De collectie van de Nationale Loterij 02 Op pad met Fortuna 08 Spelen in de kunst 26 Kunstenaars en loterijbiljetten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De collectie van de Nationale Loterij 02 Op pad met Fortuna 08 Spelen in de kunst 26 Kunstenaars en loterijbiljetten"

Transcriptie

1 Van archief naar kunstverzameling De Nationale Loterij bestaat in oktober 2014 tachtig jaar en bezit een opmerkelijke kunstcollectie. Die is uiteraard sterk verbonden met de identiteit en de activiteit van het bedrijf en werd opgebouwd vanaf Het ligt voor de hand dat de verzameling loterijbiljetten en affiches omvat en ook apparatuur, gebruikt voor de trekkingen. De collectie kreeg gaandeweg een andere dimensie dan die van zuiver bedrijfsarchief waarin reclame- en ander drukwerk bewaard wordt, naast foto s van trekkingen en allerlei objecten. De activiteit die de Nationale Loterij promoot bestond al lang voor de oprichting van de huidige instelling. In onze gewesten hadden vele steden al eeuwen vroeger een eigen loterij en vaak met een goed doel. Neem het pas gerenoveerde Mauritshuis in Den Haag. Dat gebouw brandde af in 1704, enkel de muren stonden nog recht (de collectie die er vandaag huist kwam er pas in 1822). De stad besloot een loterij uit te schrijven om het huis te herstellen. Maar de kosten liepen zo hoog op dat er wel vier opeenvolgende loterijen nodig waren. Het kansspel is nu eenmaal van alle tijden. Er wordt al duizenden jaren gegokt of gespeeld voor één of andere inzet. Met voorspelbare resultaten. Niet iedereen kan winnen. Niemand wil verliezen. Reeds tijdens de oudheid vindt men talrijke afbeeldingen van dat spel. In de oudheid was men er nog niet van overtuigd dat een enkele godheid de hele schepping en het universum aankon. En zo groeide de cultus van de godin Fortuna, die het lot van de speler in de hand heeft, maar dan (meestal) wel geblinddoekt. Fortuna is misschien wel de enige godin uit de oudheid die blijft aanspreken. Zij wordt vandaag nog afgebeeld in brons en andere kunsttechnieken. En godin Fortuna blijft een algemeen bekend begrip. De ambitie van de Nationale Loterij om een representatieve collectie over dat onderwerp samen te stellen moet men situeren in zijn tijd. In de nasleep van Expo 58 ontstonden in allerlei instellingen, vooral banken en grote bedrijven, culturele initiatieven. En vaak nam dat ook de vorm aan van een kunstverzameling. Neem het Gemeentekrediet van België, de Bank van Parijs en de Nederlanden, ASLK, De Generale, de Bank van Brussel/ Lambert, de Kredietbank, ook de Nationale Bank, naast onder andere IBM, BP en de Katoennatie. Er werd overal kunst verzameld in de wereld van het grote geld. Er bestond zelfs een zeker enthousiasme voor kunst en dat werd in de financiële wereld van toen helemaal niet in vraag gesteld. Die verzamelingen dienden voor meer dan het verfraaien van de directiekantoren. Ze werden hier en daar getoond, voor het prestige van het bedrijf en tegelijk kon het publiek er mee kennismaken. Ze waren heel divers. Er is nog meer van over dan men denkt. Dat alles vormt vandaag een helaas wat verborgen maar echt belangrijk deel van ons kunstpatrimonium. De Nationale Loterij kreeg in 1992 meer aandacht voor haar eigen erfgoed en de lange geschiedenis van het spel, ook waar die een weerslag had gekregen in de kunst. In de Vlaamse kunst uit de late middeleeuwen en de renaissance hoeft men nu niet lang te zoeken naar afbeeldingen van gokkers of mensen die voor geld spelen. En over de kwalijke gevolgen van het verlies waren onze vroegere kunstenaars ook al zeer expliciet. Maar de Loterij beperkte het plaatje niet tot het eigen land. Men dacht Europees, en zelfs internationaal, met de oudheid als uitgangspunt. Voor de aankopen werd heel wat prospectie- en studiewerk gedaan. En men deed vaak een beroep op specialisten, uit de museum- of academische wereld. Men kocht niet alleen op veilingen en in de kunsthandel in België, maar ook op grote beurzen (als TEFAF), en bij internationale veilinghuizen en kunsthandelaars. Dat verklaart mede de aanwezigheid van uitstekende stukken, in verschillende technieken en uit diverse perioden. 1 De collectie van de Nationale Loterij 02 Op pad met Fortuna 08 Spelen in de kunst 26 Kunstenaars en loterijbiljetten 30 Dromen van papier Affiches uit de collectie van de Nationale Loterij 40 Praktisch

2 2 Isis-Fortuna (2de eeuw), mozaïek, 121 x 121 cm Christoph Sandig Op pad met Fortuna Tyche-Fortuna, 2de-3de eeuw, brons, h 14,3 cm Roger Asselberghs Uit de oudheid De Nationale Loterij verwierf markante stukken uit de oudheid met herkenbare afbeeldingen van het spel. Het gaat om een fraaie amfora uit Griekenland, waarop de helden Achilles en Ajax een bordspel spelen. De amfora wordt gedateerd ca. 520 jaar voor Christus. De spelers dragen een helm maar lijken niet bewapend. De soldaten die erbij staan hebben wel een schild. Men neemt aan dat het gaat om een tafereel tijdens de belegering van Troje. De Grieken geloofden dat de drie dochters van Zeus, de schikgodinnen (Moerae), het lot van de spelers bepaalden. Nog prominenter is het mozaïek (ongeveer een vierkante meter groot) uit een Romeinse villa, met de afbeelding van Isis-Fortuna, uit de tweede eeuw. Het mozaïek is een voorbeeld van de overname van elementen uit de Oosterse godsdiensten door het Romeinse rijk. De godin voorzien van een goed gevulde hoorn van overvloed, draagt een haartooi die kenmerkend is voor de Oosterse moedergodinnen, zoals Isis. In de oudheid was Fortuna ook de godin die de behouden terugkeer van de zeevaarders beschermde. Een derde belangrijk stuk uit de oudheid is een klein bronzen beeld uit de tweede-derde eeuw dat Tyche-Fortuna voorstelt, zonder attributen (omdat de voorarmen ontbreken). Zij draagt een kroon van stadsmuren, als beschermster van de steden in Griekenland. In Rome smolt dat alles samen. De collectie omvat voorts,

3 uit dezelfde tijd, twee gemma voor een ring, met een afbeelding van Fortuna. De aanwezigheid van deze stukken uit de oudheid verleent een aparte identiteit aan de verzameling van de Nationale Loterij, binnen de kring van de bedrijfscollecties in België. de Nationale Loterij 3 Hoorn van overvloed en rad van fortuin Tijdens de christelijke middeleeuwen kreeg het antieke erfgoed een andere betekenis. Zo werd Fortuna de godin van het kwaad, die de mens van zijn echte bestemming (deel worden van het rijk der hemelen) wou afleiden. De kunstenaars van de renaissance interpreteerden haar echter in een meer klassieke geest. Zeer populair waren de afbeeldingen van het rad van fortuin, waarmee men de illusie van de macht van de groten kon verenigen met het gevoel van vluchtigheid van het menselijk bestaan. Fortuna deed het rad draaien. Dit beeld sprak tot de verbeelding van iedereen en werd via houtsneden en etsen op grote schaal verspreid, langsheen de belangrijke Europese handelsroutes tussen Noord en Zuid. Hoe zwevend men Fortuna ook mag voorstellen, zij blijft in de verzameling van de Nationale Loterij het zwaargewicht. Zo treft men er een Antwerps wandtapijt (derde kwart van de zestiende eeuw) aan: Wandtapijt met grotesken en in het midden Griekse amfora met een voorstelling van Achilles en Ajax die een bordspel spelen, ca v. Chr., keramiek, h. 40 cm Roger Asselberghs Wandtapijt met grotesken en in het midden de godin Fortuna in een medaillon, Antwerpen, , wol en zijde, 235 x 170 cm Luc Schrobiltgen

4 4 de godin Fortuna in een medaillon. Volgens Guy Delmarcel is de compositie samengesteld aan de hand van motieven van Cornelis Floris (1513/ ). In een centraal medaillon ziet men Fortuna staand op een bol, omringd door een krans van figuren verwikkeld in het streven naar macht of het treuren om het verlies ervan. De geblinddoekte Fortuna, zittend op het rad van fortuin, komt voor op een tekening (ca. 1700) van de weinig bekende Franse kunstenaar François Boitard (ca ). Hij toont duidelijk de hebzucht van de mens en tegelijk het onredelijke van het lot: de tekenaars en schilders worden door wildemannen belaagd. Dat verleent deze tekening een uniek karakter. François Boitard (1671?-1715), Fortuna, ca. 1700, pentekening in Oost-Indische inkt, grijs gewassen, 21,2 x 32,4 cm Roger Asselberghs Bapts en Falize, Neorenaissance hanger met voorstelling van de godin Fortuna, 1880, polychroom geëmailleerd goud, parelmoer, toermalijn, smaragden en een peervormige diamant van 2 karaat, 38 g, 9,5 x 4,7 cm Roger Asselberghs Men treft nog meer van Fortuna aan in de kunst van de Belle Epoque, zoals een precieus juweel, dat in 1880 voor het eerst getoond werd in Parijs, een werk van Bapst & Falize. Fortuna zweeft op een parel tegen de achtergrond van een schelp in toermalijn, dat contrasteert met haar roze geëmailleerde blanke lichaam. Het tafereel speelt zich af tussen twee hoorns van overvloed. En de smaragden en de diamant die eraan hangen tonen hoe het kan uitdraaien. Een Engelse graaf kocht het voor zijn dochter, eredame aan het hof van koningin Amelia van Portugal. Of het gewerkt heeft, weet men niet. Maar het blijft een schitterend juweel, typisch voor het einde van de negentiende eeuw. Fortuna en goud is een droom Fortuna en brons is een realiteit, tenminste in de collectie van de Nationale Loterij. Die omvat verschillende bronzen uit een tijd waarin het geluk toch maar voor weinigen was weggelegd. Zo L abondance van Augustin Moreau-Vauthier ( ), gedateerd 1878, een reproductie van een groot marmer in Musée d Orsay. Enigszins meer ingetogen is de Fortuna (1891) van Charles Samuel ( ), ook bekend als de auteur van het monument voor Charles De Coster aan de vijvers van Elsene, met de charmante beelden van Tyl

5 5 Augustin Moreau-Vauthier ( ), L abondance, 1878, brons met donkerbruine patina, h 130 cm Studio R. Asselberghs - Frédéric Dehaen, Brussel Charles Samuel ( ), Fortuna, 1891, verguld brons, h 54 cm Jean-Luc Tillière

6 6 Armand Rassenfosse ( ), Studie voor La Foire commerciale à Liège, 1925, potlood, aquarel en gouache op papier, 32,5 x 25 cm Jean-Luc Tillière en Nele. Charles Samuel kreeg een opleiding onder anderen bij Philippe Wolfers ( ) en Charles Van der Stappen ( ). Dat verklaart mee de elegante en wat ingehouden uitvoering. Dit Fortunabeeld werd ook uitgevoerd in ivoor (chryselefantien) voor de Koloniale tentoonstelling in Tervuren, in Die versie werd daar aangekocht door Leopold II. Armand Rassenfosse ( ) gebruikte in 1925 een glimlachende Fortunafiguur voor een ontwerp van een (wellicht nooit verschenen) affiche voor een handelsbeurs in Luik. Fortuna draagt het symbool van de handel (caducaeus) en een welgevulde hoorn van overvloed, met goudstukken en bloemen. Men treft vaker een glimlach aan in het werk van Rassenfosse, alleszins veel meer dan in dat van zijn leermeester Félicien Rops ( ). En zelfs zijn kolenraapsters nochtans een hard beroep zien er soms tevreden uit, wat zeker ook kan gezegd worden van deze Fortuna, die overigens meer op een vriendelijk burgermeisje dan op een antieke godin lijkt. Fortuna blijft aanwezig in de kunst, zelfs nog op het einde van de twintigste eeuw. Zo behandelt Niki de Saint Phalle ( ), in 1988, het thema van het rad van fortuin in een luchtig en speels werk in keramiek, waarin maritieme mo- Niki de Saint Phalle ( ), The wheel of fortune, 1988, keramiek, beschilderd en geglazuurd, 51,3 x 52,4 x 3,5 cm Studio R. Asselberghs - Frédéric Dehaen, Brussel

7 tieven en een rad van fortuin, als een bloem, bekroond worden door een voor de kunstenares typische vrouwenfiguur (Nana). Recenter, want gedateerd 2004, is het levensgrote bronzen beeld van Daphné Du Barry ( 1950), een Nederlands- Franse beeldhouwster, die in Monaco werkt. Het stelt een resoluut voortschrijdende Fortuna 26 voor, die een grote hoorn van fortuin vol geldstukken draagt, weliswaar geblinddoekt. Het beeld verbindt de dynamiek die de hedendaagse vrouw uitstraalt met het aloude motief van de antieke godin. Het is misschien het meest zichtbare beeld van de verzameling, want het staat in de receptie van het loterijgebouw in Brussel. Ter gelegenheid van 25 jaar Lotto, in 2003, kreeg Cobrakunstenaar Corneille ( ) de opdracht daarvoor een foulard te ontwerpen die als cadeau werd uitgedeeld op de viering. Op het ontwerp plaatste hij vier horens van overvloed in het midden met in de hoeken vier vrouwenbustes. De kleuren zijn, voor een Cobrakunstenaar, sober gehouden, wat de expressie van het werk zeker ten goede komt. Uit de horens van overvloed vloeien geldstukken. Wat is er meer nodig? 7 Daphné Du Barry ( 1950), Fortuna, 2004, brons, h 185 cm Studio R. Asselberghs - Frédéric Dehaen, Brussel Corneille ( ), Fortuna, 2003, gouache, 90 x 90 cm; ontworpen ter gelegenheid van 25 jaar Lotto Luc Schrobiltgen

8 8 Spelen in de kunst Anoniem, school van Jan Brueghel de Oude (?), De kruisiging (dobbelende soldaten), 17de eeuw, olie op koper, 29,3 x 41,6 cm Studio R. Asselberghs Frédéric Dehaen, Brussel Om Jezus mantel De meest verspreide vorm van kansspelen is wellicht het dobbelspel geweest. Men treft dobbelstenen aan (in steen, been, aardewerk enz.) bij opgravingen van oudere of recentere archeologische sites, zowat overal in de wereld. De collectie van de Nationale Loterij omvat daar heel wat voorbeelden van. Een dobbelsteen is echter geen spectaculair tentoonstellingsobject, in tegenstelling met schaakstukken, bij voorbeeld. Het dobbelspel werd ook vaak afgebeeld. Het Passieverhaal vermeldt dat onder het kruis soldaten dobbelden voor de mantel van Christus. Dat was een treffende illustratie van de slechtheid van de moordenaars van Jezus en, uiteraard, van het

9 9 verderfelijke dobbelspel. De collectie omvat een Kruisiging op koper geschilderd, wellicht in de zeventiende eeuw. Het werk is nog niet toegeschreven aan een bepaalde meester en blijft dus anoniem. De dobbelende soldaten bevinden zich niet aan de voet van het kruis, dat op een heuvel staat, maar in de linker benedenhoek, op het voorplan. De dobbelstenen liggen op de mantel en de spelers staan al met getrokken messen klaar om het pleit te beslechten. Het spel leidt immers naar misdaad en moord. Dat is de boodschap, ook vervat in vele andere werken. David Teniers de Jonge ( ), Kaartspelers in een herberg, ca , olie op paneel, 38,5 x 53 cm Studio R. Asselberghs - Frédéric Dehaen, Brussel Een topwerk van David Teniers Met Fortuna, zelfs in verschillende dimensies, heeft men nog geen vat op het dagelijks leven en de niet altijd even fraaie werkelijkheid. In de werken waarin men de dialoog met dat dagelijkse leven aangaat, komt uiteraard naar voor hoe de (weldenkende) maatschappij daar tegenover staat. Dat komt goed naar voor in de evolutie van de afbeelding van het kaartspel. Voor afbeeldingen van het kaartspel is het wachten op de verspreiding van het papier. De opbloei van de grafiek in de zestiende eeuw en de snelle internationale verspreiding ervan, brengt vele motieven (o.a. kaartspelers) van de toen nog jonge genrekunst bij een groot publiek. Zeker in de Nederlanden en ruime omgeving, maar ook elders in Europa.

10 10 Atelier van Willem Werniers (actief ), naar David Teniers de Jonge ( ), Wandtapijt met kaartspelers uit de reeks Taferelen uit het landleven, wol en zijde, 375 x 420 cm KIK, Brussel Het is dan ook geen wonder dat dit onderwerp sterk aanwezig is in de verzameling van de Loterij. Opmerkelijk is wel dat men een echt topwerk van David Teniers II de Jonge ( ) heeft kunnen kopen in Dat ligt niet voor de hand. Het schilderij werd dan ook het pronkstuk op de tentoonstelling ter gelegenheid van 75 jaar Nationale Loterij in 2009 in het Museum voor Schone Kunsten te Brussel, waar het zich nog steeds in bruikleen bevindt. De Kaartspelers in een herberg (ca ) is het werk van een kunstenaar die op het toppunt van zijn kunnen staat. Het vrij kleine (38,5 x 53 cm) en qua picturale kwaliteit indrukwekkend werk (bekijk de penseelvoering en denk dan eens aan Michaël Borremans) lijkt haast monumentaal. De groep kaarters trekt alle aandacht, binnen een compositie in een driehoek. Er is hier geen sprake van enige animositeit, ruzie, gevecht en dronkenschap. Dat treft men nochtans vaak aan op werken van voorgangers zoals Adriaan Brouwer ( ) en tijdgenoten van Teniers II. Het satirische element ontbreekt, merkwaardig genoeg. Dat verleent het werk een haast klassieke dimensie. Er wordt uiteraard een winnaar en een verliezer uitgebeeld. De pijp op de grond verwijst misschien naar het gezegde mijn pijp is uit (ik heb verloren). Maar uit de gelaatsuitdrukking van de speler rechts blijkt noch woede noch paniek, terwijl zijn tegenspeler niet staat te juichen. Alles blijft rustig, zonder drama. Is dit misschien de levensvisie van de Antwerps hoge burgerij, waartoe Teniers behoorde? Zijn familie betrok een groot herenhuis in de omgeving van het Rockoxhuis. Hij was gehuwd met Anna, de dochter van Jan Brueghel de Oude ( ) en zo verwant met deze vooraanstaande familie en de kring rond Peter Paul Rubens ( ).

11 Het belang van David Teniers de Jonge voor onze kunst is enorm omdat hij in 1647 hofschilder werd van de Spaanse landvoogd, de Habsburgse aartshertog Leopold Willem. Teniers maakte voor hem een geschreven en geïllustreerde catalogus Theatrum Pictorium (1660) van diens aanzienlijke kunstverzameling in Brussel. Die omvatte werken, hoofdzakelijk Vlaamse, Italiaanse en Duitse. Men beschouwt ze vandaag als een van de grootste prinselijke verzamelingen aller tijden. Ze vormt de ruggengraat van het Kunsthistorisches Museum in Wenen. Voor dat Theatrum Pictorium deed Teniers een beroep op 12 etsers om de 243 illustraties te maken. Het is het eerste voorbeeld in Europa van een collectiecatalogus iets wat vandaag vanzelfsprekend en onmisbaar lijkt. The Courtauld Gallery in Londen organiseerde einde 2006, begin 2007 een tentoonstelling daarover, met een exemplaar van het boek en een aantal markante werken uit de collectie, waarbij een Schilderkamer van de aartshertogelijke collectie, die Teniers reeds in 1651 schilderde (nu in het Prado), als het ware een eerste schets van het Theatrum Pictorium. de Nationale Loterij 11 Anoniem, naar David Teniers de Jonge ( ), Kaartspelende apen, 17de eeuw, olie op koper, 17 x 23 cm Roger Asselberghs Kaartspelers in de Tenierstraditie Teniers woonde toen al in Brussel. Zijn ruime woning is verdwenen bij de aanleg van het Koningsplein en het Paleis voor Schone Kunsten. Hij had zeer veel succes en invloed, in heel Europa, met zijn landelijke taferelen via wandtapijten, die men in Frankrijk gewoon Ténières noemde.

12 12 Men kon ze aantreffen in alle vorstelijke residenties. Tapijten waren nu eenmaal de duurste kunstvorm. Het lijkt vandaag een beetje verbazend dat deze volkse taferelen zo gewaardeerd werden door de absolute elite. De Nationale Loterij bezit daar een prachtig voorbeeld van, een wandtapijt met kaartspelers uit de reeks Taferelen uit het landleven, naar Teniers. Het gaat om een stuk (375 x 420 cm) afkomstig uit de manufactuur van Willem Werniers in Rijsel uit het begin van de achttiende eeuw. Werniers was afkomstig uit Brussel. Hij groeide dus op in het belangrijkste centrum van wandtapijten van de zeventiende eeuw. Zijn productie in de toen reeds door Frankrijk veroverde stad Rijsel behoort nog tot het beste van wat de Vlaamse kunst in die periode kon produceren. Op deze tapijten van omstreeks 1700 toont men het buitenleven minder of zelfs helemaal niet meer als een spektakel vol uitspattingen van de boerenbevolking. Het heeft zelfs iets idyllisch. Dat is zeer zichtbaar in dit werk. Opmerkelijk is bovendien de grote en fraaie boord, vol bloemen, groenten en landbouwwerktuigen. De kleurcontrasten zijn uitzonderlijk goed bewaard. De rustige kaartspelers zitten links aan een tafel (in casu een bierton pittoresk detail) voor een huis. Rechts is er een weids landschap met een herder en zijn kudde. Het tafereel van de kaartspelers gaat terug op een schilderij van David Teniers II, nu in het museum van Grenoble. Ook hier ontbreekt elke vorm van conflict en er kijkt zelfs een dame mee. Misschien een herinnering aan Fortuna, even vreedzaam als haar gezelschap? In de Tenierstraditie kan men nog een ander anoniem werk plaatsen, uit de zeventiende eeuw, wellicht een Antwerps schilderij: Kaartspelende apen. Het gaat om een precieus werkje (17 x 23 cm) op koper geschilderd. Dit motief ontstaat Jan Lodewyck Krafft (1694-na 1762), naar David Teniers de Jonge ( ), Kaartspelers, ca. 1762, ets, 22,8 x 15,8 cm Jean-Luc Tillière

13 13 in de zestiende eeuw in de kosmopolitische havenstad Antwerpen en verspreidde zich snel via de grafiek. David Teniers I ( ) gebruikte het ook al. Opvallend in dit werk zijn de sterke kleurcontrasten tegen een vrijwel zwarte achtergrond. De apen zijn aangekleed, om meer kleur in het werk aan te brengen. Let op de (Cobraachtige) haartooi met pluimen. De ogen zijn zeer expressief. Er is een bierkruik te zien, een vast attribuut in het genre. Het is alleszins een leuk exotisch plaatje. En dat had succes. De Brusselse graveur, Jan Lodewyck Krafft (1694-na 1762), publiceerde in het midden van de achttiende eeuw etsen naar Teniers II, vermoedelijk van werken die zich in Brusselse verzamelingen bevonden. Het gaat om zowat vijftien gravures, vooral landschappen, waarvan er slechts twee gedateerd zijn (1762). Het tafereel in de Loterij-collectie betreft kaartspelers. Men ziet de winnende speler, die zijn goede kaarten toont, terwijl de verliezer bedrukt naar zijn slechte kaarten kijkt. Achter hem staat een man met een pijp, die ook naar die kaarten kijkt. Dan zit er nog iemand voor de haard, blijkbaar zonder belangstelling voor het spel. Vanachter een deur rechts bekijkt een vrouw (de waardin?) het tafereel. Op de voorgrond vindt men een bierkruik en rookmateriaal, zoals gebruikelijk. In dezelfde periode gaven Franse graveurs op grote schaal prenten naar Teniers uit, een teken van zijn grote populariteit in Frankrijk. Die verschenen ook in portfolio s (Recueils), onder anderen van Jacques Philippe Le Bas ( ). In de achttiende eeuw ontstond nog een ander genre, het trompe-l oeil, waarin men allerlei elementen kon combineren en tegelijk de illusie van werkelijkheid suggereren. Hier gaat het om documenten en tekeningen die vast gespannen zijn op een houten plaat. Bovenaan rechts staat een loterijbiljet uit 1780, van een loterie Raymond Commarieux (ca ), Trompe-l oeil, 1784, aquarel en gouache op papier, 33 x 43 cm Studio R. Asselberghs - Frédéric Dehaen, Brussel

14 14 Ferdinand De Braekeleer ( ), Ruzie om een kaartspel, 1872, olie op paneel, 34,5 x 41,5 cm Jean-Luc Tillière des enfants trouvez dus voor een goed doel. Maar er zijn ook twee speelkaarten, naast een toegangskaart voor een diner in de Tuileries, een landschap en o.a. een voorstelling van de godin Pallas Athena. Men beschouwt Raymond Commarieux ( ) meer als een dilettant dan als een echt professioneel kunstenaar met een academische opleiding. Kaarten in een veranderende wereld In de negentiende eeuw verandert de wereld. Het kaartspel blijft een vast gegeven in de kunst, maar het krijgt allerlei dimensies bij. De sociale kwestie wordt een belangrijk gegeven; denk maar aan de omstandigheden waarin de werkmensen, zowel in de industrie als in de landbouw, leefden, de hongersnood en het alom verspreide alcoholisme. Op het einde van de eeuw ontstaat er veel belangstelling voor het occulte, soms met diabolische trekken, in het burgerlijke milieu van de symbolistische kunstenaars. Ruzie om een kaartspel (1872) van Ferdinand De Braekeleer ( ) is nog geen schrijnend beeld van de harde werkelijkheid van toen. Maar het gaat al in die richting. Kaarten op de grond, ook een pijp, niet toevallig voor de voeten van wie klop krijgt en een ontketende speler die de waardin maar nauwelijks kan tegenhouden. Let wel dat de bierkruik, de lei (om de score te noteren) en het bord nog niet gebroken zijn. De Braekeleer sluit nog wat aan bij de oude Antwerpse genretraditie, Felicien Rops ( ), Le dessous de cartes d une partie de whist, tweede helft 19de eeuw, heliogravure, 15 x 10,8 cm Jean-Luc Tillière

15 die niet echt bloederig was. Men staat hier echter ver van wat er toen op de officiële salons te zien was een gevecht of een ruzie kreeg daar haast vanzelfsprekend een mythologische of historische aankleding. De Braekeleer schilderde ook vele schooltaferelen, die stof tot nadenken geven, over de pedagogiek van toen. Hij werd zelfs gemeenteraadslid in Antwerpen en organisator van de Rubensfeesten in Op het einde van de negentiende eeuw zag men de zaken al anders. Een kunstenaar als Félicien Rops ( ), een lid van de Naamse burgerij, die een kasteel bezat, heeft een dubbel oeuvre. Enerzijds zijn er verfrissende (en moderne) natuurimpressies van het Noordzeestrand en de Maasvallei, beelden van oude vrouwen biddend naast een pilaar in de kerk (waarvoor vandaag maar weinig belangstelling bestaat) en van sociale onderwerpen (het werk in de mijnstreek). Daarnaast is er een uitgebreid duivels oeuvre, waarvoor vandaag wel ruime belangstelling bestaat. Dat draait vooral om de seksuele obsessies van de Belle Epoque, met een sterke antichristelijke inslag. Rops haalde daarvoor inspiratie (zover dat nodig was) uit de contemporaine Franse literatuur, onder anderen bij Jules-Amédée Barbey d Aurevilly ( ). De prent in de verzameling van de Nationale Loterij is daar een voorbeeld van. Het is een illustratie bij een nogal duistere novelle van Barbey d Aurevilly, oorspronkelijk een liberaal en atheïstisch schrijver en dandy uit Normandië. Hij werd later katholiek, wat hem niet belette bij voorkeur zondige gevallen te blijven beschrijven en het op te nemen tegen de materialistische geest van zijn eeuw. Hier gaat het in het raam van een spel whist (= stilte) over verborgen gebleven misstappen van een vrouw, met als gevolg verschillende doodgeboorten. Dat paste perfect in het kraam van Rops, die oog had voor de invloed van de duivel in de maatschappij. En, als graveur, voor het suggestieve spel tussen donker en helder naargelang de situatie, dus hier eerder donker. James Ensor ( ) had een bredere visie op de werkelijkheid dan Rops. Hij had een uitgesproken belangstelling voor de massa, de menigte. Die speelt een hoofdrol in zijn grafisch werk, maar ook in een paar schilderijen. Ensor werkt in zijn etsen soms motieven uit die hij daarna nog herneemt in olieverf (de Intrede van Christus in Brussel is daarvan het beste voorbeeld). De Engelse roots van Ensor spelen ook mee. Op zijn kleine ets De spelers van 1895 vindt men als het ware de Nationale Loterij 15 James Ensor ( ), De spelers, 1895, ets, 11,4 x 15,5 cm Jean-Luc Tillière

16 William Hogarth ( ), Hanengevecht, 1759, ets en kopergravure, 32 x 38,5 cm Jean-Luc Tillière Rik Wouters, De kaartspelers, 1914, Oost-Indische inkt op papier, gewassen, 48 x 60 cm Studio R. Asselberghs - Frédéric Dehaen, Brussel het centraal gedeelte terug van een ets die William Hogarth ( ) meer dan een eeuw vroeger maakte (1759) van een Hanengevecht. De hoofdpersoon, die gewed heeft, is omringd door concurrenten en weinig zeker van een goede afloop. Bij Ensor is de zaak beklonken. De speler kijkt troosteloos, terwijl 16 andere gezichten of tronies (op een kleine ets!) hun gif kunnen spuwen. Een wat melancholische dromer tussen een massa van figuren die het beter weten. Dat geeft die ets een dimensie die boven de sociale kritiek staat. Een geheel andere vorm van kaartspel zonder enig winstbejag, want in die situatie verboden vindt men op een tekening van Rik Wouters ( ). Die werd in 1914 opgeroepen en werd ingezet tijdens de belegering van Antwerpen. Die was van korte duur en een aantal militairen konden ontkomen door naar het nabije Nederland te vluchten. Zo verbleef de jonge kunstenaar daar in verschillende militaire kampen. Hij overleed in 1916 in Amsterdam, aan een ziekte die niets met de oorlogsvoering te maken had. Deze vrij grote gewassen tekening toont een wellicht banaal tafereel: militairen in uniform die proberen hun dag door te brengen o.a. met kaartspelen. De rust van dit tafereel staat in schril contrast met wat andere schilders, als bij voorbeeld Anne De Kat ( ), tekenden aan het echte front, aan de IJzer. Daar heerst een spanning en een chaos, die niet vergelijkbaar is met de rust die Wouters noteerde in een paar treffende penseelstrepen.

17 17 Johan Clarysse ( 1957), Handelingen 5, 2006, acryl op doek, 140 x 180 x 3,3 cm Studio R. Asselberghs - Frédéric Dehaen, Brussel Robert Combas ( 1957), Poker, Rami, Belotte?..., 1998, acryl op doek, 54 x 73 cm Roger Asselberghs Armand Rassenfosse ( ), De kaartspelers, 1926, vernis mou en aquatint, 16,7 x 16,7 cm Jean-Luc Tillière Een funeste dimensie van het kaartspel, een spel tegen en met de dood, treft men nog in 1926 aan in een ets van de Luikse kunstenaar Armand Rassenfosse. Hij werd een vriend en medewerker van Rops en ontwikkelde zo mee diens grafische experimenten (het vernis-mou procedé). Rassenfosse was, al van omstreeks 1900, een van de drijvende krachten achter de gedachte aan een specifiek Waalse kunst. De Belgische staat had tot dan toe de prestigieuze traditie van de Vlaamse kunst overgenomen als nationale kunst. Het concept van een Waalse kunst brak echter slechts een generatie later door. Rassenfosse zocht inspiratie in de literaire wereld van Rops. Deze prent is de zoveelste dialoog van een mens met de dood een spel van leven en dood. De beslissende kaart is de enige lichtbron op het werk. Het kan haast niet spannender. Het gaat hier echter niet om een origineel thema. Dit onderwerp werd al vaker behandeld, ook in Duitsland en Frankrijk door kunstenaars die aanleunden bij de inspiratiebronnen van het symbolisme. Het kaartspel blijft inspireren, zelfs bij hedendaagse kunstenaars. Een werk van Robert Combas ( 1957), met als titel Poker, Rami, Belotte?... uit 1998, is sprekend genoeg. Het is een soort triptiek tussen twee grafitti-achtige banden. Het middenpaneel, waar traditioneel de hoofdzaak getoond wordt, is gevuld met speelkaarten, die niet allemaal even correct zijn. Daarnaast ziet u enerzijds een Afrikaan, als prototype van de gokker en anderzijds een reeks zelfportretten (?) van de schilder. Het werk is tekenend voor de figuratieve traditie in de kunst waarvoor jarenlang geen of weinig aandacht bestond in de officiële kunstwereld (en kritiek). Een mentaliteit die, voor wat die periode betreft, nog niet helemaal verdwenen is. Wou Combas via dit werk met de suggestie van het toeval en een manipulator, verwijzen naar het lot of de lotgevallen van de kunstenaar op de markt? Wie weet Nog recenter is een groot schilderij van Johan Clarysse ( 1957), uit Het beeld herinnert aan een oude film (van Hitchcock, zoals blijkt). Ook het bescheiden kleurgebruik wijst in die richting. De wat bevreemdende tekst Handelingen 5 is een teken van een opeenvolging die men in dit ene beeld niet kan begrijpen. Men kan er bij fantaseren dat de dame, netjes gekleed en juwelen dragend, aan een speeltafel zit en misschien de suggestie van een nummer krijgt.

18 18 Willem Anthonis of Anthonissone (voor 1619-na 1628), Nachtbanket met triktrakspelend gezelschap en maskerade, 1628, olie op paneel, 49,5 x 93,5 cm Jean-Luc Tillière Maar waarom wordt dat dan meer aan ons, die naar het schilderij kijken, dan aan haar getoond? Deze benadering van de werkelijkheid in fragmenten is een kenmerk van heel wat hedendaagse kunstenaars. Zij suggereren meer dan zij zeggen. Echt nieuw is dat nu wel niet. Maar er is veel discipline en kennis van zaken nodig om het beeld zodanig te vereenvoudigen tot het een maximale suggestiekracht krijgt. Voor wie wil kijken welteverstaan. Deze aanwinst toont eveneens dat de Loterij de eigentijdse kunst volgt, op een eigen manier. Bordspelen Een van de meest intrigerende werken in de collectie stelt een rijk interieur voor, waarin triktrak gespeeld wordt. Het gaat wellicht om een Antwerps interieur, met muren bekleed met goudleer en daarboven een reeks schilderijen. Er staat ook een bed in een hoek. Aan een grote tafel spelen drie koppels triktrak. Een vierde koppel flirt tegen de muur. Zij worden verrast door de intrede van gemaskerde dames en muzikanten. De dienster die uit de keuken komt is een zwarte toen een zeker teken van welvaart. Thomas Rowlandson ( ), A hitt at backgammon, 1810, ingekleurde ets, 23 x 32,4 cm Studio R. Asselberghs - Frédéric Dehaen, Brussel

19 19 Luxe draairad, Duitsland, 17de eeuw, geprofileerd ebbenhout, inlegwerk van palissanderhout, ivoor en been, h 46 cm Roger Asselberghs Venetiaanse speltafel (ca. 1790), h 145 cm, b 105 cm, d 200 cm Luc Schrobiltgen De Loterij heeft dit paneel, gedateerd 1628, verworven wegens het triktrakspel. Maar dit werk let wel het gaat om een genre toont een minder bekend aspect van wat het leven in Antwerpen toen een van de rijkste steden in de wereld kan geweest zijn. Men moet er maar bij nemen dat vele details een stichtende boodschap hebben. In dat genre werkten nog meer schilders, onder anderen Joos Van Winghe ( ). Over de auteur van dit werk, Willem Anthonis, een burger van Antwerpen, is nog niet veel bekend. Schilderde hij als eerste in de Westerse kunst een dame die charmant en ongegeneerd een pijp aansteekt aan een kaars? Het kleine bordspel, bedoeld om op tafel gespeeld te worden, wordt snel uitgebreid om aan meer spelers de gelegenheid te geven hun geluk te beproeven. De Loterij heeft in de loop der jaren een paar zeer markante meubels kunnen verwerven. Men heeft het dan over salonspelen of salonloterijen, die soms door een operator of bankier bediend worden. Hij of zij moeten het draaiend deel van het spel in beweging zetten en bepalen zo mee het toeval. De bankier ontfermt zich daarna ook over de inzet van elke speler, waarvan een deel naar de bank gaat en een ander deel wordt uitbetaald aan de winnaars. Men kent vandaag de werking van de roulette. Maar die werd pas op het einde van de achttiende eeuw algemeen verspreid, men neemt aan vanuit Parijs. De oudere voorwerpen kan men in zekere zin als voorlopers daarvan beschouwen. Bijzonder fraai is een draairad afkomstig uit Duitsland en zeventiende-eeuws. Het stuk is 46 cm hoog en dus wellicht bestemd om op een tafel of tafeltje geplaatst te worden. Het is bijzonder luxueus uitgevoerd met duur materiaal: ebbenhout en inlegwerk met palissander, ivoor en been. Op de schijf staan de plaatjes met de nummers (aantal zwarte punten). Men kon de schijf doen draaien. Een wijzer in de vorm van een slang duidt het winnende nummer aan. Men kent slechts twee exemplaren van dit luxespel: het exemplaar van de Nationale Loterij en een ander in het Musée Suisse du Jeu (La-Tour-de-Peilz). De zeer geraffineerde uitvoering en de kwaliteit van de gebruikte materialen laten vermoeden dat het om een product van een atelier in Augsburg zou kunnen gaan. Deze stad (de stad van de Fuggers) stond in heel Europa bekend om de schitterende siervoorwerpen in allerlei dure materialen.

20 20 Loterijspel, ca. 1780, h doos 5,3 cm, b 12 cm, d 9 cm Studio R. Asselberghs - Frédéric Dehaen, Brussel Nog indrukwekkender is een Venetiaanse speltafel (twee vierkante meter groot) uit de achttiende eeuw. Dit imposante voorwerp doet, merkwaardig genoeg, dadelijk aan een flipperkast denken. Men kan er met zes op spelen de balletjes bestaan immers in zes kleuren. Men lanceert het balletje door een stevige ruk te geven aan een koord, die doorheen een Venetiaanse leeuw loopt. De origine van het stuk is duidelijk. Maar meer kan men, als speler, niet doen het meubel is veel te zwaar om met wat duwwerk de loop van het balletje te beïnvloeden. De spelers zetten geld in op de beschilderde vakjes bovenaan. Er bestaat geen handleiding meer voor het spel. Maar uit de beschrijving van een sterk gelijkend spel in het begin van de achttiende eeuw, kan men afleiden dat de speler van wie het balletje belandt op het plaatje waarop hij ingezet heeft, wint. Men vermoedt dat men meer kon winnen door op een leeuw in te zetten, er zijn maar 4 leeuwen op de eindpiste voor 18 vrouwen en 18 mannen. Men had niet altijd grote tafels nodig om te spelen. Reeds in de achttiende eeuw treft men loto- en loterijspellen aan, die niet meer plaats innemen dan een kleine doos of een houten kistje. Het gaat hier duidelijk om huiselijk gebruik, soms zijn er zelfs aparte scenario s voorzien voor de kinderen, die dan ook een prijs kunnen winnen. Van het Loteryspel van ca is de handleiding in het Nederlands bewaard: Plan van een extra vermakelyk Lotery Spel. In het doosje zitten de aardig geïllustreerde kaarten, naast het geld (een briefje van bij voorbeeld 4 duit) en allerlei leuke tekstjes als nr. 20: Als apen wat hoog/ klimmen willen/ dan ziet men eerst / haar naakte billen. Schaterde men het dan uit of moest men iets raden? Het is duidelijk dat woorden hier ook een rol speelden, niet alleen de nummers.

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx x x x x xx x xx xx x xx xxx xx xx xx xxx x xx x xxxx x EEN KNOTSGEKKE xxx x xxxx HICHAM BENOHOUD xxx xxxxx xxxx xxxxx xx Salle de Classe, série 2 KLASFOTO! xxxx xxxxxx xx xxxxx xx xxxxxx x xxxxx xx x xxxxxx

Nadere informatie

Speelgoed Algemeen. Retail Trainingen. alles over de speelgoedbranche, speelgoed en leeftijd, soorten speelgoed en veilig speelgoed

Speelgoed Algemeen. Retail Trainingen. alles over de speelgoedbranche, speelgoed en leeftijd, soorten speelgoed en veilig speelgoed alles over de speelgoedbranche, speelgoed en leeftijd, soorten speelgoed en veilig speelgoed Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde Branche Retail Trainingen 2 Dit vakinformatieboek is een

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER indrukwekkend NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET OUDE MEESTERS ARENTSHUIS MODERNE GRAFIEK GROENINGEMUSEUM 31.10.2015-14.02.2016 SELECTIE 1 05.03.2016-19.06.2016

Nadere informatie

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Dit boekje is van: De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Ik heb het museum bezocht met: Een reis door de tijd Hallo! Wij zijn Caroline en Maurice en we hebben een passie voor Belgische moderne kunst.

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

Koningsstraat 20. Brussel

Koningsstraat 20. Brussel Koningsstraat 20 Brussel De Koningsstraat nr. 20 is gelegen in de nabijheid van het Koninklijk Paleis en het Parlement in Brussel. Hier zijn de Directie en enkele afdelingen van de bank gevestigd en op

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal punten

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 66 punten

Nadere informatie

Jules De Bruycker te gast bij Frank Brangwyn

Jules De Bruycker te gast bij Frank Brangwyn persinfo TENTOONSTELLING 11/10/ 13 > 12/01/ 14 Arentshuis, Dijver 16 I B- 8000 Brugge Jules De Bruycker liet zich in zijn etsen met sterke lichtcontrasten inspireren door het werk van Frank Brangwyn. Deze

Nadere informatie

GALERIE HONINGEN. start nieuwe kunstseizoen 5 nieuwe realisten Grégory Asselbergh Maarten Boffé Jan Willem Eskes Suzan Schuttelaar Gerard van de Weerd

GALERIE HONINGEN. start nieuwe kunstseizoen 5 nieuwe realisten Grégory Asselbergh Maarten Boffé Jan Willem Eskes Suzan Schuttelaar Gerard van de Weerd GALERIE HONINGEN S I N D S 1 9 9 7 start nieuwe kunstseizoen 5 nieuwe realisten Grégory Asselbergh Maarten Boffé Jan Willem Eskes Suzan Schuttelaar Gerard van de Weerd + nieuwe collectie aanwinsten 6 t/m

Nadere informatie

Er was eens... Magritte

Er was eens... Magritte Er was eens... Magritte 1 2 Er was eens... Magritte René René Magritte is wereldberoemd met zijn vreemde, poëtische beelden. Hij werd geboren op 21 november 1898 te Lessines, in de provincie Henegouwen.

Nadere informatie

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Hoog-gotiek Spitsbogen, Verticaal

Nadere informatie

Kunstbeschouwen met Jacob

Kunstbeschouwen met Jacob Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Kenmerken vroege Renaissance:

Nadere informatie

DE FAMILIE VAN LOON 130 _

DE FAMILIE VAN LOON 130 _ DE FAMILIE VAN LOON Mooi idee: je familie en huis jarenlang laten portretteren door schilders en fotografen. De roemrijke familie Van Loon uit Amsterdam deed dat. De indrukwekkende stapel familieportretten

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 2 woensdag 17 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een kleurenbijlage. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

ABSOLUUT. architectuur design kunst lifestyle n 3 herfst-winter 11/12-7,00. Tussen kunst en design

ABSOLUUT. architectuur design kunst lifestyle n 3 herfst-winter 11/12-7,00. Tussen kunst en design ABSOLUUT architectuur design kunst lifestyle n 3 herfst-winter 11/12-7,00 Tussen kunst en design AMPERSAND HOUSE DE LIVING GALLERY VAN IKE KATHRYN Hoe kan je kunst en design op een levendige manier voorstellen

Nadere informatie

Erfgoedfonds Armand Rassenfosse of de schoonheid van het boek

Erfgoedfonds Armand Rassenfosse of de schoonheid van het boek Armand Rassenfosse of de schoonheid van het boek Persdossier Tentoonstelling van 30 september 2015 tot 31 januari 2016 in de Bibliotheca Wittockiana Het lijdt geen twijfel dat de Luikse schilder en graveur

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

HOOFDZAAK Het hoofd is het meest individuele deel van het menselijk lichaam. Het wordt soms letterlijk bekroond door een krans of diadeem van edelmeta

HOOFDZAAK Het hoofd is het meest individuele deel van het menselijk lichaam. Het wordt soms letterlijk bekroond door een krans of diadeem van edelmeta SCHITTEREND SIERAAD Sieraden uit de oudheid zijn fascinerend. Het niveau van de edelsmeedkunst in de oudheid was zodanig dat het duizenden jaren later nog steeds bewondering oogst: vooral als men stilstaat

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1

Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1 Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1 Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 2 Jos van Vreeswijk is meer dan dertig jaar beeldhouwer en nog

Nadere informatie

George Hendrik Breitner (1857-1923)

George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner werd op 12 september 1857 in Rotterdam geboren. Al van kleins af aan wilde hij het liefst historieschilder

Nadere informatie

Goudse Rembrandts bekend!

Goudse Rembrandts bekend! PERSBERICHT 17 juli 2014 Goudse Rembrandts bekend! De jury (directeur Museum Gouda, Gerard de Kleijn) heeft ruim honderd tekeningen en schilderwerken ontvangen voor de tekenwedstrijd: Wie is de beste Rembrandt

Nadere informatie

R O G E R R A V E E L M U S E U M. Albisola. Roger Raveel in dialoog met: Lucio Fontana, Asger Jorn, Wifredo Lam, Eva Sørensen & Serge Vandercam

R O G E R R A V E E L M U S E U M. Albisola. Roger Raveel in dialoog met: Lucio Fontana, Asger Jorn, Wifredo Lam, Eva Sørensen & Serge Vandercam Albisola Roger Raveel in dialoog met: Lucio Fontana, Asger Jorn, Wifredo Lam, Eva Sørensen & Serge Vandercam 3 juli 30 oktober 2011 Al eeuwenlang is het Italiaanse stadje Albisola aan de Ligurische kust

Nadere informatie

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw ONDERZOEKSBLAD KUNST ALGEMEEN De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden maakt in de 17e eeuw een gigantische bloeiperiode door. Holland heeft als rijkste gewest de meeste invloed in de Republiek. Meer

Nadere informatie

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld Kopstukken Vorsten, regenten & burgers Hollanders in beeld VORSTEN, REGENTEN & BURGERS Wie liet er een portret van zich maken? In de Gouden Eeuw ging het goed met Holland. Burgers werden steeds rijker.

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

Spiekkaart Kunst. Pagina 1 van 5. 1. Over kunst en kunstenaars. U t o p i a r t 2 7 S p i e k k a a r t K u n s t. www.utopiart27.

Spiekkaart Kunst. Pagina 1 van 5. 1. Over kunst en kunstenaars. U t o p i a r t 2 7 S p i e k k a a r t K u n s t. www.utopiart27. Pagina 1 van 5 Spiekkaart Kunst 1. Over kunst en kunstenaars 1.1. Wat is kunst? Wat zijn kunstwerken? Wat is een kunstenaar? Als mensen creatief aan de slag gaan maken ze kunstwerken. Mensen die kunst

Nadere informatie

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1 2? 66 Introductie Dit hoofdstuk gaat over de vroege middeleeuwen. De middeleeuwen zijn namelijk op te delen in drie delen: de vroege, hoge en late middeleeuwen. De vroege middeleeuwen beginnen rond het

Nadere informatie

Welkom in het kartuizerklooster

Welkom in het kartuizerklooster Welkom in het kartuizerklooster Hallo, ik ben monnik Dionysius van Leeuwen. Mijn voornaam spreek je uit als di-o-ni-si-us. Ik ben geboren in 1402. Mijn bijnaam is Dionysius de Kartuizer, omdat ik namelijk

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 13.30-15.30 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 De workshops worden gegeven door Wim de Goede (kunstenaar) en zijn ontwikkeld ism Hetty Kienhuis (docente). Alle workshops worden in overleg met

Nadere informatie

Eindexamen tehatex havo 2005-II

Eindexamen tehatex havo 2005-II Kathedralenbouwers Vragen bij afbeelding 1 en 2. Op afbeelding 1 zie je een Vlaamse miniatuur uit 1447. Het boek waarin deze miniatuur zich bevindt, beschrijft het leven van een vorst die verschillende

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 (de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 Inleiding Op donderdag 10 december zijn we met het vak kunstgeschiedenis een dag naar Amsterdam gegaan. We gingen in Amsterdam het van

Nadere informatie

Wilem de Kooning Academie Hogeschool Rotterdam ( Art media design & leisure ) Over Henk Fortuin (1916-2007) oud-student in de jaren dertig

Wilem de Kooning Academie Hogeschool Rotterdam ( Art media design & leisure ) Over Henk Fortuin (1916-2007) oud-student in de jaren dertig Boek over Henk Fortuin: oud-student in de jaren dertig eigenzinnig kunstenaar in Maassluis Eind november 2007 verscheen een boek over kunstenaar Henk Fortuin (1916-2007), die in de jaren dertig studeerde

Nadere informatie

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop FD: Economie & Politiek door Siem Eikelenboom 28 augustus 2015 'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop Karel Appel, 'Bloem met blauwe ogen' (1977) 'Als je de ontvangsthal van Van Rietschoten

Nadere informatie

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van Maak hier de gaatjes voor in je multomap Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN _ Dit boekje is van Welkom bij de Romeinen! In Welkom bij de Romeinen maak je kennis met het Romeinse leven. Je zult merken

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

Den Haag Scheveningen Delft

Den Haag Scheveningen Delft Den Haag Scheveningen Delft Zaterdag en zondag 21 en 22 juni 2008 met bezoek aan Mauritshuis Museum Beelden aan zee Vermeercentrum V.V.A. afdeling Brussel G. Gilsonstraat 55, 1090 Brussel tel. 02-479.32.32

Nadere informatie

Running man 100x 150 cm. Acryl op doek. Met dit soort werken had ik mijn eerste tentoonstelling bij galerie Biervliet op de Prinsengracht.

Running man 100x 150 cm. Acryl op doek. Met dit soort werken had ik mijn eerste tentoonstelling bij galerie Biervliet op de Prinsengracht. In 1984 begon ik met schilderen. Daarvoor werkte ik voornamelijk als keramist en ik maakte beeldhouwwerken van Belgisch hardsteen en marmer. Ook maakte en legde ik terrazzo vloeren en aanrechten. Ik was

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

persinfo dan van severen collectiepresentatie

persinfo dan van severen collectiepresentatie persinfo dan van severen collectiepresentatie p. 2 Dan Van Severen Collectiepresentatie In t kort Dan Van Severen (1927-2009) woonde en werkte een tiental jaar in Brugge. Zijn oeuvre ontwikkelde zich toen

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1

Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1 Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1 1 Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 2 Panta rhei alles stroomt; Mijn schilderijen zijn in beweging, ze lijken te stromen, zoals ook het leven zich geen stilstand

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Mondriaanjurk, Yves Saint Laurent, Abraham, Bianchini-Férier, 1965 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van de examentour Burgerlijke cultuur in de zeventiende

Nadere informatie

Impressie of verwerking van een gebeurtenis

Impressie of verwerking van een gebeurtenis Impressie of verwerking van een gebeurtenis In deze opdracht maken de leerlingen een impressie van een gebeurtenis uit de Tweede Wereldoorlog. Zij besteden in ieder geval aandacht besteden aan: de periode

Nadere informatie

Tijdelijk Museum. Het spel

Tijdelijk Museum. Het spel Tijdelijk Museum Het spel Welkom in de Nationale Bank van België! De Nationale Bank van België is geen gewone bank! Jij kan hier immers geen bankrekening openen. Alleen de gewone banken kunnen dit. Bovendien

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

DE ACADEMIA BELGICA 1939-2009 1

DE ACADEMIA BELGICA 1939-2009 1 171 DE ACADEMIA BELGICA 1939-2009 1 Luc Vandamme In 1939 stichtte de Belgische Staat de Academia Belgica. Aanleiding was het huwelijk van prinses Marie-José met de Italiaanse kroonprins Umberto. Medaille

Nadere informatie

Afkomstig uit de nalatenschap van

Afkomstig uit de nalatenschap van in de etalage Afkomstig uit de nalatenschap van Op woensdag 23 januari 2013 vond er een bijzondere onthulling plaats in het Stedelijk Museum Kampen. Een onthulling die werd verricht door Herman Krans,

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 70 punten

Nadere informatie

rondedans. Een wervelwind van kleuren sleurt aarde, water, lucht mee in een beroezende

rondedans. Een wervelwind van kleuren sleurt aarde, water, lucht mee in een beroezende Een wervelwind van kleuren sleurt aarde, water, lucht mee in een beroezende rondedans. Tekst: Guy Kestens Naar aanleiding van de vernissage in Galerij Dessers-Beeck op 27 april 2014. Welkom in het paradijs,

Nadere informatie

Samenvatting Kunst ABC

Samenvatting Kunst ABC Samenvatting Kunst ABC Week 1: Kunst algemeen + film, beeldhouwen en fotografie Info: Wat is kunst? Kunst kan verschillende soorten dans, muziek, schilderijen, toneel en beelden zijn. Beeldhouwkunst of

Nadere informatie

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis Escher in Het Paleis Wiskundepakket Inleiding M.C. Escher en Wiskunde De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis M.C. Escher en Wiskunde Hieronder volgt de inleiding van de wiskunde educatie voor middelbare

Nadere informatie

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek KIEZEN Een goed begin is het kiezen van het juiste boek. Er zijn zo veel mooie verhalen waardoor het soms lastig is om een goede keuze

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de Bram Vrielink Jim Bloemen 2de 1907-1914 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 INLEIDING... 3 HET KUBISME... 4 KUNSTENAARS KUBISME... 5 L AFICIONADO... 6 PORTRAIT OF PABLO PICASSO... 7 SIMULTANEOUS WINDOWS ON

Nadere informatie

Bijschriften persbeelden Het Verhaal van Brabant

Bijschriften persbeelden Het Verhaal van Brabant Bijschriften persbeelden Het Verhaal van Brabant Hieronder het beeldmateriaal (lage resolutie) met bijschriften dat op dit moment beschikbaar is. Voor meer informatie over dit persbericht of hoge resolutie

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2007 1 tijdvak 1 woensdag 30 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Palazzo Medici Riccardi > Medici-paleis Gedurende meer dan een eeuw was het Palazzo Medici Riccardi de hoofdverblijfplaats van de machtige Medici familie die over

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Om de slachtoffers van het vreselijke natuurgeweld in de Filipijnen te helpen hebben we een speciale aanbieding voor u. U

Nadere informatie

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Kijk en vergelijk Het is een trend: hedendaagse werken

Nadere informatie

Artlease Utrecht [Expositie Toyin Loye] zomer 2012

Artlease Utrecht [Expositie Toyin Loye] zomer 2012 Artlease Utrecht [Expositie Toyin Loye] zomer 2012 De eerste gedachten die in mij opkomen bij Toyin Loye zijn: warm, sympathiek, hoffelijk, bescheiden en trots. Een Nigeriaanse kunstenaar met een aristocratische

Nadere informatie

EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 12

EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 12 EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 12 1. GESCHIEDENIS Vandaag is het een onbeduidend stadje in de Italiaanse regio Campania, maar in de 3de en de 4de eeuw v. Chr was het de rijkste stad van Campania en

Nadere informatie

Juwelen koffer. Caritas West-Vlaanderen vzw Bosdreef 5 8820 Torhout 050 74 56 22 kb@caritaswest.be

Juwelen koffer. Caritas West-Vlaanderen vzw Bosdreef 5 8820 Torhout 050 74 56 22 kb@caritaswest.be Juwelen koffer Caritas West-Vlaanderen vzw Bosdreef 5 8820 Torhout 050 74 56 22 kb@caritaswest.be Juwelenkoffer Juwelen zijn van alle tijden en alle volkeren. Ze zijn hoofdzakelijk bedoeld om de mens te

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Persbericht. Rubens: schetsen en zilverwerk! 25 september 2014

Persbericht. Rubens: schetsen en zilverwerk! 25 september 2014 Persbericht 25 september 2014 Rubens: schetsen en zilverwerk! De Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België verwelkomen twee uitzonderlijke zilverstukken geïnspireerd door Rubens. Deze bruikleen

Nadere informatie

Beeldenboekje klas 3

Beeldenboekje klas 3 Beeldenboekje klas 3 1 Afbeelding 1, 2, 3 en 4 op pagina 1 van dit Beeldenboekje gebruik je bij de herhaling van compositie, klas 1 (bijv. infoblok 114, pagina 6 van de TekenTools klas 3). M afbeelding

Nadere informatie

De Griekse Bouwkunst

De Griekse Bouwkunst De Oude Grieken De Oude Grieken Het land Griekenland ligt in het zuidoosten van Europa. Het bestaat uit een groot stuk vastland en een heleboel kleine eilandjes. Griekenland bestond uit allerlei staatjes.

Nadere informatie

F r a n c i s c u s. v a n. Leven met aandacht. w e g D e. Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot

F r a n c i s c u s. v a n. Leven met aandacht. w e g D e. Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot Leven met aandacht Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot w e g D e v a n F r a n c i s c u s 2 Leven met aandacht Inhoud 1 De weg van Franciscus 9 2 De oprichting van de congregatie

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 = herhaling van een begrip van begrippenlijst 1, 2, 3, 4 of 5 Computeranimatie Massamedia Animatie op de computer gemaakt. Animatie is een film die gemaakt is door foto

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

Fons Gieles en de Maria- Ommegang te Bergen op Zoom.

Fons Gieles en de Maria- Ommegang te Bergen op Zoom. Fons Gieles en de Maria- Ommegang te Bergen op Zoom. Dit jaar trekt de Ommegang voor de 70- e maal door de straten van Bergen op Zoom. De stoet vindt zijn oorsprong in de Middeleeuwen en werd na de Tweede

Nadere informatie

De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe

De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe Huis van Heek, tentoonstellingen in Rijksmuseum Twenthe en Huis Bergh Persbericht Rijksmuseum Twenthe, 12 februari 2015 De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe

Nadere informatie

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Werkblad 9 Ω Grieken en Romeinen Ω Les : Grieken: goden en mensen Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Griekenland heel belangrijk. Ze werden stadstaten genoemd.

Nadere informatie

Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31

Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 3 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 5 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 7 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 8 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 9 25-03-10

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie