Chemische stoffen, voortplanting en nageslacht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Chemische stoffen, voortplanting en nageslacht"

Transcriptie

1 167 1 Chemische stoffen, voortplanting en nageslacht door dr. A. H. Piersma Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven Dit artikel is een herziening van Chemische Feitelijkheid nr. 073 (juli 1990). De oorspronkelijke Feitelijkheid werd geschreven door drs. H. B. W. M. Koëter en drs. H. C. Dreef-v.d. Meulen. 1. Inleiding Definities Principes Regelgeving Recente ontwikkelingen Tenslotte Literatuur Chemische Feitelijkheden is een uitgave van Samsom bv in samenwerking met de Koninklijke ederlandse Chemische Vereniging.

2 Inleiding De aandacht voor schadelijke effecten van chemische stoffen op voortplanting en nageslacht is in de twintigste eeuw enorm toegenomen. Voor die tijd werd algemeen aangenomen dat de baarmoeder en de placenta de ongeboren vrucht volledige bescherming gaven tegen schadelijke invloeden van buitenaf. De embryotoxische effecten van ioniserende straling en de oogafwijkingen veroorzaakt door het Rubella virus ( rode hond ) toonden aan dat deze aanname niet juist was. ok chemische stoffen bleken de ongeborene te kunnen schaden, zoals onder meer duidelijk werd uit de gevolgen van verontreiniging van de Japanse Minamata Baai met methylkwik in de jaren 50. Het eten van vis uit het verontreinigde gebied door zwangeren leidde tot ernstige functionele afwijkingen aan de hersenen bij nakomelingen. De specifieke aandacht voor het vakgebied groeide echter met name door de Softenon episode rond Kinderen van vrouwen die dit slaapmiddel, met als hoofdbestanddeel thalidomide, tijdens een bepaalde periode van de zwangerschap gebruikten werden geboren met ernstige afwijkingen aan met name de ledematen en het aangezicht. In de jaren 70 werden bovendien de schadelijke effecten van diethylstilbestrol (DES) bekend. DES werd sinds de jaren 40 toegepast als geneesmiddel ter voorkoming van miskramen, zonder dat daar een voldoende risicoevaluatie aan vooraf ging. In de jaren 70 bleken veel dochters van moeders die dit middel tijdens de zwangerschap hadden gebruikt rond het twintigste levensjaar een specifieke vorm van baarmoederhalskanker te ontwikkelen. ader onderzoek liet zien dat ook structurele afwijkingen aan de geslachtsorganen bij zowel vrouwelijke als mannelijke nakomelingen in verhoogde mate voorkwamen. Sindsdien is er wereldwijd veel onderzoek op gang gekomen naar de oorzaken en mechanismen die ten grondslag liggen aan aangeboren afwijkingen. Daarnaast is er internationale regelgeving ingevoerd die tot doel heeft de reproductietoxiciteit van chemische stoffen in kaart te brengen alvorens te beslissen over toelating en gebruik.

3 167 4 Chemische stoffen, voortplanting en het nageslacht Softenon (thalidomide) H CH 2 CH 3 H H CH 2 CH 3 Diethylstilbestrol 2. Definities De reproductietoxicologie houdt zich bezig met schadelijke effecten van chemische stoffen op alle aspecten van de voortplantingscyclus (zie fig. 3). Deze cyclus beschrijft het ontstaan van een nieuw individu na samensmelting van eicel en zaadcel (gameten), gevolgd door achtereenvolgens het transport van de bevruchte eicel (zygote), implantatie van de vrucht in de baarmoeder, embryonale en foetale ontwikkeling, geboorte, postnatale groei en ontwikkeling tot geslachtelijke rijpheid. De cycli van opeenvolgende generaties grijpen in elkaar doordat de kiemcellen die aan de basis staan van de nieuwe generatie al tijdens de embryonale fase gevormd worden. De voor chemische stoffen in het algemeen meest gevoelige aspecten van de voortplantingscyclus zijn de vruchtbaarheid en de embryonale ontwikkeling. Klassiek is er in de eerste plaats aandacht ontstaan voor structurele aangeboren afwijkingen, die bestudeerd werden binnen de teratologie (leer van de misvormingen bij dieren en planten; teras = monster). Later is ook voor de vruchtbaarheid en voor functionele afwijkingen (gedrag) meer aandacht gekomen. Zowel teratogeniteit als effecten op vruchtbaarheid en gedrag worden gerekend tot de reproductietoxicologie.

4 167 5 Het onderzoek van de laatste decennia heeft een aantal principes aan het licht gebracht die van belang zijn bij het evalueren van de reproductietoxiciteit van stoffen. Zoals algemeen in de toxicologie geldt, is het effect van een stof mede afhankelijk van zowel zwaarte als duur van de blootstelling. Daarnaast geldt specifiek voor de reproductietoxicologie dat de fase van de reproductiecyclus waarin blootstelling plaatsvindt cruciaal is. Zo is bijvoorbeeld vastgesteld dat Softenon (werkzame stof: thalidomide) alleen afwijkingen veroorzaakt bij blootstelling tussen de vijfde en de achtste zwangersexuele rijping groei en ontwikkeling vrijkomen gameten postnatale adaptatie bevruchting geboorte vorming gameten zygote transport foetale groei embryo implantatie embryogenese Figuur 1. De voortplantingscyclus 3. Principes

5 167 6 Chemische stoffen, voortplanting en het nageslacht schapsweek. a blootstelling buiten deze periode zijn geen schadelijke effecten van de stof gebleken. Vervolgens is de genetische achtergrond van het individu mede bepalend voor het effect van stoffen. Terwijl de klinische genetica zich specifiek richt op genetische oorzaken van aangeboren afwijkingen, beschouwt de reproductietoxicologie de genetische achtergrond als medebepaler van de individuele gevoeligheid voor chemische stoffen. Verschillen in gevoeligheid voor teratogene stoffen tussen diersoorten en waarschijnlijk ook bij de mens kunnen veelal verklaard worden uit de genetische achtergrond. De reproductietoxische effecten die gevonden worden kunnen in vier hoofdgroepen worden ondergebracht, namelijk sterfte, groeivertraging, en functionele en morfologische (de bouw betreffende) effecten. Prenatale sterfte leidt in veel gevallen tot spontane abortus terwijl groeivertraging zich kan uiten in een verlaagd geboortegewicht. Morfologische effecten zijn zichtbaar in de vorm van structurele aangeboren afwijkingen (teratologie). nder functionele effecten kunnen onder meer gerekend worden gedragsstoornissen en problemen met de vruchtbaarheid. Van groot belang bij de interpretatie van schadelijke effecten op de ongeborene in dierstudies is de toxiciteit die zich tegelijkertijd bij het moederdier voordoet (maternale toxiciteit). Effecten op de ontwikkeling van het embryo (embryogenese) die optreden in afwezigheid van effecten op het moederdier worden in het algemeen als ernstiger beoordeeld dan embryonale effecten die optreden bij doseringen die ook ernstige toxiciteit bij het moederdier veroorzaken. Hierbij speelt ook de specificiteit van het embryonale effect een rol. Algemene groeivertraging bij de foetus kan veroorzaakt worden door maternale toxiciteit, terwijl bijvoorbeeld ledemaatreducties en open hersenen (exencephalie) niet optreden als gevolg van maternale toxiciteit. In de reproductietoxicologie worden directe en late effecten onderscheiden. Directe effecten ontstaan relatief snel na blootstelling, zoals aangeboren afwijkingen en prenatale sterfte. Daarnaast moet er echter rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat reproductietoxische effecten van een chemische stof pas veel later tot uiting komen zoals bijvoorbeeld bij DES het geval is. ver de exacte mechanismen van reproductietoxiciteit van chemi-

6 167 7 sche stoffen is de huidige kennis nog beperkt. Dit heeft onder meer te maken zowel met de grote variëteit aan chemische stoffen die reproductietoxisch zijn als met de complexiteit van de voortplantingscyclus en embryonale ontwikkeling. Zo is ondanks veel onderzoek veertig jaar na dato het mechanisme waarlangs thalidomide (hoofdbestanddeel van Softenon) specifieke aangeboren afwijkingen veroorzaakt nog steeds niet opgehelderd. Deze situatie noopt ertoe om nieuwe chemische stoffen grondig te evalueren wat betreft hun eventuele schadelijkheid voor de verschillende onderdelen van de reproductiecyclus, alvorens te besluiten over toelating en gebruik ervan. 4. Regelgeving Ten behoeve van de risicoevaluatie van chemische stoffen voor de voortplanting is een reeks van testrichtlijnen ingevoerd. Bij de ontwikkeling van proefdiertesten is de voortplantingscyclus in grote lijnen in drie segmenten verdeeld, die mogelijke effecten op respectievelijk de vruchtbaarheid, de embryogenese, of de ontwikkeling rondom de geboorte (perinatale ontwikkeling) kunnen aantonen. Daarnaast worden 1-generatie studies uitgevoerd, waarbij effecten op vrijwel de gehele cyclus worden gemeten, afgezien van de functionaliteit van de in de embryogenese gevormde geslachtscellen. De 2-generatiestudie, waarbij twee generaties continu worden blootgesteld, bevat alle aspecten van de reproductiecyclus. Bij deze studies is de rat vanouds het proefdier van eerste keuze, voornamelijk vanwege de grote hoeveelheid toxicologische kennis over deze diersoort, de hoge fertiliteit, de korte dracht, en de lage achtergrondincidentie van aangeboren afwijkingen. Testrichtlijnen voor toxiciteitsonderzoek van chemische stoffen zijn internationaal afgestemd bij de ES (rganisatie voor Economische Samenwerking en ntwikkeling), waarin de belangrijkste industrielanden zijn vertegenwoordigd. Voor geneesmiddelen worden vergelijkbare testsystemen gebruikt, die afgestemd worden in de ICH (Internationale Conferentie voor Harmonisatie). ok voor de toepassing van bovengenoemde testen gelden internationale afspraken. De EU (Europese Unie) heeft vastgelegd dat de toxiciteitstesten moeten worden uitgevoerd afhankelijk van het pro-

7 167 8 Chemische stoffen, voortplanting en het nageslacht ductieniveau van de chemische stof in kwestie. Daarnaast bepaalt de beoogde toepassing van de stof de wijze van testen. Zo gelden voor geneesmiddelen, waarbij het gewenste farmacologische effect tegen mogelijke toxiciteit moet worden afgewogen, andere regels dan voor bestrijdingsmiddelen, waarbij blootstelling van de mens in principe ongewenst is. ieuwe stoffen worden volgens de sinds de jaren 80 gebruikte regelgeving geëvalueerd wat betreft hun mogelijke reproductietoxiciteit. Daarnaast zijn er echter duizenden bestaande stoffen, die al vele decennia op de markt zijn zonder dat een veiligheidsevaluatie volgens de huidige maatstaven is uitgevoerd. m dit hiaat op te vullen heeft de ES een programma voor High Production Volume Chemicals opgezet. Binnen dit programma worden de toxiciteitsgegevens van stoffen met een hoog productievolume in kaart gebracht, en kan vervolgens ontbrekende kennis geïdentificeerd en door aanvullend onderzoek alsnog verkregen worden. Wereldwijd zijn verschillende systemen ontwikkeld voor het indelen van stoffen in gevaarcategorieën en het etiketteren van stoffen met betrekking tot hun reproductietoxiciteit. Een uniform systeem is wereldwijd echter nog niet voorhanden. Binnen de EU zijn commissies werkzaam die stoffen volgens de EU-richtlijn beoordelen op hun reproductietoxiciteit, waarna besloten wordt over etikettering van de stof met een risicozin als: Kan het ongeboren kind schaden of Kan de vruchtbaarheid schaden. Daarbij wordt gebruik gemaakt van gegevens uit dierproeven en, indien voorhanden, gegevens bij de mens. Stoffen worden uitsluitend beoordeeld op grond van hun intrinsieke reproductietoxische eigenschappen, waarbij geen rekening wordt gehouden met te verwachten blootstellingsniveaus. In ons land is op initiatief van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een commissie van de Gezondheidsraad op dit gebied werkzaam. De aandacht van deze commissie is met name gericht op voor de werkplek relevante chemische stoffen. In ederland is iedere werkgever sinds 1995 verplicht een register bij te houden van die stoffen die de voortplanting van de mens kunnen schaden. Deze registratie is een onderdeel van de al langer bestaande registratie gevaarlijke stoffen. Bij het ingaan van de registratie werden de in onderstaande tabel aangegeven stoffen aangemerkt als registratieplichtig.

8 167 9 Tabel 1. Registratieplichtige voortplanting schadende stoffen benzo[a]pyreen binapacryl (iso) dimethylformamide dinoseb + zouten en esters dinoterb + zouten en esters ethyleenthioureum 2-ethoxyethanol 2-ethoxyethylacetaat 2-ethylhexyl-3,5-bis (1,1 dimethylethyl) 4-hydroxyphenylmethylthioacetaat alle loodverbindingen 2-methoxyethanol 2-methoxyethylacetaat methylazoxymethylacetaat nitrofen tetracarbonylnikkel warfarin 5. Recente ontwikkelingen De tot stand gekomen regelgeving heeft de laatste twee decennia zonder twijfel een belangrijke preventieve rol gespeeld. Inmiddels is van honderden chemische stoffen de reproductietoxiciteit bij proefdieren in kaart gebracht. Gelukkig is thans slechts een beperkt aantal stoffen bij de mens in de praktijk reproductietoxisch gebleken. Dit betreft voor een belangrijk deel geneesmiddelen, waarvan gebruik in de zwangerschap in een aantal gevallen onvermijdelijk is. Dit geldt onder meer voor geneesmiddelen tegen kanker en epilepsie.

9 Chemische stoffen, voortplanting en het nageslacht Benzo(a)pyreen C CH CH 3 C CH3 2 CHCH 2 CH 3 CH 3 2 Binapacryl H CH 3 CHCH 2 CH 3 2 Dinoseb

10 Cl Cl 2 itrofen H Warfarin CHCH 2 CCH 3 C 6 H H 2 CH HCCH 2 CH 2 CHHC CH 2 H 2 CH 3 Methotrexaat CH 3 CH 3 CH 2 CH CH CH 3 CH 3 CH 2 Valproïnezuur

11 Chemische stoffen, voortplanting en het nageslacht H 5 C 6 H H 5 C 6 H Diphenylhydantoïne H C H C C H 2 Carbamazepine H 3 C CH CH 3 3 CH 3 H CH 3 Vitamine A (retinolzuur) CH 3 CCH 3 H CC 6 H 5 Cocaïne

12 Tabel 2. Stoffen waarvan schadelijkheid voor de voortplanting bij de mens is vastgesteld cytostatica (tegen kanker) aminopterine methotrexaat cyclophosphamide antiepileptica (tegen epilepsie) valproinezuur diphenylhydantoine carbamazepine andere geneesmiddelen thalidomide diethylstilbestrol warfarine (antistolling) lithiumzouten (tegen manische depressie) ACE-remmers (bloeddrukverlagers) tetracyclines (antibiotica) industriële chemicaliën methylkwik cadmiumzouten loodverbindingen polychloorbiphenylen andere verbindingen retinoiden alcohol cocaine ok na de ervaringen met Softenon en DES zijn nog stoffen aan het licht gekomen die reproductietoxisch zijn voor de mens. aarmate de bewustwording over goede voeding groeide, nam ook het gebruik van vrij verkrijgbare preparaten met steeds hogere doses vitaminen en mineralen toe. In de jaren 80 werden in de Verenigde Staten meerdere gevallen beschreven van kinderen met specifieke aangezichtsafwijkingen, hartafwijkingen en ernstige mentale achterstand, die werden toegeschreven aan het gebruik van hoge doses vitamine A (retinolzuur) tijdens de zwangerschap. Hoewel sinds de jaren 50

13 Chemische stoffen, voortplanting en het nageslacht de teratogeniteit van hoge doses vitamine A in proefdieren bekend was, is een risicoevaluatie voor de mens nooit uitgevoerd. Dit heeft mede te maken met het feit dat vitamines niet onder de bestaande wetgevingen met betrekking tot chemische stoffen en geneesmiddelen vallen. In de jaren 80 werd door een registratie van aangeboren afwijkingen in Lyon (Frankrijk) een verband gevonden tussen gebruik in de zwangerschap van valproïnezuur als geneesmiddel tegen epilepsie, en het vóórkomen van een open ruggetje (spina bifida) bij nakomelingen. Later bleken ook andere anti-epileptica, zoals carbamazepine en phenytoïne schadelijk bij gebruik in de zwangerschap. Voor dergelijke middelen is de afweging tussen het therapeutisch belang voor de moeder en de mogelijke schadelijkheid bij de vrucht van cruciaal belang. Een bijzondere plaats nemen stoffen in die via de moedermelk tot een relatief hoge blootstelling van pasgeborenen kunnen leiden. Met name vetoplosbare stoffen die slecht biologisch afbreekbaar zijn, zoals dioxines en polychloorbiphenylen (PCB s), hopen zich op in de melk. Genoemde stoffen veroorzaken schadelijke effecten bij pasgeborenen, met name op het immuunsysteem. Thans wordt dan ook overwogen om in de bestaande reproductietoxiciteitstesten tevens effecten op het immuunsysteem te onderzoeken. Recent is er veel aandacht voor de mogelijke rol van hormoonontregelaars bij het ontstaan van effecten op fertiliteit en embryogenese. Een breed scala van chemische stoffen wordt in dit verband genoemd. Het is vooralsnog twijfelachtig of de potentie van deze stoffen en de blootstelling van de mens eraan zodanig zijn dat daarvan reproductietoxische effecten verwacht kunnen worden. (zie ook Chem. Feit. 146). De moderne leefstijl leidt ook tot risico s voor de ongeborene. Roken veroorzaakt een verlaging van het geboortegewicht en chronische alcoholconsumptie kan leiden tot het foetaal alcoholsyndroom, waarbij een specifieke combinatie van structurele afwijkingen van het aangezicht en ernstige mentale retardatie wordt gevonden. Cocaïnegebruik kan aanleiding geven tot chronische gedragsafwijkingen bij nakomelingen.

14 Tenslotte Uit bovenstaande moge duidelijk zijn dat risico s van chemische stoffen voor de voortplanting vooral voortkomen uit geneesmiddelengebruik, blootstelling op de werkplek, en de individuele leefstijl. In de medische wereld is de afweging tussen het therapeutisch belang van een geneesmiddel en de risico s op bijwerkingen voor onder meer de voortplanting al decennia lang onderdeel van de dagelijkse praktijk. Voor de werkplek is een stelsel van regelgeving in het leven geroepen om risico s zo veel mogelijk te beperken. Het kiezen voor een gezonde leefstijl blijft een kwestie van individuele vrijheid en verantwoordelijkheid. 7. Literatuur Registratie van stoffen die de voortplanting kunnen schaden. Min. SoZaWe, Den Haag, Aanvullende registratieplicht voor de voortplanting giftige stoffen. Ministeriële regeling. Staatscourant, nummer 25,

Chemische stoffen, voortplanting en

Chemische stoffen, voortplanting en 073 1 Chemische stoffen, voortplanting en nageslacht Chemische stoffen kunnen aanleiding geven tot ernstige schadelijke effecten in het nageslacht. Men noemt deze stoffen teratogeen. Dit is gebleken met

Nadere informatie

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen en zwangerschap Enige tientallen jaren geleden dacht men nog dat ongeboren kinderen in de baarmoeder goed beschermd waren tegen schadelijke

Nadere informatie

Stralingsbeschermingsdienst SBD-TU/e 1

Stralingsbeschermingsdienst SBD-TU/e 1 Zwangerschap en Stralingsbescherming Zwangerschap en Stralingsbescherming inhoud Informatie over mogelijke biologische effecten door blootstelling aan ioniserende straling tijdens deterministische effecten

Nadere informatie

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad Samenvatting Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad In Nederland wordt naar schatting een half miljoen werknemers met enige regelmaat blootgesteld aan organische oplosmiddelen.

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

Het schadelijke effect van reproductietoxische stoffen is afhankelijk van de timing en de dosis.

Het schadelijke effect van reproductietoxische stoffen is afhankelijk van de timing en de dosis. Een onbekend risico Het schadelijke effect van reproductietoxische stoffen is afhankelijk van de timing en de dosis. Met name piekblootstellingen zijn riskant. Vinden die plaats op een cruciaal moment

Nadere informatie

Geneesmiddelen en primaire preventie van aangeboren afwijkingen. Preventie. Het voorkomen van het ontstaan van ontwikkelingsstoornissen.

Geneesmiddelen en primaire preventie van aangeboren afwijkingen. Preventie. Het voorkomen van het ontstaan van ontwikkelingsstoornissen. Geneesmiddelen en primaire preventie van aangeboren afwijkingen Paul W.J. Peters, oud hoogleraar Ontwikkelingstoxicologie en Teratologie Afdeling Obstetrie Divisie Perinatologie en Gynaecologie Universitair

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

RICHTLIJN ZWANGERSCHAP EN IONISERENDE STRALING

RICHTLIJN ZWANGERSCHAP EN IONISERENDE STRALING RICHTLIJN ZWANGERSCHAP EN IONISERENDE STRALING Inleiding Aan het werken met radioactieve stoffen of ioniserende straling uitzendende toestellen zijn risico s verbonden. Het is bij de wet verplicht om personen

Nadere informatie

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens Informatiefolder en kinderwens Inhoudsopgave Algemeen 3 Kinderwens 3 Foliumzuur s- en ovulatietesten 5 Geneesmiddelen 6 Bostvoeding Medicatiebegeleiding Algemeen De vrouw maakt tijdens haar leven een aantal

Nadere informatie

Aspirine Pijnstiller - Risico op sterfte tijdens geboorte - Laag geboortegewicht - Tragere motorische ontwikkeling

Aspirine Pijnstiller - Risico op sterfte tijdens geboorte - Laag geboortegewicht - Tragere motorische ontwikkeling Drugs/medicijnen Op voorschrift Invloed van teratogenen Middel Gebruik Effect Latere effecten?? Thalidomide (Softenon) Kalmeermiddel - Misvormingen van ledematen - Misvormingen van oren, hart, nieren,

Nadere informatie

Foliumzuur bij kinderwens en zwangerschap

Foliumzuur bij kinderwens en zwangerschap Gynaecologie Foliumzuur bij kinderwens en zwangerschap www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waarom is foliumzuur belangrijk?... 3 Wat is foliumzuur?... 4 Is foliumzuur goed voor alle zwangere vrouwen?...

Nadere informatie

Denk na over risico s op uw werk! versie 2011

Denk na over risico s op uw werk! versie 2011 Kinderen krijgen? Denk na over risico s op uw werk! versie 2011 Denkt u erover om kinderen te krijgen? Denk dan ook na over de risico s op uw werk. Dat geldt voor mannen en vrouwen. Soms kunt u door uw

Nadere informatie

Negen Maanden Niet: Alcohol en zwangerschap. Ir. N.Y. van der Wulp STAP

Negen Maanden Niet: Alcohol en zwangerschap. Ir. N.Y. van der Wulp STAP Negen Maanden Niet: Alcohol en zwangerschap Ir. N.Y. van der Wulp STAP December 2010 Foetaal Alcohol Syndroom Weet je wat FAS is? Kan je FAS herkennen? Testje! 5 series van twee foto s, van oud naar jong.

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Keuzes bij kinderwens onder andere PGD (Preimplantatie Genetische Diagnostiek) Namens de werkgroep PGD azm Congres BVN 18 april 2009

Keuzes bij kinderwens onder andere PGD (Preimplantatie Genetische Diagnostiek) Namens de werkgroep PGD azm Congres BVN 18 april 2009 Keuzes bij kinderwens onder andere PGD (Preimplantatie Genetische Diagnostiek) Dr. Christine de Die-Smulders afdeling Klinische Genetica MUMC+ Namens de werkgroep PGD azm Congres BVN 18 april 2009 Zomer

Nadere informatie

Zwangerschap, reproductietoxicologie en preconceptieconsult

Zwangerschap, reproductietoxicologie en preconceptieconsult Zwangerschap, reproductietoxicologie en preconceptieconsult Dr. Teus Brand Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Zwangerschapscomplicaties beïnvloed door werkgebonden factoren Miskraam

Nadere informatie

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities in Early Childhood Health The Generation R Study Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Sociaal-economische gezondheidsverschillen vormen een groot maatschappelijk

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen: Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid Basisstof 1 Erfelijke eigenschappen: - Genotype: o genen liggen op de chromosomen in kernen van alle cellen o wordt bepaald op moment van de bevruchting - Fenotype: o

Nadere informatie

Vóór een zwangerschap

Vóór een zwangerschap e r f o c e n t r u m Informatie over erfelijkheid, gezondheid & samenleving Vóór een zwangerschap Informatie voor mensen die kinderen wensen Op kinderen krijgt u geen garantie In Nederland komen de meeste

Nadere informatie

Nekplooimeting. gecombineerd met vroege bloedtest in de zwangerschap mogelijk tot 13 6/7 weken zwangerschapsduur. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Nekplooimeting. gecombineerd met vroege bloedtest in de zwangerschap mogelijk tot 13 6/7 weken zwangerschapsduur. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Nekplooimeting gecombineerd met vroege bloedtest in de zwangerschap mogelijk tot 13 6/7 weken zwangerschapsduur Afdeling Verloskunde/Gynaecologie In het kort Deze folder geeft informatie over de echoscopische

Nadere informatie

Klonen van dieren. Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Klonen van dieren. Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Klonen van dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie 2 Klonen van dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie I: Wat is klonen? Klonen is het ongeslachtelijk voortplanten

Nadere informatie

Gezondzwangerworden. be PASCALE MOKANGI, ILSE DELBAERE, HANS DE STEUR

Gezondzwangerworden. be PASCALE MOKANGI, ILSE DELBAERE, HANS DE STEUR Gezondzwangerworden. be PASCALE MOKANGI, ILSE DELBAERE, HANS DE STEUR Hoe word je gezond zwanger? De eerste 8 weken van de zwangerschap zijn cruciaal Alle organen vormen en ontwikkelen zich in deze periode

Nadere informatie

Onderzoek op de afdeling Nucleaire Geneeskunde

Onderzoek op de afdeling Nucleaire Geneeskunde Onderzoek op de afdeling Nucleaire Geneeskunde Inleiding In Nederland worden per jaar meer dan honderdduizend mensen verwezen voor een nucleair geneeskundig onderzoek of behandeling. Nucleair geneeskundig

Nadere informatie

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA.

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA. Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou 4.1 Fenotype Genotype = waarneembare eigenschappen van een individu = de erfelijke informatie in het DNA Genotype + milieufactoren = fenotype Erfelijke

Nadere informatie

Koninklijk besluit van 2 mei 1995 inzake moederschapsbescherming (B.S. 18.5.1995; errata: B.S. 12.10.1995)

Koninklijk besluit van 2 mei 1995 inzake moederschapsbescherming (B.S. 18.5.1995; errata: B.S. 12.10.1995) Koninklijk besluit van 2 mei 1995 inzake moederschapsbescherming (B.S. 18.5.1995; errata: B.S. 12.10.1995) Gewijzigd bij: (1) koninklijk besluit van 28 augustus 2002 tot aanwijzing van de ambtenaren belast

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Preïmplantatie Genetische Diagnostiek

Preïmplantatie Genetische Diagnostiek Preïmplantatie Genetische Diagnostiek (bijlage bij de brochure IVF) in samenwerking met 1 Inhoud Voor wie is PGD? 3 Hoe verloopt een PGD-behandeling? 3 Wat zijn de kansen? 5 Wat kan er onderzocht worden?

Nadere informatie

Infoblad. Chromosoomafwijkingen. Chromosoomafwijkingen, wat zijn dat eigenlijk? En waardoor ontstaan ze? Hierover lees je in dit infoblad.

Infoblad. Chromosoomafwijkingen. Chromosoomafwijkingen, wat zijn dat eigenlijk? En waardoor ontstaan ze? Hierover lees je in dit infoblad. Chromosoomafwijkingen Chromosoomafwijkingen, wat zijn dat eigenlijk? En waardoor ontstaan ze? Hierover lees je in dit infoblad. Chromosomen In het lichaam zitten heel veel cellen. De cellen zijn de bouwstenen

Nadere informatie

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen

Samenvatting. Vragen over vroege blootstelling aan stoffen Samenvatting Vragen over vroege blootstelling aan stoffen In onze leefomgeving komt een groot aantal stoffen voor waaraan wij dagelijks worden blootgesteld. Om gezondheidsschade zoveel mogelijk te voorkomen

Nadere informatie

De invloed van arbeidsomstandigheden op de latere zwangerschapsuitkomsten: Melden of niet melden als beroepsziekte?

De invloed van arbeidsomstandigheden op de latere zwangerschapsuitkomsten: Melden of niet melden als beroepsziekte? De invloed van arbeidsomstandigheden op de latere zwangerschapsuitkomsten: Melden of niet melden als beroepsziekte? Teus Brand Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Opbouw voordracht

Nadere informatie

Vlugschrift. Geen dierproeven voor cosmetica. Animal Rights International

Vlugschrift. Geen dierproeven voor cosmetica. Animal Rights International Vlugschrift Nederland koploper in lang proces naar proefdiervrije producten Geen dierproeven voor cosmetica d In ons land geldt sinds 1997 een verbod op het gebruik van proefdieren bij het testen van (ingrediënten

Nadere informatie

S e k S u e l e v o o r t p l a n t i n g r e d u c t i e d e l i n g o f m e i o S e e n g e n e t i S c h e v a r i a t i e

S e k S u e l e v o o r t p l a n t i n g r e d u c t i e d e l i n g o f m e i o S e e n g e n e t i S c h e v a r i a t i e 76 Voortplanting S e k s u e l e v o o r t p l a n t i n g De seksuele voortplanting of reproductie van de mens houdt in dat man en vrouw elk de helft van hun erfelijke aanleg, dus één van elk van de 22

Nadere informatie

Tweelingen in de groei

Tweelingen in de groei Tweelingen in de groei Henriëtte A. Delemarre-van de Waal Zoals bekend ontstaat een twee-eiige tweeling wanneer tegelijkertijd twee eicellen worden bevrucht door twee zaadcellen. Beide embryo s hebben

Nadere informatie

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke 107 Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed bekend. Onderzoek naar welke medicijnen gebruikt worden

Nadere informatie

Reprotoxicologische risico s voor vrouwelijke schilders bij de verwerking van watergedragen en oplosmiddelhoudende bouwverven

Reprotoxicologische risico s voor vrouwelijke schilders bij de verwerking van watergedragen en oplosmiddelhoudende bouwverven Reprotoxicologische risico s voor vrouwelijke schilders bij de verwerking van watergedragen en oplosmiddelhoudende bouwverven Een literatuurstudie. Auteur: Maikel van Niftrik Bestelcode: 03-42 ISBN: 90-77286-14-4

Nadere informatie

Gynaecologie/Verloskunde

Gynaecologie/Verloskunde Gynaecologie/Verloskunde Prenatale diagnostiek in de zwangerschap Inleiding De meeste kinderen zijn bij de geboorte gezond. Bij 3% van alle pasgeborenen wordt er een aangeboren afwijking vastgesteld. Een

Nadere informatie

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington

2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington 2. Erfelijkheid en de ziekte van Huntington Erfelijkheid Erfelijk materiaal in de 46 chromosomen De mens heeft in de kern van elke lichaamscel 46 chromosomen: het gaat om 22 paar lichaamsbepalende chromosomen

Nadere informatie

Toxicologie enkele begrippen

Toxicologie enkele begrippen 009 1 Toxicologie enkele begrippen Regelmatig worden wij geconfronteerd met begrippen als zeer giftige stof, of de zeer gevaarlijke chemische stof-x. Vaak zijn deze begrippen niet nader omschreven en is

Nadere informatie

Registratie-richtlijnen K001 REPRODUCTIESTOORNISSEN a.g.v. BEROEPSUITOEFENING

Registratie-richtlijnen K001 REPRODUCTIESTOORNISSEN a.g.v. BEROEPSUITOEFENING REPRODUCTIESTOORNISSEN a.g.v. BEROEPSUITOEFENING 1 Toelichting op het document Vanwege de complexiteit van het voortplantingsproces en lange tijdsduur die nodig is voor de voortplantingsleeftijd bereikt

Nadere informatie

In het kort. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Wat is prenatale screening?

In het kort. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Wat is prenatale screening? prenatale screening Inhoudsopgave In het kort 3 Wat is prenatale screening? 3 Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? 3 Bij welke zwangerschapsduur vindt prenatale screening plaats? 3 Wie

Nadere informatie

Verklarende Woordenlijst

Verklarende Woordenlijst 12 Verklarende Woordenlijst Gebaseerd op een woordenlijst die werd ontwikkeld door Londen IDEAS Genetic Knowledge Park aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door Mies Wits-Douw en

Nadere informatie

(Voor de EER relevante tekst)

(Voor de EER relevante tekst) L 144/27 VERORDENING (EU) 2016/863 VAN DE COMMISSIE van 31 mei 2016 tot wijziging van de bijlagen VII en VIII bij Verordening (EG) nr. 1907/2006 van het Europees Parlement en de Raad inzake de registratie

Nadere informatie

Kinderwens spreekuur Volendam

Kinderwens spreekuur Volendam Kinderwens spreekuur Volendam Voor wie is deze folder? Deze folder is voor mensen afkomstig uit Volendam met kinderwens. Wat is het kinderwens spreekuur? Het spreekuur is een samenwerking tussen de afdelingen

Nadere informatie

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niettechnische samenvatting 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Respiratoir Syncytieel Virus (RSV) in kalveren 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) Oktober 2015 oktober 2020

Nadere informatie

Samenvatting en Discussie

Samenvatting en Discussie 101 102 Pregnancy-related thrombosis and fetal loss in women with thrombophilia Samenvatting Zwangerschap en puerperium zijn onafhankelijke risicofactoren voor veneuze trombose. Veneuze trombose is een

Nadere informatie

Rechtstreekse mededeling aan de Gezondheidszorgbeoefenaars

Rechtstreekse mededeling aan de Gezondheidszorgbeoefenaars Een Direct Healthcare Professional Communication (DHPC) is een schrijven dat naar de gezondheidszorgbeoefenaars wordt gezonden door de farmaceutische firma s, om hen te informeren over mogelijke risico

Nadere informatie

2. Gewicht en lengte van de (aanstaande) moeder Gewicht:. kg Lengte: cm Gewicht en lengte worden gebruikt om de Body Mass Index (BMI) te berekenen.

2. Gewicht en lengte van de (aanstaande) moeder Gewicht:. kg Lengte: cm Gewicht en lengte worden gebruikt om de Body Mass Index (BMI) te berekenen. 1. Kunt u vragen voor de vader beantwoorden?, vader aanwezig, vader niet aanwezig 2. Gewicht en lengte van de (aanstaande) moeder Gewicht:. kg Lengte: cm Gewicht en lengte worden gebruikt om de Body Mass

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie VERLOSKUNDE PRENATALE SCREENING. Versie 1.5. Verantwoording

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie VERLOSKUNDE PRENATALE SCREENING. Versie 1.5. Verantwoording Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie VERLOSKUNDE PRENATALE SCREENING Versie 1.5 Datum Goedkeuring Verantwoording 01 03 2006 NVOG Inhoudsopgave Algemeen...1 Wat is prenatale screening?...1

Nadere informatie

Risicobeoordeling voor mens

Risicobeoordeling voor mens 168 1 Risicobeoordeling voor mens en milieu door dr. H. Könemann, RIVM, Bilthoven, bewerkt door drs. C. Schlax 1. Inleiding 168 3 2. Blootstelling 168 4 2.1. Uitstoot 168 4 2.2. Lotgevallen 168 5 2.3.

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

FNV Bondgenoten. Checklist Beleid chemische stoffen, zwangerschap en voortplanting in bedrijven

FNV Bondgenoten. Checklist Beleid chemische stoffen, zwangerschap en voortplanting in bedrijven FNV Bondgenoten Checklist Beleid chemische stoffen, zwangerschap en voortplanting in bedrijven Gevaarssymbolen op grond van de Europese regelgeving R-zinnen voor de voortplanting giftige stoffen R 46 R

Nadere informatie

Bijlage 7 Veilig werken tijdens zwangerschap en borstvoedingsperiode

Bijlage 7 Veilig werken tijdens zwangerschap en borstvoedingsperiode Bijlage 7 Veilig werken tijdens zwangerschap en borstvoedingsperiode 1. Inleiding De werkgever heeft de wettelijke zorgplicht om de zwangere werkneemster en haar ongeboren kind en het borstgevoede kind

Nadere informatie

MYCOFENOLAATHOUDENDE GENEESMIDDELEN Informatiegids voor de gezondheidszorgbeoefenaars TERATOGEEN RISICO

MYCOFENOLAATHOUDENDE GENEESMIDDELEN Informatiegids voor de gezondheidszorgbeoefenaars TERATOGEEN RISICO De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van geneesmiddelen die mycofenolaat bevatten. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan

Nadere informatie

Dit geneesmiddel is onderworpen aan aanvullende monitoring.

Dit geneesmiddel is onderworpen aan aanvullende monitoring. De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel Erivedge. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waar deze informatie

Nadere informatie

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Voorbeeldstoffen uit deze klasse zijn: asbest en asbestbevattende mengsels, PCB s, lithiumbatterijen, reddingsmiddelen en verwarmde stoffen. 1.1 Transport

Nadere informatie

Wettelijk kader: Te onthouden: Om welke koninklijke besluiten gaat het?

Wettelijk kader: Te onthouden: Om welke koninklijke besluiten gaat het? INDELING, ETIKETTERING EN VERPAKKING VAN STOFFEN EN MENGSELS - Nota over de wetgeving Augustus 2015 Wettelijk kader: Een Koninklijk Besluit van 20/07/2015, verschenen in het Belgisch Staatsblad van 04/08/2005

Nadere informatie

Obstetrie en Gynaecologie PGD

Obstetrie en Gynaecologie PGD Obstetrie en Gynaecologie PGD Pre-implantatie Genetische Diagnostiek Inhoud Inleiding 1 Voor wie is de PGD 1 Hoe verloopt een PGD behandeling 2 Wat zijn de kansen 4 Welke aandoeningen kunnen onderzocht

Nadere informatie

Afwegingen bij de keuze voor ICSI. Polikliniek Gynaecologie Route 48

Afwegingen bij de keuze voor ICSI. Polikliniek Gynaecologie Route 48 Afwegingen bij de keuze voor ICSI Polikliniek Gynaecologie Route 48 0 De inhoud van deze voorlichtingsfolder is samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Deze folder

Nadere informatie

Wat houdt REACH in? Wat zijn gevaarlijke stoffen?

Wat houdt REACH in? Wat zijn gevaarlijke stoffen? Wat houdt REACH in? Het Registreren, Evalueren en Autoriseren van Chemische stoffen (REACH) is een Europese Verordening, oftewel een wet waarop wordt gehandhaafd. In eerste instantie is het doel van REACH

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18641 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18641 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18641 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Vries, Jutte Jacoba Catharina de Title: Congenital cytomegalovirus infection :

Nadere informatie

Diabetes en zwanger worden

Diabetes en zwanger worden Diabetes en zwanger worden Inhoudsopgave Inleiding... 1 Meld de (wens tot) zwangerschap aan uw arts... 1 Goede voorbereiding... 1 Foliumzuur... 2 Zelfcontrole... 2 De zwangerschap in vogelvlucht... 2 Medicijngebruik...

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvraag over nieuwe testmethode

Samenvatting. Adviesvraag over nieuwe testmethode Samenvatting Adviesvraag over nieuwe testmethode Chemische stoffen die het erfelijk materiaal (DNA) in het lichaam kunnen veranderen hebben zogenoemde genotoxische eigenschappen. Wanneer wijzigingen in

Nadere informatie

Echoscopie tijdens de zwangerschap ONDERZOEK

Echoscopie tijdens de zwangerschap ONDERZOEK Echoscopie tijdens de zwangerschap ONDERZOEK Echoscopie tijdens de zwangerschap Tijdens je zwangerschap kunnen we met een echo het kindje in je buik bekijken. Een echoscopie is een beeldvormende techniek

Nadere informatie

Kinderwens en zwangerschap en de. ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Kinderwens en zwangerschap en de. ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Kinderwens en zwangerschap en de 3 ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Editie 2011 Colofon Geen enkel deel van deze brochure noch de gehele uitgave mag op welke wijze dan ook worden verveelvoudigd zonder

Nadere informatie

Kinderwens, zwanger en stoffen op het werk

Kinderwens, zwanger en stoffen op het werk Kinderwens, zwanger en stoffen op het werk Met het programma Versterking Arbeidsomstandighedenbeleid Stoffen (VASt) wil het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in de periode 2003-2007 ondernemers

Nadere informatie

Effecten van pesticiden

Effecten van pesticiden Effecten van pesticiden op vruchtbaarheid en zwangerschap Nel Roeleveld reproductie epidemioloog Afdeling Epidemiologie, Biostatistiek en HTA Universitair Medisch Centrum St Radboud Nijmegen Onderzoek

Nadere informatie

7. Wat is de hoogste opleiding die de vader van uw kind heeft afgerond?

7. Wat is de hoogste opleiding die de vader van uw kind heeft afgerond? INTERVIEW A (registratie zo vroeg mogelijk in de zwangerschap) 1. Op welke datum viel de eerste dag van uw laatste menstruatie? 2. Is epilepsie de reden van uw anti-epilepticagebruik?, namelijk 3. Heeft

Nadere informatie

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen 006 1 Benzo(a)pyreen Benzo(a)pyreen (BaP) is in het nieuws geweest door de werkelijke of vermeende besmetting van voedingsmiddelen zoals groenten en koffie. Het is een van de ongeveer honderd bekende polycyclische

Nadere informatie

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Inleiding Zwanger worden als je een chronische ontstekingsziekte van de darm (IBD = inflammatory Bowel disease) hebt zoals de ziekte van Crohn

Nadere informatie

Auteur: A. Franx Redacteur: dr. E. Bakkum Bureauredacteur: Jet Quadekker

Auteur: A. Franx Redacteur: dr. E. Bakkum Bureauredacteur: Jet Quadekker 1 Prenatale screening Onderzoek naar aangeboren aandoeningen in het begin van de zwangerschap Commissie Patiënten Voorlichting NVOG I.s.m. Erfocentrum en VSOP Auteur: A. Franx Redacteur: dr. E. Bakkum

Nadere informatie

Alcoholgebruik voor, tijdens en na de zwangerschap

Alcoholgebruik voor, tijdens en na de zwangerschap Alcoholgebruik voor, tijdens en na de zwangerschap Kencijfers van de Vlaamse geboortecohorte JOnG! Karel Hoppenbrouwers Dienst Jeugdgezondheidszorg KU Leuven Inhoud van de presentatie Wat is gekend i.v.m.

Nadere informatie

Gezond zwanger Informatie voor patiënten

Gezond zwanger Informatie voor patiënten Gezond zwanger Informatie voor patiënten 2 Gezond zwanger Elke zwangere stelt zich tijdens deze bijzondere periode wel enkele vragen. Het laatste wat je wil is je prille geluk beschadigen. De gekste verhalen

Nadere informatie

Chronisch onderzoek is van belang bij stoffen waarbij accumulatie kan optreden.

Chronisch onderzoek is van belang bij stoffen waarbij accumulatie kan optreden. Vraag 1: Algemene toxicologie (Bos, 11 punten) a) oem 3 vormen waarin toxische stoffen in het milieu kunnen voorkomen? (2pt) b) Hoe (noem er 3 in totaal) kunnen deze verschillende vormen zich in het milieu

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN November 2015 1 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL LACTEOL 170 mg, capsule 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING - Lactobacillus acidophilus, geïnactiveerd... 5x10

Nadere informatie

Het organiseren van werk zonder gevaren kan het volgende inhouden: -- aanpassingen in werkzaamheden/werkmethoden

Het organiseren van werk zonder gevaren kan het volgende inhouden: -- aanpassingen in werkzaamheden/werkmethoden Bijlage 4 - Zwangerschapsprotocol Zwangerschapsprotocol voor de openbare apotheek In elke organisatie werken vrouwen in de vruchtbare leeftijd die op enig moment een kinderwens krijgen. In de apotheekbranche

Nadere informatie

Roaccutane, Programma ter Voorkoming van Zwangerschap (PPP) Richtlijnen voor artsen bij het voorschrijven van Roaccutane aan vrouwelijke patiënten

Roaccutane, Programma ter Voorkoming van Zwangerschap (PPP) Richtlijnen voor artsen bij het voorschrijven van Roaccutane aan vrouwelijke patiënten Roaccutane, Programma ter Voorkoming van Zwangerschap (PPP) Richtlijnen voor artsen bij het voorschrijven van Roaccutane aan vrouwelijke patiënten november 2003 1 INLEIDING...3 BELANGRIJKE FEITEN OVER

Nadere informatie

hoofdstuk één hoofdstuk twee

hoofdstuk één hoofdstuk twee Dit proefschrift beschrijft onderzoek naar hemolytische foetale bloedarmoede en foetale hydrops. Hemolytische foetale bloedarmoede ontstaat door afbraak van rode bloedcellen. Foetale hydrops betreft het

Nadere informatie

Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het

Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het 1 Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het kort 2 Cystic Fibrosis = CF = Taaislijmziekte Cystic

Nadere informatie

Maatschap Gynaecologie. Nekplooimeting en serumtest

Maatschap Gynaecologie. Nekplooimeting en serumtest Maatschap Gynaecologie Nekplooimeting en serumtest Datum en tijd U wordt (dag) (datum) om uur verwacht. Plaats Op de dag van de afspraak meldt u zich op de polikliniek Verloskunde/Gynaecologie. Volgt u

Nadere informatie

vruchtbaarheidssparende behandeling

vruchtbaarheidssparende behandeling Nederlands Netwerk Fertiliteitspreservatie vruchtbaarheidssparende behandeling Invriezen Invriezen van van embryo s eicellena IVF informatie voor vrouwelijke patiënten vruchtbaarheidssparende behandeling

Nadere informatie

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33 pag. 1 officieuze coördinatie 1. CYTOGENETISCHE ONDERZOEKEN

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33 pag. 1 officieuze coördinatie 1. CYTOGENETISCHE ONDERZOEKEN GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33 pag. 1 "K.B. 22.7.1988" (in werking 1.8.1988) "AFDELING II. Genetische onderzoeken." "Art. 33. 1. Worden beschouwd als verstrekkingen waarvoor de bekwaming van de in 2 bedoelde

Nadere informatie

Inleiding 2 Wat is prenatale screening? 2 2. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Bij welke zwangerschapsduur vindt prenatale

Inleiding 2 Wat is prenatale screening? 2 2. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Bij welke zwangerschapsduur vindt prenatale Inleiding De meeste kinderen worden gezond geboren, maar een klein percentage (ongeveer 3 tot 4%) van alle kinderen heeft bij de geboorte een aangeboren aandoening, zoals het Down-syndroom ('mongooltje')

Nadere informatie

intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI)

intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI) patiënteninformatie intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI) ICSI is een afkorting van intracytoplasmatische sperma-injectie. ICSI is een vorm van reageerbuisbevruchting. Bij een ICSI-behandeling brengt

Nadere informatie

Chromosoomonderzoek bij herhaalde miskramen

Chromosoomonderzoek bij herhaalde miskramen Chromosoomonderzoek bij herhaalde miskramen Een miskraam betekent vrijwel altijd een teleurstelling voor een vrouw en haar partner. Al snel zal de vraag naar de oorzaak gesteld worden; na een tweede miskraam

Nadere informatie

Verklarende woordenlijst

Verklarende woordenlijst 12 Verklarende woordenlijst Gebaseerd op een woordenlijst die werd ontwikkeld door Londen IDEAS Genetic Knowledge Park aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Januari 2008 Gesteund door EuroGentest, NoE

Nadere informatie

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015 Zwangerschap bij de psychiatrische patient Bernke te Winkel Wetenschappelijk medewerker Teratologie Informatie Service TIS kenniscentrum Cijfers telefoondienst TIS Informatie geven Website (en boek) -

Nadere informatie

Heeft behandeling van ankyloserende spondylitis met medicatie enig nadelig effect op de nakomelingen?

Heeft behandeling van ankyloserende spondylitis met medicatie enig nadelig effect op de nakomelingen? Heeft behandeling van ankyloserende spondylitis met medicatie enig nadelig effect op de nakomelingen? Zoals in de inleiding reeds aangehaald, gaan anti-reumatische medicijnen nog steeds gepaard met een

Nadere informatie

Zwangerschap met lithium

Zwangerschap met lithium Zwangerschap met lithium Lithium is een belangrijk medicijn in het behandelen en/of voorkomen van uw manische en/of depressieve klachten. Bij het gebruik van medicijnen tijdens de zwangerschap is voorzichtigheid

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT 2009-2014. Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014

EUROPEES PARLEMENT 2009-2014. Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014 EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014 ingediend overeenkomstig artikel 115, lid 5, van het

Nadere informatie

Er zijn twee onderzoeken mogelijk: 1. Met de combinatietest wordt onderzocht of er een verhoogde kans bestaat dat uw ongeboren kind Downsyndroom

Er zijn twee onderzoeken mogelijk: 1. Met de combinatietest wordt onderzocht of er een verhoogde kans bestaat dat uw ongeboren kind Downsyndroom Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen INHOUD 1. Wat leest u in deze brochure? 2. Onderzoek naardownsyndroomen lichamelijke afwijkingen 2.1 Onderzoek naar Downsyndroom 2.2 Onderzoek

Nadere informatie

Risicominimalisatiemateriaal voor patiënten betreffende CellCept (mycofenolaatmofetil) en Myfortic (mycofenolaatnatrium)

Risicominimalisatiemateriaal voor patiënten betreffende CellCept (mycofenolaatmofetil) en Myfortic (mycofenolaatnatrium) Risicominimalisatiemateriaal voor patiënten betreffende CellCept (mycofenolaatmofetil) en Myfortic (mycofenolaatnatrium) Dit risicominimalisatiemateriaal voor mycofenolaat-bevattende producten is beoordeeld

Nadere informatie

Inleiding Wat is Methotrexaat? Voor welke patiënten is Methotrexaat geschikt? Wanneer mag Methotrexaat niet gebruikt worden?

Inleiding Wat is Methotrexaat? Voor welke patiënten is Methotrexaat geschikt? Wanneer mag Methotrexaat niet gebruikt worden? METHOTREXAAT 1173 Inleiding In deze folder vindt u informatie over de werking en bijwerkingen van Methotrexaat. De folder is bedoeld voor psoriasispatiënten die behandeld worden met Methotrexaat. Wat is

Nadere informatie

Epilepsie, zwangerschap en borstvoeding

Epilepsie, zwangerschap en borstvoeding Epilepsie, zwangerschap en borstvoeding Wat is epilepsie? Epilepsie is een stoornis die ongeveer 1 op de 150 à 250 personen treft. In België gaat het dus om meer dan 60.000 personen. Er bestaan trouwens

Nadere informatie

Wat betekent EU-GHS voor u?

Wat betekent EU-GHS voor u? Rijksoverheid Wat betekent EU-GHS voor u? Producenten van voorwerpen Als u explosieve stoffen of mengsels in voorwerpen verwerkt, moet u deze indelen, etiketteren en verpakken volgens de voorschriften

Nadere informatie