Accra utopie of profetie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Accra utopie of profetie"

Transcriptie

1 Accra utopie of profetie De thematische synodezitting rond de Verklaring van Accra, zitting die plaatsvond op 18 maart 2006 in de Brusselse SOW-kerk, lokte van een aantal zijden reacties uit. Zo kon u in het meinummer in de rubriek Glas-in-lood een artikel lezen van de hand van ds. Dick WURSTEN. Van bedrijfseconoom dhr. Chris LEFEBVRE (lid van de gemeente Leuven) ontvingen we eveneens een zeer interessante reactie, die de redactieraad van Kerkmozaïek u bij deze als materiaal bij uw verdere bezinning over globalisering wil aanreiken. Accra 1

2 De ACCRA-belijdenis, vrome wensdromen of provocerende profetische kritiek? De titel van deze bijdrage zou, voor sommigen althans, choquerend kunnen overkomen. En dit is ten dele zo bedoeld. Het onderwerp van de Accra-belijdenis of de Accra-verklaring is spijtig genoeg, na zovele jaren, nog steeds bijzonder actueel. De grote lijnen van het structureel economisch onevenwicht zoals in het Accra-document voorgesteld, zijn juist. De herverdeling van de rijkdommen (Le pillage du tiers monde, zoals Pierre Jalée het uitdrukte, gaat nog steeds door), de accumulatie van vermogen, de graai- en gretigheidscultuur van vele multinationale ondernemingen, het complete gebrek aan enig ethisch normbesef bij topmanagers van deze multinationale ondernemingen, de permanente onderontwikkeling van de meeste anders -ontwikkelde landen, de continuerende afhankelijkheid van hulp, de problematiek van de zware schuldenlasten van de arme landen, enz. zijn zeker stuk voor stuk ONZE verantwoordelijkheid. Toch vind ik persoonlijk dat er in de Accra-verklaring een belangrijk luik ontbreekt, waardoor de belijdenis van Accra slechts partieel is in zijn verklaringsmodel en vrij asymmetrisch bij de behandeling van de verantwoordelijkheden van rijke en arme landen. De verantwoordelijkheden van het Zuiden in het ontwikkelingsproces naar een menswaardige samenleving ontbreken in deze analyse. Ik wil deze punten bondig belichten vanuit een economisch perspectief, te beginnen met de discussie over het neoliberalisme. 1. Uitgangspunt van de economische wetenschap Economen beschouwen als het object van hun studie de allocatie of toewijzing van schaarse middelen ter bevrediging van talrijke menselijke behoeften. E. Korthals definieert economie als het verantwoordelijk gebruik van beperkte middelen waarover de mens beschikt teneinde het algemeen en individuele welzijn van tegenwoordige en toekomstige generaties te bevorderen. Productie, distributie en consumptie van goederen dienen gericht te worden op een rechtvaardige en duurzame samenleving waarin de grenzen van de natuur strikt gerespecteerd worden. (Ethische Perspectieven, 2003, nr.3). Zo gezien is economie dus in essentie een sociale wetenschap die ten dienste moet staan van mens en maatschappij om het welzijn van de mens te verbeteren (en niet omgekeerd). Het is belangrijk om dit uitgangspunt steeds voor ogen te houden in de verdere discussie. En Jon Sobrino beklemtoont in zijn artikel Salvation from Below: Toward a humanized Humanity dat Economic salvation is achieved when it makes the oikos possible by providing food, education, housing, health; and when it universalizes it so as to make it possible for human beings to live together (Concilium 2006/ No. 1, p. 29) 2. Vrijhandel en neokapitalisme 2a. Voordelen van vrijhandel of het recht van de sterkste? De economische analyse van de globalisering wordt veelal beperkt tot het opsommen van de voordelen van de vrijhandel. Zo wordt o.a. gewezen op de voordelen van specialisatie: landen stoten activiteiten af waar ze niet goed in zijn om zich te concentreren op die activiteiten waarin ze relatief gezien het best presteren. Door internationale 2 Accra

3 uitwisseling zullen de aan de internationale handel deelnemende landen belangrijke voordelen behalen. Sinds Adam Smith s Wealth of Nations van 1776 is er in deze analyse niet veel veranderd. Hiertegen kan men inbrengen dat dit enkel geldt bij even sterke partners in het proces. Bij dominantie van één partner is dit niet langer meer het geval: de verabsolutering van de vrije markt leidt tot ongehinderde machtsuitoefening door de sterkste partner(s). Zo kan bij voorbeeld verwezen worden naar het Methuen-verdrag van 27 december 1703 tussen Engeland en Portugal, waardoor de Portugese wijnindustrie in handen kwam van de Engelsen. 2b. Voordelen op politiek en cultureel vlak Verder wordt gewezen op de voordelen op politiek en cultureel vlak. Vrijhandel zou de machtsposities van dictators aantasten door o.a. de locale monopolies die zij hebben opgebouwd, en waarop hun macht grotendeels steunt, te ondermijnen, terwijl tevens op een culturele verrijking (en geen vervlakking) wordt gewezen. Het is echter voldoende om te verwijzen naar het Chili ten tijde van Pinochet, of het Zimbabwe van Mugabe, om te twijfelen aan de politieke voordelen van vrijhandel. 2c. Werkloosheid voor ongeschoolde arbeiders Wanneer we kijken naar de negatieve aspecten van vrijhandel moet ten eerste gewezen worden op de problematiek van de werkloosheid voor ongeschoolde arbeiders, die in het rijke Westen nog moeilijk kunnen concurreren met de arbeiders uit de arme landen. De mens wordt, ook bij ons, gereduceerd tot niet meer dan een doodgewone kostenfactor. Hier kan men verwijzen naar o.m. InBev (de Leuvense multinationale bierbrouwer) en naar de profetische woorden van de bisschop van Luik die opkwam voor een menselijke en maakbare economie. Daar kom ik later nog op terug. Ecologische voetafdruk van het Westen Eén van de grootste problemen van vrijhandel ligt evenwel op het ecologische vlak. Tengevolge van de economische groei worden milieugoederen en natuurlijke hulpbronnen zoals water en lucht, verbruikt, wat het milieu uiteindelijk zwaar zal belasten. Maar veel belangrijker nog is het probleem van het zwaar milieubelastend transport. De correcte kostprijs van het transport wordt niet aangerekend aan de transportsector en dus ook niet aan de consument. In economische termen zal men spreken van het creëren van veel negatieve externe kosten (externalities). Dit zijn kosten die gedragen worden door anderen dan diegenen die ze veroorzaken. Om dit probleem aan te pakken en op te lossen, veronderstelt dit sterke politieke overheden die het aandurven, door een belastingpolitiek bijvoorbeeld de juiste kostprijs voor het gebruik van schaarse milieugoederen aan te rekenen, ook aan de transportsector. In dit verband kan gewezen worden op de dubbelzinnige politiek van vele regeringen die de wegeninfrastructuur (het bouwen van autostrades...) socialiseert, terwijl deze van het spoor bijvoorbeeld wordt geprivatiseerd, wat leidt naar verschuivingen in kostenstructuren ten voordele van het wegverkeer. De armen rijker? De voorstanders van vrijhandel en globalisering stellen tenslotte dat de bewering, dat de globalisering rijken rijker en armen armer maakt, fundamenteel onjuist is. Veelal wordt dan gewezen naar landen als China en India en de Afrikaanse landen, waarbij men het inkomen per hoofd van de bevolking (het per capita inkomen) in deze landen vergelijkt met bijvoorbeeld de Verenigde Staten van Amerika. De spectaculaire groei in China zou dan te danken zijn aan het globaliseringeffect, terwijl het persistente lage hoofdelijk inkomen in de Afrikaanse landen wijst op een niet participeren aan de mondialisering van de economie. Al kan men zijn twijfels hebben over het open en democratisch karakter van China, moet men toch opletten met der- Accra 3

4 gelijke analyses. Immers, het inkomen per hoofd van de bevolking is een geaggregeerde (samengevoegde, getotaliseerde) grootheid, waarbij de inkomensspanning tussen de hoge en de lage inkomens wordt verwaarloosd. Het is niet noodzakelijk zo dat de groei aan alle bevolkingslagen ten goede komt. Dergelijke groei komt niet, of te weinig, ten goede aan de armste bevolkingslagen in de ontwikkelingslanden. Een ander typisch voorbeeld is Iran, een dictatuur van radicale religieus geïnspireerde conservatieven. Ondanks zijn aanzienlijke olie-inkomsten (35 miljard Euro of 1/10 de van zijn Bruto Binnenlands Product), slaagt het er niet in om zijn bevolking naar een minimum inkomen en welvaart te brengen. Tevens moet er hier gewezen worden op een fundamenteel verschil tussen arme landen en arme mensen. Dit brengt mij tot het volgende aandachtspunt van de schrijnende armoede. 3. Schrijnende armoede Millenniumdoelstellingen wil armoede halveren tegen 2015 Het is niet alleen belangrijk om tegen armoede en sociale uitsluiting te protesteren, maar ook om de oorzaken ervan wetenschappelijk te doorgronden om ze te kunnen bestrijden door het opzetten van de vereiste actieprogramma s. Eén van deze programma s is het zogenaamde Millenniumprogramma. In het kader van de millenniumgekte werden een aantal Millenniumdoelstellingen (MDG, of Millennium Development Goals) geformuleerd door de rijke landen. Eén van deze 8 doelstellingen betrof het halveren van de armoede tegen Maar hoe dit diende te gebeuren, werd verder niet gekwantificeerd noch bepaald. Het bereiken van deze doelstelling vergt een resultaatgericht en geen inputgericht beleid. De meeste MDG s hebben betrekking op een wereldwijde projectie van de armoedetrends uit het verleden, op basis van bijvoorbeeld ziekteverschijnselen zoals aids, malaria, tbc... en voorzieningen als toegang tot drinkbaar water, behuizing, onderwijs. Nochtans liggen de problemen in de meeste arme landen anders: ziektebeelden en onevenwichten kunnen verschillen van land tot land. Het is hierbij belangrijk om zich een oordeel te vormen over de belangrijkste remmen op ontwikkeling en de meest dringende noden van de armen, land per land, en regio per regio. Dilemma Bovendien zullen regeringen ginds geconfronteerd worden met een serieus dilemma: geld besteed aan landbouwontwikkeling en overheidsinvesteringen bijvoorbeeld kan niet gebruikt worden voor de onmiddellijke bestrijding van de armoede. Met andere woorden, men zal naar een evenwicht moeten zoeken tussen economische groei en de bestrijding van de meest schrijnende armoede, tussen onmiddellijke vermindering van de armoede of structurele oplossingen op middellange en lange termijn. Politieke en institutionele uitdagingen: het bestrijden van corruptie Eén van de grootste uitdagingen waarvoor de arme landen staan is hierbij van politieke institutionele aard. Vele regeringen in de arme landen beschikken over onvoldoende financiële middelen omwille van de slechte economische situatie waarin ze verzeild zijn geraakt en waarvoor ze zelf soms deels verantwoordelijk zijn. Tezelfdertijd hebben ze deze beperkte middelen vaak zeer inefficiënt en allesbehalve armoedebestrijdend aangewend. Het is daarom van essentieel belang om de overheden in deze landen te verplichten hun bestuur te verbeteren en de welig tierende corruptie te bestrijden. Herhaaldelijk wees Gunnar Myrdal, (Nobelprijswinnaar economie in 1974), erop dat weinig problemen in de ontwikkelingslanden zich zo opdringen maar tevens zo veronachtzaamd werden, als het nastreven van persoonlijk voordeel en de corruptie. Het is opmerkelijk hoe de politieke en institutionele analyse (die de werking van instellingen en structuren onder de loep neemt), volledig ontbreekt in de Accrabelijdenis. Dit is een merkwaardige lacune, des te meer omdat armoede zeer veel te maken heeft met, onder meer, machteloosheid. Het is inderdaad opmerkelijk hoe deze politieke en institutionele ana- 4 Accra

5 lyse in de Accra-belijdenis op een tweevoudige manier ontbreekt: 1. er is geen enkele verwijzing naar de burgerlijke en politieke rechten en plichten van de bewoners in de ontwikkelingslanden; 2. en verder erkent men niet dat politieke en institutionele aspecten mee tot de essentie behoren van onderontwikkeling. 4. Ontbrekende schakels 4a. Negatieve maatschappelijke effecten van oorlogvoering Eén van de voornaamste problemen in bepaalde arme landen houdt verband met het voeren van oorlogen. De stammentwisten, broedermoorden en genocides, worden dikwijls gevoerd omwille van het verwerven van controle over de exploitatie van de rijkdommen van de ondergrond (goud, diamant, kobalt, enz.) of om politieke of religieuze redenen. Dergelijke gewapende conflicten veroorzaken veel meer menselijk lijden en sociale ontwrichting (ook lang na het beëindigen ervan) dan bijvoorbeeld inflatie of economische depressies. De negatieve maatschappelijke effecten van oorlogsvoering en gewelddadige conflicten werden al door J. Tinbergen belicht en stellen de problematiek van de wapenproductie en de wapenhandel centraal. Vermits we er mogen van uitgaan dat spontane marktwerking niet tot een oplossing ervan zal leiden, is het economisch verantwoord om wapenhandel en wapenproductie scherper te reguleren. Om evenwel vrede op lange termijn te realiseren, is het evenzeer noodzakelijk om een internationale inkomensherverdeling door te voeren. Een dergelijke boodschap die pleit voor een grotere internationale solidariteit is vandaag de dag zeker niet populair. 4b. De migratiepolitiek Een ander heikel domein dat quasi afwezig is in de Accra-belijdenis behelst de migratieproblematiek. Ook in discussies over globalisering ontbreekt grotendeels een dergelijke analyse. In zijn afscheidscollege wees L. Berlage erop dat migratie naar hoge inkomenslanden zal blijven toenemen omdat onder meer de inkomensverschillen wereldwijd zeer groot zijn. Hij wees er tevens op, dat het niet geloofwaardig is om het immigratiebeleid te beperken tot domeinen waarin de rijke landen zelf voordelen halen: de handel in industriële producten, een aantal diensten en het vrije verkeer van kapitaal. Ook een soepeler verkeer van mensen ook van de laaggeschoolden zou een component kunnen zijn van een geloofwaardige globalisering. Bovendien is een liberaler immigratiebeleid ook een kwestie van internationale solidariteit en geloofwaardigheid. 4c. En de casino-economie Verder kunnen we niet om de internationale monetaire en financiële aspecten heen. De deregulatie van het bankwezen en de financiële markten, de nieuwe regels in verband met vrijhandel, de nieuwe technologieën die onmiddellijke wereldwijde geldtransferten mogelijk maken, hebben grondig de wijze van onze financiële activiteiten veranderd. Excessief grote bedragen kunnen van de ene markt naar de andere en van het ene land naar het andere overgepompt worden in minder dan geen tijd. Men spreekt in dit verband terecht van flitsgeld. De overheden staan daardoor vaak machteloos om de stabiliteit van hun munten te waarborgen ten opzichte van de geweldige toename van de speculatie en het criminele geldcircuit. De rol van wereldwijde financiële gokkers bij het veroorzaken van monetaire crisissen neemt toe en wordt onvoldoende gerapporteerd in de media. Het elektronische geldverkeer is vaak geheim en onpersoonlijk (zonder directe tussenkomst van een bankier) en het bestaan van veilige belastingparadijzen (tax havens) onttrekt crimineel geld en niet belaste winsten aan het oog van de overheid. Het witwassen van geld is een sport geworden. Dit zijn enkele elementen die de opkomst van een casino economie en een plutocratie verklaren. Een nefast gevolg van een dergelijke verschuiving is de terugloop van de directe buitenlandse investeringen in de landen van de Derde Wereld, want er zijn meer rendabele investeringsalternatieven voorhanden. Bovendien krijgen de nationale regeringen in deze landen het steeds moeilijker om een economische politiek te voeren en af te dwingen (to enforce). Vrij verkeer van kapitaal Een andere invloedrijke evolutie was het stopzetten van het systeem van vaste wisselkoersen en het loslaten van de converteerbaarheid van de dollar in goud. Daardoor gingen de wisselkoersen wild schommelen. Om deze prijsschommelingen op te vangen en zich ertegen in te dekken, werden futures markten opgezet (markten voor afgeleide producten zoals o.a. Accra 5

6 opties). Dit hield onder meer in het kopen en verkopen van monetaire en financiële producten, die niets meer met reële investeringen in productie of handel en diensten te maken hebben. Anders uitgedrukt: het geldverkeer verloor praktisch elke band met de concrete wereld van goederen en diensten. Dit proces gaat nog steeds verder. Tijdens de Uruguay-ronde van 1986 tot 1994, die onder andere leidde tot de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie (WHO/ WTO) in april 1995, werden een aantal liberaliseringen op het gebied van het financiële verkeer (vrij verkeer van kapitalen) mogelijk gemaakt onder sterke druk van de VS en het Westen. Daarmee werd de mogelijkheid van de Derde Wereldlanden om een eigen financiële politiek te voeren zeer sterk ingeperkt. De vrije kapitaal in- en uitstroom kan immers de betalingsbalans ontwrichten door deze vrije (al dan niet speculatieve) kapitaalstromen. Het volstaat dat buitenlandse investeerders hun vertouwen in het land verliezen om hun kapitalen uit het land terug te trekken, met zware financiële problemen en een economische crisis als gevolg. Denken we maar aan de moeilijkheden van Argentinië in Het belang van microkredietverlening De succesvolle opkomst van microkrediet instellingen, zoals de Grameen bank, Oikocredit, enz. tonen aan dat een financieel systeem niet gestoeld op speculatie, een systeem dat sterk geworteld is in locale markten en gebruikt wordt ter financiering van reële goederen en diensten, uitermate nuttig is in de bestrijding van de armoede en het herwinnen van de menselijke waardigheid van de gebruikers van dergelijke kredieten. Ik verwijs hier graag naar de bijdrage van G. Liagre in Kerkmozaïek ter gelegenheid van de viering van 30 jaar Oikocredit. En wat met de TOBIN-taks? Een andere belangrijke financieringsbron voor ontwikkelingslanden is de zogenaamde TOBINtaks. Hoewel bedoeld om speculatie in de financiële markten tegen te gaan, zal deze taks de speculanten zeker niet tegenhouden. Daarvoor is het voorgestelde percentage duidelijk te klein. De kans op het invoeren ervan is echter uiterst gering. Belangrijker en met meer kans op slagen is de taks die in bepaalde landen zoals Frankrijk zal geheven worden op de aanschaf van vliegtuigticketten en waarvan de opbrengst gebruikt zal worden tegen o.a. ziekteverschijnselen als aids. 4d. Armoede en ongelijkheid zijn veelzijdig Andere kritische handelsdomeinen zullen bondig aangekaart worden. De armoede en ongelijkheidproblematiek zijn veelzijdig. Naast de voorgaande punten mag men zeker volgende aandachtspunten niet uit het oog verliezen. De noodzaak om de landbouwproblematiek aan de orde te stellen Dit omvat een dubbel probleem: enerzijds door steun aan onze landbouwproducten worden onze overschotten op de markten van de ontwikkelingslanden gedumpt aan prijzen waartegen zij niet kunnen concurreren, waardoor de eigen landbouw geen kans op ontwikkeling meer heeft en anderzijds schermen wij onze eigen markten af tegen producten uit deze ontwikkelingslanden. Men mag daarbij twee reële uitdagingen niet uit het oog verliezen. Het liberaliseren van de landbouwmarkten in landen als Brazilië bijvoorbeeld, betekent de doodsteek voor de vele kleine boeren terwijl de voordelen van een dergelijke liberalisering vooral ten goede komen aan grote (internationale) multinationale bedrijven, die vaak overstappen op monoculturen, met nefaste gevolgen bij overaanbod, mislukte oogsten, enz. Verder zouden hervormingen op het vlak van het grondbezit de band tussen de boer en de grond kunnen versterken en de effectiviteit van de landbouwproductie kunnen verhogen. Deze hervor- 6 Accra

7 mingen ter bevordering van grotere gelijkheid en stijging van de productiviteit moeten door de ontwikkelingslanden zelf uitgevoerd worden. De markttoegang voor nietlandbouwproducten Vaak worden producten uit de Derde Wereldlanden via allerhande barrières, zoals hoge invoerrechten, uit de markt geprijsd. Niettegenstaande een belangrijke liberalisering van de handel worden arbeidsintensieve goederen en diensten, waarvoor de ontwikkelingslanden een comparatief voordeel genieten, geconfronteerd met hoge handelsbarrières, zoals bijvoorbeeld voor textielwaren en kleding. Dit is een vorm van zuiver Mercantilisme zoals ten tijde van Colbert (16 de /17 de eeuw). Toen leverden de kolonies grondstoffen en edele metalen aan de rijke landen, maar ze mochten die grondstoffen niet zelf tot afgewerkte producten verwerken. In dergelijke omstandigheden zullen de arme landen het uitermate moeilijk hebben om los te komen van en niet langer uitsluitend afhankelijk te blijven van laaggeprijsde en erg fluctuerende grondstoffenprijzen. Andere invoerbeperkingen Andere invoerbeperkingen zijn gebaseerd op kwalitatieve eisen, bijvoorbeeld inzake veiligheidsrisico s, gezondheidsrisico s en milieunormen, zaken waaraan de productie uit de Derde-Wereldlanden niet of slechts moeilijk kan voldoen. Dit kan zeer gemakkelijk leiden tot protectionisme van de rijke landen. Indien men bijvoorbeeld dergelijke stringente normen inzake gezondheidsrisico s zou opleggen aan de Europese transportsector, zou wellicht het gemotoriseerde verkeer grotendeels verbannen moeten worden uit de grote steden. Hier staat een gedifferentieerde behandeling voor ontwikkelingslanden ter discussie. Transfer van kennis en technologie: de TRIP s TRIP s of Trade Related Issues for Implementation of Property Rights, of handelsgerelateerde aspecten van intellectuele eigendom. Centraal in deze discussie staat de internationale bescherming van de intellectuele eigendomsrechten en de prijs die rijke landen aanrekenen aan de ontwikkelingslanden voor transfer van technologie (bijvoorbeeld inzake patenten op geneesmiddelen). Tengevolge van deze bescherming worden geneesmiddelen en technologie voor de arme landen duurder. De ontwikkelingsorganisatie van de Verenigde Naties (UNDP) stelde in 1997 (in haar rapport over menselijke ontwikkeling) dat in een kennisintensieve, wereldwijde economie de toegang tot technologie aan redelijke voorwaarden bepaalt of een land al dan niet de kansen van globalisering kan benutten. En de kwijtschelding van de schuldenlast Het reduceren van de enorme schuldenlast van de Derde-Wereldlanden. Door de enorme schuldenlasten kunnen de armste landen niet investeren in duurzame ontwikkelingsprogramma s voor armoedebestrijding die ten goede komen aan de ganse bevolking. Bovendien beschouwen vele rijke landen deze kwijtschelding van schulden als ontwikkelingshulp, waardoor minder directe financiële middelen aan ontwikkelingshulp worden besteed. Er werden in dit verband vele beloften gedaan door de rijke landen. 4.e. Maatschappelijke verantwoordelijkheid van ondernemingen In de jaren zeventig van de vorige eeuw klonk de roep om democratisering van het ondernemingsgebeuren al maar luider. De onderneming werd niet langer gezien als een gesloten model en als een instrument in handen van de kapitaalverstrekker-aandeelhouder, die aan niemand enige verantwoording diende af te leggen, behalve aan de algemene vergadering van aandeelhouders. De onderneming vandaag moet gezien worden als een samenspel van diverse belangengroepen, niet alleen de kapitaalverstrekkers en de werknemers (de productiefactoren kapitaal en arbeid) maar ook van andere gebruikers van dergelijke ondernemingsinformatie, zoals de overheid, de consumenten, de milieugroeperingen, enz. Tot op heden is dit concept onvoldoende doorgedrongen tot politieke bewindvoerders en ondernemingsleiders. Accra 7

8 Terecht kan men hier de vraag stellen of het niet wenselijk zou zijn naar een nieuwe juridische ondernemingsvorm te streven, waar deze nieuwe realiteit beter tot uiting zou komen. Is het bijvoorbeeld nog steeds aangewezen dat de meerderheidsaandeelhouders alle beslissingen met betrekking tot het geïnvesteerd vermogen van de onderneming nemen, terwijl zij slechts 20 %, of bij financiële instellingen nog veel minder, bijvoorbeeld 5 %, van het geïnvesteerde vermogen in handen hebben. Verder moet men ook heel wat ethische vragen stellen rond de nog steeds veel te geheime verloningsproblematiek van het topmanagement en van het toepassen van efficiënte controles en van deugdelijk bestuur (corporate government) in ondernemingen. Tenslotte mag ook hier gewezen worden op een andere misvatting: die van de onbeperkte groei, te allen prijze. Ik verwijs in dit verband naar de manipulaties die door grote ondernemingen werden uitgevoerd en die geleid hebben tot wat we de grote boekhoudschandalen zijn gaan noemen (Enron, Lernout & Hauspie, Ahold, Parmalat, e.d.) 5. Conclusies De Accra-verklaring creëert duidelijk een momentum waarbij aan de diverse kerkgemeenten gevraagd wordt, deze belangrijke uitdagingen onder de aandacht te brengen en te bespreken. De tekst is behulpzaam bij het blootleggen van bepaalde wegen van verknechting. Rijke landen hebben een belangrijke verantwoordelijkheid in het creëren van een billijk handelsverkeer. Doch even belangrijk is het te wijzen op de verantwoordelijkheid van de Derde Wereldlanden zelf. Het is een dubbel proces. Er zal steeds een verwachtingskloof blijven bestaan tussen wat het individu (slechts) kan doen en wat nationaal en internationaal moet gebeuren. Dit leidt dikwijls tot onmacht en verlamming. Voeg daar nog de prestatie- of performancekloof aan toe: nationaal en internationaal gebeurt niet wat zou kunnen gedaan worden (bijvoorbeeld de 0,7% BNP als ontwikkelingshulp). Maar wie finaal niets doet en zwijgt, stemt in met het onrecht. In de conclusies wil ik hier nogmaals wijzen op het feit dat het verbeteren van het welzijn van de mens een zeer belangrijke doelstelling van de economie is. En dat instellingen en (onmenselijke) structuren die door mensen gecreëerd worden niet onveranderlijk zijn, en dus door mensen kunnen veranderd worden. Het is noodzakelijk om opnieuw bepaalde waarden als stilte, soberheid en samenhorigheid tegen harde prestatiedrang, intense concurrentie en wild consumentisme te herwaarderen. Dit vraagt een noodzakelijke mentaliteitswijziging. Tenslotte moet nogmaals beklemtoond worden dat de Accra-belijdenis een belangrijk document is. Het bevat een provocerende profetische boodschap aan alle kerken en gemeenten. Het is bovendien opmerkelijk, nieuw en hoopgevend dat zoveel kerken aangaande de Accrathematiek saamhorig zijn. Kerken kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de noodzakelijke mentaliteitswijzigingen. Een duidelijk spreken van de Kerken kan ertoe bijdragen de economie te ontdoen van haar afgod-karakter, zodat ze weer ten dienste wordt gesteld van de mens. Een essentieel element doorheen gans de Bijbel is een oproep tot het beoefenen van de gerechtigheid. Dit vormt de basis voor een wereldwijde solidariteit. En laten we niet vergeten dat de Kerken even goed als NGO s - beschikken over uiterst belangrijke troeven: ze hebben contact met de armen aan de basis en ze vertegenwoordigen geen commerciële belangen. Daarom moeten ze deelnemen aan het maatschappelijke debat over de grote opties voor een menswaardige samenleving. Chris LEFEBVRE bedrijfseconoom juni Accra

EUROPEES PARLEMENT. Commissie internationale handel PE v01-00

EUROPEES PARLEMENT. Commissie internationale handel PE v01-00 EUROPEES PARLEMENT 2004 ««««««««««««Commissie internationale handel 2009 20.9.2005 PE 362.727v01-00 AMENDEMENTEN 1-17 Ontwerpadvies Johan Van Hecke Een ontwikkelingsstrategie voor Afrika (2005/2142(INI))

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Toespraak Mathias m.b.t. resolutie globalisering

Toespraak Mathias m.b.t. resolutie globalisering Toespraken Toespraak Mathias m.b.t. resolutie globalisering Mijnheer de voorzitter, Dames en heren ministers, Collega's, Liberalen staan een ethische globalisering voor. Liberalen strijden onvermoeibaar

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie.

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie. Onderzoeksvraag: Waardoor ontstonden het liberalisme en het socialisme, en hoe dachten liberalen en socialisten over de sociale kwestie? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012)

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) De Hoge Raad voor Vrijwilligers (HRV) kijkt relatief tevreden terug op 2011, het Europees Jaar voor het Vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten?

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 3) Wat zijn negatief externe effecten? 4) Waarom is deze maatstaf niet goed genoeg? Licht toe. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte

Nadere informatie

Sustainable development goals

Sustainable development goals Sustainable development goals The road to dignity by 2030 Ending Poverty, Transforming all Lives and Protecting the Planet = De weg naar waardigheid, Armoede beëindigen, alle levens veranderen en de aarde

Nadere informatie

Statistisch Magazine Internationale economische ontwikkelingen in de periode 2010 tot en met 2012

Statistisch Magazine Internationale economische ontwikkelingen in de periode 2010 tot en met 2012 Internationale economische ontwikkelingen in de periode 2010 tot en met 2012 Inleiding Lorette Ford De economische ontwikkeling van een land kan door middel van drie belangrijke economische indicatoren

Nadere informatie

EEN DUIM VOOR DELEN. ik deel INFOFICHE. daar wordt iedereen beter van

EEN DUIM VOOR DELEN. ik deel INFOFICHE. daar wordt iedereen beter van daar wordt iedereen beter van EEN DUIM VOOR DELEN INFOFICHE 1 1.1 DEFINITIE Delen is een vorm van consuminderen (minder verbruiken) en consumanderen (anders verbruiken). Bij delen ligt het accent op gebruiken

Nadere informatie

Examenprogramma economie havo/vwo

Examenprogramma economie havo/vwo Examenprogramma economie havo/vwo Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace EUROPEES PARLEMENT TIJDELIJKE COMMISSIE ECHELON-INTERCEPTIESYSTEEM SECRETARIAAT MEDEDELING TEN BEHOEVE VAN DE LEDEN De leden treffen als aanhangsel een document aan met de titel Recht en Criminaliteit

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 1

Extra opgaven hoofdstuk 1 Extra opgaven hoofdstuk 1 Opgave 1 Er zijn economische problemen, omdat: a. de middelen en de behoeften beide onbeperkt zijn; b. de behoeften beperkt zijn in relatie tot de middelen; c. de middelen beperkt

Nadere informatie

Het gesproken woord geldt

Het gesproken woord geldt Het gesproken woord geldt Toespraak van de Eerste minister van België Yves Leterme ACHTSTE TOP VAN STAATSHOOFDEN EN REGERINGSLEIDERS ASIA-EUROPE MEETING Excellenties, waarde Collega s, 4 oktober 2010,

Nadere informatie

INLEIDING. De Europese Alliantie voor de Vrijheid verdedigt de volgende belangrijke veranderingen:

INLEIDING. De Europese Alliantie voor de Vrijheid verdedigt de volgende belangrijke veranderingen: INLEIDING De volgende Europese verkiezingen zullen gehouden worden van tot 5 mei 014 in alle 8 lidstaten. Dit handvest bevat de politieke standpunten die de leden van de Europese Alliantie voor de Vrijheid

Nadere informatie

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit?

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit? Samenvatting Dit proefschrift bestudeert de relatie tussen beleidshervormingen en productiviteitsgroei. Het beargumenteert dat het onderkennen van de diversiteit van bedrijven aan de basis ligt voor het

Nadere informatie

Gebruikersgroepen zoals internationale investeerders, journalisten, officiële nationale en multilaterale hulporganisaties, 318

Gebruikersgroepen zoals internationale investeerders, journalisten, officiële nationale en multilaterale hulporganisaties, 318 Dit proefschrift bevat een uitgebreide analyse van de problemen rond de constructie en het gebruik van indicatoren voor de kwaliteit van het openbare bestuur, bekend als governance indicatoren. De kwaliteit

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie 10 april 2001 VOORLOPIGE VERSIE 2000/2243(COS) ONTWERPADVIES van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS- EU

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS- EU PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS- EU Commissie politieke zaken 5.3.2009 AP/100.506/AM1-24 AMENDEMENTEN 1-24 Ontwerpverslag (AP/100.460) Co-rapporteurs: Ruth Magau (Zuid-Afrika) en Filip Kaczmarek

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Beleggingsstrategie 2011 en verder

Beleggingsstrategie 2011 en verder Beleggingsstrategie 2011 en verder Grondslag voor de selectie van de Capvest Masters Funds Twee macro-economische thema s zijn de komende drie tot vijf jaar van grote invloed op de financiële markten.

Nadere informatie

GEBIEDEN. 5 havo 3 Indonesië 8-12

GEBIEDEN. 5 havo 3 Indonesië 8-12 GEBIEDEN 5 havo 3 Indonesië 8-12 Ontbossing: economie en ecologie botsen Vanuit welke dimensies kun je naar ontbossing kijken? Economische dimensie Ecologische dimensie hoezo? Bijdrage aan handelsbalans

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie rechten van de vrouw en gelijke kansen. 7 mei 2001 PE /1-11 AMENDEMENTEN 1-11

EUROPEES PARLEMENT. Commissie rechten van de vrouw en gelijke kansen. 7 mei 2001 PE /1-11 AMENDEMENTEN 1-11 EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie rechten van de vrouw en gelijke kansen 7 mei 2001 PE 298.117/1-11 AMENDEMENTEN 1-11 ONTWERPADVIES - Evans (PE 298.117) Versnelde actie ter bestrijding van de belangrijkste

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Regeringsverklaring. woensdag 31 december "Werken aan het vertrouwen"

Regeringsverklaring. woensdag 31 december Werken aan het vertrouwen Regeringsverklaring woensdag 31 december 2008 "Werken aan het vertrouwen" Het jaar dat vandaag zijn allerlaatste dag beleeft is getekend door de grootste financiële wereldcrisis sedert de jaren dertig

Nadere informatie

Brexit domineert de beurs. Nederlandse bedrijven met hoogste blootstelling aan de UK

Brexit domineert de beurs. Nederlandse bedrijven met hoogste blootstelling aan de UK Brexit domineert de beurs Nederlandse bedrijven met hoogste blootstelling aan de UK Volgende week donderdag gaan de Britten naar de stembus om over een uittreding uit de Europese Unie te stemmen. Op dit

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen

Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen Economie VWO 2011/2012 www.lyceo.nl H5: Internationale betrekkingen Economie 1. Inkomen 2. Consument 3. Producenten 4. Markt en Overheid 5. Internationale betrekkingen

Nadere informatie

F Lees bron 1 en beantwoord daarna opdracht 1.

F Lees bron 1 en beantwoord daarna opdracht 1. Opdracht Expert Overheidsbeleid Het crisisteam is samengesteld. Jij bent als expert overheidsbeleid ingevlogen om vast te stellen wat de overheid doet om ruimtelijk ongelijkheid te verminderen. De deskundigheid

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw Werk van iedereen Democratisering en vredesopbouw Foto: Rebke Klokke Werk van Gladys Haar man werd vermoord. Haar broer ontvoerd. En zelf raakte Gladys getraumatiseerd door wat ze meemaakte tijdens de

Nadere informatie

ALGEMENE ECONOMIE /07

ALGEMENE ECONOMIE /07 HBO Algemene economie Raymond Reinhardt 3R Business Development raymond.reinhardt@3r-bdc.com 3R 1 M De werking van vrije internationale handel: Volgens de Schotse klassieke econoom Adam Smith (1723-1790)

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

NAAR EEN EUROPA VOOR ALLE LEEFTIJDEN

NAAR EEN EUROPA VOOR ALLE LEEFTIJDEN NL NAAR EEN EUROPA VOOR ALLE LEEFTIJDEN AGE- STANDPUNT IN HET KADER VAN HET 2007 - EUROPEES JAAR VAN GELIJKE KANSEN VOOR IEDEREEN The European Older People s Platform La Plate-forme européenne des Personnes

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

Opgave 3 Een nieuwe klassenmaatschappij?

Opgave 3 Een nieuwe klassenmaatschappij? Opgave 3 Een nieuwe klassenmaatschappij? 19 maximumscore 4 een beschrijving van twee moderniseringsprocessen op economisch gebied (per proces 1 scorepunt) 2 het aangeven van het gevolg: vraag naar hogeropgeleide

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Wat is economie en hoe denken economen? 15

Hoofdstuk 1 Wat is economie en hoe denken economen? 15 Woord vooraf 13 Hoofdstuk 1 Wat is economie en hoe denken economen? 15 1 De twee betekenissen van het woord economie 16 2 De kern van het economisch probleem: schaarste verplicht tot kiezen 17 2.1 Schaarste

Nadere informatie

3. Meer dan de helft van de 57 miljoen niet-schoolgaande kinderen leeft in Afrika bezuiden de Sahara. Juist Bron: www.un.org

3. Meer dan de helft van de 57 miljoen niet-schoolgaande kinderen leeft in Afrika bezuiden de Sahara. Juist Bron: www.un.org of fout 1. In Afrika bezuiden de Sahara is het aantal personen in extreme armoede gestegen tussen 1990 en 2010. 290 miljoen in 1990, 414 miljoen in 2010. 2. Tussen 2000 en 2011 is het aantal niet-schoolgaande

Nadere informatie

vecht voor sociale en emancipatorische verandering, doe je dat niet in de korenvelden

vecht voor sociale en emancipatorische verandering, doe je dat niet in de korenvelden De stad als arena voor sociaal-ecologische strijd. Interview met Erik Swyngedouw Pascal Debruyne en Stijn Oosterlynck principe van het politieke. Swyngedouw: Das Kapital wel gelezen, vecht voor sociale

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) De economie van India is snel gegroeid sinds aan het begin van de jaren 90 verregaande hervormingen werden doorgevoerd in o.a. het handels- en industriebeleid. Groei van

Nadere informatie

Het komende uur. Bevolkingsparticipatie. Zuid-Amerika als nieuwe examenregio: een voorproefje. De achtergrond van bevolkingsparticipatie

Het komende uur. Bevolkingsparticipatie. Zuid-Amerika als nieuwe examenregio: een voorproefje. De achtergrond van bevolkingsparticipatie Zuid-Amerika als nieuwe examenregio: een voorproefje Gery Nijenhuis International Development Studies, SG&PL/UU KNAG-Onderwijsdag Vrijdag 7 november 2014 Het komende uur Zuid-Amerika als nieuwe examenregio;

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

Versterken van RRI: welke innovatieve beleidspraktijken en structuren zijn nodig?

Versterken van RRI: welke innovatieve beleidspraktijken en structuren zijn nodig? WP5 Versterken van RRI: welke innovatieve beleidspraktijken en structuren zijn nodig? Dr. Anne Snick EWI KVAB KBS Focus op RRI 6 september 2016 R&I is Responsible... maar waarvoor? DOEL van RRI = antwoorden

Nadere informatie

ALGEMENE ECONOMIE /03

ALGEMENE ECONOMIE /03 HBO Algemene economie Raymond Reinhardt 3R Business Development raymond.reinhardt@3r-bdc.com 3R 1 M Productiefactoren: alle middelen die gebruikt worden bij het produceren: NOKIA: natuur, ondernemen, kapitaal,

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. economie 1

Examen HAVO - Compex. economie 1 economie 1 Examen HAVO - Compex Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 23 mei totale examentijd 2,5 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 19 In dit deel staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Internationale wegen vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Internationale wegen vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 19 September 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73828 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS Q1. Denkt u dat het voor de toekomst van Nederland het beste is als wij actief deelnemen in de wereldpolitiek of moeten wij ons niet in de wereldpolitiek mengen? 1

Nadere informatie

Brussel, 10 september _AdviesBBB_Toerisme_Vlaanderen. Advies. Oprichtingsdecreet Toerisme Vlaanderen

Brussel, 10 september _AdviesBBB_Toerisme_Vlaanderen. Advies. Oprichtingsdecreet Toerisme Vlaanderen Brussel, 10 september 2003 091003_AdviesBBB_Toerisme_Vlaanderen Advies Oprichtingsdecreet Toerisme Vlaanderen Inhoud Inhoud... 2 1. Inleiding...3 2. Krachtlijnen van het advies... 3 3. Advies...4 3.1.

Nadere informatie

VLAAMSE OUDERENRAAD Advies 2013/3 over de overdracht van de tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden (THAB) naar Vlaanderen

VLAAMSE OUDERENRAAD Advies 2013/3 over de overdracht van de tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden (THAB) naar Vlaanderen VLAAMSE OUDERENRAAD Advies 2013/3 over de overdracht van de tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden (THAB) naar Vlaanderen Vlaamse Ouderenraad vzw 18 december 2013 Koloniënstraat 18-24 bus 7 1000 Brussel

Nadere informatie

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 Inhoud 1. Allergieën (Bevolking)... 2 2. Oorzaken van allergieën (Biosfeer,

Nadere informatie

Samenvatting Globalisering en Productiviteit Inzichten over Heterogene Bedrijven, Werknemers en Producten

Samenvatting Globalisering en Productiviteit Inzichten over Heterogene Bedrijven, Werknemers en Producten Samenvatting Globalisering en Productiviteit Inzichten over Heterogene Bedrijven, Werknemers en Producten Globalisering houdt in dat landen steeds verder met elkaar geïntegreerd raken. Deze ontwikkeling

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

'Klimaatverandering is meer dan alleen een milieuprobleem' - België

'Klimaatverandering is meer dan alleen een milieuprobleem' - België 1 van 5 31-07-17 08:54 knack.be 'Klimaatverandering is meer dan alleen een milieuprobleem' - België 7-10 minuten Klimaatverandering is in veel opzichten meer een rechtvaardigheidsprobleem dan een milieuprobleem.

Nadere informatie

Young Adult Homeownership Pathways and Intergenerational Support: Homes, Meanings and Practices O. Druţă

Young Adult Homeownership Pathways and Intergenerational Support: Homes, Meanings and Practices O. Druţă Young Adult Homeownership Pathways and Intergenerational Support: Homes, Meanings and Practices O. Druţă Samenvatting Titel van het proefschrift: Woonpaden van Jongvolwassenen naar eigenwoningbezit en

Nadere informatie

Voorstel van resolutie. betreffende een meer doeltreffende preventie van vrouwelijke genitale verminking in Vlaanderen

Voorstel van resolutie. betreffende een meer doeltreffende preventie van vrouwelijke genitale verminking in Vlaanderen stuk ingediend op 1680 (2011-2012) Nr. 1 19 juni 2012 (2011-2012) Voorstel van resolutie van de dames Marijke Dillen, Gerda Van Steenberge en Linda Vissers en de heren Frank Creyelman, Filip Dewinter,

Nadere informatie

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen!

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! De doelstellingen van PROTOS zijn de armsten onder ons te voorzien van rechtvaardig, duurzaam en participatief drinkwater, water voor landbouw, en

Nadere informatie

Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015

Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015 Congresvoorstel 4e Landelijk Congres 12 december 2015 Het Landelijk Bestuur vraagt het congres om in te stemmen met de onderstaande programmapunten. Het Landelijk Bestuur legt de volgende ontwerpteksten

Nadere informatie

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw een visie over de hervormingen in de landbouw Oktober 2013 nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Inleiding Landbouwbeleid heeft grote invloed op

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Tegen 4 Demonen. Fiscaal werk maken van sociale duurzaamheid. Joseph J. M. Evers

Tegen 4 Demonen. Fiscaal werk maken van sociale duurzaamheid. Joseph J. M. Evers Tegen 4 Demonen Fiscaal werk maken van sociale duurzaamheid Joseph J. M. Evers Tegen 4 Demonen Fiscaal werk maken van sociale duurzaamheid Joseph J. M. Evers Schrijver: Joseph J.M. Evers Omslag: de auteur

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Onderwijs: Voorbereiding op een leven met onzekerheden

Onderwijs: Voorbereiding op een leven met onzekerheden Onderwijs: Voorbereiding op een leven met onzekerheden VLOR, 25 september 2014 Antoon Vandevelde Centrum voor Economie en Ethiek Hoger Instituut voor Wijsbegeerte KU Leuven 1 Vooraf Onderwijshervormingen

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo II

Eindexamen economie vwo II Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Voorbeelden van een

Nadere informatie

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Ons economische zelf Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Plaatjes invoegen Contrast tussen overvloed en gebrek Contrast tussen genieten van materie en uitbuiten

Nadere informatie

Winst: overproductie, werkloosheid

Winst: overproductie, werkloosheid 1 van 9 25-04-17 15:06 achterdesamenleving.nl Winst: overproductie, werkloosheid en slavernij door Pieter 10-13 minuten Een artikel van Pieter Stuurman De meeste mensen menen te weten dat winst* goed is.

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Economie en ontwikkeling

Economie en ontwikkeling Economie en ontwikkeling BTC Infocyclus Annelies Van Bauwel Overzicht Wat is Economie? Functioneren van economie L. Smets en D. Essers De economische kringloop Specialisatie en coördinatieproblemen Rol

Nadere informatie

RAADGEVEND COMITÉ VOOR DE PENSIOENSECTOR

RAADGEVEND COMITÉ VOOR DE PENSIOENSECTOR RAADGEVEND COMITÉ VOOR DE PENSIOENSECTOR Het Raadgevend comité voor de pensioensector, dat werd opgericht krachtens het koninklijk besluit van 5 oktober 1994 houdende oprichting van een Raadgevend comité

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

UNITING THE ORGANIC WORLD

UNITING THE ORGANIC WORLD International Federation of Organic Agriculture Movements Principles of Organic Agriculture 1 Beginselen van de Biologische Landbouw De Beginselen vormen de wortels, waaruit de biologische landbouw groeit

Nadere informatie

Brussel, 18 februari _Advies_studiefinanciering_HO. Advies. Studiefinanciering en studentenvoorzieningen in het hoger onderwijs

Brussel, 18 februari _Advies_studiefinanciering_HO. Advies. Studiefinanciering en studentenvoorzieningen in het hoger onderwijs Brussel, 18 februari 2004 180204_Advies_studiefinanciering_HO Advies Studiefinanciering en studentenvoorzieningen in het hoger onderwijs 1. Inleiding De Vlaamse Minister van onderwijs en vorming heeft

Nadere informatie

VLAAMSE RAAD. VOORSTEL VAN RESOLUTIE - van de heer L. Van den Bossche -

VLAAMSE RAAD. VOORSTEL VAN RESOLUTIE - van de heer L. Van den Bossche - Stuk 128 (19851986) - Nr. 1 ARCHEF WMSE RAAD TERUGBEZORGEN VLAAMSE RAAD ZITTING 1985-1986 9 APRIL 1986 VOORSTEL VAN RESOLUTIE - van de heer L. Van den Bossche - betreffende de vestiging en de werking van

Nadere informatie

02/02/2001. 1. Aanwijzing van Belgacom Mobile NV als operator met een sterke marktpositie

02/02/2001. 1. Aanwijzing van Belgacom Mobile NV als operator met een sterke marktpositie ADVIES VAN HET BIPT OVER DE AANWIJZING VAN BELGACOM MOBILE NV ALS OPERATOR MET EEN STERKE POSITIE OP DE MARKT VOOR OPENBARE MOBIELE TELECOMMUNICATIENETWERKEN EN OP DE NATIONALE MARKT VOOR INTERCONNECTIE

Nadere informatie

VERNIEUWING EN BESTUURLIJKE TRANSPARANTIE!

VERNIEUWING EN BESTUURLIJKE TRANSPARANTIE! Provinciale Staten verkiezingen Noord-Holland TIJD VOOR VERNIEUWING EN BESTUURLIJKE TRANSPARANTIE! PARTIJOVERSCHRIJDEND SAMENWERKEN Vanuit de Vrouwen Partij kiezen wij ervoor om met de thema s gelijke,

Nadere informatie

Hoofdstuk 27 Landenrisico

Hoofdstuk 27 Landenrisico Hoofdstuk 7 Landenrisico Open vragen 7. Het IMF verdeelt de wereldeconomie in industrielanden, opkomende industrielanden en ontwikkelingslanden. Binnen de opkomende industrielanden en ontwikkelingslanden

Nadere informatie

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur,

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Aan de leden van de commissie cultuur Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 8 november 2012, Amsterdam Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Op 21 november 2012 staat

Nadere informatie

Arm maakt ziek, ziek maakt arm

Arm maakt ziek, ziek maakt arm SOCIALE BESCHERMING VOOR IEDEREEN Arm maakt ziek, ziek maakt arm Thomas Rousseau Beste politieke leider van een land in Sub-Sahara-Afrika, in uw land leeft het overgrote deel van de burgers in extreme

Nadere informatie

smartphones.) Deze factor zou een bijzonder dynamische stimulans kunnen zijn voor de ontwikkeling in

smartphones.) Deze factor zou een bijzonder dynamische stimulans kunnen zijn voor de ontwikkeling in Januari 9, 2015 Bij Templeton Emerging Markets Group zijn wij van mening dat de hoge economische groeipercentages een belangrijk aantrekkingspunt voor veel opkomende markten in 2015 zullen blijven. Hoewel

Nadere informatie

The DAC Journal: Development Co-operation - 2004 Report - Efforts and Policies of the Members of the Development Assistance Committee Volume 6 Issue 1

The DAC Journal: Development Co-operation - 2004 Report - Efforts and Policies of the Members of the Development Assistance Committee Volume 6 Issue 1 The DAC Journal: Development Co-operation - 2004 Report - Efforts and Policies of the Members of the Development Assistance Committee Volume 6 Issue 1 Summary in Dutch Het DAC-journaal: Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land.

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. 1 De wisselmarkt 1.1 Begrip Wisselkoers = de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. bv: prijs van 1 USD = 0,7

Nadere informatie

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit. PERSBERICHT 09 juli 2012 TREVI Group J. Hazardstraat 35 1180 Brussel Tel. +32 2 343 22 40 / Fax +32 2 343 67 02 TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

Nadere informatie

TIJDSCHRIFT MET ZORG Thema: Mondialisering/globalisering jaargang 7 nummer 1 maart 2001

TIJDSCHRIFT MET ZORG Thema: Mondialisering/globalisering jaargang 7 nummer 1 maart 2001 TIJDSCHRIFT MET ZORG Thema: Mondialisering/globalisering jaargang 7 nummer 1 maart 2001 INHOUDSTAFEL Editoriaal Tot het uiteinde der aarde: globalisering E. Lagae Globaal denken en lokaal handelen Actualiteit

Nadere informatie

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op.

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie gaat in essentie over het maken van keuzes. De behoeften van mensen zijn onbegrensd, maar hun middelen zijn beperkt. Door dit spanningsveld

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie