Ik wil dan ook graag een aantal mensen bedanken die mij doorheen deze hele periode gesteund hebben.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ik wil dan ook graag een aantal mensen bedanken die mij doorheen deze hele periode gesteund hebben."

Transcriptie

1 Voorwoord De interesse voor kinderen met een ontwikkelingsproblematiek, voornamelijk kinderen met ADHD is er gekomen door de opleiding ergotherapie. In het 2 de jaar van de opleiding werd ons gezegd dat we een eindwerkvoorstel moesten indienen. Ik wist al snel dat ik met kinderen met ADHD wou gaan werken. Mijn docent kinderpsychiatrie, Frank Dejonghe, kwam met de vraag wat ik specifiek wou doen rond ADHD. Na lang zoeken vond ik dit antwoord in een droom die ik kreeg om via een spel kinderen op een speelse manier in te lichten over dit onderwerp. Een stageplaats vinden was niet eenvoudig. Ik ging te rade bij mijn docent om eventueel bij hem in De Korbeel mijn eindwerk te kunnen realiseren. Dit leek echter niet haalbaar, want het was op dat moment niet mogelijk om een ideale begeleider te vinden. Uiteindelijk kwam hij met een voorstel om misschien scholen te gaan raadplegen. Zo kwam ik terecht bij Leefschool De Vlieger (methodeonderwijs), waar ik de kans kreeg om dit project uit te werken Ik wil dan ook graag een aantal mensen bedanken die mij doorheen deze hele periode gesteund hebben. Eerst en vooral wil ik mijn promotoren bedanken, Ciska Willem en Frank Dejonghe, want zij hebben toch een zeer grote rol gespeeld in de verwezenlijking. Daarnaast wil ik zeker ook aan volgende mensen een woordje van dank uitdrukken: - het volledige team van De Vlieger voor de aanvaarding binnen het team, want ik voelde mij er echt welkom en een deel van het team; - alle leerlingen van De Vlieger omdat ze zo spontaan bleven; - Timi Goberecht voor haar bijdrage aan mijn eindwerk; - aan mijn vriend die mij ondanks alles is blijven steunen en waar ik altijd terecht kon als het even minder goed ging; - aan mijn ouders en de rest van de familie die mij bleven aanmoedigen. En tenslotte bedank ik alle mensen die mij verder ook hebben gesteund die hierboven niet werden vermeld.

2 Samenvatting Triv-AaDeeHaaDee: Psycho-educatief spel voor kinderen van 8 tot 10 jaar Het doel van mijn eindwerk is om tot een psycho-educatief spel te komen die ervoor zorgt dat de kinderen op een speelse, aangename manier kennis maken met ADHD. Alvorens aan een spel te kunnen beginnen moet eerst een theoretische achtergrond opgebouwd worden. Dit kan je vinden in mijn eerste deel van mijn eindwerk, namelijk het theoretische deel. In dit deel komen verschillende hoofdstukken aan bod. Deze hoofdstukken zijn ADHD, de ontwikkeling van het kind, ADHD in de lagere school, psycho-educatie, ergotherapeut versus zorgcoördinator en tenslotte tips in de omgang met ADHD. Deze hoofdstukken bestaan uit onderdelen zoals de definitie van ADHD, het voorkomen ervan, de diagnose, behandeling van ADHD en veel meer. Mijn praktische deel dat volgt op mijn theoretisch gedeelte bestaat uit de spelregels, de opdrachten van het spel, de meerkeuzevragen en het lesje. De bedoeling van het spel is om kennis te maken met ADHD, zodat ze kunnen begrijpen waarom hun klasgenootje met de diagnose ADHD zich zo gedraagt. Om dit te verwezenlijken wordt eerst een lesje gegeven om dan vervolgens het spel te kunnen spelen om als het ware hun kennis te testen en dit terug even op te frissen. In mijn praktisch gedeelte beschrijf ik ook mijn ervaringen met het lesje en het spel. Alsook kan je er observaties vinden van 2 kinderen met ADHD. Deze zijn observaties van in de klas en dergelijke.

3 Abstract Triv-AaDeeHaaDee: A psycho-educational game for children of 8 till 10 years old. The goal of my thesis is to produce a psycho-educational game to be ensuring that the children can have a fun and enjoyable introduction to ADHD. Before we start to build the game we need to build a theoretical background First. This can be found in my First part of my thesis, the theoretical part. In this section different chapters will be discussed. The chapters are: ADHD, the development of children, ADHD in the elementary school, psychoeducation, occupational therapist versus a care coordinator and at last but not least the tips in dealing with ADHD. These chapters contents components as the definition of ADHD, the diagnosis, the treatment and much more. Next to my theoretical part, there is also a practical part. This parts contents the game rules, the missions, the multiple choice questions and the lesson. The goal is to get more knowledge about what ADHD is, so that the other children can understand why their classmate diagnosed with ADHD is behaving like this. In order to achieve this its the meaning that First the lesson is given and then go on to play the game as a kind of test the knowledge and refresh the lesson. I also reflect on my lesson and the game. You can also find some observations of two children with ADHD. This are observations of them while they were in class.

4 DEEL 1 : THEORETISCH DEEL ADHD Wat is ADHD? Historiek Definitie Gedragskenmerken Types (Zitstil) Aanverwante Het verloop van ADHD Comorbiditeit Angststoornissen en depressie Leerproblemen Gedragsproblemen (moeilijk luisteren, vaak ruzie maken en agressief reageren) Autistiforme gedragingen Ticstoornis (Het syndroom van Gilles de la Tourette) Motorische stoornissen Prevalentie De oorzaken van ADHD Erfelijkheid Hersenafwijkingen De omgeving Negatieve omstandigheden voor of na de geboorte De gevolgen van ADHD Kind Schools vlak (Klas) Thuis (Gezin) De diagnose DSM IV TR Signalering Het onderzoek Behandelingen Psycho educatie Medicatie Therapieën Alternatieve behandelingen... 29

5 2 ONTWIKKELING VAN HET KIND Definitie van de ontwikkeling Gesell De ontwikkelingsfasen De pasgeborene (eerste 8 weken) De baby (2 maanden tot 1,5 jaar) De peuter (1,5 jaar tot 3 jaar) De kleuter (3 jaar tot 6 jaar) Het lagere schoolkind (6 jaar tot 12 jaar) PSYCHO EDUCATIE Wat is psycho educatie? Waarom psycho educatie? Wanneer psycho educatie geven? ADHD IN DE LAGERE SCHOOL Traditioneel onderwijs versus methodeonderwijs Methodeonderwijs: visie van de leefschool Traditioneel onderwijs: het basisonderwijs Aanpak in een lagere school Aanpak binnen De Vlieger ERGOTHERAPEUT VERSUS ZORGCOÖRDINATOR Ergotherapeut Zorgcoördinator Ergotherapeut als zorgcoördinator? TIPS BIJ HET OMGAAN MET ADHD Tips bij aandachtsproblemen Leuke kantjes van ADHD ALGEMEEN BESLUIT THEORETISCH DEEL... 44

6 DEEL 2 : PRAKTISCH DEEL SPELREGELS Doelgroep Aantal spelers Doel van het spel Inhoud van de zak Voor we beginnen met het spel Het spel De winnaar LESJE DIE VOORAF GAAT AAN HET SPEL Inleiding Wat is ADHD? Kenmerken: Types Vormen Verloop Co morbiditeit (=ADHD samen met nog een andere aandoening/ziekte) Prevalentie of voorkomen (hoe veel kinderen hebben ADHD) Oorzaken Gevolgen Diagnose Behandelingen... 52

7 9 VRAAGKAARTEN BIJ HET SPEL OPDRACHTKAARTEN BIJ HET SPEL BEVINDINGEN LESJE BEVINDINGEN SPEL OBSERVATIEVERSLAGEN ALGEMEEN BESLUIT PRAKTISCH DEEL ALGEMEEN BESLUIT BRONVERMELDING LIJST VAN BIJLAGEN BIJLAGEN... 76

8 8 Inleiding Mijn eindwerk bestaat uit 2 delen. Een eerste deel waarin de theorie wordt besproken rond ADHD en een tweede deel die de praktijk zal vormen, namelijk mijn spel. Het doel van mijn eindwerk is om kinderen op een aangename, speelse manier kennis te laten maken met ADHD. Om hierin te kunnen slagen vond ik het noodzakelijk dat ik vertrok vanuit een goed theoretisch kader. De bedoeling hiervan is een algemeen beeld creëren van waaruit ik mijn praktische kan opbouwen. Het eerste deel van mijn eindwerk is het theoretisch kader. Hierin wordt ADHD besproken, de ontwikkeling van het kind, ADHD in het lager onderwijs, psycho-educatie, de ergotherapeut versus de zorgcoördinator en tips in de omgang met ADHD. Het eerste hoofdstuk is een zeer ruim hoofdstuk en bestaat uit veel subhoofdstukken. Zo wordt niet alleen de definitie bekeken, maar wordt er ook gekeken naar de prevalentie, de diagnose, de behandeling en veel meer. Het hoofdstuk omtrent de ontwikkeling van het kind kon niet ontbreken omdat ADHD tijdens de ontwikkeling van het kind gaat opvallen. Vervolgens wordt er een hoofdstuk gewijd aan de aanpak binnen zowel het traditioneel onderwijs als binnen Leefschool De Vlieger. Zo kan een verschil worden opgemerkt. Het vierde hoofdstuk is ook zeker geen onbelangrijk hoofdstuk, want dit betreft de psycho-educatie, wat belangrijk is vermits ik een psycho-educatief spel maak. Verder wordt ook nog de ergotherapeut met de zorgcoördinator vergeleken zodat duidelijk wordt welke taken er gemeenschappelijk zijn en welke niet. Tenslotte worden nog tips meegegeven in de omgang met kinderen met ADHD. Het tweede deel is het praktisch deel. Dit bestaat uit 2 onderdelen. Het eerste onderdeel betreft de praktisch zaken omtrent het spel. Zo kun je hier de spelregels vinden, de opdrachten in het spel, de meerkeuzevragen en het lesje. In het tweede onderdeel vind je de observaties. Er zijn observaties te vinden van 2 kinderen met de diagnose ADHD gevolgd door een observatieverslag van tijdens het lesje en tenslotte een observatieverslag van tijdens het spelgebeuren. Als afsluiter zijn ook nog enkele bedenkingen te vinden met zowel positieve zaken als werkpunten rond het lesje en het spel.

9 9 Deel 1 : Theoretisch deel

10 10 1 ADHD Het eerste en grootste hoofdstuk betreft de theoretische achtergrond van ADHD. Het is belangrijk dat men weet wat ADHD is, vooraleer je er verder iets rond kan doen. Er zal niet enkel besproken worden wat de definitie is van ADHD, maar er zal ook gekeken worden naar de prevalentie of het voorkomen en de comorbiditeit of het samen voorkomen van ADHD met andere stoornissen. De diagnose zal ook aan bod komen, want zolang geen diagnose werd gesteld kan je niet werken rond ADHD. Dit hoofdstuk zal je wegwijs maken binnen de term ADHD. 1.1 Wat is ADHD? (Zitstil, explanations) Historiek De eerste term die werd gebruikt voor kinderen met hyperactiviteit en aandachtsstoornissen was MBD (Minimal Brain Damage). Hiermee wilden ze aantonen dat de problemen voortkomen van lichte hersenbeschadiging die werd opgelopen voor, tijdens of na de geboorte. De hersenbeschadiging was vaak niet aantoonbaar, waardoor men begon te twijfelen aan de neurologische oorsprong. Minimal Brain Damage werd vervangen door Minimal Brain Dysfunction. Deze term benadrukte dat het de hersenfuncties zijn die minder goed werken. Later werd dan voor het eerst gesproken over Attention Deficit Disorder with or without hyperactivity, nadien werd ook gesproken van ADHD Definitie ADHD is de afkorting van Attention Deficit and Hyperactivity Disorder. In het Nederlands ook wel aandachtstekortstoornis met of zonder hyperactiviteit genoemd. Het is een neurobiologische aandoening die ervoor zorgt dat er een probleem is met het verwerken van informatie in de hersenen. Het is een aangeboren aandoening en niet een gevolg van een slechte opvoeding. Het vraagt daarom een tijdige en vaak langdurige behandeling. Het is al aanwezig sinds de geboorte van het kind, maar de diagnose wordt vaak pas gesteld rond het 1 e leerjaar.

11 Gedragskenmerken Er zijn 3 hoofdkenmerken, namelijk hyperactiviteit, aandachtsstoornissen of concentratiestoornissen en impulsiviteit. Hyperactiviteit: Het overmatig bewegen, zowel grof- als fijnmotorisch. Het uit zich vaak in het niet kunnen stil zitten, constant bewegen, overal opkruipen, veel prutsen en wriemelen. De kinderen zijn ook vaak bruusk, druk en bruut. Het is niet enkel motorisch, maar ook taalvaardig dat ze hyperactief zijn. Ze praten druk en snel waardoor de buitenstaander soms niet kan volgen. Aandachtsstoornissen of concentratiestoornissen: De kinderen zijn snel en vaak afgeleid. Ze kunnen moeilijk de aandacht aanhouden en hebben moeite met het richten van hun aandacht. De oorzaak hiervan is dat ze de ontvangen prikkels niet genoeg kunnen filteren. De kinderen maken dan ook vaak aandachtsfouten, gaan onvoldoende gericht luisteren, zijn vergeetachtig en hebben moeite met het organiseren of stapsgewijs verwerken van een leeropdracht. Ze gaan ook slordig te werk en hebben geen oog voor details. Ze gaan ook vaak dingen verliezen en ze vermijden langdurige mentale inspanningen. Impulsiviteit: Je kan je niet goed beheersen en het lukt je niet om eerst na te denken en dan pas te handelen of te praten. De kinderen gaan al antwoorden nog vooraleer de volledige vraag is gesteld of de ganse opdracht is gelezen, waardoor ze vaak fout antwoorden. Ze hebben weinig geduld en kunnen dan ook moeilijk hun beurt afwachten. Ook iets uitstellen is moeilijk voor hen. Ze zullen ook ondoordacht te werk gaan, zowel in taalgebruik als in het handelen. Kinderen met ADHD hebben over het algemeen een normale intelligentie. Dit lijkt soms niet zo omdat ze, door de aandachtsstoornissen, slechter scoren op school. Hierdoor kan snel de conclusie van lage intelligentie worden getrokken, terwijl dit niet het geval is.

12 Types (Zitstil) Men kan 3 subtypes onderscheiden van ADHD: Het overwegend onoplettende type Kinderen van het overwegend onoplettende type zijn onaandachtig en besluiteloos. Dit wordt soms ook ADD genoemd, omdat de hyperactiviteit afwezig is. Dit type zou meer worden voorgeschreven aan meisjes. Ze komen eerder ongemotiveerd en passief over en hebben hoofdzakelijk aandachtsstoornissen. ADD staat voor Attention Deficit Disorder of in het Nederlands aandacht- en concentratiestoornissen. Er is dan enkel sprake van aandacht- en concentratiestoornissen en niet van hyperactiviteit en impulsiviteit. Kinderen met ADD zullen eerder hypoactief zijn. Omwille van de hypoactiviteit valt het ook veel minder op dan ADHD, want hier worden de kinderen niet als lastig ervaren, ondanks dat deze kinderen het ook heel moeilijk hebben. Ze kunnen hun gedachten er niet bij houden en dwalen snel af. Als ze een opdracht moeten uitvoeren gebeurt dit dan ook trager dan van de anderen. Het overwegend hyperactieve en impulsieve type Deze kinderen vertonen hyperactief en impulsief gedrag. Dit zien we het meeste bij jongens, meisjes zullen niet zo vaak hyperactief of impulsief zijn. Deze kinderen zijn bijna constant onrustig en reageren heel impulsief. Dit type wordt ook wel HD genoemd. Dit kennen we als Hyperactivity Disorder. Dit zijn kinderen die enkel hyperactief en impulsief zijn, maar waar er geen aandacht- en concentratiestoornissen zijn. Deze kinderen reageren snel, te snel zelfs. Zonder na te denken zeggen ze al het antwoord op de vraag die nog niet volledig is gesteld. Dit zien we ook bij kinderen met ADHD. Deze diagnose wordt zeer zelden gesteld, want het is zeer moeilijk om enkel het hyperactieve en impulsieve te zien in een kind. Het gecombineerde type Dit zijn de kinderen die zowel hyperactief zijn als onoplettend en impulsief. Dit wordt ook wel ADHD genoemd. Het zijn kinderen die aandachtsstoornissen hebben en die niet kunnen stilzitten, ze zullen ook impulsief reageren. De meeste kinderen behoren tot dit type. Dit type wordt ook terug meer gezien bij jongens dan bij meisjes.

13 Aanverwante ADHD-like Deze kinderen zullen dezelfde kenmerken vertonen als die van de kinderen met ADHD, maar slechts in één bepaalde omgeving. Zo worden deze kenmerken bijvoorbeeld enkel thuis gezien, of enkel op school. Deze kinderen hebben ook gedragsproblemen zoals de kinderen met ADHD, maar ze voldoen niet aan de criteria van de DSM-IV-TR. Deze vorm zorgt mogelijks voor overdiagnosticering of het te vaak stellen van de diagnose ADHD. Het is wel een vorm van druk, impulsief en onaandachtig gedrag die door gedragstherapie snel hersteld kan worden, medicatie zal hier veel minder effect hebben. 1.2 Het verloop van ADHD (Zitstil, Paternotte et al., 2006, Marc Willems, 2009) Het beeld van ADHD verandert naarmate de leeftijd. Sommigen zullen ermee leren leven en leren omgaan ermee, waardoor het minder het functioneren zal beïnvloeden. Anderen zullen er levenslang gevolgen van blijven ondervinden. De baby en peuter zullen zich hyperactief of te weinig actief gaan gedragen en zullen een moeilijk regelbaar eet- en slaappatroon hebben. De kleuter is zeer actief en druk en kan zich moeilijk lang met hetzelfde bezighouden. Er duiken ook soms ontwikkelingsproblemen op, opstandigheid en problemen met sociale aanpassingen. Bij de lagere schoolleeftijd zien we het meest typische beeld zoals je kan terugvinden in de DSM-IV-TR. Vanaf de puberteit en adolescentie zullen ze minder grofmotorisch actief zijn, maar eerder rusteloos. Er zullen ook organisatie- en planningsproblemen opdagen en ze hebben moeite met zelfstandig werken. Ook de aandachtsproblemen houden aan. Verder kunnen ook geassocieerde problemen de kop opsteken zoals onder andere emotionele en relationele problemen, agressief, antisociaal en delinquent gedrag, alcohol en drugproblemen, maar dan is er een minder zuiver beeld van ADHD aanwezig. Eens de volwassenheid is bereikt zullen vooral de aandachtsproblemen en de organisatieproblemen aanhouden. Ook innerlijke onrust is aanwezig. De volwassene heeft vaak al betere compensatiemogelijkheden gevonden, waardoor ze in het dagelijks functioneren minder last ondervinden van hun ADHD dan bij de lagere schoolleeftijd en de adolescenten.

14 Comorbiditeit (Barkley and Dam, 2006, Lambregts-Rommelse and Oosterlaan, 2009, Paternotte et al., 2006) Comorbiditeit wil zeggen dat behalve ADHD ook nog andere stoornissen aanwezig zijn. De meerderheid (ongeveer 70%) van de kinderen met ADHD hebben ook nog minstens één andere stoornis die gelijktijdig voorkomt met hun ADHD. Hierdoor wordt duidelijk dat ADHD zelden alleen voorkomt Angststoornissen en depressie 25% van de kinderen met ADHD hebben last van angststoornissen. Het gaat dan vaak over meisjes. Het zijn kinderen die meer dan gemiddeld bang en verdrietig zijn. Deze kinderen vallen ook doorgaans minder op dan de typische kinderen met ADHD. Ze krijgen te kampen met meer aandacht- en concentratieproblemen, hebben meer angst om naar school te gaan, hebben vaker last van stemmingsstoornissen en ook hun sociale vaardigheden verlopen moeilijk. Kinderen met ADHD gaan ook een zelfbeeld gaan ontwikkelen, net zoals andere kinderen doen, maar bij hen is het vaker een negatiever beeld. Vaak krijgen ze negatieve verhalen te horen. Ze zijn lastig, te druk, kunnen geen vrienden houden, enzovoort. Dit kan ervoor zorgen dat ze in een depressie terecht komen. Ook omgekeerd is het mogelijk dat kinderen ten gevolge van een depressieve stoornis, impulsief zijn en druk gedrag stellen, waardoor je denkt dat het ADHD is. Hiermee moet je opletten vooral in functie van therapie. Differentiaal diagnostiek is dan belangrijk. Dit wil zeggen dat er afgewogen wordt naar de correcte diagnose Leerproblemen Ongeveer 20 à 30% van de kinderen met ADHD hebben last van een leerstoornis. Bij sommige kinderen met ADHD zijn de leerstoornissen het gevolg van hun ADHD, bij anderen is het ook vaak het gevolg van een leerstoornis. Er zijn verschillende leerstoornissen. Zo hebben we dyslexie (leesstoornis), dyscalculie (rekenstoornis), dysorthografie (spellingsstoornis), dyfasie(spraak-taalstoornis), dyspraxie(bewegingsstoornis). Door het samen voorkomen van zowel de leerstoornissen als de aandachtsproblemen kan dit de problemen versterken, want als je je aandacht er niet kan bijhouden gaat het leren moeilijker verlopen. Deze kinderen krijgen ook vaak minder oefeningen af dan hun klasgenoten, waardoor ze ook minder punten behalen. Dit zorgt er op zijn beurt dan voor dat ze vaker een jaar moeten overdoen. Ook hier is het soms moeilijk, want ze kunnen het druk gedrag stellen en aandachtsproblemen hebben als gevolg van enkel een rekenstoornis. Dan is er geen sprake van ADHD, terwijl dit dan soms wel kan gedacht worden.

15 1.3.3 Gedragsproblemen (moeilijk luisteren, vaak ruzie maken en agressief reageren) Ongeveer 60% van de kinderen met ADHD lijdt ook aan gedragsstoornissen. Bij 45% kunnen ernstige gedragsstoornissen optreden en bij 65% wordt oppositioneel en opstandig gedrag vastgesteld. De gedragsproblemen zijn ook vaak het gevolg van onbegrip en onrechtvaardige behandelingen, het negatieve zelfbeeld dat ze opbouwen. Bij anderen is dit reeds van bij de geboorte aanwezig. Er zijn verschillen vormen van gedragsproblemen. Zo kennen we oppositioneel opstandig gedrag (ODD) en de antisociale gedragsstoornis, beter gekend als Conduct Disorder (CD). Deze kinderen zullen nog vaker als zeer storend en vervelend ervaren worden door hun omgeving. Wat dan opnieuw leidt tot het krijgen van een negatief zelfbeeld Autistiforme gedragingen Volgens DSM-IV-TR kunnen de diagnose ADHD en de diagnose autisme niet samen voorkomen, maar kunnen zich wel autistiforme gedragingen voordoen bij kinderen met ADHD. Zo hebben sommige kinderen met ADHD ook veel moeite met het maken van vrienden en het sociaal contact met leeftijdsgenoten verloopt vaak moeilijk. Er kunnen ook problemen worden vastgesteld in de communicatie, zowel verbaal als non-verbaal (ze hebben moeite met de figuurlijke betekenissen van onze taal, alsook het houden van oogcontact is moeilijk). Net als bij autisme kunnen er ook moeilijkheden in de verbeelding voorkomen Ticstoornis (Het syndroom van Gilles de la Tourette) (Tourette, 2007) Tics komen vaak voor, niet enkel bij kinderen met ADHD. Zo heeft ruim één vijfde van de kinderen af en toe eens een tic. Het verschil bij kinderen met ADHD is dat de tics kunnen toenemen onder invloed van de medicatie die ze moeten nemen. Kinderen maken snelle, niet-ritmische bewegingen en geluiden. 50 à 70% van deze kinderen heeft ook ADHD. De tics kunnen ook voortkomen uit een ticstoornis zoals het syndroom van Gilles de la Tourette. Gilles de la Tourette wordt gekenmerkt door ongewenste bewegingen en geluiden. (minstens twee motorische en één vocale tic gedurende minstens één jaar).

16 Motorische stoornissen Kinderen met ADHD hebben ook vaak last van motorische stoornissen. Dit is zowel merkbaar in de fijne als de grove motoriek. Ze komen voor bij ongeveer 50% van de kinderen met ADHD. Het uit zich in het slordig schrijven, onhandigheid bij balspelen, dichtdoen van hun jas of het knopen van de veters die stroef verloopt. Bij 52% van de kinderen met ADHD is de kans op de ontwikkeling van een slechte motoriek groter dan bij de kinderen zonder ADHD. DCD (Developmental Coördination disorder) is een vaak gebruikte term hiervoor. Het is de aanwezigheid van een lagere spierspanning, een slechte houding of onhandigheid. Ook het organiseren en ordenen van eigen leven is een groot probleem bij die kinderen, het is niet enkel op motorisch vlak. 1.4 Prevalentie (Zitstil, De Backer, 2004) Ongeveer 1 op 20 kinderen lijdt aan ADHD. Praktisch gezien wil dit zeggen dat in iedere klas van het lager onderwijs ongeveer 1 kind met ADHD zit. Bij 30 à 50% van deze kinderen blijft ADHD op volwassen leeftijd bestaan. 3 à 5% van de schoolgaande kinderen heeft ADHD. Opvallend is hierbij dat er 3 tot 4 keer meer jongens zijn met de diagnose ADHD dan meisjes. Bij de meisjes zou er vaker sprake zijn van ADD. 1.5 De oorzaken van ADHD (Barkley and Dam, 2006, Paternotte et al., 2006, Marc Willems, 2009) Erfelijkheid 70 à 80% van de ADHD-symptomen zijn te wijten aan genetische factoren. Dit is evenveel als de erfelijke factor van de lichaamslengte. De genetische aanleg vertaalt zich in het anders functioneren van de hersenen. Kinderen die een ouder hebben met ADHD, zullen acht keer meer kans hebben om ook ADHD te krijgen dan een gemiddeld kind.

17 Hersenafwijkingen Dat ADHD wordt veroorzaakt doordat de hersenen iets anders functioneren is ondertussen al duidelijk. Zo is er wel gebleken dat het niet gaat om hersenbeschadiging, er zijn enkel verschillen te zien in de hersenen van een kind met ADHD, als die vergeleken worden met de hersenen van een kind zonder ADHD. Sommige gebieden blijken ook kleiner te zijn bij kinderen met ADHD dan bij hun leeftijdsgenoten. Dit wil echter niet zeggen dat kinderen waar deze gebieden kleiner blijken te zijn, ook effectief ADHD hebben. Onderzoekers trokken daaruit de conclusie dat ADHD een heel vroege verstoring is in de ontwikkeling van de hersenen. Ook bij taken zouden meerdere hersengebieden diffuus werken. In ons zenuwstelsel zijn er neurotransmitters, dit zijn chemische schakelaars die zorgen voor de verbindingen tussen de zenuwbanen en de hersenfuncties. Ons lichaam maakt ze voortdurend aan of breekt ze af. Maar bij personen met ADHD is daar een probleem. Bij hen verloopt dit proces vertraagd, wat op zijn beurt zorgt dat het prikkeltransport niet vlot verloopt. Dus zelfs de meest hyperactieve ADHD-ers hebben in hun hersenen een traagheidsprobleem. Dit kan zorgen voor perceptieproblemen, problemen in de gegevensverwerking, outputproblemen, start- en stopproblemen, basisattitudes worden verstoord (bijvoorbeeld kunnen wachten) en de bewegingsdrang kan niet beheerst worden. (De Inhibitie-theorie van Barkley) De omgeving Wordt opgevat in zijn breedste vorm, dat wil zeggen dat zowel de psychosociale (relaties), de fysieke (voeding, middelengebruik, stralingen) als de biologische (schedeltrauma, hersenvliesontsteking) omgeving wordt bekeken. Omgevingsfactoren kunnen geen ADHD veroorzaken, ze kunnen enkel de gevolgen beïnvloeden. Dit wil dus zeggen dat opvoeding en onderwijs geen ADHD kunnen veroorzaken Negatieve omstandigheden voor of na de geboorte Zo worden ook moeders die roken tijdens de zwangerschap als een risicofactor aanzien. Wat niet wil zeggen dat ieder kind van een moeder die rookt ADHD krijgt, maar er is wel een verhoogd risico.

18 De gevolgen van ADHD (Barkley and Dam, 2006, Paternotte et al., 2006) Kind Gevolgen voor: - ontwikkeling van positief zelfbeeld, - opdoen van positieve ervaringen, - voltooiing van een succesvolle schoolcarrière. Ze gaan zichzelf vaak als lastig en raar profileren, omdat ze dit vaak te horen krijgen van de anderen. Dit zorgt ervoor dat ze moeilijk een positief zelfbeeld kunnen ontwikkelen. Naargelang hun karakter zullen ze dan agressief gedrag vertonen of probleemgedrag stellen, of ze gaan zich terugtrekken en angstig of depressief gedrag vertonen. Ook op school gaan ze zich minder voelen omdat hun punten niet zo goed zijn als die van hun klasgenoten Schools vlak (Klas) ADHD staat ook bekend voor het nadelig beïnvloeden van de schoolse prestaties. De kinderen gaan vaak onder hun niveau presteren, waardoor blijven zitten en spijbelen vaker voorkomt.

19 Thuis (Gezin) Ouders kind met ADHD Zolang de diagnose ADHD niet wordt gesteld krijgen ze vaak te horen dat ze niet weten hoe ze met hun kind moeten omgaan, hoe ze hem moeten aanpakken. Dit zorgt voor twijfel bij de ouders, ze weten niet meer wat hun capaciteiten zijn als ouder. Ze zullen daardoor ook vaak schuldgevoelens krijgen. Eens ze de diagnose ADHD te horen krijgen is er mogelijks de opluchting, maar er komen ook snel nieuwe vragen. De diagnose ADHD wil jammer genoeg nog niet zeggen dat de anderen het begrijpen. Vaak krijgen ze dan nog het traditionele zinnetje te horen geef hem/haar maar eens een paar dagen aan mij. Een gevolg hiervan kan zijn dat de sociale contacten worden vermeden en er isolement dreigt voor te komen. Siblings 1 kind met ADHD Kinderen met ADHD maken doorgaans meer ruzie en verstoren vaker spelletjes. Ze schreeuwen ook meer en stellen vaker ongewenst gedrag of steken kattenkwaad uit. Dit zal ervoor zorgen dat er meer conflicten ontstaan bij broers en zussen waar een kind aanwezig is met ADHD dan bij broers en zussen waar geen kind met ADHD aanwezig is. Hoe jonger het kind met ADHD is, hoe meer conflicten zich gaan voordoen. Het kind met ADHD zal ook vaak meer aandacht krijgen van ouders wat bij de siblings kan gaan zorgen voor jaloezie. De broers en zussen zonder ADHD ervaren het kind met ADHD meestal ook als minder leuk en vermoeiend. Soms zullen er bij de siblings ook schuldgevoelens ontstaan, omdat ze beseffen dat ze zich ergeren aan hun broer met ADHD. Ze zullen ook beseffen dat de ouders meer aandacht geven aan het kind met ADHD wat kan lijden tot het stellen van gedrag waardoor ook zij meer aandacht zullen krijgen. Ouders- siblings De kinderen zonder ADHD voelen zich vaak achteruitgestoken ten opzichte van het kind met ADHD, omdat hij/zij meer aandacht krijgt. Dit zal er voor zorgen dat de ouders zich ook vaak schuldig gaan voelen omdat ook zij beseffen dat ze meer aandacht geven aan het kind met ADHD dan aan de rest van het gezin. 1 Siblings: verwanten in de zin van broers en/of zussen

20 De diagnose (Barkley and Dam, 2006, Koster van Groos and American Psychiatric, 2007) DSM-IV-TR (Koster van Groos and American Psychiatric, 2007) De internationale indeling kan men vinden in DSM-IV-TR (Diagnostical and Statistical Manual). APA (American Psychiatric Association) heeft de DSM-IV-TR opgesteld. Criteria voor de diagnose ADHD: A. Ofwel (1), ofwel (2): (1) Zes (of meer) van de volgende symptomen van aandachtstekort zijn gedurende ten minste zes maanden afwezig geweest in een mate die onaangepast is en niet past bij het ontwikkelingsniveau: Aandachtstekort (a) Slaagt er vaak niet in voldoende aandacht te geven aan details of maakt achteloos fouten in schoolwerk, werk of bij andere activiteiten (b) Heeft vaak moeite de aandacht bij taken of spel te houden (c) Lijkt vaak niet te luisteren als hij/zij direct aangesproken wordt (d) Volgt vaak aanwijzingen niet op en slaagt er vaak niet in schoolwerk, karweitjes af te maken of verplichtingen op het werk na te komen (niet het gevolg van oppositioneel gedrag of van het onvermogen om aanwijzingen te begrijpen) (e) Heeft vaak moeite met het organiseren van taken en activiteiten (f) Vermijdt vaak, heeft een afkeer van of is onwillig zich bezig te houden met taken die een langdurige geestelijke inspanning vereisen (zoals school- of huiswerk) (g) Raakt vaak dingen kwijt die nodig zijn voor taken of bezigheden (bijvoorbeeld speelgoed, huiswerk, potloden, boeken of gereedschap) (h) Wordt vaak gemakkelijk afgeleid door uitwendige prikkels (i) Vaak vergeetachtig bij dagelijkse bezigheden (2) Zes (of meer) van de volgende symptomen van hyperactiviteit-impulsiviteit zijn gedurende ten minste zes maanden aanwezig geweest in een mate die onaangepast is en niet past bij het ontwikkelingsniveau: Hyperactiviteit (a) Beweegt vaak onrustig met handen of voeten, of draait in zijn/haar stoel (b) Staat vaak op in de klas of in andere situaties waar verwacht wordt dat men op zijn plaats blijft zitten (c) Rent vaak rond of klimt overal op in situaties waarin dit ongepast is (bij adolescenten of volwassenen kan dit beperkt zijn tot subjectieve gevoelens van rusteloosheid) (d) Kan moeilijk rustig spelen of zich bezighouden met ontspannende activiteiten (e) Is vaak in de weer of draait maar door (f) Praat vaak aan een stuk door

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule Centrale vragen: 1. Welke ideologie en mensbeeld zit impliciet in onze onderwijspraktijk? 2. Welk effect heeft deze ideologie op identiteitsvorming? Welke ideologie?

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

Wat is ADHD? Aandachtstekort:

Wat is ADHD? Aandachtstekort: Wat is ADHD? ADHD is de afkorting van Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Het is een stoornis die voorkomt bij ongeveer 3 tot 5 % van de bevolking. Jongens hebben 4 keer zoveel kans om de diagnose

Nadere informatie

DSM-IV-TR: Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen

DSM-IV-TR: Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen DSM-IV-TR: Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen 314.xx Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit.01 Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, gecombineerde type.00 Aandachtstekortstoornis

Nadere informatie

ADHD - MONITOR. Voornaam, naam en geboortedatum van het kind : CLB-medewerker :

ADHD - MONITOR. Voornaam, naam en geboortedatum van het kind : CLB-medewerker : Signaallijst 1 : Lichamelijk functioneren Gezondheid Astma Epilepsie Eczeem Allergie Diabetes Zintuiglijke ontwikkeling Gezicht Gehoor Slaap Slaappatroon Hoeveelheid slaap Voeding Voedingspatroon Variatie

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli 00 ADHD Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli U bent met uw kind verwezen naar de ADHD poli. De ADHD poli is een samenwerkingsverband tussen

Nadere informatie

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien.

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. ODD Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. Hoe wordt ODD ook wel genoemd? ODD is een afkorting voor de Engelse

Nadere informatie

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond Kenniscentrum en ADHD Bij hulpvragen die betrekking hebben op ADHD gaan we in het Kenniscentrum uit van de omschrijving van ADHD uit de DSM IV. De DSM IV brengt ADHD terug tot 2 kernproblemen: aandachtsproblemen

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Kinderen met (een vermoeden van) ADHD zullen veelal ongeconcentreerd, druk en impulsief zijn. De meeste ouders zoeken hulp voor hun kind (meestal

Nadere informatie

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD ADHD groeit mee Babypeuter Lagere school Puberadolescent Babypeuter Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD Geboorte zuigeling - peuter Al hyperactief van in de buik Moeilijke baby : Verhoogd activiteitsniveau

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE GOOD PRACTICES De onderbouwing van de beperking van de onderwijsparticipatie blijkt uit het VO Aanmeldformulier Amsterdam 2009-2010, niet ouder dan een half jaar, plus diagnostische

Nadere informatie

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose AD(H)D bij kinderen Deze folder gaat over AD(H)D bij kinderen. Dit staat voor Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder en komt bij ongeveer 4 5% van de kinderen voor. U leest in deze folder onder andere

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Woensdag 29 oktober P. Deschamps Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD Begripsbepaling: Agressie Disruptive Behavior Disorders (DBD), Disruptieve Gedragsstoornissen

Nadere informatie

Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010. Drukke kinderen

Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010. Drukke kinderen Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010 Drukke kinderen Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010 Drukke kinderen Inhoud: Wat is druk gedrag? Oorzaken Positieve benadering Structuur Regels Omgaan met anderen Luisteren Steun

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag.

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Feedbackvragen Casus Martijn Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Bij Martijn is sprake van sociaal isolement, somberheid, niet eten. Dat duidt

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Introductie Joost Mertens, psychiater Petra van Raalte, SPH Cogmed Coaches Praktijk voor Psychiatrie, Velsen Programma Inleiding ADHD Inleiding COGMED

Nadere informatie

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD in de DSM-5 Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD, wat kan je er (niet) mee? Veel media aandacht Casus: Ben DSM-geschiedenis

Nadere informatie

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland Ontwikkelingsstoornisssen ADHD Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp

Nadere informatie

ADHD poli voor kinderen

ADHD poli voor kinderen ADHD poli voor kinderen Afdeling kindergeneeskunde Locatie Veldhoven Inleiding Omdat uw kind (mogelijk) ADHD heeft, is hij of zij doorverwezen naar de ADHD poli voor kinderen van Máxima Medisch Centrum

Nadere informatie

ADHD. 17 mei 2016. Verklaring woorden:

ADHD. 17 mei 2016. Verklaring woorden: ADHD 3 vormen ADHD Je mag pas officieel spreken van ADHD indien een daartoe bevoegde arts besluit dat men aan 5 of 6 van de (internationale) criteria voldoet. --> Een kind met ADHD testen is moeilijk.

Nadere informatie

Kindergeneeskunde ADHD

Kindergeneeskunde ADHD Kindergeneeskunde ADHD Dit boekje is een korte beschrijving over ADHD. Het is geschreven voor ouders die op de polikliniek kindergeneeskunde komen en voor het eerst horen over ADHD. Rondrennen, de aandacht

Nadere informatie

Thema-avond : Omgaan met lastig gedrag

Thema-avond : Omgaan met lastig gedrag Thema-avond : Omgaan met lastig gedrag Anja Witteman Beweegimpuls adviseur, trainer & coach en ontwikkelaar van sport en beweegprojecten 2 Programma thema-avond: Even voorstellen/programma bespreken Inleiding

Nadere informatie

DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN

DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN Beheersing van emoties en gedrag Rechten van anderen Conflict met maatschappelijke normen en waarden Indeling Gedragsstoornissen in DSM 5 Oppositioneel-Opstandige Stoornis

Nadere informatie

HOWEST departement Hiepso

HOWEST departement Hiepso HOWEST departement Hiepso ADHD TIJDENS DE PUBERTEIT EEN PSYCHO-EDUCATIEF PROGRAMMA BINNEN HET SECUNDAIR ONDERWIJS VANUIT EEN ERGOTHERAPEUTISCHE VISIE Eindwerk aangeboden tot het behalen van de titel van

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD?

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? Wat betekent ADHD? ADHD staat voor attention deficit hyperactivity disorder. Er wordt vermoed dat kinderen ADHD hebben wanneer het voor hen moeilijk is om stil te zitten, aandachtig

Nadere informatie

16-1-2015. Hippocrates. Criteria van aandachtstekortstoornis (minimaal 6 maand, onaangepast of storend) NHG STIPcursus ADHD in de praktijk

16-1-2015. Hippocrates. Criteria van aandachtstekortstoornis (minimaal 6 maand, onaangepast of storend) NHG STIPcursus ADHD in de praktijk Disclosure belangen spreker M.P.J. Beeres NHG STIPcursus ADHD in de praktijk (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Over de plaats die medicatie inneemt bij de behandeling van ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR DEELNEMERS MET ADHD IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR DEELNEMERS MET ADHD IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR DEELNEMERS MET ADHD IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Swingt het gebruik van psychofarmaca bij kinderen de pan uit? Hans Hellemans Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Antwerpen

Swingt het gebruik van psychofarmaca bij kinderen de pan uit? Hans Hellemans Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Antwerpen Swingt het gebruik van psychofarmaca bij kinderen de pan uit? Hans Hellemans Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Antwerpen Psychofarmaca werken in op het centraal zenuwstelsel: verbindingen

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Scouts met een beperking

Scouts met een beperking ! Scouts met een beperking Kinderen met ADHD In de volksmond verklaart men de afkorting ADHD wel met Alle Dagen Heel Druk. Hierbij legt men de nadruk op het hyperactieve gedrag, waarbij het motorisch onrustige,

Nadere informatie

HET LAGERE SCHOOLKIND DEEL 2: SCREENING VAN GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN

HET LAGERE SCHOOLKIND DEEL 2: SCREENING VAN GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN HET LAGERE SCHOOLKIND DEEL 2: SCREENING VAN GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN Opleiding Jeugdgezondheiszorg Eline Van Hoecke Medische Psychologie Kinderen en Jongeren UZ Gent 30 maart 2012 1 OVERZICHT 1.

Nadere informatie

10. GEDRAGS-STOORNISSEN

10. GEDRAGS-STOORNISSEN 10. GEDRAGS-STOORNISSEN 1 INHOUDSTAFEL 10.1 Inleiding... 3 10.2 De verschillende gedragsstoornissen... 3 10.2.1 ADHD (Attention Deficit and Hyperactivity Disorder)... 3 10.2.2 Antisociale gedragsstoornis

Nadere informatie

TRACE. ADHD behandelen met een dieet

TRACE. ADHD behandelen met een dieet TRACE ADHD behandelen met een dieet Informatie voor kinderen van 12 jaar 1 Hallo! Als je deze folder leest, heb je waarschijnlijk te horen gekregen dat je ADHD hebt. In deze folder zullen we kort uitleggen

Nadere informatie

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Nederlandse samenvatting Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Ellen A. Fliers 1 Motorische problemen komen veel voor bij ADHD. ADHD staat voor Attention Deficit

Nadere informatie

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Laura Batstra 25 november 2014 In deze online lezing: Druk, dwars, dromerig of ADHD? ADHD en de hersenen ADHD en de maatschappij Stepped Diagnosis

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Onderzoek & presentatie voor vakdidactiek. ADHD (ADD) Attention Dificit Hyperactivity Disorder

Onderzoek & presentatie voor vakdidactiek. ADHD (ADD) Attention Dificit Hyperactivity Disorder Onderzoek & presentatie voor vakdidactiek ADHD (ADD) Attention Dificit Hyperactivity Disorder S r a a r L u i j t e n - G u i d o A u g u s t i j n - J u1 d i t h R o b b e n - E l s D e l f g a a u w

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Kinderen met hardnekkig druk gedrag

Kinderen met hardnekkig druk gedrag Interline Achtergronden casusschetsen Kinderen met hardnekkig druk gedrag Versie 15 juli 2002 Casusschets 1 Vraag 1: Vooral druk en beweeglijk (3), + concentratieproblemen (1). Zie diagnostiek, obligate

Nadere informatie

Intakevragenlijst ouders Datum van invullen Ingevuld door

Intakevragenlijst ouders Datum van invullen Ingevuld door Intakevragenlijst ouders Datum van invullen Ingevuld door Uw kind komt in aanmerking voor onderzoek naar lees- en spellingsproblemen. Wij willen u vragen om ten behoeve van dit onderzoek onderstaande vragenlijst

Nadere informatie

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011 Inhoud ADHD = medicatie? Dr. Myriam De Roo, kinder- en jeugdpsychiater 1. Wat is ADHD Plaats van het anatomisch letsel Fysiologische moeilijkheid Impact van ADHD. Wat is er aan te doen? Uitleg Multidisciplinaire

Nadere informatie

. In een notendop. Over de auteur

. In een notendop. Over de auteur Boek : DCD-hulpgids voor leerkrachten. Achtergrond en adviezen bij de motorische coördinatiestoornis. Auteur : Eelke van Haeften 2009, Pica ISBN: 9789077671276 Bespreker : Sofie Bruyneel Datum : april

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Negatieve overtuigingen

Negatieve overtuigingen Negatieve overtuigingen N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip.

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. 1 2 INFORMATIE OVER COMENIUS Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. Wij mogen daarom met recht zeggen een ruime ervaring

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Adhd, hoe leg je dat uit? 2 Inleiding 2 Wat is adhd? 2 Hoe kom je aan adhd? 4 Hoe vaak komt adhd voor? 5 Mythes 6 Is er iets aan te doen?

Adhd, hoe leg je dat uit? 2 Inleiding 2 Wat is adhd? 2 Hoe kom je aan adhd? 4 Hoe vaak komt adhd voor? 5 Mythes 6 Is er iets aan te doen? Boekje 1 adhd (NW 2007) 01-03-2007 09:16 Pagina 1 Inhoud adhd hoe leg je dat uit Adhd, hoe leg je dat uit? 2 Inleiding 2 Wat is adhd? 2 Hoe kom je aan adhd? 4 Hoe vaak komt adhd voor? 5 Mythes 6 Is er

Nadere informatie

PROFIEL SOCIAAL EMOTIONELE ONTWIKKELING PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN

PROFIEL SOCIAAL EMOTIONELE ONTWIKKELING PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN PROFIEL SOCIAAL EMOTIONELE ONTWIKKELING PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN naam Gegevens deelnemer Algemeen Leerling naam Leeftijd 14 Geslacht Schooltype man VWO Klas/jaar 2 School/instelling: Vestigingsplaats

Nadere informatie

Het gedragsfenotype bij het velo-cardio-faciale syndroom (VCFS of 22q11 deletie) : van peuter tot adolescent.

Het gedragsfenotype bij het velo-cardio-faciale syndroom (VCFS of 22q11 deletie) : van peuter tot adolescent. Het gedragsfenotype bij het velo-cardio-faciale syndroom (VCFS of 22q11 deletie) : van peuter tot adolescent. Ann Swillen Orthopedagoge VCFS-team Centrum voor Menselijke Erfelijkheid Leuven ann.swillen@uzleuven.be

Nadere informatie

II swp peddid O.L. leer- en ontwikkelingsstoornissen doct1ent8 Infotheek zorg

II swp peddid O.L. leer- en ontwikkelingsstoornissen doct1ent8 Infotheek zorg Deze tekst is geschreven voor een werkvergadering van de zorgbegeleiders van BOBOT. De info is gebaseerd op de brochures van de vereniging `Zit stil`, aangevuld met info uit andere boeken, artikels en

Nadere informatie

ADHD-werking binnen C.A.R. Accent

ADHD-werking binnen C.A.R. Accent ADHD-werking binnen C.A.R. Accent ADHD is een ontwikkelingsstoornis waarbij de verwerking van informatie in de hersenen verstoord verloopt. Als gevolg hiervan vertonen kinderen met deze stoornis vooral

Nadere informatie

Doordat bewegen en uitvoeren van activiteiten moeilijker gaat, voelt een kind met DCD zich soms onzeker. Ook kan het activiteiten spannend vinden.

Doordat bewegen en uitvoeren van activiteiten moeilijker gaat, voelt een kind met DCD zich soms onzeker. Ook kan het activiteiten spannend vinden. Onlangs is uw kind gezien in het observatieteam en is de diagnose DCD gesteld. In deze folder leest u wat DCD is, wat de behandeling bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch inhoudt en hoe

Nadere informatie

Aangepaste begeleiding tijdens sportkampen van kinderen met AD(H)D

Aangepaste begeleiding tijdens sportkampen van kinderen met AD(H)D Aangepaste begeleiding tijdens sportkampen van kinderen met AD(H)D INLEIDING Onze intergemeentelijke samenwerkingsorganisatie Burensportdienst stelt vast dat niet alle kinderen met ADHD of ADD optimaal

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26 Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld Kinderen die getuige zijn van geweld tussen hun

Nadere informatie

Observeren & Rapporteren

Observeren & Rapporteren Voorbeeld: let op! Het is geen compleet eindverslag, het gaat hier vooral om de rapportage, ofwel deel 2. Van het eindverslag Observeren & Rapporteren (Deel 1. Observatieplan) ontbreekt Deel 2. Rapportage

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie bij DCDproblematiek. jaar

Poliklinische revalidatie bij DCDproblematiek. jaar Poliklinische revalidatie bij DCDproblematiek bij kinderen van 4 tot 12 jaar Inleiding Stil zitten, veters strikken, schrijven, met bestek eten of een bal vangen. Dit zijn een aantal activiteiten waarvan

Nadere informatie

ADHD. inleiding. Er bestaan drie types ADHD. Type 1

ADHD. inleiding. Er bestaan drie types ADHD. Type 1 1 ADHD inleiding ADHD zou naar schatting voorkomen bij 1 op 20 kinderen. Dat betekent dus dat er in bijna elke schoolklas wel één zit! Het is de meest door kinderpsychiaters gestelde diagnose, een kinderpsychiater

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35 Inhoudsopgave Overzicht van figuren, kaders en tabellen 17 1 Introductie 23 1.1 Wat is ontwikkelingspsychopathologie? 24 1.1.1 Vroeger en nu 25 1.1.2 Een dynamisch gezichtspunt 26 1.1.3 Een uniek individu

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

V O O R L I C H T I N G. Drs. Fernando Cunha Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist

V O O R L I C H T I N G. Drs. Fernando Cunha Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist V O O R L I C H T I N G Drs. Fernando Cunha Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist w w w. c hild -suppor t -euro pe.c om 1 Zorgen voor

Nadere informatie

Goede punten maar ook >>>>> Karaktervormende ervaring in de vorm van;

Goede punten maar ook >>>>> Karaktervormende ervaring in de vorm van; STOP het huiswerk probleem - John Rosemond Oplossen van een probleem!! - Ten eerste: Je kunt een probleem niet corrigeren en het tegelijk compenseren (gevolgen minimaliseren). Compensatie en correctie

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Proudy Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Wat is psychomotorische kindertherapie? Pmkt is een vorm van kindertherapie bedoeld voor kinderen die vast lopen in hun ontwikkeling en dat in hun gedrag

Nadere informatie

Dyslexie en dyscalculie in het hoger secundair onderwijs

Dyslexie en dyscalculie in het hoger secundair onderwijs Dyslexie en dyscalculie in het hoger secundair onderwijs Prof. dr. Wim Tops (Rijksuniversiteit Groningen) Dr. Frauke De Weerdt (IVV Sint-Vincentius Gent) Overzicht deel I 1. Definities dyslexie en dyscalculie

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

TRACE. Treatment of ADHD with Care as usual versus an Elimination diet

TRACE. Treatment of ADHD with Care as usual versus an Elimination diet TRACE Treatment of ADHD with Care as usual versus an Elimination diet Behandeling van ADHD met de gebruikelijke zorg in vergelijking met een dieetbehandeling 1 Wat is het TRACE-onderzoek? Uit eerder onderzoek

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst,

Nadere informatie

Gedragsproblematiek bij kinderen en jongeren

Gedragsproblematiek bij kinderen en jongeren VIP-school Schooljaar 2014-2015, 2e semester Datum: Naam: Leerkracht: Mevr. De Smet Vak: Orthopedagogiek Klas: 6 JGZ /15 Gedragsproblematiek bij kinderen en jongeren Pagina 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, Behandeling, Werken

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, Behandeling, Werken ADHD bij volwassenen Diagnostiek, Behandeling, Werken Marion van Dam Verzekeringsarts ADHD-coach 28 september 2010 Programma Film Klinisch beeld Vragen Film ADHD en Werk Cliente vertelt Vragen PAUZE Agenda

Nadere informatie

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad STOP 4-7 programma Samen sterker Terug Op Pad STOP 4-7 PROGRAMMA Samen sterker Terug Op Pad Ecologisch (samen) en positief (sterker terug op pad) Een vroeg interventie- of preventieprogramma: kindtraining

Nadere informatie