SAMENVATTING Hoofdstuk 1.1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SAMENVATTING Hoofdstuk 1.1"

Transcriptie

1 SAMENVATTING Landbouw en veeteelt zijn belangrijke economische activiteiten, omdat ze ons voedsel leveren. Tegenwoordig wordt geprobeerd om een zo groot mogelijke opbrengst te krijgen tegen minimale kosten. In de veeteelt worden daarom stoffen aan het voer toegevoegd. Tegen het gebruik van vitamines en mineralen bestaat weinig bezwaar, maar de toevoeging van geneesmiddelen is omstreden, zeker als dit uitsluitend gebeurt om de groei van het dier te bevorderen. Als een dier een geneesmiddel krijgt, dan blijven er gedurende korte of langere tijd kleine hoeveelheden achter in de weefsels en organen, de zogenaamde residuen. Omdat deze residuen schadelijk kunnen zijn voor de consument, zijn er wetten gemaakt die ervoor moeten zorgen dat de hoeveelheden aanvaardbaar blijven. Deze wetgeving wordt in Nederland grotendeels bepaald door de Europese Unie (EU). Sinds 1988 is het gebruik van groeibevorderaars verboden. In 1996 is dit verbod bevestigd en zijn de sancties verder uitgebreid. Een overzicht van de relevante wetgeving is te vinden in Hoofdstuk 1.1. Er worden verschillende soorten groeibevorderaars gebruikt: anabole steroïden, ß-agonisten en antibiotica. Antibiotica beïnvloeden de opname van voedingsmiddelen in de darm door de samenstelling van de microflora te veranderen. Deze stoffen worden verder in dit proefschrift niet behandeld. De anabole steroïden worden al sinds de jaren vijftig gebruikt als groeibevorderaars. Ze worden onderverdeeld in drie groepen op basis van hun effecten: androgenen, oestrogenen en progestagenen. Androgenen zijn afgeleid van het mannelijk hormoon testosteron. Ze hebben het meeste effect bij vrouwelijke, bij jonge en bij gecastreerde dieren. Tevens zijn dit de meest gebruikte dopingmiddelen door atleten. Oestrogenen en progestagenen zijn vrouwelijke hormonen, afgeleid van respectievelijk oestradiol en progesteron. Ze worden meestal samen gegeven met androgenen om bijwerkingen te verminderen. Bij jonge en bij gecastreerde dieren hebben ze ook een groeibevorderend effect. Er worden nog twee groepen stoffen met een oestrogene werking bij de anabole steroïden behandeld: de stilbenen en de resorcylic acid lactones. Het bekendste stilbeen is diethylstilbestrol (DES), dat vooral bekend is geworden door de DES-dochters en - zonen. De resorcylic acid lactones zijn afgeleid van het schimmel product zearalenon. Omdat de meeste steroïden snel afgebroken worden, nadat ze uit de darm opgenomen zijn, worden ze via implantaten of injecties in spieren toegediend. Op de toedieningsplaats blijven relatief grote hoeveelheden stof achter. Wanneer vlees met residuen van anabole steroïden gegeten wordt, geldt ook weer dat de meeste na opname snel af- 235

2 gebroken worden. Wanneer de stof toch in het lichaam terecht komt, wordt dit meestal niet opgemerkt, omdat er slechts een kortdurende verstoring van het hormonenevenwicht optreedt. Het gebruik van de anabole steroïden is met name verboden, omdat deze stoffen kankerverwekkend zijn. Het verbod op het gebruik van anabole steroïden wordt gecontroleerd door monsters, genomen in het slachthuis en op de boerderij tijdens het vetmesten, te analyseren. Hiervoor worden op dit moment hoofdzakelijk methoden gebaseerd op gaschromatografie (GC) met als detector een massaspectrometer (MS) gebruikt. De voordelen van deze methoden zijn dat veel stoffen in één keer gescheiden kunnen worden en dat het massaspectrum gebruikt kan worden voor identificatie van de gedetecteerde stoffen. Nadelen zijn dat er uitgebreide en tijdrovende monstervoorbewerkingsmethoden nodig zijn en dat de techniek duur is. In het huidige onderzoek is geprobeerd om een aantal snelle en kostenbesparende methoden te ontwikkelen die het opsporen en identificeren van een groot aantal potentiële groeibevorderaars in de urine van slachtrunderen mogelijk zouden maken. Dit is gebeurd in het kader van een door de EU gefinancierd onderzoeksproject (AIR3-CT ). Dit onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met het Laboratoire d Hormonologie, Centre d Economie Rurale, Marloie, België; Lab Chrom 1, Merck KGaA, Darmstadt, Duitsland; en het Laboratorium voor Analytische Residu Onderzoek/ Community Reference Laboratory, RIVM, Bilthoven, Nederland. In Hoofdstuk 2 wordt de ontwikkeling van een nieuwe screeningsmethode voor anabole steroïden in kalfurine beschreven. Eerst werden de steroïden gedeconjugeerd met behulp van enzymen uit de Helix Pomatia slak. Vervolgens werd het monster geëxtraheerd, eerst met een C18 SPE kolom en daarna met een alumina SPE kolom (SPE is vaste fase extractie). Het extract werd geanalyseerd met een nieuwe HPLC methode (HPLC is hoge druk vloeistofchromatografie). De steroïden werden gescheiden op een reversed phase kolom met behulp van een gradient van acetonitril en water. De stoffen werden gedetecteerd met een diode array detector, die het hele UV spectrum opneemt. Door een combinatie van de gecorrigeerde retentietijd en het UV spectrum te gebruiken werd het identificerend vermogen van de methode vergroot. De methode werd getest met 19 vertegenwoordigers van de vijf hierboven genoemde groepen anabole steroïden. De recoveries lagen boven de 65% met een acceptabele herhaalbaarheid van minder dan 32%, wanneer de steroïden toegevoegd werden aan kalfsurine in een concentratie van 25 ng/ml. De detectielimieten lagen tussen ng, maar voor de helft van de stoffen - waaronder de meeste synthetische steroïden - waren ze lager dan 10 ng. De methode lijkt daarom vooral geschikt voor monsters genomen op boerderijen, omdat de concentraties van de steroïden dan hoger zijn. De HPLC-methode kan ook gebruikt worden als 236

3 hulpmiddel bij de identificatie van in beslag genomen preparaten. Door de aanwezigheid van metabolieten van endogene hormonen in de urine van volwassen dieren bleek het niet mogelijk om de synthetische steroïden te detecteren, met uitzondering van trenbolon. De ß-agonisten worden sinds het eind van de jaren tachtig als illegale groeibevorderaars gebruikt. Clenbuterol is de bekendste en belangrijkste vertegenwoordiger van deze groep. De ß-agonisten zijn oorspronkelijk ontwikkeld als medicijnen tegen asthma, maar later bleek dat bij een dosis die 10 keer zo hoog is als de therapeutische dosis, een groeibevorderend effect optreedt; hierbij neemt de hoeveelheid vet af en de hoeveelheid spierweefsel toe. Na toediening blijven er residuen achter in de organen en de weefsels van het dier. Hoewel clenbuterol vrij snel uitgescheiden wordt, is het al in hele lage doses werkzaam. Inmiddels zijn er al een aantal voedselvergiftigingen bij grotere groepen personen veroorzaakt door residuen van clenbuterol beschreven. Voor de controle van het verbod op het gebruik van de ß-agonisten worden, net als voor de steroïden, monsters genomen in slachthuizen en op boerderijen. Voor de analyse worden zowel GC-MS- als HPLC-methoden gebruikt, voorafgegaan door een meer of minder uitgebreide monstervoorbewerking. De beschreven methoden zijn meestal ontwikkeld voor één of een paar stoffen. Dit heeft onder andere te maken met het feit dat er twee chemisch nogal verschillende groepen ß-agonisten zijn: fenolen en anilines. In Hoofdstuk 3 is de ontwikkeling van verschillende nieuwe analysemethoden voor de ß- agonisten beschreven. Er zijn twee strategieën gevolgd: directe analyse met ionenmobiliteitsspectrometrie (IMS, Hoofdstuk 3.1) en HPLC-analyse na extractie uit het monster (Hoofdstukken 3.2, 3.3 en 3.4). Bij IMS wordt het monster op een teflon filter door verhitting in de gasfase gebracht en naar een ionisatiekamer getransporteerd. Hier vinden verschillende soorten reacties plaats, waardoor zowel positief als negatief geladen ionen ontstaan. Bij ons onderzoek werden de positief geladen ionen in de scheidingskamer gelaten. Hier worden de ionen gescheiden op lading door het aanwezige electrische veld en op basis van hun ruimtelijke structuur door botsingen met neutrale gasdeeltjes die in tegengestelde richting bewegen. De tijd die een ion nodig heeft om bij de detector te komen wordt gemeten en omgerekend naar de gereduceerde mobiliteit (K 0 ). Deze K 0 is een hulpmiddel bij de identificatie van de gedetecteerde ionen. De grote voordelen van IMS zijn dat er heel snel resultaten zijn en dat de detectielimieten over het algemeen heel laag zijn. Een nadeel is dat het signaal beïnvloed wordt door andere stoffen die in het monster aanwezig zijn. Vanwege de genoemde voordelen hebben we de Ionscan 350 van Barringer Instruments Ltd getest. Dit apparaat wordt onder andere door de douane en op luchthavens gebruikt om drugs en explosieven op te sporen. Eerst is bepaald wat voor signaal de anabole 237

4 steroïden en de ß-agonisten gaven en hoe hoog de detectielimieten ongeveer lagen. De ß- agonisten gaven, in tegenstelling tot the anabole steroïden, een goed signaal. Hierna zijn vervolgexperimenten uitgevoerd met clenbuterol, dat de laagste detectielimiet had. Allereerst is naar de reproduceerbaarheid van het signaal gekeken. Clenbuterol vertoonde twee pieken, die telkens op dezelfde plaats in het plasmagram te zien waren. Wanneer steeds dezelfde hoeveelheid in de Ionscan werd gebracht, bleken de piekhoogtes van de twee pieken nogal te varieren, zowel binnen een serie als tussen twee series. Door de filters voor de analyse op een verwarmingsplaat te drogen in plaats van aan de lucht werd de variatie binnen een serie duidelijk minder. De variatie tussen series kon gereduceerd worden door de signalen te normaliseren op een 100-ng of 300-ng standaard. Vervolgens is gekeken of haarmonsters geanalyseerd konden worden. Menselijk haar bleek gebruikt te kunnen worden om vast te stellen of iemand drugs gebruikt. Door het haar vanaf de wortel in stukjes van 1 cm te knippen en deze segmentjes te analyseren kon het gebruik van cocaïne door de tijd gevolgd worden. De concentraties van clenbuterol in kalfshaar waren ongeveer 100 keer lager dan die van cocaïne in menselijk haar. Tevens bleek dat het clenbuterolsignaal door de aanwezigheid van het kalfshaar onderdrukt werd. Hierdoor bleek het niet mogelijk om clenbuterol in haar van behandelde kalveren aan te tonen. Tenslotte is onderzocht of extracten van urinemonsters geanalyseerd konden worden. Ook nu werd het signaal onderdrukt en wel zover dat er bijna niets van overbleef. Het gebruikte oplosmiddel bleek de grootste signaalvermindering te veroorzaken, maar ook andere reagentia en mee geëxtraheerde urinecomponenten onderdrukten het signaal. Helaas bleek de Ionscan dus onbruikbaar voor complexe monsters als haar en urine, maar IMS kan wel als hulpmiddel bij de identificatie van illegale preparaten gebruikt worden. Omdat clenbuterol de meest misbruikte ß-agonist is, zijn hiervoor twee single-residu methoden ontwikkeld. Voor de extractie zijn disks en traditionele SPE kolommen gebruikt. In beide gevallen werd het extract met een HPLC-UV methode geanalyseerd op een reversed phase kolom met een gebufferde mobiele phase met 22% acetonitril. Voor de extractie werden verschillende reversed phase extractie disks gebruikt. Clenbuterol werd als base bij ph geëxtraheerd. Zowel C2 als C8 disks bleken bruikbaar om een schoon extract en een goede recovery van clenbuterol te verkrijgen. Voor beide soorten disks werd een detectielimiet van ongeveer 15 ng/ml gevonden. Ten tijde van ons onderzoek waren er nog geen disks met kationwisselaars beschikbaar. Deze zouden mogelijk een beter resultaat gegeven hebben. Bij de andere extractiemethode werd gebruik gemaakt van traditionele SPE kolomen met zowel C8- als kationwisselaars-functies (een mixed mode kolom). Het monster werd in zuur milieu op de kolom gebracht, zodat 238

5 clenbuterol geladen was en aan de kationwisselaar gebonden werd. Er kon nu een hoog percentage methanol in water gebruikt worden in de wasstap. Vervolgens werd de kolom basisch gemaakt en met water gewassen. Tenslotte werd clenbuterol met een basisch mengsel van ethanol en hexaan geëlueerd. De recoveries waren goed en herhaalbaar en de extracten van humaan en kalfsurine waren redelijk schoon. Om een nog schoner extract te krijgen wilden we een extractiestap met immunoaffiniteitschromatografie (IAC) toevoegen. Hierbij worden antilichamen tegen de stof die geëxtraheerd moet worden, aan een dragermateriaal gebonden en tot extractiekolom verwerkt. Een antilichaam tegen salbutamol is geschikt voor de extractie van de meeste ß-agonisten. Hiervan is gebruik gemaakt voor de ontwikkeling van een multi-residu methode. Een voorextractie met Extrelut materiaal bleek noodzakelijk te zijn om goede recoveries te krijgen. Na de IAC extractie volgde nog een SPE extractie met de mixed mode kolom. De SPE procedure moest aangepast worden omdat een aantal stoffen al voor de elutiestap van de kolom gewassen werden. Het extract werd geanalyseerd met een nieuwe HPLC-methode met amperometrische detectie. De stoffen werden gescheiden op een reversed phase kolom met een gebufferde mobiele fase met een ion-paar reagens waaraan tot 30% acetonitril toegevoegd werd. Uiteindelijk konden alleen de vijf anilines bepaald worden, waarbij de procedure voor cimaterol afweek van die voor de andere vier stoffen. De drie geteste fenolen konden niet van de Extrelut kolom geëlueerd worden. De methode bleek zowel met als zonder de IAC extractie bruikbaar te zijn. Met de IAC stap was het extract schoner, maar zonder waren de recoveries hoger. De detectielimieten lagen in het lage ng/ml gebied. De methode lijkt dus goed bruikbaar als screeningsmethode voor de anilines in kalfsurine. De ontwikkelde methoden zijn bedoeld als onderdelen van een nieuw screeningssysteem gebaseerd op de principes van de systematisch toxicologische analyse (STA). STA heeft als doel het aantonen en identificeren van schadelijke stoffen in een monster en het vaststellen dat andere schadelijke stoffen afwezig zijn. Voor algemeen gebruik zijn inmiddels een GC- en een HPLC- methode en diverse TLC-systemen ontwikkeld. Ook voor de anabole steroïden en de ß-agonisten zijn in dit project door ons en onze partners GC-, HPLC- en TLC-methoden ontwikkeld. De GC- en HPLC-procedures zijn beschreven in Hoofdstuk 4.1. In Hoofdstuk 4.2 wordt het beoogde identificatiesysteem besproken. De detectielimieten van de GC- en HPLC-methoden zijn echter hoger dan de eis in de EU-wetgeving (0.5 ng/ml). Deze methoden zijn daarom (nog) niet bruikbaar voor de analyse van urinemonsters genomen in het slachthuis. Wij denken dat deze methoden toch bruikbaar zijn voor monsters genomen op boerderijen. Immers tijdens het vetmesten worden de groeibevorderaars gebruikt en zijn de concentraties van de verboden stoffen in 239

6 de urine veel hoger. De detectielimieten van de TLC-systemen zijn meestal nog hoger. Deze zijn dus alleen bruikbaar, wanneer grote hoeveelheden monster geëxtraheerd kunnen worden. Uiteraard zijn alle systemen geschikt als hulpmiddel bij de identificatie van in beslag genomen, illegale preparaten. Bij STA wordt een gedetecteerde stof geïdentificeerd door de resultaten verkregen met verschillende analysesystemen te combineren. Hiervoor is een computerprogramma ontwikkeld. Een essentieel onderdeel van het programma vormen de databases met analyseresultaten voor circa 900 toxicologisch relevante stoffen. Voor de groeibevorderaars moeten deze databases nog gemaakt worden. Als deze er zijn, kan hetzelfde software programma gebruikt worden om stoffen gedetecteerd met de verschillende methoden te identificeren. Tenslotte bevat Hoofdstuk 5 een drietal appendices met gegevens van relevante stoffen, een lijst met omschrijvingen van de verschillende namen voor runderen en een lijst met gebruikte afkortingen. 240

7 DANKWOORD Als je denkt dat je proefschrift helemaal af is, dan blijkt dat je nog een dankwoord mag/moet schrijven. Het resultaat van mijn overpeinzingen over wie er allemaal zeker bedankt moeten worden, staat hieronder. Allereerst wil ik mijn promotor Rokus de Zeeuw en mijn co-promotor Jan-Piet Franke bedanken. Zij hebben dit onderzoek mogelijk gemaakt en mij de mogelijkheid geboden om het uit te voeren. Hoewel het vooral het laatste jaar een probleem was om jullie op hetzelfde moment in dezelfde kamer om de tafel te brengen, lukte het altijd wel om ergens een gaatje te vinden als er een serieus probleem was. Hiervan was de werkbespreking in de hotelkamer in Marche-en-Famenne een voorbeeld dat het vermelden waard is. Onze reisjes naar Marloie, Darmstadt en Bilthoven vormden meestal de aanleiding voor werkoverleg en waren overigens altijd gezellig. I am indebted to the main sponsor of and the partners in my research project, which was financed by Directorate VI of the European Commission under contract AIR3-CT I want to thank Dr. Ph. Delahaut from CER, Marloie, Dr. G. Wieland and Dr. B. Meyer from Merck KGaA, Darmstadt, and Dr. L.A. van Ginkel and Dr. R.W. Stephany from RIVM, Bilthoven for the nice meetings and the fruitful discussions. Hierbij wil ik speciaal Dr. R.W. Stephany bedanken, die mij de mogelijkheid bood om bijna een jaar in zijn laboratorium te werken terwijl ik wachtte tot ik naar Groningen kon vertrekken. Hierdoor kon ik goed voorbereid aan mijn promotie-onderzoek beginnen. Mijn oudcollega s van het RIVM wil ik bedanken voor de prettige samenwerking ook tijdens mijn promotieonderzoek en voor de discussies tijdens bijeenkomsten en congressen. I want to thank Barringer Instruments Ltd and Andreas Rudolph for giving us the opportunity to test the Ionscan 350 and for their support during the evaluation period. I am also indebted to Graseby Security for giving us the opportunity to test the Narcotec and for their support during the test days. I want to thank Theresa Dirksen for providing us with 3M extraction disks and for the fruitful discussions meetings we had. Alle (ex)-collega s van de vakgroep Analytische Chemie en Toxicologie wil ik bedanken voor de fijne tijd. De talloze discussies tijdens de pauzes en op het lab leveren niet alleen nuttige tips op voor het onderzoek, maar geven ook aan dat er meer is op deze wereld dan alleen ACT. Een aantal collega s wil ik hier speciaal noemen. Zonder JanB was het met dit onderzoek nooit goed afgelopen. Jan, bedankt voor de ontelbare reparaties aan onwillige, oude HPLC-pompen en voor het uitvoeren en op-schrijven van 241

8 het onderzoek met de ß-agonisten (hoofdstuk 3.4). Jaap wil ik bedanken voor de vele nuttige tips bij de ontwikkeling van de SPE methoden. Bij Jolanda heb ik de laatste maanden vaak een praatje gemaakt, als ik het even niet meer zo zag zitten met het schrijven. Ik ben blij dat je mijn paranimf wilt zijn. Verder wil ik hier mijn talloze kamergenoten noemen: JanH en Gerhard op ADL 2 en Yi, Ria, Rixt en tenslotte Mischa op ADL 1. Ook alle andere mensen van de ondersteunende diensten mogen niet ongenoemd blijven. Bij de onderzoeksschool GUIDE heb ik uiteindelijk toch noch een aantal interessante cursussen kunnen volgen. Part of the research described in chapter 3.1.2, and 3.2 was performed by Yi Luo, a postdoc from the Institute of Pharmacology and Toxicology in Beijing who visited us in 1995/1996. Yi, I want to thank you for the work you did, for the numerous discussions and for the things you learned me about the Chinese and the Japanese culture. Ik wil ook de studenten bedanken die een deel van het onderzoek hebben uitgevoerd: mijn capita studenten Bas, Diederik en Ingrid en mijn bijvak student Anna. De leden van de leescommissie, Prof. dr. G.J. de Jong, Prof. dr. A. Ruiter en Prof. dr C. van Peteghem, wil ik bedanken voor de beoordeling van mijn manuscript. Prof. de Jong en Prof. Ruiter ben ik erkentelijk voor de correcties en suggesties voor verbeteringen, die ze na het lezen van de eerste versie doorgegeven hebben. Mijn (vele) teamleden en trainingsmaatjes van Badmintonclub Olympia wil ik bedanken voor de fijne wedstrijden en trainingsavonden. Onze prestaties waren niet altijd even goed, maar het gaat toch vooral om de lol. Erica, jou wil ik bedanken dat je mijn paranimf wilt zijn. Als laatste maar zeker niet als minste volgt nog mijn familie. Mijn ouders wil ik bedanken dat ze mij de mogelijkheid hebben gegeven om de studie van mijn keuze te volgen. Hoewel het wel even slikken was dat ik helemaal naar het hoge Noorden verhuisde, bleven jullie me elke keer trouw opzoeken. Ook vind ik het fijn dat jullie altijd veel belangstelling voor mijn onderzoek hebben getoond, ook al konden jullie mijn verhalen misschien niet altijd helemaal volgen. Ciska, ook al begrijp je helemaal niets van mijn onder-zoek zoals je zelf altijd zegt, dankzij jouw kledingadvies ben ik op 11 september in ieder geval netjes aangekleed. 242

Van STIP chromatografie naar SPE extractie is een kleine stap...

Van STIP chromatografie naar SPE extractie is een kleine stap... Van STIP chromatografie naar SPE extractie is een kleine stap... Als het verhaal in het vorige extract begrepen is dan klinkt de titel van dit hoofdstuk niet zo vreemd. Uitgelegd is dat de zure/neutrale

Nadere informatie

Anabolica als groeibevorderaars bij

Anabolica als groeibevorderaars bij Anabolica als groeibevorderaars bij runderen 052 1 Anabolica als groeibevorderaars bij runderen Inleiding Anabolica zijn stoffen (hormonen) met anabole werking, dat wil zeggen, zij beïnvloeden de stofwisselingsprocessen,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19049 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19049 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19049 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Lindenburg, Petrus Wilhelmus Title: New electromigration-driven enrichment techniques

Nadere informatie

Ciclosporine A bepaling op de LC-MS/MS

Ciclosporine A bepaling op de LC-MS/MS Ciclosporine A bepaling op de LC-MS/MS Abdel Chahbouni en René Vos Laboratorium Klinische Farmacologie en Apotheek VU medisch centrum De Boelelaan 1117 a.chahbouni@vumc.nl Fig.1 Ciclosporine A Inleiding

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 8768 10 juni 2010 Regeling van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van 2 juni 2010, nr. 127994, houdende

Nadere informatie

Geschikt voor grote monsteraantallen

Geschikt voor grote monsteraantallen ELISA (mg eiwit/kg) immunologische test PCR Flowcytometrische methoden (niet het eiwit zelf maar het DNA wordt gedetecteerd, moleculairbiologische test), DNA kwantitatieve analytische methode Specifieke

Nadere informatie

Gearchiveerde versie

Gearchiveerde versie Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen FLVVT I-MET-FLVVT-124 I-MET-FLVVT-124 BEPALING VAN COCCIDIOSTATICA IN DIERENVOEDER MET LC- MS-MS Versie 06 Datum van toepassing 2014-01-21 Opgesteld

Nadere informatie

NFiDENT. De vakbijlage algemeen VAKBIJLAGE. 1. De vakbijlage algemeen. Inleiding Beschrijving van het proces van NFiDENT

NFiDENT. De vakbijlage algemeen VAKBIJLAGE. 1. De vakbijlage algemeen. Inleiding Beschrijving van het proces van NFiDENT VAKBIJLAGE NFiDENT Inhoudsopgave 1. De vakbijlage algemeen 2. Inleiding 3. Beschrijving van het proces van NFiDENT 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. Politie NFI OM Schematische weergave NFiDENT-proces en regulier proces

Nadere informatie

BEPALING VAN LASALOCID-NATRIUM IN DIERENVOEDERS (HPLC)

BEPALING VAN LASALOCID-NATRIUM IN DIERENVOEDERS (HPLC) Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-005 I-MET-FLVVT-005 BEPALING VAN LASALOCID-NATRIUM IN DIERENVOEDERS (HPLC) Versie 04 Datum van toepassing 2014-01-27

Nadere informatie

DUIDELIJKHEID OVER WACHTTIJD

DUIDELIJKHEID OVER WACHTTIJD DUIDELIJKHEID OVER WACHTTIJD DUIDELIJKHEID OVER WACHTTIJD Vanaf 1 januari 2013 bestaat er een verbod tot het afleveren van slachtdieren, waarbij residuen boven de Maximale Residu Limiet, of een verboden

Nadere informatie

Clenbuterol. Clenbuterol

Clenbuterol. Clenbuterol 123 1 Clenbuterol door drs. R. Schilt, apotheker Sectie Groeibevorderaars Rijks-Kwaliteitsinstituut voor land- en tuinbouwprodukten (RIKILT-DLO) Postbus 230, 6700 AE Wageningen 1. Inleiding 123 3 2. Chemische

Nadere informatie

Diervoeders - Bepaling van sulfadimidine-na - HPLC. RSVnr A0148, DAMcode 0800302, editie nr. 4, 07-07-94; Bijlagen zijn niet bijgevoegd.

Diervoeders - Bepaling van sulfadimidine-na - HPLC. RSVnr A0148, DAMcode 0800302, editie nr. 4, 07-07-94; Bijlagen zijn niet bijgevoegd. Stofnaam Type methode Te onderzoeken in Minimum bepaalbaarheidsgrens Herhaalbaarheid Reproduceer-baarheid Categorie Titel Sulfadimidine-natrium HPLC Mengvoeders 20 mg/kg 7 % bij 200-600 mg/kg 1,5-2 x herhaalbaarheid

Nadere informatie

Haloperidol in serum m.b.v. Triple Quad LC-MS

Haloperidol in serum m.b.v. Triple Quad LC-MS Haloperidol in serum m.b.v. Triple Quad LC-MS Richard van Rossen / Henk Trumpie Apotheek Haagse Ziekenhuizen Email: r.vanrossen@ahz.nl Inleiding Sinds februari 2007 heeft het lab van de AHZ de beschikking

Nadere informatie

Bloedalcoholen bepaling met GC-FID op een apolaire kolom

Bloedalcoholen bepaling met GC-FID op een apolaire kolom Bloedalcoholen bepaling met GC-FID op een apolaire kolom E Olijslager en R Langen Klinisch Farmaceutisch Laboratorium TweeSteden ziekenhuis Dr. Deelenlaan 5, 5042 AD Tiiburg. EOlyslager@zamb.tsz.nl Inleiding

Nadere informatie

Vitaminen. Definitie. Classificatie en functie

Vitaminen. Definitie. Classificatie en functie Vitaminen Definitie Vitaminen zijn essentiële organische voedingsstoffen, die in tegenstelling tot andere voedingsstoffen (koolhydraten, vetten, eiwitten) geen energie of bouwstoffen leveren, maar die

Nadere informatie

Pesticidenanalyse: methodevertaling van bodem naar appel. Marina Vanhecke Lab 4 U

Pesticidenanalyse: methodevertaling van bodem naar appel. Marina Vanhecke Lab 4 U Pesticidenanalyse: methodevertaling van bodem naar appel Marina Vanhecke Lab 4 U Kerncijfers KHLim 6000 studenten en 700 personeelsleden 4 campussen 6 departementen 30 bacheloropleidingen + 11 masters

Nadere informatie

Meten en Maken 1. Toets Harris 26-04-2010

Meten en Maken 1. Toets Harris 26-04-2010 Meten en Maken 1 Toets Harris 26-04-2010 Deze toets bestaat uit vier opgaven die even zwaar tellen. De vier opgaven bestaan allemaal uit deelvragen. Maak elke opgave op een apart antwoordblad. Dit maakt

Nadere informatie

2. FederaalLaboratoriumvoorde

2. FederaalLaboratoriumvoorde 2. FederaalLaboratoriumvoorde VoedselveiligheidGentbrugge (FLVVG) Mieke Van de Wiele Belgian Federal Agency for the Safety of the Food Chain 1 FAVV laboratoriumflvvg-mijlpalen 1875: oprichting Rijksontledingslaboratorium

Nadere informatie

De waarde van de expert IGF-1 harmonisatie

De waarde van de expert IGF-1 harmonisatie De waarde van de expert IGF-1 harmonisatie Eef Lentjes Sectie Endocrinologie SKML Jun 2015 doel van laboratorium bepalingen Identificeren van verstoring in een patient en monitoren van behandelingen Goede

Nadere informatie

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven Samenvatting Op weg naar de moleculaire detectie van leven op Mars De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven drastisch veranderd en de verwachtingen voor het

Nadere informatie

Veranderende analysemethoden voor TDM (geneesmiddelconcentraties in humane matrices) en klinische en forensische toxicologie

Veranderende analysemethoden voor TDM (geneesmiddelconcentraties in humane matrices) en klinische en forensische toxicologie LAB-Analyse Analyse 30 oktober 2008, De Kuip Rotterdam Veranderende analysemethoden voor TDM (geneesmiddelconcentraties in humane matrices) en klinische en forensische toxicologie Implementatie van de

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Appendices. Nederlandse samenvatting. Dankwoord. List of publications Bibliography Curriculum Vitae

Appendices. Nederlandse samenvatting. Dankwoord. List of publications Bibliography Curriculum Vitae Nederlandse samenvatting Appendices Dankwoord List of publications Bibliography Curriculum Vitae Mijn promoter, prof. dr. BFAM van der Laan. Beste Bernard, altijd heb ik prettig kunnen samenwerken met

Nadere informatie

VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION

VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Datum laatste aanpassing / Date du dernière adaption MET-FLVVT-096

Nadere informatie

GC of HPLC, that s the question?!

GC of HPLC, that s the question?! GC of HPLC, that s the question?! door Ir. Nico Vonk Avans+ Breda. Toepassingsgebied van de chromatografische technieken WP HT- GC Monster matrix Mengbaarheid met de mobiele fase (HPLC) Vluchtig (GC,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De afgelopen tien jaar is de belangstelling voor de levenswetenschappen sterk toegenomen en zijn de onderzoeksactiviteiten in dit veelomvattende gebied enorm gegroeid. Deze ontwikkelingen

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

Versie 03 Datum van toepassing 2014-04-28

Versie 03 Datum van toepassing 2014-04-28 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-055 I-MET-FLVVT-055 BEPALING VAN RUW VET IN DIERENVOEDERS Versie 03 Datum van toepassing 2014-04-28 Opgesteld

Nadere informatie

Moderne Instrumentele Analyse

Moderne Instrumentele Analyse Moderne Instrumentele Analyse Niels Jonker Massa Spectrometrie Techniek waarbij de te onderzoeken stof wordt geïoniseerd en waarbij vervolgens van de gevormde (fragment)ionen de massa wordt bepaald. Klopt

Nadere informatie

Bijlage: Lab analyse, STIP Handleiding

Bijlage: Lab analyse, STIP Handleiding SYSTEMATISCHE TOXICOLOGISCHE IDENTIFICATIE PROCEDURE (STIP) STANDARD OPERATING PROCEDURE Introductie Jaren geleden is door de toenmalige Stichting Centrale Ziekenhuisapotheek, nu Ziekenhuisapotheek N.O.

Nadere informatie

Proteomics. Waarom DNA alleen niet genoeg is

Proteomics. Waarom DNA alleen niet genoeg is Proteomics Waarom DNA alleen niet genoeg is Reinout Raijmakers Netherlands Proteomics Centre Universiteit Utrecht, Biomolecular Mass Spectrometry and Proteomics Group Van DNA naar organisme Eiwitten zijn

Nadere informatie

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE 1 e GRAAD 1 LESUUR FICHES VOOR DE LEERLINGEN FICHE 1 - A WORTELEN Biowortelen van een bioboer die kiest voor natuur en milieu. Bio kiest voor natuur en milieu! De biowortelboer(in)

Nadere informatie

RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN STUDIES ON THE BACTERIAL PROTEIN CONDUCTING PORE. THE SecYEG COMPLEX

RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN STUDIES ON THE BACTERIAL PROTEIN CONDUCTING PORE. THE SecYEG COMPLEX RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN STUDIES ON THE BACTERIAL PROTEIN CONDUCTING PORE THE SecYEG COMPLEX Proefschrift ter verkrijging van het doctoraat in de Wiskunde en Natuurwetenschappen aan de Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren.

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren. Vak: Scheikunde Leerjaar: Kerndoel(en): 28 De leerling leert vragen over onderwerpen uit het brede leergebied om te zetten in onderzoeksvragen, een dergelijk onderzoek over een natuurwetenschappelijk onderwerp

Nadere informatie

Vakbijlage Kwantitatief onderzoek aan verdovende middelen

Vakbijlage Kwantitatief onderzoek aan verdovende middelen Vakbijlage Kwantitatief onderzoek aan verdovende middelen Inhoudsopgave 2. Inleiding 1. De vakbijlage algemeen 2. Inleiding 3. Verloop van het onderzoek Monstername Onderzoeksmethode Technieken Interpretatie

Nadere informatie

Fédération Equestre Internationale

Fédération Equestre Internationale Fédération Equestre Internationale Vertaalde versie van de: EQUINE PROHIBITED LIST Extract from VETERINARY REGULATIONS Updated 20 june 2008 Fédération Equestre Internationale t +41 21 310 47 47 Avenue

Nadere informatie

Dankwoord (Acknowledgements)

Dankwoord (Acknowledgements) Dankwoord (Acknowledgements) Dankwoord (Acknowledgements) 245 Het heeft even geduurd maar daar ligt hij dan eindelijk, de gedrukte versie van mijn proefschrift! Ik kan me nog als de dag van gisteren herinneren

Nadere informatie

Zorg door alternatieve geneeswijzen

Zorg door alternatieve geneeswijzen Zorg door alternatieve geneeswijzen Alternatieve geneeswijzen Inhoud Alternatieve geneeskunde 3 Homeopathie 6 Fytotherapie 8 Orthomoleculaire geneeskunde 10 Advies 11 Alternatieve geneeswijzen is een verzamelnaam

Nadere informatie

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding BUFFEROPLOSSINGEN Inleiding Zowel in de analytische chemie als in de biochemie is het van belang de ph van een oplossing te regelen. Denk bijvoorbeeld aan een complexometrische titratie met behulp van

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

De analyse van verboden kleurstoffen in kruiden en specerijen door middel van een LC-MS/MS methode

De analyse van verboden kleurstoffen in kruiden en specerijen door middel van een LC-MS/MS methode De analyse van verboden kleurstoffen in kruiden en specerijen door middel van een LC-MS/MS methode Voedsel en Waren Autoriteit Laboratorium Regio Zuid ZD 06 B 410 en ZD 07 1260 Februari 2008 1 1. Inleiding

Nadere informatie

Development of simplified molecular tools for the diagnosis of kinetoplast diseases

Development of simplified molecular tools for the diagnosis of kinetoplast diseases Development of simplified molecular tools for the diagnosis of kinetoplast diseases Thesis by: Claire M. Mugasa Promotores: Prof. Dr. P.A. Kager & Prof. Dr. George W. Lubega Copromotor: Dr. Henk D.F.H.

Nadere informatie

GEPE. Deeltoets 1 CURSUSJAAR 2015-2016. 28 september 2015. 13.30-16.00 uur

GEPE. Deeltoets 1 CURSUSJAAR 2015-2016. 28 september 2015. 13.30-16.00 uur GEPE Deeltoets 1 CURSUSJAAR 2015-2016 28 september 2015 13.30-16.00 uur Naam: (in blokletters) Registratienummer 1. Begin met je naam en overige gegevens in te vullen. 2. Gebruik voor de beantwoording

Nadere informatie

Labanalyse in de voedingsmiddelenindustrie, ook een kwestie van chemie. Ron Davidse Cargill B.V. Rotterdam, 31 maart 2011 www.cargill.

Labanalyse in de voedingsmiddelenindustrie, ook een kwestie van chemie. Ron Davidse Cargill B.V. Rotterdam, 31 maart 2011 www.cargill. Labanalyse in de voedingsmiddelenindustrie, ook een kwestie van chemie. Ron Davidse Cargill B.V. Rotterdam, 31 maart 2011 www.cargill.com Waarom analyseren we voedingsmiddelen? Eisen van overheidswege

Nadere informatie

Oefenopgaven ANALYSETECHNIEKEN

Oefenopgaven ANALYSETECHNIEKEN Oefenopgaven ANALYSETECHNIEKEN vwo Massaspectrometrie en IR-spectrometrie OPGAVE 1 MTBE is een stof die aan benzine wordt toegevoegd voor een betere verbranding (de klopvastheid wordt vergroot). Door middel

Nadere informatie

Opdrachten bij cahier Foodtopia Het voedsel van de toekomst

Opdrachten bij cahier Foodtopia Het voedsel van de toekomst Opdrachten bij cahier Foodtopia Het voedsel van de toekomst BEWAREN EN BEHOUDEN Wij vinden het heel normaal dat de supermarkt vol eten ligt. Vandaag, morgen, volgende week en daarna. Dat is mogelijk doordat

Nadere informatie

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Bij de teelt van aardbeien op stellingen is het mogelijk om water en mineralen optimaler te gebruiken. Van de bemesting (stikstof en fosfaat)

Nadere informatie

Willemien de Kleijn Maart 2012

Willemien de Kleijn Maart 2012 Dankwoord 129 130 Dankwoord 131 In dit dankwoord maak ik graag gebruik van de gelegenheid om een aantal mensen hartelijk te bedanken voor hun bijdrage aan de totstandkoming van dit proefschrift. Allereerst

Nadere informatie

200906_oefen.pdf. Tentamen 25 juni 2009, vragen

200906_oefen.pdf. Tentamen 25 juni 2009, vragen 200906_oefen.pdf Tentamen 25 juni 2009, vragen Universiteit Utrecht Farmacie Geneesmiddel en patient Naam: Collegekaartnummer: OPGAVEN TENTAMEN BLOK FA-201 GENEESMIDDEL EN PATIENT 25 juni 2009 9.00 12.00

Nadere informatie

Steekproef schadelijke gassen in containers

Steekproef schadelijke gassen in containers VROM-Inspectie Regio Zuid-West Steekproef schadelijke gassen in containers Resultaten van de extra controles en metingen aan containers geladen met consumentengoederen artikelcode 8041 Groothandelsgebouw

Nadere informatie

Vakbijlage Identificatie van verdovende middelen

Vakbijlage Identificatie van verdovende middelen Vakbijlage Identificatie van verdovende middelen Inhoudsopgave 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. De vakbijlage algemeen Inleiding in het vakgebied Verloop van het onderzoek Technieken Resultaten, interpretatie en

Nadere informatie

KWANTITATIEVE BEPALING VAN VITAMINE B12 (CYANOCOBALAMINE) IN LEVENSMIDDELEN (HPLC)

KWANTITATIEVE BEPALING VAN VITAMINE B12 (CYANOCOBALAMINE) IN LEVENSMIDDELEN (HPLC) Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-026a I-MET-FLVVT-026a KWANTITATIEVE BEPALING VAN VITAMINE B12 (CYANOCOBALAMINE) IN LEVENSMIDDELEN Versie 02 Datum

Nadere informatie

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Alternatieve geneeswijzen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Alternatieve geneeskunde 3 Homeopathie 5 Fytotherapie 9 Orthomoleculaire geneeskunde

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proteomics voor de massa

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proteomics voor de massa Afsluitende les Leerlingenhandleiding Proteomics voor de massa Computeropdracht Inleiding - data van een massaspectrometer Bij dit computerpracticum gaan jullie zelf de data van de analyse van een eiwit

Nadere informatie

Dankwoord. Mijn liefste, jouw steun is onontbeerlijk geweest om dit proefschrift mogelijk te maken. Bedankt voor alles.

Dankwoord. Mijn liefste, jouw steun is onontbeerlijk geweest om dit proefschrift mogelijk te maken. Bedankt voor alles. 149 Aan de totstandkoming van dit proefschrift hebben veel mensen een waardevolle bijdrage geleverd. Naast de steun van velen tijdens het onderzoek, wil ik de volgende personen met name bedanken. Prof.

Nadere informatie

Analyse van de chemische waterkwaliteit. Annemieke Kolkman Chemische Waterkwaliteit en Gezondheid KWR Watercycle Research Institute

Analyse van de chemische waterkwaliteit. Annemieke Kolkman Chemische Waterkwaliteit en Gezondheid KWR Watercycle Research Institute Analyse van de chemische waterkwaliteit Annemieke Kolkman Chemische Waterkwaliteit en Gezondheid KWR Watercycle Research Institute Chemische (drink)water kwaliteit Chemische analyse van water Organische

Nadere informatie

Chemische analyse van dranken

Chemische analyse van dranken Chemische analyse van dranken De voedingswaarde van wat we eten en drinken wordt bepaald door de aanwezige nutriënten. Deze nutriënten zijn: water, eiwitten, vetten, (verteerbare) koolhydraten, mineralen,

Nadere informatie

Gene Zever. Dr. Apr. Sarah Wille NICC

Gene Zever. Dr. Apr. Sarah Wille NICC Gene Zever Dr. Apr. Sarah Wille NICC Overzicht presentatie Waarom drugs opsporen in speeksel? Welk nut heeft een bijkomende analyse in het laboratorium? Zijn de huidige speekseltesten zever of gene zever?

Nadere informatie

RISICOBEOORDELING VAN DE AANWEZIGHEID VAN NICOTINE EN COTININE IN LEGHENNEN EN EIEREN

RISICOBEOORDELING VAN DE AANWEZIGHEID VAN NICOTINE EN COTININE IN LEGHENNEN EN EIEREN RIVM-RIKILT FRONT OFFICE VOEDSELVEILIGHEID RISICOBEOORDELING VAN DE AANWEZIGHEID VAN NICOTINE EN COTININE IN LEGHENNEN EN EIEREN Advies aangevraagd door: M.J.B. Mengelers (VWA, Bureau Risicobeoordeling)

Nadere informatie

Bodem, water en planten

Bodem, water en planten Bodem, water en planten Doel : Bepalen van de hoeveelheden mineralen in de bodem en oppervlaktewater en leren interpreteren van deze waarden en hoe zij invloed hebben op de vegetatie. Tijd : In het veld

Nadere informatie

1 Chloorfenolen Interne standaard: middel: hexaan; met cleanup en derivatisering met azijnzuuranhydride.

1 Chloorfenolen Interne standaard: middel: hexaan; met cleanup en derivatisering met azijnzuuranhydride. Bijlage 6 bij de Regeling milieukwaliteitseisen gevaarlijke stoffen oppervlaktewateren: Informatie over gangbare analysemethoden voor individuele stoffen en stofgroepen waarvoor in bijlage 1 milieukwaliteitseisen

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie Gezondheid en beroepsmatige blootstelling aan stoffen (Commissie GBBS) van de Gezondheidsraad

Nadere informatie

Vergisting van eendenmest

Vergisting van eendenmest Lettinga Associates Foundation for environmental protection and resource conservation Vergisting van eendenmest Opdrachtgever: WUR Animal Sciences Group Fridtjof de Buisonjé Datum: 3 oktober 2008 Lettinga

Nadere informatie

Extr ct. 25-hydroxy-vitamine D3, van HPLC-UV naar UPLC-MS. Inleiding. Materiaal en Methode. Vitamine D. Chemicaliën en apparatuur

Extr ct. 25-hydroxy-vitamine D3, van HPLC-UV naar UPLC-MS. Inleiding. Materiaal en Methode. Vitamine D. Chemicaliën en apparatuur 25-hydroxy-vitamine D3, van HPLC-UV naar UPLC-MS Erik Olyslager 2, Stephan Kamphuis 1. 1 Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium 2 Klinisch Farmaceutisch & Toxicologisch Laboratorium Postbus 9014

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 181 182 Samenvatting Ondanks de vooruitgang die bereikt is in de behandeling van kanker, zorgt deze ziekte in de westerse landen nog steeds voor een groot maatschappelijk gezondheidsprobleem. Voor patiënten

Nadere informatie

Open Bedrijvendag. Zoom in, zie meer. Instituut voor Referentiematerialen en -metingen. 4 oktober 2015 10:00-17:00. Claudio Divizia - Fotolia.

Open Bedrijvendag. Zoom in, zie meer. Instituut voor Referentiematerialen en -metingen. 4 oktober 2015 10:00-17:00. Claudio Divizia - Fotolia. Claudio Divizia - Fotolia.com Open Bedrijvendag Instituut voor Referentiematerialen en -metingen Joint Research Centre Zoom in, zie meer 4 oktober 2015 10:00-17:00 55 jaar JRC-IRMM 55 jaar JRC-IRMM 110

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs

Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs Tette van der Lende, ProPhys Animal Science Consultancy, Swifterbant, The Netherlands

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden 12 Samenvatting voor niet-ingewijden Ruben de Kanter Dirk Meijer Geny Groothuis Groningen University Institute for Drug Exploration, Department of Pharmacokinetics and Drug Delivery, Groningen, Netherlands

Nadere informatie

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen;

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen; Leergebied: concentratie Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 5.5.2 - de massaconcentratie van een oplossing definiëren als het aantal gram opgeloste stof per 100 ml oplossing; de oplosbaarheid van een stof

Nadere informatie

Gisteren, vandaag en morgen

Gisteren, vandaag en morgen Gisteren, vandaag en morgen De ontwikkeling van organische analyses in Het Waterlaboratorium Cees Bijsterbosch Het Waterlaboratorium Labanalyse, 1 oktober 2013 Plaats hier uw logo via: beeld => diamodel

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Type validatie Type de validation Verantwoordelijke (Naam en functie)

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Praktijk voorbeeld arbo

Praktijk voorbeeld arbo Praktijk voorbeeld arbo Presentatie over het gebruik van botcement op de OK als praktijkvoorbeeld arbo binnen ziekenhuizen, 12 juni 2014 Bijeenkomst van de Contactgroep Gezondheid en Chemie (CGC) en de

Nadere informatie

Membrane Interface Probe

Membrane Interface Probe Membrane Interface Probe Met de Membrane Interface Probe (MIP) worden verontreinigingen met vluchtinge (gehalogeneerde) organische verbindingen (VOC s) gescreend. De combinatie van de standaard sondeerconus

Nadere informatie

Gene Zever. Dr. Apr. Sarah Wille NICC

Gene Zever. Dr. Apr. Sarah Wille NICC Gene Zever Dr. Apr. Sarah Wille NICC Overzicht presentatie Waarom drugs opsporen in speeksel? Welk nut heeft een bijkomende analyse in het laboratorium? Zijn de huidige speekseltesten zever of gene zever?

Nadere informatie

bio-farmaceutische Bepaling van Geneesmiddelen:

bio-farmaceutische Bepaling van Geneesmiddelen: bio-farmaceutische Bepaling van Geneesmiddelen: Hoe doen we dit? Deel Ia H. Lingeman, Vrije Universiteit, Amsterdam Het opzetten van een kwantitatieve bepalingsmethode voor geneesmiddelen in farmaceutische

Nadere informatie

IDENTITEIT ONBEKEND. omgaan met potentieel zeer gevaarlijke stoffen in het laboratorium Jeroen van der Meer

IDENTITEIT ONBEKEND. omgaan met potentieel zeer gevaarlijke stoffen in het laboratorium Jeroen van der Meer IDENTITEIT ONBEKEND omgaan met potentieel zeer gevaarlijke stoffen in het laboratorium Jeroen van der Meer EVEN VOORSTELLEN Jeroen van der Meer Opleiding: HBO Analytische Chemie in 2006 Belangrijkste expertise:

Nadere informatie

HPLC- UV- screening: geharmoniseerde analysemethode voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking

HPLC- UV- screening: geharmoniseerde analysemethode voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking HPLC- UV- screening: geharmoniseerde analysemethode voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking Annemieke Kolkman (KWR), Erik Emke (KWR), Gerard Stroomberg (Rijkswaterstaat), Henk Ketelaars (Evides) Bij een

Nadere informatie

Nutrition and Biomarkers in Psychiatry

Nutrition and Biomarkers in Psychiatry Nutrition and Biomarkers in Psychiatry Research on micronutrient deficiencies in schizophrenia, the role of the intestine in the hyperserotonemia of autism, and a method for non-hypothesis driven discovery

Nadere informatie

Gaschromatografie in de klas Frans Killian, ISW havo/vwo Naaldwijk, franskillian@hotmail.com

Gaschromatografie in de klas Frans Killian, ISW havo/vwo Naaldwijk, franskillian@hotmail.com Gaschromatografie in de klas Frans Killian, ISW havo/vwo Naaldwijk, franskillian@hotmail.com Waarom Gaschromatografie? Leerlingen die het voortgezet onderwijs verlaten denken vaak dat de analisten in een

Nadere informatie

- Validatiedossier - Bepaling van de lipofiele groep toxinen in mosselen met gebruik van UPLC-MS/MS 1 INTRODUCTIE...1 2 MATRIX EFFECT...

- Validatiedossier - Bepaling van de lipofiele groep toxinen in mosselen met gebruik van UPLC-MS/MS 1 INTRODUCTIE...1 2 MATRIX EFFECT... 1 INTRODUCTIE...1 2 MATRIX EFFECT...1 3 LINEARITEIT...2 4 JUISTHEID EN HELHAARBARHEID...5 4.1 Juistheid... 5 4.2 Juistheid van meervoudige analyses van gecertificeerd referentiemateriaal (CRM)... 5 4.3

Nadere informatie

Interscience. Innovatie Update. Stand 2B047

Interscience. Innovatie Update. Stand 2B047 Interscience Innovatie Update Analytisch Advies Apparatuur Instrumentmakerij Applicaties Accessoires Detachering Opleidingen Onderhoud en Service tel: 076 5411800 www.interscience.nl Frank Koudijs Een

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De snelle ontwikkeling van de moleculaire biologie gedurende de afgelopen decennia heeft geleid tot een sterke stijging van het aantal geneesmiddelen van biotechnologische oorsprong. Veel

Nadere informatie

WERKBLADEN VOOR DE LEERLINGEN

WERKBLADEN VOOR DE LEERLINGEN BIO? DA S LOGISCH! INTROLES VOOR DE 2 e GRAAD 1 LESUUR WERKBLADEN VOOR DE LEERLINGEN 2 BIO? DA S LOGISCH? - WERKBLADEN VIDEO: GEERT HOSTE Wat is biologische voeding? Schrijf zoveel mogelijk termen op die

Nadere informatie

HYDRATIESTATION leerling-sectie

HYDRATIESTATION leerling-sectie Missie X: Train als een astronaut HYDRATIESTATION leerling-sectie Naam leerling Deze les zal je helpen verschillende hydratieniveaus te identificeren en je eigen hydratieniveaus waar te nemen. Tijdens

Nadere informatie

Bepaling van glyfosaat en AMPA in water met LC-MS

Bepaling van glyfosaat en AMPA in water met LC-MS Compendium voor de monsterneming, meting en analyse van water Bepaling van glyfosaat en AMPA in water met LC-MS Versie januari 2012 WAC/IV/A/029 Inhoud INHOUD 1 Toepassingsgebied 3 2 Principe 3 3 Apparatuur

Nadere informatie

TEST-POINT DIGITALE ZWANGERSCHAPSTEST INTRODUCTIE

TEST-POINT DIGITALE ZWANGERSCHAPSTEST INTRODUCTIE TEST-POINT DIGITALE ZWANGERSCHAPSTEST INTRODUCTIE De Digitale Zwangerschapstest van Test-Point is een snelle, kwalitatieve detectie van humaan Chorion Gonadotrofine (hcg) in urine, welke uitermate geschikt

Nadere informatie

Bio-farmaceutische bepaling van geneesmiddelen

Bio-farmaceutische bepaling van geneesmiddelen Bio-farmaceutische bepaling van geneesmiddelen Hoe doen we dit? Deel IIa H. Lingeman, Vrije Universiteit, Amsterdam Zoals in Deel I van deze serie is aangegeven begint de ontwikkeling van een vloeistofchromatografische

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering.

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering Voorwoord Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering betekent: "Het verteren van het voedsel tot stoffen die door

Nadere informatie

De filosofie van het voeren

De filosofie van het voeren Terug naar Voorwoord Terug naar Inhoudsopgave Verder naar volgende hoofdstuk De filosofie van het voeren Inhoudsopgave van dit hoofdstuk: Het algehele beeld Hoe voeding in de Natuur er uit zou zien...

Nadere informatie

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom)

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is PCOS? 1 De normale cyclus 1 Wat gebeurt er bij PCOS? 2 Verhoogde risico's 3 Genetica 3 Behandelmethodes

Nadere informatie

hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 211 Druiven en wijn zijn wereldwijd zeer belangrijke levensmiddelen. Afgezien van het feit dat druiven en wijn een integraal onderdeel vormen van vele culturen en sociale praktijken over de hele wereld,

Nadere informatie

7 Samenvatting Inleiding

7 Samenvatting Inleiding Samenvatting 7 159 160 7 Samenvatting Inleiding Het onderzoek is gestart met als verwachting dat de ontwikkeling van kinderen beter wordt wanneer er zogenaamde lange keten meervoudig onverzadigde vetzuren

Nadere informatie

Dit proefschrift is niet alleen tot stand gekomen door mijn inspanningen, daarom wil ik hier diegenen bedanken die dit mede mogelijk hebben gemaakt.

Dit proefschrift is niet alleen tot stand gekomen door mijn inspanningen, daarom wil ik hier diegenen bedanken die dit mede mogelijk hebben gemaakt. Dankwoord DANKWOORD DANKWOORD Dit proefschrift is niet alleen tot stand gekomen door mijn inspanningen, daarom wil ik hier diegenen bedanken die dit mede mogelijk hebben gemaakt. Prof. Dr. FJW Albers

Nadere informatie

EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010. Land:

EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010. Land: EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010 Land: Team: Namen en handtekeningen 1 OPDRACHT 1 Relatieve vochtigheid van de lucht 1.1: Het dauwpunt is (noteer ook de eenheid)

Nadere informatie