zijn met roken na 6 tot 12 maanden. In het vijfde hoofdstuk wordt de bestaande literatuur over de kosten-effectiviteit van behandelingen voor rookstop samengevat. Het laatste hoofdstuk, tenslotte, somt bestaande initiatieven voor de ondersteuning van rookstop in Vlaanderen en Wallonië op. Tegelijk is dit ook een primeur, dit is namelijk het eerste rapport dat door het Kenniscentrum wordt gepresenteerd. We wensen hier ook de wetenschappelijke verenigingen WVVH en SSMG te vermelden voor hun inhoudelijke ondersteuning. Een speciaal woord van dank gaat uit naar de externe validatoren, Dr Fagerström, Dr Van Renterghem, Prof Degraeve en de heer Joossens. Ze slaagden er in om op een korte tijdsspanne het uitgebreide rapport grondig te lezen en constructieve opmerkingen te formuleren die de inhoud van het rapport ten goede komen. Deze werden door de auteurs voor het overgrote deel beantwoord. We zijn ervan overtuigd dat dit rapport ondersteuning kan bieden, niet alleen aan de beleidsmakers en richtlijnontwikkelaars, maar ook aan de individuele zorgverlener die patiënten wil begeleiden naar liefst definitieve- rookstop. Jean-Pierre Closon Algemeen Directeur adjunct Dirk Ramaekers Algemeen Directeur 1 Jha P, Chaloupka FJ. Curbing the epidemic : governments and the economics of tobacco control. Washington DC; Development in practice. Available from:

6 ii Rookstop KCE reports vol. 1A

7 KCE reports vol. 1A Rookstop iii Samenvatting De gevaren van roken en de voordelen van rookstop Het roken van sigaretten veroorzaakte in van de voortijdige overlijdens in België (vóór de leeftijd van 70 jaar), meer dan 30% van alle overlijdens voor een hoge leeftijd. Minstens een op twee rokers die blijven roken zullen hierdoor sterven, en elke gerookte sigaret verkort het leven met zo'n 10 minuten. Rokers sterven gemiddeld zes jaar vroeger, zodat rokers die door roken sterven 14 jaar minder lang leven dan wanneer ze nooit gerookt zouden hebben. Roken veroorzaakt kanker, vooral dan longkanker. Longkanker komt zelden voor bij niet-rokers, maar 30 keer vaker bij zware rokers. In België was meer dan 90% van alle gevallen van longkanker en 38% van alle kankergevallen toe te schrijven aan roken in het verleden. Roken veroorzaakt eveneens hart- en vaatziektes, overlijden door een chronische aandoening van de luchtwegen en vele andere doodsoorzaken, zoals wiegendood bij baby's die worden blootgesteld aan de rook die rokende ouders verspreiden. In België rookt 26% van de bevolking. Dit betekent dat 13% van de huidige bevolking 14 jaar vroeger zal sterven dan hun verwachte levensduur als ze niet stoppen met roken. De meeste rokers willen stoppen, en velen hebben het geprobeerd maar zonder succes. Geen enkele andere therapie is even belangrijk als stoppen met roken om de gezondheid van rokers te verbeteren. Wie voor de leeftijd van 35 stopt, zal nauwelijks gevolgen van roken voor de gezondheid ondervinden. Maar ook op hoge leeftijd houdt rookstop voordelen in voor de gezondheid. Stoppen met roken heeft op lange en erg lange termijn een gunstig effect op het vermijden van kanker en aandoeningen van de luchtwegen. Op korte en erg korte termijn beïnvloedt dit het ontstaan van hart- en vaatziektes, die in absolute cijfers een belangrijke doodsoorzaak bij rokers vormen. Vijf jaar na het stoppen zijn de meeste gevolgen van roken op hart- en vaatziektes verdwenen. Tabak is zeer verslavend, zodat stoppen niet gemakkelijk is. In dit verslag geven we een overzicht van de beschikbare gegevens over uiteenlopende methodes om rokers te helpen die van hun gewoonte af willen. In hoofdstuk één geven we een zeer kort overzicht van de gevolgen van roken voor de gezondheid en van de voordelen van rookstop voor de gezondheid. Hoofdstuk twee geeft een overzicht van de gegevens inzake niet-farmacologische methodes die helpen bij rookstop. In hoofdstuk drie bekijken we de gevolgen van nicotinevervangende therapieën. Hoofdstuk vier bespreekt de bestaande nicotinevervangende farmacologische therapieën. Hoofdstuk vijf geeft een vergelijkende beoordeling van de kosten-effectiviteit van bestaande rookstoptherapieën. Een kort hoofdstuk zes bevat een niet exhaustieve lijst van Nederlandstalige en Franstalige websites waar rokers en hulpverleners terecht kunnen voor informatie over rookstop en voor ondersteuning hierbij. Elk hoofdstuk geeft de belangrijkste punten weer in enkele kernboodschappen en wordt geruggensteund door een meer gedetailleerde bijlage waarin methodes en resultaten worden beschreven. De lezer moet twee belangrijke zaken voor ogen houden wanneer hij rookstoptherapieën tegen elkaar afweegt. Ten eerste stoppen de meeste mensen zonder hulpmiddelen. Het aantal rokers dat stopt, opgenomen in de controle-arm van een onderzoek zonder specifieke farmacologische of niet-farmacologische therapie, bedraagt meestal tussen 5 tot 10%; dit aantal kan zowel hoger als lager zijn naar gelang de motivatie. Een therapie leidt maar tot resultaat wanneer de rokers ernstig overwegen om te stoppen met roken. De voorgelegde resultaten en het daaruit berekende "number needed to treat" (NNT te behandelen aantal mensen om 1 extra roker te doen stoppen) hebben alleen betrekking op mensen met een vergelijkbare motivatie. De onderzochte geneesmiddelen en therapieën zijn slechts een hulp voor rokers die gemotiveerd zijn om deze gewoonte te laten varen.

8 iv Rookstop KCE reports vol. 1A Ten tweede is het zo dat rokers die gedurende zes maanden tot een jaar gestopt zijn met roken, niet meer farmacologisch verslaafd zijn aan nicotine, maar geen enkele rookstoptherapie biedt een levenslange garantie. De kans dat iemand rookvrij blijft, wordt groter naargelang de duur van de tabaksabstinentie langer is, maar de kans dat de ex-roker hervalt blijft steeds bestaan. Mensen die hervallen mogen echter niet wanhopen: de kans op succes neemt toe naarmate men vaker probeert. De volgende keer kan de goede keer zijn. In hoofdstuk twee tot vier wordt een roker die stopt gedefinieerd als iemand die niet rookt tot het einde van de opvolgperiode, namelijk 6 tot 12 maanden na de stopdatum. Niet-farmacologische therapieën die rookstop ondersteunen Zelfhulptherapieën Adviesverlening Er bestaan verschillende soorten niet-farmacologische therapieën. We vatten ze één voor één samen. Zelfhulp wordt omschreven als een gestructureerd programma voor rokers die proberen te stoppen zonder intensief contact met een therapeut. Het gaat hier om handleidingen en brochures, audio- of videobanden of computerprogramma's. Deze programma's zijn niet doeltreffend. Uitsluitend gepersonaliseerde computerprogrammaês zijn doeltreffend; in een gepaste populatie moeten 50 rokers deelnemen aan het programma om één extra persoon te doen stoppen met roken. Adviesverlening wordt omschreven als een professionele hulpverlener (arts of verplegend personeel) die rokers adviseert hun gezondheid te verbeteren door te stoppen met roken. Vanwege de beperkte inspanning is adviesverlening uiterst doeltreffend: door 50 rokers advies te verlenen over rookstop, is er één extra persoon die stopt met roken. Intensiever advies leidt misschien tot meer resultaat, maar dit staat nog niet vast voor alle gevallen. Een hoger aantal adviessessies blijkt geen bijkomend effect te hebben. Psychologische ondersteuning Individuele psychologische ondersteuning Individuele psychologische ondersteuning wordt omschreven als een persoonlijke ontmoeting tussen een roker en een consulent die is opgeleid om hulp te bieden bij rookstop. Vijfentwintig rokers hebben individuele psychologische ondersteuning nodig om één extra persoon te doen stoppen met roken. Er wordt nog verder onderzocht wat de meest efficiënte intensiteit en duur van ondersteuning is. Psychologische ondersteuning in groep Psychologische ondersteuning in groep biedt personen de kans om gedragstechnieken voor rookstop aan te leren, en elkaar wederzijds te steunen. Bij rechtstreekse vergelijkingen met zelfhulpmateriaal of geen materiaal moeten 20 rokers (zelfhulp) tot 10 rokers (geen therapie) psychologische ondersteuning in groep krijgen om één extra persoon te doen stoppen met roken. Bij rechtstreekse vergelijkingen met individuele psychologische ondersteuning bleek dit laatste doeltreffender, maar het aantal rokers dat stopte was hoog in beide groepen (24% voor individuele psychologische ondersteuning tegenover 18% voor psychologische ondersteuning in groep). Psychologische ondersteuning in groep droeg niet bij tot nicotinevervangende therapie (NVT), maar het aantal rokers dat stopte was wel hoog in beide groepen (26% bij NVT alleen, 27 % bij NVT met psychologische ondersteuning in groep).

9 KCE reports vol. 1A Rookstop v Psychologische ondersteuning via de telefoon Psychologische ondersteuning via de telefoon kan een aanvulling vormen op andere therapieën. Het initiatief kan uitgaan van de consulent om advies te geven over de mogelijkheid dat de patiënt hervalt, of om te voorkomen dat dit gebeurt, of hij kan de roker of zijn vrienden of familie telefonisch bijstaan. Gewoonlijk helpt psychologische ondersteuning per telefoon één op 40 rokers te stoppen met roken. Er bestaat geen afdoend bewijs over het effect van psychologische ondersteuning via de telefoon als aanvulling op therapieën met geneesmiddelen. Andere therapieën Gedragstherapieën bestaan uit aversief roken (roken in verband brengen met onplezierige ervaringen) en oefentherapieën (oefening die verwijst naar lichamelijke activiteiten). Er bestaat onvoldoende bewijs dat deze therapieën rokers helpen bij de rookstop. Onderzochte aanvullende therapieën zijn onder andere hypnotherapie en acupunctuur. Hypnotherapie draagt niet bij tot psychologische ondersteuning: de waargenomen effecten zijn toe te schrijven aan het contact met de therapeut. Het effect van acupunctuur op rookstop is niet bewezen, maar er werden weinig onderzoeken verricht hieromtrent, en de betrouwbaarheidsintervallen zijn ruim. Nicotinevervangende therapieën Effecten Tabak is verslavend omdat nicotine een psychoactief bestanddeel is dat leidt tot herhaalde zelftoediening. De absorptie van sigarettenrook zorgt bij elke inademing voor een hoge concentratie nicotine die na enkele seconden de hersenen bereikt. Het effect is hetzelfde als bij andere drugs die psychomotorisch stimuleren, zoals amfetamines en cocaïne. Er ontstaan echter gauw tolerantie-effecten. Rokers ondervinden dat ze kalm worden van sigaretten wanneer ze gespannen zijn en dat ze zich met een sigaret beter kunnen concentreren en efficiënter kunnen werken, maar dit effect ontstaat omdat de nicotine-hunkering bij de verslaafde roker tot spanning en concentratiestoornissen leidt. De hardnekkigheid van het roken van sigaretten spruit grotendeels voort uit de affectieve ontwenningsverschijnselen: geprikkeldheid, rusteloosheid, een miserabel gevoel, verzwakte concentratie, grotere eetlust, alsook een sterke hunkering naar sigaretten. De meeste affectieve symptomen zijn na drie of vier weken voorbij, maar de hunkering kan vele maanden blijven duren. Nicotinevervangende therapieën (NVT) zijn bedoeld om de ontwenningsverschijnselen te verlichten door de nicotine uit de sigaret te vervangen. NVT is doeltreffend. NVT helpt één op 14 rokers die een beroep doen op NVT te stoppen met roken. Het effect van NVT hangt af van de motivatie van de gebruikers en van de mate waarin de gebruiker verslaafd is aan nicotine. Het niveau van verslaving wordt beoordeeld door de Fagerströmscore, of door het tijdstip van de eerste sigaret 's morgens (de meest belangrijke vraag van die score). Er werd bewezen dat NVT minder efficiënt is bij lage niveaus van verslaving (zoals verwacht). Wel is bewezen dat bij hoge niveaus van verslaving hogere nicotinedoses doeltreffender zijn. NVT moet deel uit maken van psychologische ondersteuning. Als er weinig ondersteuning wordt gegeven, of de ondersteuning gebeurt niet intensief, dan is het aantal rokers die stoppen lager. NVT zonder voorschrift verstrekken werkt niet meer doeltreffend. Empirische onderzoeken hebben aangetoond dat de prijs van de geneesmiddelen geen rol spelen voor de gebruikers. NVT is minder doeltreffend dan Bupropion (zie hieronder); NVT plus Bupropion is beter dan NVT alleen, maar niet beter dan Bupropion alleen. Er bestaan zes soorten farmacologische middelen: kauwgom, huidpleisters, neussprays, inhalators, sublinguale pilletjes en tabletjes. Theoretisch gezien kan worden aangenomen

10 vi Rookstop KCE reports vol. 1A Bijwerkingen dat toedieningstypes die een ÂnicotinebolusÊ veroorzaken (neusspray of inhalators) efficiënter werken, maar tot op heden wordt dit niet ondersteund door empirische bewijzen. Bijwerkingen die door NVT worden veroorzaakt, zijn lokaal, goedaardig en omkeerbaar. Algemene bijwerkingen (duizeligheid, slapeloosheid) zijn hoogst waarschijnlijk te wijten aan nicotineontwenningsverschijnselen. Typische bijwerkingen zijn onder andere irritatie van de mond en keel (kauwgom, inhalators, tabletjes, sublinguale pilletjes), huidirritatie (pleisters), neusbloeding en lopende neus en hoesten (neusspray, inhalator). NVT is niet aangewezen in gevallen van overgevoeligheid voor nicotine, recente hart- en vaatziektes (beroerte, hartinfarct, erger wordende angina) en (zeer) hoge bloeddruk. Er dient hierbij opgemerkt dat roken blootstelt aan hogere doses nicotine. Nicotinevervangende farmacologische behandelingen Antidepressiva Niet iedereen wil nicotine-middelen innemen en soms werkt NVT niet. Daarom werden verschillende bestaande geneesmiddelen onderzocht met het oog op rookstop. Sommige eigenschappen van nicotine zijn dezelfde als die van antidepressiva, en depressie kan een symptoom zijn van nicotineontwenning. Bupropion Bupropion is oorspronkelijk een atypisch antidepressivum, dat in België wordt gebruikt voor rookstop. Het werkt op verschillende manieren in op het centrale zenuwstelsel. Bupropion is doeltreffend. Als men 12 rokers die willen stoppen behandelt, is er één bijkomende roker die stopt. Twee doses per dag van 150 mg zijn mogelijk niet beter dan één dosis. Bupropion lijkt doeltreffender te zijn dan NVT, maar dit steunt op een enkele rechtstreekse vergelijking in een vrij klein onderzoek: de willekeurige foutmarge is groot. Bupropion met NVT is meer doeltreffend dan Bupropion alleen. Vaak voorkomende nevenwerkingen zijn slapeloosheid en een droge mond. Een zeldzame nevenwerking is een epileptische aanval bij mensen die een verhoogd risico hiervoor vertonen en wanneer grotere doses Bupropion worden toegediend. Het risico op een epileptische aanval wordt geschat op 1 op 1000, met een dosis van maximaal 300 mg per dag in een formule met vertraagde vrijstelling. Aanzien Bupropion nog maar recent wordt gebruikt, moet men waakzaam zijn voor deze bijwerkingen. Bupropion is niet aangewezen voor jongere patiënten, tijdens de zwangerschap of borstvoeding en voor patiënten met epilepsie of met convulsies in de voorgeschiedenis. Nortriptyline Nortriptyline is een klassiek tricyclisch antidepressivum, dat werd onderzocht met het oog op rookstop. Nortriptyline is doeltreffend: in een recent onderzoek (2003) moesten 9 rokers die wensten te stoppen, worden behandeld met Nortriptyline om één extra roker te doen stoppen. Er bestaat één rechtstreekse vergelijking die Bupropion vergelijkt met Nortriptyline. In deze studie was Bupropion doeltreffender, maar het verschil was statistisch niet belangrijk. Het profiel van nevenwerkingen van Nortriptyline is mogelijk beter dan dat van Bupropion. In onderzoeken naar depressie blijkt dat depressieve patiënten last kunnen hebben van een verdoofd gevoel, constipatie, urineretentie en hartproblemen. Meer

11 KCE reports vol. 1A Rookstop vii onderzoek naar de bijwerkingen bij gebruik voor rookstop is nodig om juist te kunnen bepalen welke plaats Nortriptyline inneemt in de behandeling van rookstop. Een vaak weerkerend probleem is dat Nortriptyline een goedkoop medicijn is, en dat weinigen rechtstreeks belang hebben bij onderzoek over goedkope medicijnen. Clonidine Clonidine is oorspronkelijk een centraal handelend bloeddrukverlagend middel. Het kan nuttig zijn bij de behandeling van ontwenningsverschijnselen bij uiteenlopende verslavingsstoornissen. Clonidine is waarschijnlijk doeltreffend; het empirische bewijs van het gebruik ervan bij rookstop is nog vrij klein. Door zijn profiel van nevenwerkingen is Clonidine niet geschikt voor de eerstelijnsbehandeling van rookstop. Het kan worden gebruikt bij ernstige ontwenningsverschijnselen of ingeval van meervoudig druggebruik. Andere Andere middelen die worden gebruikt bij de behandeling van nicotineverslaving zijn onder andere Selegiline (een antidepressivum uit de klasse van monoamino oxidase inhibitoren), Mecamylamine (een nicotine antagonist) en Naltrexone (een opioide antagonist). Deze middelen zijn niet aan te bevelen omdat slechts in beperkte mate is bewezen dat ze doeltreffend zijn (Selegiline en Mecamylamine) of omdat bewezen is dat ze niet doeltreffend zijn (Naltrexone). Kosten-effectiviteit van rookstoptherapie RCT (gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek) meet het mislukken of welslagen van een therapie, en de resultaten kunnen gebundeld worden in een meta-analyse. Kosten Effectiviteits Analyse (KEA) probeert kwantitatieve schattingen van effectiviteit te relateren aan kwantitatieve schattingen van kosten. Er bestaan meer methodes om het effect op de gezondheid en de kosten te bepalen, en het is vaak onmogelijk om het belang van verschillen tussen deze methodes, die zorgen voor variabiliteit, te beoordelen. Daarom zijn systematische beoordelingen van KEA voorlopig verhalend: een systematische bundeling is nog nauwelijks mogelijk. Onderhavige beoordeling geeft een overzicht van de bewijskracht over de doelmatigheid van farmacologische therapieën ter ondersteuning van rookstop. Doelmatigheid betekent goede effecten voor lage kosten. Kost per bekomen effect op de gezondheid De kost per bekomen effect op de gezondheid kan op verschillende manieren worden uitgedrukt. De kost per roker die stopt is nuttig om verschillende rookstoptherapieën met elkaar te vergelijken. Om de waarde van rookstoptherapieën te vergelijken met gelijkaardige therapieën in andere domeinen van de gezondheidszorg, is het wenselijk om een meer algemeen resultaat te presenteren. De gezondheidseconomie streeft ernaar de levensverwachting te doen stijgen (met of zonder ziektes). Daarom wordt het aantal rokers dat stopt op een welbepaalde leeftijd omgezet in een aantal levensjaren die worden gewonnen door te stoppen met roken: Gewonnen levensjaren (YOLs Years of Life Saved). Om het aantal YOLs te berekenen, moet men uitgaan van schattingen van de levensverwachting van rokers die blijven roken en van rokers die stoppen. Tot slot kan rekening worden gehouden met ziekte. Hierbij worden levensjaren gewogen door een levenskwaliteitsindex tussen 0 (= gestorven) en 1 (= perfect gezond) of het totale aantal levensjaren wordt gereduceerd met het aantal levensjaren dat men in slechte gezondheid verkeert: hoe slechter de gezondheid, hoe lager de waarde is die wordt toegekend voor dat jaar. Dit is de conceptuele basis van QALYs (Quality adjusted life years/voor kwaliteit van leven gecorrigeerde levensjaren) en DALYs (voor werkonbekwaamheid gecorrigeerde levensjaren). Het spreekt voor zich dat voor de

12 viii Rookstop KCE reports vol. 1A berekening van DALYs en QALYs bijkomende schattingen en aannames nodig zijn over de leeftijd bij aanvang, de duur en de ernst van het gebrek en/of de ziekte. Omdat kosten worden gemaakt op een bepaalde leeftijd, en de gezondheidsvoordelen zich opstapelen over de resterende levensjaren, zijn gezondheidseconomen (terecht) van mening dat toekomstige levensjaren minder waarde hebben dan huidige levensjaren. Daarom worden levensjaren (of QALYs) verdisconteerd aan een welbepaalde reductietarief, de disconteringsvoet. Hoe hoger deze voet, hoe minder waarde de toekomstige levensjaren hebben. Bij preventieve therapieën heeft deze discontering een erg belangrijke impact op het aantal gewonnen levensjaren, die vaak ver in de toekomst liggen. Resultaten van economische evaluaties worden voorgesteld als een bijkomende kost om één levensjaar of QALY te winnen. Dat doet de vraag rijzen naar wat duur is in deze context. Een lagere drempel kan worden gekozen op ongeveer per YOLS, een hogere op ongeveer per YOLS. Lagere kosten dan per YOLS worden beschouwd als een eerder goedkope therapie, hogere kosten dan per YOLS worden als duur beschouwd. Kosten worden herleid berekend tot hun actuele waarde in een bepaald jaar. Effecten op de gezondheid In KEA zijn onderzoeken het er over eens dat zowel Bupropion als NVT doelmatiger zijn dan placebo. Ze kunnen niet besluiten dat NVT beter is dan Bupropion of omgekeerd. Per gewonnen roker die stopt schatten economische onderzoeken dat het aantal verminderde YOLS ongeveer 0,2 tot 2 jaar bedraagt. Dat is minder dat wat toekomstige epidemiologische onderzoeken aantonen als gewonnen levensjaren door rokers die voor de rest van hun leven stoppen met roken (2 tot 6 jaar). Dit verschil is ten dele te verklaren door de reductie van de toekomstige levensverwachting door de disconteringsvoet en door rekening te houden met terugval. Aangezien roken het ziektecijfer ook doet toenemen, winnen rokers die stoppen meer QALYs: 2,0 tot 2,7 jaar. Kost per effect op de gezondheid De marginale kost per roker die stopt voor farmacotherapie bedraagt tussen 1000 en De kosten van NVT en Bupropion zijn ongeveer even hoog. De volumes voorgeschreven NVT zijn groter dan de volumes Bupropion en daarom is de totale kost van de NVT-behandeling ongeveer even hoog als de totale behandelingskost voor een behandeling met Bupropion. Bupropion en NVT zijn nagenoeg gelijkwaardig. Een roker die stopt wint verschillende levensjaren, maar zoals in de meeste onderzoeken maken NVT en Bupropion deel uit van strategieën waarbij ook adviesverlening of psychologische ondersteuning wordt toegepast, de kosten per gewonnen jaar variëren aanzienlijk, tussen 400 en per gewonnen levensjaar. De kost per gewonnen QALY varieert tussen 1200 en Deze verschillen zijn kwantitatief, maar niet kwalitatief: alle onderzoeken zijn het erover eens dat geneesmiddelentherapieën voor rookstop hun geld waard zijn, zelfs voor diegenen die de meest pessimistische schattingen bekomen. In vergelijking met andere preventieve therapieën zijn de onderzoeken het eens dat rookstop erg goedkoop is. Indien we strategieën toevoegen van adviesverlening en laagintensieve of hoogintensieve psychologische ondersteuning, levert meer intensieve psychologische ondersteuning meer rokers op die stoppen voor meer kosten. Met andere woorden: de kosteneffectiviteitcijfers stijgen met de intensiteit van psychologische ondersteuning, en de doelmatigheid daalt. In vergelijking met concurrerende gezondheidszorgtherapieën, levert zelfs een farmacologische therapie gecombineerd met zeer intensieve psychologische ondersteuning nog steeds goede resultaten op voor de betaalde kost.

13 KCE reports vol. 1A Rookstop ix Besluit Dit verslag schetst de effecten en kosten-effectiviteit van verschillende rookstopstrategieën. Vele niet-farmacologische therapieën zijn beter dan niets doen. Zowel nicotinevervangende therapieën (NVT) als Bupropion, de meest gebruikte farmacologische therapieën, helpen rokers doeltreffend stoppen met roken. Nortriptyline, een antidepressivum, is een interessant alternatief, maar moet nog verder worden onderzocht op het vlak van bijwerkingen. Zowel NVT als Bupropion zijn erg kosteneffectief. In vergelijking met concurrerende gezondheidszorgtherapieën zijn ze een goedkope investering in gezondheid. Bupropion wordt beschouwd als het meest kosteneffectieve middel, met uiteindelijk een beter effect waarbij kleinere hoeveelheden van het dure geneesmiddel nodig zijn. De verschillen zijn echter klein en verdwijnen in de nog sterk uiteenlopende resultaten van economische evaluaties. De kosten-effectiviteit daalt wanneer de psychologische ondersteuning intensiever wordt. Toch is zelfs een erg intensieve psychologische ondersteuning nog kosteneffectief in vergelijking met concurrerende gezondheidszorgtherapieën.

14 x Rookstop KCE reports vol. 1A This page is lef t intentionaly blank.

15 KCE reports vol. 1A Rookstop xi Inhouds tafel 1. DE GEZONDHEIDSPROBLEMEN VAN ROKEN EN DE VOORDELEN VAN ROOKSTOP AANTAL ROKERS IN BELGI DE GEZONDHEIDSPROBLEMEN VAN ROKERS DE IMPACT VAN ROKEN IN BELGI DE VOORDELEN VAN ROOKSTOP Roken is dodelijk Longkanker Andere rookgebonden kankers Hartziekte en beroerte Ziektes van de luchtwegen Laag geboortegewicht DE VOORDELEN VAN ROOKSTOP IN BELGI REFERENTIES DE EFFECTIVITEIT VAN PSYCHOLOGISCHE EN GEDRAGSTHERAPIEN VOOR ROOKSTOP INLEIDING METHODES RESULTATEN Zelfhulptherapieën Adviesverlening Psychologische ondersteuning Gedragstherapieën Aanvullende therapieën BESLUIT REFERENTIES EVALUATIE VAN DE EFFECTIVITEIT VAN NICOTINEVERVANGENDE THERAPIEN (NVT) BIJ ROOKSTOP INLEIDING METHODES RESULTATEN Effectiviteit Combinaties van nicotinevervangende therapieën Vergelijking met Bupropion Setting en aanvulling ondersteuning Minder roken Posologie en tijdstip van toediening Nevenwerkingen Contra-indicaties 8, Verschillende vormen van NVT BESLUIT REFERENTIES EVALUATIE VAN DE EFFECTIVITEIT VAN BUPROPION EN ANDERE NICOTINEVRIJE FARMACOLOGISCHE MIDDELEN VOOR ROOKSTOP INLEIDING...24

16 xii Rookstop KCE reports vol. 1A 4.2. METHODES RESULTATEN Antidepressiva Anxiolytica Clonidine Selegiline Mecamylamine Opioide antagonisten BESLUIT REFERENTIES DE KOSTEN-EFFECTIVITEIT VAN MEDISCHE THERAPIEN VOOR ROOKSTOP INLEIDING DOELSTELLINGEN METHODES EN MATERIAAL RESULTATEN Opgenomen onderzoeken Effectiviteitsschattingen in de economische evaluaties Kosten van rookstoptherapieën Kosten-effectiviteit van rookstoptherapie BESLUIT REFERENTIES ROOKSTOP INITIATIEVEN IN VLAANDEREN BIJLAGEN BIJLAGE HOOFDSTUK BIJLAGE HOOFDSTUK BIJLAGE HOOFDSTUK BIJLAGE HOOFDSTUK BIJLAGE HOOFDSTUK

17 KCE reports vol. 1A Rookstop 1 1. DE GEZONDHEIDSPROBLEMEN VAN ROKEN EN DE VOORDELEN VAN ROOKSTOP Sigaretten roken is de belangrijkste vermijdbare oorzaak voor overlijden en werkonbekwaamheid in België. Voor rokers is stoppen met roken het belangrijkste wat ze kunnen doen om hun gezondheid te verbeteren. Rookstop aanmoedigen is een van de meest efficiënte en kostenefficiënte zaken die artsen en andere gezondheidsspecialisten kunnen doen om de gezondheid te verbeteren en het leven van hun patiënten te verlengen AANTAL ROKERS IN BELGI Ruw geschat bedraagt de prevalentie van roken in België 26,5%, met een duidelijk sociaal-economische gradiënt. 1 De prevalentie van roken op het niveau middelbare school bedraagt 30%, op het niveau hoger onderwijs is dit 22%. Mannen (31%) roken meer dan vrouwen (22%). Erg verontrustend is dat de prevalentie van roken groot is bij tieners (15-19 jaar), met name 28%, waarvan 8% zware rokers. Sinds 1997 is de voor leeftijd gecorrigeerde prevalentie van roken niet meer gedaald. Door de vergrijzing van de bevolking en doordat meer oudere mensen overlijden of om gezondheidsredenen stoppen met roken, is het ruwe aantal rokers gedaald. Ongeveer de helft van de rokers gaf aan te willen stoppen. Kernboodschappen De prevalentie van roken bedraagt nog steeds rond de 30%. Vele jongeren roken. De voor leeftijd gecorrigeerde prevalentie van roken is niet gewijzigd tussen De meerderheid van de rokers wenst te stoppen DE GEZONDHEIDSPROBLEMEN VAN ROKERS Roken heeft heel wat negatieve effecten op de gezondheid, die reeds meer dan een halve eeuw uitvoerig en onafhankelijk worden gedocumenteerd door talrijke auteurs. 2-6 Er bestaat een sterk verband tussen dosis en reactie bij zware rokers, de duur van het roken en vroeg beginnen, wat gepaard gaat met grotere risico's op ziektes en overlijden door toedoen van roken. 7-9 Roken vormt de grootste oorzaak voor kanker van de luchtwegen en chronische obstructieve longziekte; in cijfers uitgedrukt beïnvloedt roken vooral het ontstaan van ziektes van de ademhalingswegen en hart- en vaatziektes. Roken tijdens de zwangerschap gaat gepaard met een groter aantal overlijdens van de foetus en van baby's voor de geboorte en leidt tot een kleiner geboortegewicht. Passief roken na de geboorte kan tijdens de kindertijd leiden tot wiegendood en ziektes van de luchtwegen en op volwassen leeftijd tot longkanker en hart- en vaatziektes. Gemiddelde schattingen wijzen erop dat gemiddelde rokers een ongeveer twee keer hoger risico lopen op overlijden. Dit betekent dat één op twee rokers zal sterven door de gevolgen van roken. Uit een Britse onderzoek, waarbij mannen gedurende 40 jaar door hun huisarts werden gevolgd, bleek dat 80% van de niet-rokers bleven leven tot hun 70e verjaardag, terwijl dit slechts voor 50% van de zware rokers het geval was. 7 Uit de langdurige Framingham Heart Study bleek dat 13% van de gezonde niet-rokers met een normaal gewicht stierven voor hun 70e verjaardag, en 27% gelijkaardige rokers (14% meer dus) stierf. Als de niet-rokers zwaarlijvig waren, stierf 23% voor hun 70e verjaardag, tegen 45% gelijkaardige rokers (22% meer). Bij deze langdurige cohorten wordt roken geassocieerd met een lagere levensverwachting bij zware rokers van zes tot tien jaar. Een Brits onderzoek met huisartsen wees uit dat wanneer iemand 40 jaar rookt, elke sigaret ongeveer 10 minuten aan levensduur kost. 7

18 2 Rookstop KCE reports vol. 1A 1.3. DE IMPACT VAN ROKEN IN BELGI De gevolgen voor de gezondheid van de bevolking kunnen worden gemeten met behulp van het Peto-model. 9,10 Dit steunt op de fundamentele veronderstelling dat longkanker in onze maatschappij vooral wordt veroorzaakt door het roken van sigaretten. Als we het waargenomen aantal gevallen van overlijden door longkanker vergelijken met het verwachte aantal als de bevolking zou bestaan uit enkel niet-rokers, hebben we een kwantitatieve schatting van de blootstelling aan tabak van rokers in het verleden. Belgie heeft de grootste aantallen doden door longkanker per miljoen mannen in de EU (15 landen), wat betekent dat Belgie dus ook de grootste gezondheidsschade zal opmeten. Door de relatieve risico's van andere rookgebonden ziektes toe te passen, kunnen we de globale impact van roken inschatten. In 1995 waren meer dan vroegtijdige overlijdens (overlijden vóór de 70e verjaardag), dit is 30% van alle vroegtijdige overlijdens, toe te schrijven aan roken ervan werden veroorzaakt door kanker; bijna 90% van alle overlijdens door longkanker wordt veroorzaakt door roken. De overige sterfgevallen werden vooral veroorzaakt door hart- en vaatziekten en overige longaandoeningen. De schade die roken aanbrengt is veel lager bij vrouwen dan bij mannen, een erfenis uit het verleden toen vrouwen minder rookten omdat dit 'niet hoorde voor een vrouw'. In 1997 bedroeg de levensverwachting bij mannen 74,2 jaar en bij vrouwen 80,6 jaar. In Nederland, een land met een vergelijkbare rookgeschiedenis, verklaart rookgebonden overlijden waarom er een verschil van drie jaar bestaat tussen de levensverwachtingen van mannen en vrouwen. 10 Indien niemand zou roken, was de levensverwachting in België twee jaar hoger, waarbij de mannen de meeste jaren winnen. De relatief voordelige positie van vrouwen verandert echter snel. Het aantal rokers is sterk gestegen bij de generaties die na de tweede wereldoorlog zijn geboren, zodat overlijden door longkanker nu een scherpe stijging kent bij Belgische vrouwen. 11 Tabel 1: Impact van roken in België (in 1000 gevallen; 1995) Mannen Vrouwen Oorzaak Totaal Totaal Longkanker 2,8/2,9 2,7/2,9 5,5/5,8 0,3/0,5 0,2/0,5 0,5/1 Alle andere vormen van kanker 1,2/4,3 1,3/6,1 2,5/10,5 0,1/4,0 0,1/6,8 0,2/10,9 Hart- en vaatziektes 1,7/4,9 2,2/13 3,9/17,9 0,2/2,2 0,4/19 0,6/21,3 Luchtwegen 0,9/1,4 2,5/4,7 3,4/6,1 0,2/0,5 0,5/3,5 0,7/4 Alle andere aandoeningen 0,8/4,6 0,9/6,4 1,7/12,8 0,1/2,4 0,2/11 0,3/14,2 Alle oorzaken 7,4/18 9,6/33 17/53,2 1,0/9,6 1,5/41 2,4/51,7 Bron: WHO (zie bijlage) Longkanker is een erg gevoelige indicator van roken, zodat regionale longkankergegevens gebruikt kunnen worden om de schade door het roken van tabak te meten. Zoals vermeld heeft Belgie de hoogste longkankersterfte bij volwassen mannen (45-74 jaar). In België is het aantal overlijdens door longkanker lager in West- Vlaanderen, en groter in Namen en Luik (tabel 2). In België is bijna 90% van alle overlijdens door longkanker te wijten aan roken. Toch moet worden opgemerkt dat in deze provincies de blootstelling aan Radon een bijkomende niet te verwaarlozen oorzaak voor longkanker vormt. 12

19 KCE reports vol. 1A Rookstop 3 Tabel 2: Overlijdens door longkanker in België per provincie Waargenomen Verwacht door roken p-waarde West Vlaanderen ,1% p <0,05 Luxemburg ,5% Oost Vlaanderen ,1% Vlaams Brabant ,3% Waals Brabant ,6% Antwerpen ,9% Brussel ,0% Limburg ,3% Henegouwen ,4% Namen ,9% p <0,05 Luik ,1% p <0,05 Bron: SPMA, WIV. Standaard sterftecijfer: het waargenomen aantal overlijdens door longkanker gedeeld door het verwachte aantal, indien de nationale Belgische sterftecijfers door longkanker van toepassing waren. Kernboodschappen Roken doodt een op twee rokers. Rokers leven gemiddeld 6 tot 10 jaar minder dan niet-rokers, afhankelijk van het aantal gerookte sigaretten. Elke gerookte sigaret verkort het leven van rokers met µ 10 minuten. Roken doodde in België 8400 mensen vóór hun 70e verjaardag, waarvan 4400 stierven aan kanker. 38% van alle vroegtijdige overlijdens door kanker worden veroorzaakt door roken DE VOORDELEN VAN ROOKSTOP Roken is dodelijk Stoppen met roken heeft onmiddellijk en op lange termijn wezenlijke voordelen voor de gezondheid van rokers, en dit op alle leeftijden. Het grote risico op overlijden door roken daalt kort na het stoppen en deze trend zet zich minstens jaar verder. Gewezen rokers leven langer dan mensen die blijven roken, ongeacht de leeftijd waarop ze stoppen, maar de impact van rookstop op overlijden is groter op jongere leeftijd. Voor rokers die stoppen voordat ze 35 zijn, wordt de hoge sterfte door roken teruggebracht tot nul. Dit betekent dat de levensverwachting bij rokers die stoppen op hun 35 maar liefst 6,9 tot 8,5 jaar voor mannen en 6,1 tot 7,7 jaar hoger is dan bij mensen die blijven roken.13 Mensen die veel later stoppen met roken genieten toch nog meer voordelen door te stoppen dan door gelijk welke preventieve therapie die ze op die leeftijd volgen. Onder de rokers die stoppen op hun 65 jaar, leefden mannen nog 1,4 tot 2,0 jaar langer, en vrouwen nog 2,7 tot 3,7 jaar. 13 Wanneer we kijken naar de overleving van rokers, rokers die gestopt zijn en nietrokers, dan moeten we er rekening mee houden dat (ex-)rokers er vaak andere gewoontes dan roken op nahouden die het sterfterisico ook doen toenemen, en dat bij rokers die gestopt zijn misschien een rookgebonden ziekte werd vastgesteld die hen aanzette tot stoppen. Omdat ze ziek zijn, is de sterfte dan ook hoger.

20 4 Rookstop KCE reports vol. 1A Afbeelding 1 Overlijdensrisico per rookstopperiode 2,5 2 All mortality Relative risk 1,5 1 Women Men 0,5 0 Current 2-4 YRS 5-9 YRS YRS YRS YRS 25+ YRS years since quitting Afbeelding 1 geeft het relatieve risico op sterfte weer na rookstop, uit de American Cancer Society, Cancer Prevention Study 2.9 Het risico bij vrouwen is kleiner omdat ze vroeger minder hebben gerookt.14 Het risico op sterfte is kort na de rookstop groter dan verwacht: een gevolg van patiënten die stoppen vanwege een ziekte. Een relatief risico van 2 betekent dat 1 op 2 rokers overlijdt door roken Longkanker Voor longkanker daalt het risico gedurende 10 jaar tot ongeveer 30%-50% van het risico dat rokers dragen, maar het risico blijft zelfs na 20 jaar onthouding toch nog groter dan bij niet-rokers. Stoppen met roken biedt op alle leeftijden voordelen, maar als men stopt voor de leeftijd van 30 jaar, verdwijnt 90% van het levenslange risico op longkanker. 15 Het cumulatieve risico op overlijden door longkanker vóór de leeftijd van 75 jaar bedroeg 0,5% bij niet-rokers in de ACS/CPS2 studie.9 Bij levenslange rokers is dit 15,9% (mannen) en 9,5% (vrouwen).15 Mannen die stoppen met roken op de leeftijd van 60, 50, 40 en 30 jaar, dragen een cumulatief risico van 9,9%, 6,0%, 3,0% en 1,7%. Voor vrouwen loopt dit patroon ongeveer gelijk (maar de gegevens hier zijn minder betrouwbaar omdat er minder vrouwen hebben gerookt). Wie voor de leeftijd van 30 stopt, loopt nauwelijks nog gevaar voor de gezondheid. Het is niet bekend of het blijvend verhoogde risico bij rokers die lang geleden gestopt zijn, een gevolg is van onomkeerbare schade door roken of door andere factoren (bijvoorbeeld alcohol of ongezonde voeding) Andere rookgebonden kankers De US Surgeon General publiceerde in 1990 een exhaustief overzicht van de literatuur die in die tijd bestond. Er is weinig reden om te veronderstellen dat er recent wijzigingen zijn opgetreden. 16 De daling van het grote risico op andere rookgebonden vormen van kanker kent dezelfde omvang als longkanker. Vanaf 5 jaar na de rookstop is het risico op strottenhoofdkanker, kanker van de mondholte en van de slokdarm half zo klein dan wanneer men blijft roken, en het risico neemt nog verder af indien men langer ophoudt met roken. Rookstop vermindert het risico op kanker van de pancreas, maar de daling van het risico is slechts meetbaar na 10 jaar abstinentie. Roken vermindert het risico op blaaskanker met ongeveer 50 procent na enkele jaren.

Resultaten voor België Roken Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Roken Gezondheidsenquête, België, 1997 6.1.1. Inleiding Het tabaksgebruik is een van de voornaamste risicofactoren voor longkanker, ischemische hartziekten en chronische ademhalingsaandoeningen (1). Men schat dat er in Europa niet minder dan

Nadere informatie

Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten

Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten Daniel Kotz Department of General Practice School for Public Health and Primary Care (CAPHRI) Maastricht University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Stoppen met roken. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Stoppen met roken. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Stoppen met roken Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Stoppen met roken 3 De effecten van roken op je gezondheid 3 De feiten over roken 4 De voordelen

Nadere informatie

Reken maar eens uit wat je per week, per maand of per jaar uitgeeft aan het kopen van sigaretten, sigaren of andere rookwaren!

Reken maar eens uit wat je per week, per maand of per jaar uitgeeft aan het kopen van sigaretten, sigaren of andere rookwaren! Bezint voor ge begint ROKEN Stoppen met roken is niet eenvoudig! Iets afleren is altijd veel moeilijker dan iets aanleren. DAAROM: begin niet met roken! WANT: In tabaksrook zitten heel wat stoffen die

Nadere informatie

Invloed van aannames in modellen van kosteneffectiviteit onderzoek

Invloed van aannames in modellen van kosteneffectiviteit onderzoek Invloed van aannames in modellen van kosteneffectiviteit onderzoek Paul van Gils Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) Centrum Voeding, Preventie en Zorg Afdeling Kwaliteit van Zorg en Gezondheidseconomie

Nadere informatie

De risico s van roken zijn legio. Hieronder staat een drietal voorbeelden die met onderzoek zijn aangetoond :

De risico s van roken zijn legio. Hieronder staat een drietal voorbeelden die met onderzoek zijn aangetoond : Wellness Guide Stoppen met roken "Je hoeft niets op te geven. Roken geeft geen echt plezier. Het is slechts een illusie, net zoiets als met je hoofd tegen een muur aan bonken zodat het een opluchting is

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M.

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M. Regionale VTV 2011 Levensverwachting en sterftecijfers Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Levensverwachting en sterftecijfers Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van

Nadere informatie

Rookt u? En denkt u erover om te stoppen? De rook-stop-polikliniek kan u hierbij helpen.

Rookt u? En denkt u erover om te stoppen? De rook-stop-polikliniek kan u hierbij helpen. Rookt u? En denkt u erover om te stoppen? De rook-stop-polikliniek kan u hierbij helpen. De rook-stop-polikliniek Zoals bekend is roken zeer schadelijk voor de gezondheid. Daarom heeft het St. Anna Ziekenhuis

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ROKEN. SylvieThenard@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ROKEN. SylvieThenard@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ROKEN SylvieThenard@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Overzicht van onderwijs. Van ideologie naar bewijskracht: Wat zijn de resultaten van onderzoek naar effectiviteit van preventieve maatregelen?

Overzicht van onderwijs. Van ideologie naar bewijskracht: Wat zijn de resultaten van onderzoek naar effectiviteit van preventieve maatregelen? Overzicht van onderwijs Van ideologie naar bewijskracht: Wat zijn de resultaten van onderzoek naar effectiviteit van preventieve maatregelen? 1. Hoe belangrijk is een bepaalde oorzaak? * maten van attributie

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) De SMOKE studie Achtergrond Chronisch obstructief longlijden, ook wel Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) genoemd, word gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ten gevolge van onder andere

Nadere informatie

Eelco Over Talitha Feenstra Boukje van Gelder

Eelco Over Talitha Feenstra Boukje van Gelder Doelmatigheid van tabaksontmoedigingsbeleid gespecificeerd naar sociaal economische status: evaluatie van vergoedingen en accijnzen 1 Eelco Over Talitha Feenstra Boukje van Gelder Tabaksmaatregelen 2011

Nadere informatie

Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1

Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1 Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1 De informatie over deze CAP-code wordt opgesplitst in drie delen: (I) Betekenis: De betekenis van code 1 bij de Tabak- en alcoholgebruik-cap.

Nadere informatie

ENQUÊTE: GEEN DOORBRAAK VOOR DE ELEKTRONISCHE SIGARET

ENQUÊTE: GEEN DOORBRAAK VOOR DE ELEKTRONISCHE SIGARET ENQUÊTE: GEEN DOORBRAAK VOOR DE ELEKTRONISCHE SIGARET Brussel, juli 2014 Volgens de nieuwe rookenquête van kent de elektronische sigaret geen doorbraak in België in 2014. Slechts 0,5% van de bevolking

Nadere informatie

ROOKGEDRAG IN BELGIË 2014

ROOKGEDRAG IN BELGIË 2014 ROOKGEDRAG IN BELGIË 2014 Een rapport aan Stichting tegen Kanker GfK Belgium 2014 Rookgedrag in België 20 August 2014 1 Inleiding: Achtergrond en doelstellingen Onderzoeksmethode GfK Belgium 2014 Rookgedrag

Nadere informatie

Chapter 11 Samenvatting

Chapter 11 Samenvatting Chapter 11 Samenvatting 185 SAMENVATTING Economische evaluatie van Preventie Van tekentafel tot de dagelijkse praktijk De kosten van de gezondheidszorg zijn de afgelopen jaren enorm gestegen. Daarom is

Nadere informatie

matige alcohol consumptie gezondheid

matige alcohol consumptie gezondheid matige alcohol consumptie positief voor gezondheid R e s u l t a t e n v a n 3 j a a r w e t e n s c h a p p e l i j k o n d e r z o e k Matige en regelmatige alcoholconsumptie heeft overall een positief

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

lesbrief roken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

lesbrief roken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud Les 1: Kennismaking met roken 3 Meer of minder rook? 3 Roken en jouw gezondheid 4 Roken en verslaving 5

Nadere informatie

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is.

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Roken Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Inleiding In restaurants,wijkcentra,kantines van sporthallen en op het werk roken

Nadere informatie

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE 1 Drugs en Senioren Drugs en Senioren Prof Dr M Vandewoude Universitair Centrum Geriatrie Antwerpen 2 3 Wat wordt juist bedoeld? «Echte drugs» Alcohol Psychotrope medicatie

Nadere informatie

BENT U ER KLAAR VOOR? Stoppen met roken, het Vlietland Ziekenhuis helpt

BENT U ER KLAAR VOOR? Stoppen met roken, het Vlietland Ziekenhuis helpt Polikliniek Longgeneeskunde BENT U ER KLAAR VOOR? Stoppen met roken, het Vlietland Ziekenhuis helpt STOPPEN MET ROKEN Langzamerhand weet iedereen dat roken een ongezonde gewoonte is. Roken speelt een belangrijke

Nadere informatie

PERSBERICHT Stichting tegen Kanker Leuvensesteenweg 479 1030 Brussel 02/743 45 75 (communicatie)

PERSBERICHT Stichting tegen Kanker Leuvensesteenweg 479 1030 Brussel 02/743 45 75 (communicatie) Bijlagen 1. RESULTATEN ENQUÊTE DEDICATED RESEARCH OMTRENT ROOKVRIJE CAFÉS 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 2. INFORMATIEFICHE PASSIEF ROKEN Passief roken = passief ziek worden Eindelijk is het zover: vanaf 1

Nadere informatie

Sterfte aan hart- vaatziekten in dertig jaar gehalveerd Minder sterfte vooral door betere diagnostiek en behandeling

Sterfte aan hart- vaatziekten in dertig jaar gehalveerd Minder sterfte vooral door betere diagnostiek en behandeling Forse daling sterfte Trends in sterfte en ziekenhuisopnamen Meer ziekenhuisopnamen Sterfte neemt af 12 Meer kankerpatiënten Meer nieuwe gevallen, minder sterfte Grootste sterfte door longkanker Sterke

Nadere informatie

Stoppen met roken. Longgeneeskunde

Stoppen met roken. Longgeneeskunde Stoppen met roken Longgeneeskunde Waarom is stoppen met roken zo moeilijk? Wie eenmaal begonnen is met roken, komt daar moeilijk vanaf. Roken is een verslaving. Nicotine is één van de sterkst verslavende

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Preventie van wiegendood bij zuigelingen

Preventie van wiegendood bij zuigelingen Preventie van wiegendood bij zuigelingen Edith Hesse Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 71

Nadere informatie

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Samen zorgen Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Goof Zonneveld, huisarts in Sint Pancras en kaderhuisarts HVZ Secundaire preventie Verbinding tussen 2 e en 1 e lijn NVVC-Connect

Nadere informatie

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta.

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta. Niet dezelfde piramide voor elke vraag Evidence piramide Gecontroleerde studies Welk studie type? 3 1 Effect van roken op longkaner Richard Doll 1951: prospectieve studie 2/3 mannelijke Britse artsen Goede

Nadere informatie

Dagen van de tabakologie

Dagen van de tabakologie Het tabakspreventieteam van de VRGT nodigt u uit op de eerste editie Dagen van de tabakologie 26 en 27 november 2012 Antwerp Expo De voorbije twintig jaar bouwde het tabakspreventieteam van de VRGT aan

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

LESBRIEF OVER ROKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144

LESBRIEF OVER ROKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 LESBRIEF OVER ROKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Lesbrief over Roken Colofon: Deze lesbrief hoort bij het Preventie Project Roken dat wordt uitgevoerd door

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Inleiding, doelstellingen en methoden. conclusie

Inleiding, doelstellingen en methoden. conclusie 1 Overzicht Inleiding, doelstellingen en methoden Resultaten conclusie 2 Onderzoeksteam Samenwerking met 3 Tallinn Charter WHO 2008 4 Strategische doelstellingen 1. Meten en evalueren van de Belgische

Nadere informatie

Resultaten voor België Cardiovasculaire preventie Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Cardiovasculaire preventie Gezondheidsenquête, België, 1997 6.8.1. Inleiding In deze module worden 2 specifieke preventiedomeinen behandeld: de hypertensie en de hypercholesterolemie. De hart- en vaatziekten zijn aandoeningen die uit het oogpunt van volksgezondheid,

Nadere informatie

PIL juni 2009. Nicorette Microtab Lemon 2 mg, tablet voor sublinguaal gebruik (Nicotine)

PIL juni 2009. Nicorette Microtab Lemon 2 mg, tablet voor sublinguaal gebruik (Nicotine) Bijsluiter Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Dit geneesmiddel is zonder voorschrift verkrijgbaar. Desalniettemin dient u Nicorette Microtab Lemon

Nadere informatie

Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten

Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten Beter voor elkaar 2 Roken als je zwanger probeert te worden Minder vruchtbaar Roken maakt vrouwen en mannen minder vruchtbaar.

Nadere informatie

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden.

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden. De waardebepaling van nieuwe producten en services in de zorg Het beantwoorden van de vraag of nieuwe producten en services in de zorg daadwerkelijk meerwaarde brengen is niet gemakkelijk. Er is een levendige

Nadere informatie

Het Trainen van Gezondheidsprofessionals in Stoppen-met-rokenbegeleiding: een Systematische Review

Het Trainen van Gezondheidsprofessionals in Stoppen-met-rokenbegeleiding: een Systematische Review Het Trainen van Gezondheidsprofessionals in Stoppen-met-rokenbegeleiding: een Systematische Review K.V. Carson¹, M.E.A. Verbiest², M.R. Crone², M.P. Brinn¹, A.J. Esterman³, W.J.J. Assendelft², B.J.Smith

Nadere informatie

JAARVERSLAG TABAKSTOP STICHTING TEGEN KANKER VRAAGT OVERHEID OM SLIMMERE TERUGBETALING ROOKSTOPMEDICATIE

JAARVERSLAG TABAKSTOP STICHTING TEGEN KANKER VRAAGT OVERHEID OM SLIMMERE TERUGBETALING ROOKSTOPMEDICATIE JAARVERSLAG TABAKSTOP STICHTING TEGEN KANKER VRAAGT OVERHEID OM SLIMMERE TERUGBETALING ROOKSTOPMEDICATIE 48% van de rokers die Tabakstop begeleidt zijn zware rokers 22% heeft al meer dan 5 stoppogingen

Nadere informatie

Stoppen met roken is altijd, op elke leeftijd, de moeite waard. Jaarlijks lukt het tienduizenden mensen om te stoppen. Vanaf de eerste dag krijgen

Stoppen met roken is altijd, op elke leeftijd, de moeite waard. Jaarlijks lukt het tienduizenden mensen om te stoppen. Vanaf de eerste dag krijgen niet roken Stoppen met roken is altijd, op elke leeftijd, de moeite waard. Jaarlijks lukt het tienduizenden mensen om te stoppen. Vanaf de eerste dag krijgen hart- en bloedvaten het gemakkelijker. 3 Niet

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

IK STOP. www.nicorette.be. is het beslist, Met. nicorette helpt je succesvol stoppen met roken.

IK STOP. www.nicorette.be. is het beslist, Met. nicorette helpt je succesvol stoppen met roken. Met is het beslist, IK STOP. nicorette helpt je succesvol stoppen met roken. nicorette bevat nicotine en is een geneesmiddel voor volwassenen. Buiten het bereik van kinderen houden. Geen langdurig gebruik

Nadere informatie

Infobrochure. Stoppen met roken. mensen zorgen voor mensen

Infobrochure. Stoppen met roken. mensen zorgen voor mensen Infobrochure Stoppen met roken mensen zorgen voor mensen Het belang van motivatie Wanneer je wilt stoppen met roken, heb je de meeste kans op slagen als je zelf gemotiveerd bent om te stoppen. Wanneer

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Roken. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Roken

Regionale VTV 2011. Roken. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Roken Regionale VTV 2011 Roken Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Roken Auteurs: Drs. I.H.F. van Veggel, GGD Hart voor Brabant Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen,

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

ROOKSTOPBEGELEIDING IN DE APOTHEEK. Stagedag KLAV 20 januari 2014 Apr. Bart Maris

ROOKSTOPBEGELEIDING IN DE APOTHEEK. Stagedag KLAV 20 januari 2014 Apr. Bart Maris ROOKSTOPBEGELEIDING IN DE APOTHEEK Stagedag KLAV 20 januari 2014 Apr. Bart Maris TABAK: EEN VERSLAVENDE DRUG James et al. 1994 MECHANISME VAN VERSLAVING BELONINGSSYSTEEM: Gelegen in het mesocorticolimbisch

Nadere informatie

samenvatting de belangrijkste vraagstellingen van dit proefschrift zijn:

samenvatting de belangrijkste vraagstellingen van dit proefschrift zijn: Samenvatting Hodgkin lymfoom en zaadbalkanker zijn beide zeldzame maligniteiten die voornamelijk bij jong-volwassenen voorkomen. Beide ziekten hebben tegenwoordig een uitstekende prognose, o.a. door de

Nadere informatie

Rookvrij Opgroeien. Het bespreken van meeroken binnen de JGZ 0-4 jaar

Rookvrij Opgroeien. Het bespreken van meeroken binnen de JGZ 0-4 jaar Rookvrij Opgroeien Het bespreken van meeroken binnen de JGZ 0-4 jaar Voorlichting is en blijft belangrijk om voor een verdere daling in het meeroken te zorgen. STIVORO heeft daarom jarenlang het succesvolle

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Regionale VTV 2011 Ziekten in de toekomst Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen, GGD Hart voor

Nadere informatie

roken WWW.VOORKOM.NL

roken WWW.VOORKOM.NL UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud Les 1: Kennismaking met roken 3 Meer of minder rook? 3 Roken en jouw gezondheid 4 Roken en verslaving 5

Nadere informatie

24 mei 2005 Jaarbeurs Utrecht. Stoppen met roken. Drs. M. de Wee Verpleegkundig hoofd Oncologie TweeSteden ziekenhuis Tilburg

24 mei 2005 Jaarbeurs Utrecht. Stoppen met roken. Drs. M. de Wee Verpleegkundig hoofd Oncologie TweeSteden ziekenhuis Tilburg 24 mei 2005 Jaarbeurs Utrecht Stoppen met roken Drs. M. de Wee Verpleegkundig hoofd Oncologie TweeSteden ziekenhuis Tilburg Stoppen met roken Feiten over stoppen met roken en kanker Verpleegkundigen en

Nadere informatie

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011 cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 211 Sterfte bij vrouwen en mannen Hart- en vaatziekten zijn een belangrijke oorzaak van overlijden

Nadere informatie

Leef rookvrij Geef kanker minder kans

Leef rookvrij Geef kanker minder kans Leef rookvrij Geef kanker minder kans Inhoud Stoppen met roken weer vergoed 3 Hulp bij stoppen met roken 5 Roken en kanker 9 Wilt u meer informatie? 11 Stoppen met roken weer vergoed Misschien wilt u zelf

Nadere informatie

De reglementering van Electronische sigaretten in België en de EU. Luk Joossens, Leuven 6 Mei 2014

De reglementering van Electronische sigaretten in België en de EU. Luk Joossens, Leuven 6 Mei 2014 De reglementering van Electronische sigaretten in België en de EU. Luk Joossens, Leuven 6 Mei 2014 08/05/2014 2 08/05/2014 3 Het gebruik van de elektronische sigaret 0,2% rokers rookten een elektronische

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

factoren voor de concentratie van de uitgaven van de gezondheidszorg

factoren voor de concentratie van de uitgaven van de gezondheidszorg 3Studie factoren voor de concentratie van de uitgaven van de gezondheidszorg Een groep van tien procent Belgische consumenten is in haar eentje verantwoordelijk voor 72% van de uitgaven geneeskundige verzorging!

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES VERTEGENWOORDIGING & STUDIES EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES Eind 2013 hebben de Onafhankelijke Ziekenfondsen een analyse gemaakt van de concentratie van de uitgaven

Nadere informatie

E-sigaret, hulpmiddel of nieuw probleem?

E-sigaret, hulpmiddel of nieuw probleem? Roken staat gelijk aan harddrugs Uitspraak Wim van den Brink, hoogleraar verslavingsgeneeskunde AMC 20-01-2015 E-sigaret, hulpmiddel of nieuw probleem? Trudi Tromp-Beelen verslavingsarts KNMG, Jellinek/Arkin

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting Verloskunde. Roken en zwangerschap. Inhoudsopgave. Als je zwanger probeert te worden 2. Als je zwanger bent 3

Patiëntenvoorlichting Verloskunde. Roken en zwangerschap. Inhoudsopgave. Als je zwanger probeert te worden 2. Als je zwanger bent 3 Patiëntenvoorlichting Verloskunde Roken en zwangerschap Inhoudsopgave Als je zwanger probeert te worden 2 Als je zwanger bent 3 Na de zwangerschap 5 Stoppen met roken 6 Tips om te stoppen 7 Hulp bij het

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

ROOKGEDRAG IN BELGIË. Een rapport aan Stichting Tegen Kanker. GfK Significant 2013 Rookgedrag in België 14 August 2013 1

ROOKGEDRAG IN BELGIË. Een rapport aan Stichting Tegen Kanker. GfK Significant 2013 Rookgedrag in België 14 August 2013 1 ROOKGEDRAG IN BELGIË Een rapport aan Stichting Tegen Kanker GfK Significant 2013 Rookgedrag in België 14 August 2013 1 Inleiding: Achtergrond en doelstellingen Onderzoeksmethode GfK Significant 2013 Rookgedrag

Nadere informatie

Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 2007

Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 2007 Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 27 Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding worden gebruikt (M. Heijmans, NIVEL, Oktober 27). LEVEN MET COPD VRAAGT OM LEF

Nadere informatie

Luchtvervuiling en gezondheidsrisico s: de klinische inzichten

Luchtvervuiling en gezondheidsrisico s: de klinische inzichten SYMPOSIUM Luchtvervuiling en gezondheidsrisico s: de klinische inzichten 1 oktober 2014 Renée van Snippenburg longarts Diakonessenhuis Utrecht Disclosures Geen European Respiratory Society 2014 Luchtvervuiling

Nadere informatie

Bespreking 5.2.2.2. page 1

Bespreking 5.2.2.2. page 1 Ziekten en langdurige aandoeningen (verder kortweg aandoeningen genoemd) brengen specifieke gevolgen met zich mee voor de gezondheidsbeleving, het dagelijks functioneren en het gebruik van de gezondheidszorg.

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Voorbeeld adviesrapport MedValue

Voorbeeld adviesrapport MedValue Voorbeeld adviesrapport MedValue (de werkelijke naam van de innovatie en het ziektebeeld zijn verwijderd omdat anders bedrijfsgevoelige informatie van de klant openbaar wordt) Dit onafhankelijke advies

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2006: Roken

Jongeren en Gezondheid 2006: Roken Resultaten HBSC - Roken Jongeren en Gezondheid : Roken Inleiding Ondanks de vele rapporten en boodschappen over de negatieve gevolgen van roken, blijft tabaksgebruik de grootste vermijdbare oorzaak van

Nadere informatie

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Katia Verhamme, MD, PhD Epidemioloog OLV Ziekenhuis-Aalst Erasmus MC Rotterdam 20 april 2013

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

Health. 5h Roken 1. Theorieboek. TFG Hellegers 18-5-2013. Wat zit er in een sigaret?

Health. 5h Roken 1. Theorieboek. TFG Hellegers 18-5-2013. Wat zit er in een sigaret? 5h Roken 1 Dagelijks proberen in Nederland alleen al honderden mensen te stoppen met roken. Soms met succes maar vooral ook met ergernis en frustratie. De strijd tegen de sigaret of sigaar is geen makkelijke

Nadere informatie

Ustekinumab. (Stelara) Dermatologie

Ustekinumab. (Stelara) Dermatologie Ustekinumab (Stelara) Dermatologie Inhoudsopgave Inleiding 4 1. Hoe werkt Ustekinumab (Stelara) 4 2. Wat moet u weten voordat u Ustekinumab (Stelara) gebruikt 5 Gebruik Ustekinumab (Stelara) niet 5 Wees

Nadere informatie

Gezondheidsindicatoren 2005 Vlaams Gewest. Algemene sterftecijfers

Gezondheidsindicatoren 2005 Vlaams Gewest. Algemene sterftecijfers Vlaams Gewest Gepubliceerd op: http://www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers.aspx - oktober 2007 Door: Cloots Heidi, De Kind Herwin, Kongs Anne, Smets Hilde Afdeling Informatie & Ondersteuning Inhoudsopgave...

Nadere informatie

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: WGO (2004) over Psychoactieve Drugs Tabak, Alcohol, en Verboden middelen Samenvatting en details: GreenFacts Context - Psychoactieve drugs zoals tabak, alcohol,

Nadere informatie

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013 Samenvatting Twente Versie 2, oktober 2013 Twente varieert naar stad en platteland In Twente wonen 626.500 mensen waarvan de helft woont in één van de drie grote steden. Tot 2030 zal de Twentse bevolking

Nadere informatie

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL PATIËNTENINFORMATIE Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL Inhoudsopgave 1 Voorwoord.............................................................................. 3 2 Zorroo ondersteunt

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting.

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting. Feiten en cijfers Uitgave van de Nederlandse Hartstichting November 211 Beroerte Definitie Beroerte (in het Engels Stroke ), ook wel aangeduid met cerebrovasculaire aandoeningen/accidenten/ziekte (CVA),

Nadere informatie

Sterfte door roken in Nederland: 1,2 miljoen tabaksdoden tussen 1950 en 2015

Sterfte door roken in Nederland: 1,2 miljoen tabaksdoden tussen 1950 en 2015 Oorspronkelijke stukken Sterfte door roken in Nederland: 1,2 miljoen tabaksdoden tussen 1950 en 2015 l.g.a.bonneux, c.w.n.looman en j.w.coebergh Grootschalig gebruik van tabak is, in tegenstelling tot

Nadere informatie

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van:

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: 1 CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE BIJ VROUWEN. 2 SENSIBILISATIE van de vrouw

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

CAP : Tabak- en alcoholgebruik. Maart 2008 PROBLEEM

CAP : Tabak- en alcoholgebruik. Maart 2008 PROBLEEM CAP : Tabak- en alcoholgebruik Maart 2008 I PROBLEEM Deze CAP handelt over het gebruik van alcohol en tabak bij ouderen. Overmatig alcoholgebruik en elke vorm van tabakgebruik worden geassocieerd met allerlei

Nadere informatie

Socio-economische ongelijkheden in gezondheid in het Vlaams Gewest

Socio-economische ongelijkheden in gezondheid in het Vlaams Gewest Socio-economische ongelijkheden in gezondheid in het Vlaams Gewest Analyse indicatoren Gezond leven Analyse van de gezondheidsenquête in opdracht van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid Door Sabine

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015 Zwangerschap bij de psychiatrische patient Bernke te Winkel Wetenschappelijk medewerker Teratologie Informatie Service TIS kenniscentrum Cijfers telefoondienst TIS Informatie geven Website (en boek) -

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn N. Fraeyman Maart 2012 1 Scope van de presentatie 1. Afbakening van het onderwerp 2. Alternatieve therapieën en rugpijn 3. Bestuderen van

Nadere informatie

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Zelf echo s uitvoeren bij IVF Hoe betrouwbaar zijn de beelden? Hoe vaak worden vrouwen zwanger? Hoe voelende koppelszicherbij? Watkosthet? 1 Hoe betrouwbaar

Nadere informatie