Onderzoek & presentatie voor vakdidactiek. ADHD (ADD) Attention Dificit Hyperactivity Disorder

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoek & presentatie voor vakdidactiek. ADHD (ADD) Attention Dificit Hyperactivity Disorder"

Transcriptie

1 Onderzoek & presentatie voor vakdidactiek ADHD (ADD) Attention Dificit Hyperactivity Disorder S r a a r L u i j t e n - G u i d o A u g u s t i j n - J u1 d i t h R o b b e n - E l s D e l f g a a u w - DT3

2 Onderzoek & presentatie voor vakdidactiek ADHD (ADD) Attention Dificit Hyperactivity Disorder Aandachts-Te-Kort-Stoornis /gebrek aan concentratie Onderzoeksgroep; Docent; Els Delfgaauw Guido Augustijn Judith Robben Sraar Luijten Rien Claessen 2

3 Visie achter de opdracht Gedragsstoornissen moet je in de rol van docent kunnen herkennen, hiermee moet je kunnen omgaan en de lessen aanpassen om het beste uit de ADHD leerling te halen. 3

4 Inhoudsopgave Visie achter de opdracht 3 Inhoudsopgave 4 Onderzoek en feiten 6 Feiten ADHD, verschillende typen 7 ADHD levensloop 8 Invloed van de omgeving 9 Wat is er bekend over de afwijkingen van de hersenen bij ADHD 11 Medicijnen beschikbaar in Nederland 13 Inventariseren kenmerken ADHD` 15 Drie hoofdkenmerken 15 ADHD-ADD DSM-IV-TR criteria 17 ADHD testen 18 Bijlage: ADHD zelf test 19 Bijlage Zelftest ADHD bij volwassen PsyQ 21 Bijlage Dr. Amen 101 checklist 22 Bijlagen: Brochures en artikelen over ADHD 23 Bijlage Brochure ADHD bij kinderen en volwassenen 24 Bijlage: Poster pluspunten bij ADHD 32 4

5 De ADHD leerling op school 33 De docent als hulpverlener in de klas Bijlage Info blad Ontwikkelingsstoornis ADHD ; signalering en 34 handelingsaanpak. Leerlingen met een specifieke hulpvraag 35 Bijlage; Lesbrief inspiratieboekje niet aangepast op de 36 behoefte van de ADHD leerling. Bijlage; Lesbrief inspiratieboekje WEL aangepast op de 42 behoefte van de ADHD leerling. Presentatie over de leerling met ADHD 47 PowerPoint 48 Bronnen 53 5

6 Onderzoek en feiten 6

7 Feiten ADHD, verschillende typen Hoeveel procent van de volwassen bevolking heeft ADHD? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen, en bij 1-3% van de volwassenen in de algemene bevolking voor. Deze cijfers zijn afkomstig uit het eerste Nederlandse onderzoek naar ADHD in de algemene bevolking. In Amerikaans onderzoek werd in een studie 4,7% gevonden, dus niet zo heel verschillend van Nederland. In de psychiatrische hulpverlening zal ADHD heel wat vaker voorkomen bij patiënten, want daar komen immers mensen die hulp zoeken vanwege problemen. Geschat wordt dat 20-25% van de psychiatrische patiënten die op een polikliniek hulp zoeken ADHD zou kunnen hebben naast andere stoornissen, zoals angst, depressie, verslaving en persoonlijkheidsstoornissen. Komt ADHD in verschillende mate voor? ADHD komt inderdaad in verschillende mate voor. Dit is net zo als bijvoorbeeld bij een depressie. Daarnaast zijn er factoren die als buffer kunnen fungeren waardoor de ADHD klachten kunnen worden gecompenseerd, zoals een bovengemiddelde intelligentie of veel structuur in het gezin waar men opgegroeid is. Of en in welke mate iemand problemen ervaart kan ook beïnvloed worden door andere problemen die naast ADHD kunnen spelen, zoals bijvoorbeeld een angststoornis. Er zijn drie verschillende subtypen, die allen onder de noemer ADHD vallen. Dit zijn: het gecombineerde type (er is sprake van concentratie, impulsiviteit- en hyperactiviteit/onrust); het overwegend onoplettendheidtype (met name last van concentratieklachten, dit ADHD subtype wordt ook wel ADD genoemd); het overwegend hyperactieve/impulsieve type (geen concentratieproblemen, wel problemen met impulsiviteit en hyperactiviteit/onrust). ADHD is een neurobiologische stoornis die niet te genezen is. Met een neurobiologische stoornis wordt bedoeld dat er bij kinderen op groepsniveau verschillen in de hersenen zijn gevonden voor mensen met ADHD en zonder ADHD. Dit verschil is niet te genezen maar wel goed te behandelen met behulp van medicatie en het aanleren van vaardigheden. Het hebben van ADHD zou dan vergeleken kunnen worden met het hebben van diabetes mellitus (suikerziekte). 7

8 ADHD Levensloop 8

9 Invloed van de omgeving De ontwikkeling van de hersenen begint al voor de geboorte en gaat door tot (in elk geval) rondom het 23e levensjaar. Onder invloed van de omgeving zorgen de genen ervoor dat zenuwcellen gevormd worden, een plaats krijgen om hun functie uit te oefenen en onderling verbindingen maken. Interacties Zoals eerder ook al werd aangegeven, kijkt men bij het zoeken naar oorzaken van AD(H)D niet meer naar aanleg of omgeving op zichzelf, maar naar de interacties tussen genen en omgeving. Dat wil zeggen dat een bepaald gen slechts dan een negatief effect heeft als er gelijktijdig sprake is van een risicovolle omgeving. Maar het kan ook zijn dat kinderen met bepaalde genen juist ontvankelijker zijn voor een positieve omgeving. Omgeving in brede zin Onder 'omgeving' wordt verstaan alle invloeden die niet genetisch zijn. De 'omgeving' wordt hierbij in brede zin opgevat en betreft zowel de psychosociale omgeving (relaties met belangrijke anderen en de ingrijpende gebeurtenissen die zich hebben voorgedaan in het leven van het kind), als de fysieke omgeving (voeding, middelengebruik, blootstelling aan toxische stoffen en straling), als de biologische omgeving (ziekte of ongevallen, tijdens de zwangerschap, rond de geboorte of daarna). Roken tijdens de zwangerschap wordt vaak als risicofactor genoemd, maar wordt ook in verband gebracht met andere leer- en gedragsproblemen. Krijgen alle kinderen van moeders die in de zwangerschap roken 'dus' AD(H)D? Nee, maar ze hebben wel een verhoogd risico, en met name wanneer deze kinderen al een aangeboren aanleg/kwetsbaarheid in hun neurologische systeem hadden voor AD(H)D. Het kan niet vaak genoeg herhaald worden dat omgevingsfactoren als opvoeding en onderwijs geen AD(H)D kunnen veroorzaken of voorkomen. Deze factoren kunnen wel de gevolgen van AD(H)D beïnvloeden, zoals de hevigheid van de symptomen en de mate waarin het kind eronder lijdt. Anders functionerende hersenen Uit hersenonderzoek is duidelijk geworden dat er meestal geen sprake is van beschadigde hersenen, maar dat er wel neuro anatomische en neuro chemische verschillen zijn tussen de hersenen van kinderen met en zonder AD(H)D. Bij neuro anatomische verschillen gaat het om vormverschillen van 9

10 bepaalde gebieden in de hersenen. Bij neuro chemische verschillen gaat het om verschillen bij het doorgeven van de signalen in de hersenen. Neuroanatomie Uit diverse onderzoeken is naar voren gekomen dat verschillende gebieden in de hersenen van kinderen met AD(H)D kleiner zijn dan van hun leeftijdgenoten. Bovendien blijkt dat er bij hen in een aantal gebieden géén sprake is van een asymmetrische ontwikkeling van de hersenhelften, terwijl dit bij de gezonde kinderen een normaal verschijnsel is. Hieruit concluderen onderzoekers dat AD(H)D een heel vroege verstoring in de hersenontwikkeling moet zijn. Kleinere hersengebieden Het zou gaan om de prefrontale hersengebieden (de voorste delen van de hersenen); de hersenbalk die de verbinding vormt tussen de linker- en de rechterhersenhelft, de kleine hersenen en verschillende hersenkernen. Een aantal gebieden in de rechterhersenhelft bleek bij kinderen met AD(H)D gemiddeld kleiner te zijn dan bij kinderen zonder AD(H)D. Deze verschillen lijken stabiel te zijn over de leeftijd heen. Hoe de verschillen ontstaan, is (nog) niet bekend, net zo min als de manier waarop de verschillen AD(H)D veroorzaken/beïnvloeden. Neurochemie De hersenen zetten ons aan tot uitvoering van gedrag. Hieraan ten grondslag ligt een proces van zenuwcellen (neuronen) die informatie (boodschappen) vanuit onze zintuigen (ogen, oren, neus, tastzin) opnemen en verder in de hersenen verwerken (visuele verwerking, auditieve verwerking etc.). Neurotransmitters Boodschappen worden in de zenuwcel via elektrische prikkels doorgegeven. Zenuwcellen sluiten onderling niet vast op elkaar aan. Tussen twee zenuwcellen ligt een open gebied (een spleet) die men synaps noemt. In deze synaps worden de boodschappen van het uiteinde van de ene cel via chemische stoffen doorgegeven naar het uiteinde van de andere cel. Deze chemische stoffen noemen we neurotransmitters. In de zenuwcel wordt de chemische reactie weer omgezet in een elektrische prikkel. Verstoring Er zijn twee neurotransmittersystemen: het dopaminesysteem en noradrenalinesysteem. Verstoringen in deze systemen worden als basissymptomen van AD(H)D beschouwd. Medicijnen voor AD(H)D beïnvloeden de systemen. Een studie onder volwassenen met AD(H)D en controlepersonen 10

11 toont aan dat de mensen met AD(H)D gemiddeld een 70% hogere activiteit van de dopamine-transporter hebben en dat de activiteit van deze neurotransmitter bij 'gewone' mensen met de leeftijd afneemt, maar bij mensen met AD(H)D niet. Het is nog onduidelijk in hoeverre het serotoninesysteem (een ander neurotransmittersysteem) een rol speelt bij AD(H)D. Wat is er bekend over afwijkingen in de hersenen bij ADHD Er wordt veel beeldvormend onderzoek (neuro-imaging) gedaan van de hersenen bij mensen met en zonder psychiatrische stoornissen, waaronder ook ADHD. Behalve de anatomie (grootte, afmetingen van verschillende onderdelen) wordt ook de functie onderzocht. Bijvoorbeeld door te onderzoeken hoe de bloedstroom en de suikerstofwisseling (suiker is de brandstof van de hersenen) in de verschillende hersenstructuren verlopen, en dat bij verschillende taken (zoals in rust en tijdens inspanning). Deze onderzoeken moeten plaatsvinden bij normale proefpersonen en worden vergeleken met die bij mensen met allerlei psychiatrische stoornissen. Dit kost tijd en veel geld. Daarom is er nu nog niet zoiets als een hersenscan beschikbaar die zekerheid kan geven over het al dan niet hebben van een bepaalde stoornis. Als er bijvoorbeeld geen afwijkingen te vinden zijn in de anatomie van bepaalde hersendelen, hoeft dat nog niet te betekenen dat de functie ook perfect verloopt. Het functionele onderzoek is nieuw en maakt het mogelijk kleinere afwijkingen op te sporen. 11

12 ADHD hersenen 5% kleiner Bij ADHD-kinderen, zowel bij jongens als bij meisjes, zijn anatomische afwijkingen gevonden op groepsniveau. De rechter hersenhelft was bij hen ongeveer 5% kleiner is dan normaal (Castellanos, 1996, 2002). Normaal is de rechterhersenhelft groter dan de linker, maar de ADHD-kinderen hadden als groep ongewoon symmetrische hersenhelften. Ook blijken er verschillen in de structuur en functie van de zogenaamde basale hersenkernen bij ADHD te bestaan. Deze subtiele verschillen die worden aangetroffen tussen groepen patiënten met ADHD en zogenaamde normale controles, zijn veelbelovend voor toekomstig familie-, genetisch en behandelingsonderzoek naar ADHD. In 1999 toonde Dr. Bush aan dat er afwijkingen te zien zijn op een MRI scan bij een groep ADHD patiënten vergeleken met normale controles tijdens een neuronpsychologische aandachtstaak. Dit is te zien op het plaatje hieronder: het gebied in het groene rechthoekje, de anterior cingulus moet geactiveerd worden tijdens deze taak, maar bij ADHD gebeurt daar hoegenaamd niets. Wel in 2 andere gebieden, maar dit leidt niet tot goede prestaties op de test. Dit onderzoek laat zien dat er een relatie bestaat tussen slechtere prestaties op een neuronpsychologische test en het functioneren van de hersenen bij ADHD vergeleken met normaal. Ook voor dit onderzoek geldt dat deze afwijkingen op groepsniveau werden vastgesteld; we hebben hiermee nog geen individuele diagnostische test in handen. Hoe groot is de kans dat ik een kind met ADHD krijg als ik zelf ADHD heb? ADHD is erfelijk. Als iemand zelf ADHD heeft is er een kans van 50-80% dat een kind ook ADHD zal hebben. 12

13 Medicijnen (beschikbaar in Nederland) Stimulantia: Methylfenidaat (Ritalin, Equasym, Medikinet, Concerta ) Dextro-amfetamine Niet stimulantia: Atomoxetine (Strattera ) Bupropion (Wellbutrin XR) Modiolal (Modafinil) De geregistreerde medicijnen zijn alleen geregistreerd ( ) voor gebruik bij kinderen. Meer informatie over medicatie kunt u vinden op deze pagina. Medicijnen zijn een belangrijk onderdeel van de behandeling van ADHD bij volwassenen. Bij veel mensen is er een sterke verbetering merkbaar van de symptomen van ADHD. Welke medicijnen zijn er? Er zijn verschillende soorten medicijnen beschikbaar voor de behandeling van ADHD. De ADHD-medicijnen van eerste keus bevatten de werkzame stof methylfenidaat. De stof methylfenidaat wordt gebruikt in onderstaande 4 varianten. De werkingsduur verschilt per medicijn: 1. Ritalin (2-4 uur) 2. Concerta (8-12 uur) 3. Equasym (5-8 uur) 4. Medikinet (5-8 uur) 13

14 Methylfenidaat werkt niet bij iedereen. Er zijn dan nog andere medicijnen mogelijk: Dextro-amfetamine Atomoxetine (Strattera ) Bupropion (Wellbutrin XR) Modiolal (Modafinil) Wanneer merkt u effect? Het instellen op medicatie duurt enige tijd. Als u naast de ADHD ook last heeft van een depressie of angststoornis krijgt u meestal eerst een antidepressivum. Daarna kunt u starten met de medicatie voor ADHD en zal er gezocht worden naar de juiste dosering. U moet dan ook rekenen op enkele weken tot maanden voordat het optimale effect bereikt is. Welke bijwerkingen zijn er? Zoals bij alle medicijnen zijn er ook bij deze mogelijke bijwerkingen. Met name in het begin kunnen bijwerkingen voorkomen. Vaak nemen deze na een aantal weken af. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn een verminderde eetlust en moeite met inslapen. Bijwerkingen van stimulantia (zoals Ritalin, Concerta, dextro-amfetamine) zijn: minder eetlust en slaap, droge mond, hartkloppingen of een versnelde hartslag en nervositeit, of een gejaagd gevoel in het begin. De bijwerkingen nemen meestal af na een paar weken. Mensen die erg gespannen zijn, die hyperventileren of angstklachten hebben kunnen de versnelde hartslag door methylfenidaat als terugkeer of toename van de angst ervaren. Dan moet de angststoornis eerst behandeld worden met een antidepressivum, anders lukt het niet goed om van de methylfenidaat te profiteren. Beide medicijnen kunnen goed worden gecombineerd, en daarna gaat het vaak veel beter. De eetlust neemt af bij gebruik van stimulantia, maar de meeste mensen vallen maar 1 tot 2 kg af. Bij magere mensen kunnen regelmatige tussendoortjes en driemaal daags eten eventueel gewichtsverlies voorkomen. 14

15 Inventariseren kenmerken ADHD (voorbeelden van gedragskenmerken) Kinderen met ADHD vallen op omdat zij: Moeilijk kunnen blijven zitten, snel zijn afgeleid, Wiebelen, draaien en friemelen, Moeilijk op hun beurt kunnen wachten, Antwoord geven vóór een vraag is afgemaakt, Moeilijk instructies kunnen volgen, moeilijk blijvend de aandacht kunnen richten Van de ene activiteit naar de andere hollen, Niet rustig kunnen spelen, Overdreven veel praten, anderen in de rede vallen, Niet luisteren wat anderen zeggen, Veel kwijtraken of vaak wat verliezen, Zich vaak in gevaarlijke situaties storten. Maar ze kunnen ook: Spontaan en open zijn Een enorme creativiteit hebben Energiek en enthousiast zijn Humor hebben, gevat zijn Gevoelig en zorgzaam zijn Een goed inlevingsvermogen hebben. Drie hoofdkenmerken bij ADHD Attention deficit: letterlijk: aandacht tekort. De jongere heeft een aandachtsprobleem. In het dagelijks leven betekent dit dat het spel/taak niet lang genoeg kan volhouden. De jongere wordt afgeleid door uitwendige prikkels; dus wat de jongere hoort (moet dan gaan kijken), ziet (moet er even iets mee doen) en denkt (kan dan niet twee dingen tegelijk doen). Alle prikkels komen even sterk door. Ze horen niet alleen de leraar praten, maar ze horen ook de auto op straat, het vliegtuig in de lucht, het 15

16 gekraak van de stoel naast zich. Ze zien niet alleen de leerkracht die uitleg geeft, maar ook de leuke tekening op het bord en de strepen in de trui van de buurman. Om zich toch te kunnen concentreren op de woorden van de leerkracht, moeten ze de onbelangrijke prikkels uitschakelen. Dat kost hen veel extra energie. Impulsiviteit: dat wil zeggen: het onvermogen om een reactie uit te stellen. De jongere reageert automatisch op prikkels van buitenaf (horen, zien, voelen) of prikkels/impuls van binnen (wat die denkt, voelt als emotie). Bij ons is er een moment van uitstel. Er is een innerlijke controle die de remfunctie van ons gedrag regelt. Er is een activerend en remmend systeem, bij een ADHD-er werkt de rem vaak niet goed. Hyperactiviteit: letterlijk: hyperactiviteit. De jongere beweegt teveel. Dit teveel aan bewegen kan zich uiten in grovere bewegingen zoals wiebelen, even rennen en vliegen, maar ook in fijnere bewegingen (friemelen, overal even aanzitten) en verbaal (veel praten). Dit teveel bewegen gebeurt in situaties waarin dit niet gevraagd en/of gewenst wordt (bijvoorbeeld tijdens de les). De jongeren voelen zelf vaak een grote onrust van binnen. Stil zitten en rustig zijn vraagt van hen ongewoon veel energie. Vier typen ADHD (DSM-IV-TR) : Type 1: Aandachtstekortstoornissen met hyperactiviteit, gecombineerde type Type 2: Aandachtstekortstoornissen met hyperactiviteit, overwegend onoplettende type Type 3: Aandachtstekortstoornissen met hyperactiviteit, overwegend hyperactieve impulsieve type Type 4: officieel is ook nog sprake van ADHD NAO, vooral benoemen als er kinderen met ADHD NAO in de groep zitten. 16

17 ADD/ADHD - DSM-IV-TR criteria DSM-IV-TR criteria Aandachtstekortstoornis met (of zonder) hyperactiviteit (Omdat de symptomen met het ouder worden iets kunnen afnemen, wordt vaak gesteld dat een volwassen patiënt moet voldoen aan 4 of 5 van 9 criteria van een of beide symptoomclusters.) A. Ofwel (1) (= ADD), ofwel (2) (1 + 2 = ADHD) (1) Zes (of meer) van de volgende symptomen van aandachtstekort zijn gedurende ten minste zes maanden aanwezig geweest in een mate die onaangepast is en niet past bij het ontwikkelingsniveau: Aandachtstekort (deze rubriek alleen vertegenwoordigt ADD) (a) slaagt er vaak niet in voldoende aandacht te geven aan details of maakt achteloos fouten in schoolwerk, werk of bij andere activiteiten (b) heeft vaak moeite de aandacht bij taken of spel te houden (c) lijkt vaak niet te luisteren als hij/zij direct aangesproken wordt (d) volgt vaak aanwijzingen niet op en slaagt er vaak niet in schoolwerk, karweitjes af te maken of verplichtingen op het werk na te komen (niet het gevolg van oppositioneel gedrag of van het onvermogen om aanwijzingen te begrijpen) (e) heeft vaak moeite met het organiseren van taken en activiteiten (f) vermijdt vaak, heeft een afkeer van of is onwillig zich bezig te houden met taken die een langdurige aandacht (langdurige geestelijke inspanning) vereisen (zoals school- of huiswerk) (g) raakt vaak dingen kwijt die nodig zijn voor taken of bezigheden (bijvoorbeeld speelgoed, huiswerk, potloden, boeken of gereedschap) (h) wordt vaak gemakkelijk afgeleid door uitwendige prikkels (i) is vaak vergeetachtig bij dagelijkse bezigheden 17

18 (2) zes (of meer) van de volgende symptomen van hyperactiviteit-impulsiviteit zijn gedurende ten minste zes maanden aanwezig geweest in een mate die onaangepast is en niet past bij het ontwikkelingsniveau: Hyperactiviteit (a) beweegt vaak onrustig met handen of voeten, of draait in zijn/haar stoel (b) staat vaak op in de klas of in andere situaties waar verwacht wordt dat men op zijn plaats blijft zitten (c) rent vaak rond of klimt overal op in situaties waarin dit ongepast is (bij adolescenten of volwassenen kan dit beperkt blijven tot subjectieve gevoelens van rusteloosheid) (d) kan moeilijk rustig spelen of zich bezighouden met ontspannende activiteiten (e) is vaak "in de weer" of "draaft maar door" (f) praat vaak aan een stuk door Impulsiviteit (g) gooit het antwoord er vaak al uit voordat de vragen afgemaakt zijn (h) heeft vaak moeite op zijn/haar beurt te wachten (i) verstoort vaak bezigheden van anderen of dringt zich op (bijvoorbeeld mengt zich zomaar in gesprekken of spelletjes) B. Enkele symptomen van hyperactiviteit-impulsiviteit of onoplettendheid die beperkingen veroorzaken waren voor het zevende jaar aanwezig. C. Enkele beperkingen uit de groep symptomen zijn aanwezig op twee of meer terreinen (bijvoorbeeld op school {of werk} en thuis). D. Er moeten duidelijke aanwijzingen van significante beperkingen zijn in het sociale, school of beroepsmatig functioneren. E. De symptomen komen niet uitsluitend voor in het beloop van een pervasieve ontwikkelingsstoornis, schizofrenie of een andere psychotische stoornis en zijn niet eerder toe te schrijven aan een andere psychische stoornis (bijvoorbeeld stemmingsstoornis, angststoornis, dissociatieve stoornis of een persoonlijkheidsstoornis). 18

19 Bijlagen: ADHD tests 19

20 Bijlage: ADHD zelf test 20

21 Bijlage Zelftest ADHD bij volwassen PsyQ Ook als je bij vraag 1 invult nee, dan nog komt er een uitslag als onderstaand! Waar ligt de grens? 21

22 Bijlage Dr. Amen 101 checklist Deze test is geen medische evaluatie, maar heeft als bedoeling u tot nadenken te zetten en deze gegevens met uw behandelend geneesheer en/of neurofeedback trainer te bespreken. 22

23 Bijlagen: Brochures en artikelen over ADHD 23

24 Bijlage Brochure ADHD bij kinderen en volwassenen (Als chaos het leven beheerst) 24

25 25

26 26

27 27

28 28

29 29

30 30

31 31

32 Bijlage: Poster pluspunten bij ADHD 32

33 De ADHD leerling op school De docent als hulpverlener in de klas 33

34 Bijlage Info blad Ontwikkelingsstoornis ADHD ; signalering en handelingsaanpak. 34

35 Leerlingen met een specifieke hulpvraag 35

36 36

37 Bijlage; Lesbrief inspiratieboekje niet aangepast op de behoefte van de ADHD leerling. 37

38 38

39 39

40 40

41 41

42 Bijlage; Lesbrief inspiratieboekje WEL aangepast op de behoefte van de ADHD leerling. Direct toevoegen van voorbeelden Korte omschrijving van de opdracht en einddoel 42

43 Planning per week, de leerling oefent het plannen door zelf de datum in te vullen. 43

44 Het lettertype en de interpunctie zijn groter, zo ontstaat er meer visuele rust. 44

45 De leerling laat de docent aftekenen zodat er een grotere controle is. 45

46 De leerling moet de inleverdatum inplannen. Zo weet de leerling wanneer de opdracht af moet zijn. 46

47 Presentatie over de leerling met ADHD 47

48 Visie achter de opdracht Gedragsstoornissen moet je in de rol van docent kunnen herkennen, hiermee moet je kunnen omgaan en de lessen aanpassen om het beste uit de ADHD leerling te halen. PowerPoint ADHD les Het rollenspel schets een situatie in een les waarbij de docent geen rekening houdt met de behoefte van de leerling met ADHD. De eenvoudige opdracht is niet te volgen, de leerling dwaalt af door het slecht afstemmen van de docent op de behoefte van de leerling en door aanwezige omgevingsgeluiden. Het doel is de groep mee te nemen in de problemen van de ADHD leerling door eigen ervaring. 48

49 We geven inzicht in de soorten ADHD en benoemen de verschillen. 49

50 Wat ligt er neurologisch aan ten grondslag? Hoe verloopt de ontwikkeling van ADHD gedurende de levensfases? 50

51 Het filmpje, ingezet als andere werkvorm ondersteunt wat we vertellen. Wat zijn de moeilijke, negatieve kanten va ADHD. Wat beperkt de leerling? 51

52 Graag benoemen we dan ook de positieve kanten van ADHD, die zijn er namelijk voldoende. Men is geneigd alleen stil te staan bij de negatieve zaken. Hoe ga je wel om met de leerling, hoe zorg dat het sociale en werkklimaat optimaal is zodat de leerling zich kan ontwikkelen? Welke bijdrage lever je daaraan als docent? 52

53 Bronnen 53

54 Bronnen en referenties verschijnt-begin-2014-bij-uitgeverij-boom 3. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (kortweg DSM) is een Amerikaans handboek voor diagnose en statistiek van psychische aandoeningen dat in de meeste landen als standaard in de psychiatrische diagnostiek dient. De vorige versie (uit 2000) was een tekstrevisie van de vierde editie, aangeduid als DSM-IV-TR. In mei 2013 is deze opgevolgd door de DSM vragen lijst adhd van Dr. Amen 6. brochure adhd van Fonds Psychische Gezondheid, Amersfoort, februari https://www.hersenstichting.nl/alles-overhersenen/hersenaandoeningen/adhd?gclid=cin1lnsjm b0cfqctwwod20yawq 8. https://www.hersenstichting.nl/alles-overhersenen/hersenaandoeningen/adhd-bij-kinderen 54

55 9. https://www.hersenstichting.nl/alles-over-hersenen/hersenaandoeningen/adhd-bijvolwassenen 10. Infoblad ontwikkelingspsychologie- infobvlad Hulpvraag MBC Frater van Gemert LWOO 11. Leerlingen met een specifieke hulpvraag- Pyt Nauta en Marinus Giesing 55

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule Centrale vragen: 1. Welke ideologie en mensbeeld zit impliciet in onze onderwijspraktijk? 2. Welk effect heeft deze ideologie op identiteitsvorming? Welke ideologie?

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

DSM-IV-TR: Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen

DSM-IV-TR: Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen DSM-IV-TR: Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen 314.xx Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit.01 Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, gecombineerde type.00 Aandachtstekortstoornis

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond Kenniscentrum en ADHD Bij hulpvragen die betrekking hebben op ADHD gaan we in het Kenniscentrum uit van de omschrijving van ADHD uit de DSM IV. De DSM IV brengt ADHD terug tot 2 kernproblemen: aandachtsproblemen

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

Wat is ADHD? Aandachtstekort:

Wat is ADHD? Aandachtstekort: Wat is ADHD? ADHD is de afkorting van Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Het is een stoornis die voorkomt bij ongeveer 3 tot 5 % van de bevolking. Jongens hebben 4 keer zoveel kans om de diagnose

Nadere informatie

ADHD - MONITOR. Voornaam, naam en geboortedatum van het kind : CLB-medewerker :

ADHD - MONITOR. Voornaam, naam en geboortedatum van het kind : CLB-medewerker : Signaallijst 1 : Lichamelijk functioneren Gezondheid Astma Epilepsie Eczeem Allergie Diabetes Zintuiglijke ontwikkeling Gezicht Gehoor Slaap Slaappatroon Hoeveelheid slaap Voeding Voedingspatroon Variatie

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid.

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid. Informatie over ADHD en middelengebruik Sandra Kooij, Mariken Müller, Maureen van Oort 2014 Resultaten Scoren, Amersfoort Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli 00 ADHD Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli U bent met uw kind verwezen naar de ADHD poli. De ADHD poli is een samenwerkingsverband tussen

Nadere informatie

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Laura Batstra 25 november 2014 In deze online lezing: Druk, dwars, dromerig of ADHD? ADHD en de hersenen ADHD en de maatschappij Stepped Diagnosis

Nadere informatie

Clinicol studies on ossessment ond 'Over Medicotie' is geschreven op bosis von de lootste informotie. Verder redigeert ze verschillende ^ ^.

Clinicol studies on ossessment ond 'Over Medicotie' is geschreven op bosis von de lootste informotie. Verder redigeert ze verschillende ^ ^. ï OVER MEDCATE voor volwqssenen mef ADHD is geschreven voor d"genen die medicotie (willen goon) gebruiken. Het doel von het boek is snel een overzicht te bieden von de medicomenteuze mogeliikheden, von

Nadere informatie

Registratieformulier medicatie bij ADHD

Registratieformulier medicatie bij ADHD Bijlage 6 Registratieformulier medicatie bij ADHD Protocol ADHD bij verslaving 99 Registratieformulier medicatie bij ADHD Naam patiënt: Naam voorschrijvend behandelaar: Geneesmiddel: Datum: Dosering:

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Introductie Joost Mertens, psychiater Petra van Raalte, SPH Cogmed Coaches Praktijk voor Psychiatrie, Velsen Programma Inleiding ADHD Inleiding COGMED

Nadere informatie

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst,

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

ADHD poli voor kinderen

ADHD poli voor kinderen ADHD poli voor kinderen Afdeling kindergeneeskunde Locatie Veldhoven Inleiding Omdat uw kind (mogelijk) ADHD heeft, is hij of zij doorverwezen naar de ADHD poli voor kinderen van Máxima Medisch Centrum

Nadere informatie

Kindergeneeskunde ADHD

Kindergeneeskunde ADHD Kindergeneeskunde ADHD Dit boekje is een korte beschrijving over ADHD. Het is geschreven voor ouders die op de polikliniek kindergeneeskunde komen en voor het eerst horen over ADHD. Rondrennen, de aandacht

Nadere informatie

Adhd, hoe leg je dat uit? 2 Inleiding 2 Wat is adhd? 2 Hoe kom je aan adhd? 4 Hoe vaak komt adhd voor? 5 Mythes 6 Is er iets aan te doen?

Adhd, hoe leg je dat uit? 2 Inleiding 2 Wat is adhd? 2 Hoe kom je aan adhd? 4 Hoe vaak komt adhd voor? 5 Mythes 6 Is er iets aan te doen? Boekje 1 adhd (NW 2007) 01-03-2007 09:16 Pagina 1 Inhoud adhd hoe leg je dat uit Adhd, hoe leg je dat uit? 2 Inleiding 2 Wat is adhd? 2 Hoe kom je aan adhd? 4 Hoe vaak komt adhd voor? 5 Mythes 6 Is er

Nadere informatie

ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra

ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra Geachte mevrouw Batstra, Ik ben heel blij met uw boekje: Hoe voorkom je ADHD. De nuancering zit

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand?

1 Wat is er met me aan de hand? 1 Wat is er met me aan de hand? ADHD staat voor Attention Deficit Hyperactivity Disorder oftewel aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Het bekendste beeld van iemand met ADHD is dat van een druk,

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over de oorzaken van het vóórkomen van symptomen van autisme spectrum stoornissen (ASD) bij kinderen met een aandachtstekort stoornis

Nadere informatie

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose AD(H)D bij kinderen Deze folder gaat over AD(H)D bij kinderen. Dit staat voor Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder en komt bij ongeveer 4 5% van de kinderen voor. U leest in deze folder onder andere

Nadere informatie

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland Ontwikkelingsstoornisssen ADHD Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp

Nadere informatie

ADHD De dokter op dinsdag 28 januari 2014 Dr. Petr E. Jira

ADHD De dokter op dinsdag 28 januari 2014 Dr. Petr E. Jira ADHD De dokter op dinsdag 28 januari 2014 Dr. Petr E. Jira Stickers http://www.youtube.com/watch?v=0nr75fqc4g8 Attentional Deficit (Hyperactivity) Disorder Deel 1. Inleiding (te) goed kijken 3 5 % Chaos

Nadere informatie

(proef)druk. Liesbeth Kennes Naomi Maene Karlijn Ongena Wendy Van Humbeeck

(proef)druk. Liesbeth Kennes Naomi Maene Karlijn Ongena Wendy Van Humbeeck (proef)druk Liesbeth Kennes Naomi Maene Karlijn Ongena Wendy Van Humbeeck Vooraf Wees niet tevreden met verhalen hoe dingen met anderen zijn verlopen. Ontvouw uw eigen verhaal, zonder ingewikkelde verklaring.

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Scouts met een beperking

Scouts met een beperking ! Scouts met een beperking Kinderen met ADHD In de volksmond verklaart men de afkorting ADHD wel met Alle Dagen Heel Druk. Hierbij legt men de nadruk op het hyperactieve gedrag, waarbij het motorisch onrustige,

Nadere informatie

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Kinderen met (een vermoeden van) ADHD zullen veelal ongeconcentreerd, druk en impulsief zijn. De meeste ouders zoeken hulp voor hun kind (meestal

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD in de DSM-5 Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD, wat kan je er (niet) mee? Veel media aandacht Casus: Ben DSM-geschiedenis

Nadere informatie

PROFIEL SOCIAAL EMOTIONELE ONTWIKKELING PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN

PROFIEL SOCIAAL EMOTIONELE ONTWIKKELING PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN PROFIEL SOCIAAL EMOTIONELE ONTWIKKELING PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN naam Gegevens deelnemer Algemeen Leerling naam Leeftijd 14 Geslacht Schooltype man VWO Klas/jaar 2 School/instelling: Vestigingsplaats

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Workshop Het puberende brein

Workshop Het puberende brein Workshop Het puberende brein Stellingen Eens Oneens Meisjes komen eerder in de puberteit dan jongens! Verschil puberteit en adolescentie Puberteit onderdeel van de adolescentie seksuele volwassenwording.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

in gesprek over: ADHD bij volwassenen Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD)

in gesprek over: ADHD bij volwassenen Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) in gesprek over: ADHD bij volwassenen Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) Colofon Auteur: J.J.S. Kooij Met dank aan Mevrouw A.C. Paternotte van Balans, de landelijke vereniging voor ouders van

Nadere informatie

16-1-2015. Hippocrates. Criteria van aandachtstekortstoornis (minimaal 6 maand, onaangepast of storend) NHG STIPcursus ADHD in de praktijk

16-1-2015. Hippocrates. Criteria van aandachtstekortstoornis (minimaal 6 maand, onaangepast of storend) NHG STIPcursus ADHD in de praktijk Disclosure belangen spreker M.P.J. Beeres NHG STIPcursus ADHD in de praktijk (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD ADHD groeit mee Babypeuter Lagere school Puberadolescent Babypeuter Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD Geboorte zuigeling - peuter Al hyperactief van in de buik Moeilijke baby : Verhoogd activiteitsniveau

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD?

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? Wat betekent ADHD? ADHD staat voor attention deficit hyperactivity disorder. Er wordt vermoed dat kinderen ADHD hebben wanneer het voor hen moeilijk is om stil te zitten, aandachtig

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, Behandeling, Werken

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, Behandeling, Werken ADHD bij volwassenen Diagnostiek, Behandeling, Werken Marion van Dam Verzekeringsarts ADHD-coach 28 september 2010 Programma Film Klinisch beeld Vragen Film ADHD en Werk Cliente vertelt Vragen PAUZE Agenda

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie 255 256 De twee hersenhelften, de hemisferen, van het menselijke brein verschillen zowel in vorm als in functie. In sommige hersenfuncties, zoals

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

Goede punten maar ook >>>>> Karaktervormende ervaring in de vorm van;

Goede punten maar ook >>>>> Karaktervormende ervaring in de vorm van; STOP het huiswerk probleem - John Rosemond Oplossen van een probleem!! - Ten eerste: Je kunt een probleem niet corrigeren en het tegelijk compenseren (gevolgen minimaliseren). Compensatie en correctie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Bijlage 10: Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen

Bijlage 10: Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen Bijlage : Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen METHYLFENIDAAT 2 3 40 4 Methylfenidaat Tablet mg, mg (werkingsduur 2-4 uur). Ritalin Tablet mg (werkingsduur 2-4 uur). Medikinet Tablet

Nadere informatie

ADHD. inleiding. Er bestaan drie types ADHD. Type 1

ADHD. inleiding. Er bestaan drie types ADHD. Type 1 1 ADHD inleiding ADHD zou naar schatting voorkomen bij 1 op 20 kinderen. Dat betekent dus dat er in bijna elke schoolklas wel één zit! Het is de meest door kinderpsychiaters gestelde diagnose, een kinderpsychiater

Nadere informatie

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Nederlandse samenvatting Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Ellen A. Fliers 1 Motorische problemen komen veel voor bij ADHD. ADHD staat voor Attention Deficit

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, behandeling, werken

ADHD bij volwassenen Diagnostiek, behandeling, werken ADHD bij volwassenen Diagnostiek, behandeling, werken Marion van Dam Verzekeringsarts ADHD-coach 28 september 2010 Agenda ADHD Diagnostiek Behandeling Conclusie Wat is ADHD? Modediagnose? Kinderziekte?

Nadere informatie

10-2-2014. Voorzichtig met ADHD! Geachte mevrouw Batstra,

10-2-2014. Voorzichtig met ADHD! Geachte mevrouw Batstra, Voorzichtig met ADHD! Laura Batstra l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra Geachte mevrouw Batstra, Ik ben heel blij met uw boekje: Hoe voorkom je ADHD. De nuancering zit in elk van de hoofdstukken; overal

Nadere informatie

ADHD & ADD Leerstoornissen Medicatie. Jeffrey ter Meulen, jeugdarts

ADHD & ADD Leerstoornissen Medicatie. Jeffrey ter Meulen, jeugdarts ADHD & ADD Leerstoornissen Medicatie Jeffrey ter Meulen, jeugdarts Relatie leerstoornis - ADHD kernsymptomen DSMIV epidemiologiepathofysiologie etiologie comorbiditeit beloop therapie Relatie dyslexie

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE GOOD PRACTICES De onderbouwing van de beperking van de onderwijsparticipatie blijkt uit het VO Aanmeldformulier Amsterdam 2009-2010, niet ouder dan een half jaar, plus diagnostische

Nadere informatie

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Woensdag 29 oktober P. Deschamps Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD Begripsbepaling: Agressie Disruptive Behavior Disorders (DBD), Disruptieve Gedragsstoornissen

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

in gesprek over: ADHD bij volwassenen

in gesprek over: ADHD bij volwassenen in gesprek over: ADHD bij volwassenen Colofon Auteur: J.J.S. Kooij Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier

Nadere informatie

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011 Inhoud ADHD = medicatie? Dr. Myriam De Roo, kinder- en jeugdpsychiater 1. Wat is ADHD Plaats van het anatomisch letsel Fysiologische moeilijkheid Impact van ADHD. Wat is er aan te doen? Uitleg Multidisciplinaire

Nadere informatie

II swp peddid O.L. leer- en ontwikkelingsstoornissen doct1ent8 Infotheek zorg

II swp peddid O.L. leer- en ontwikkelingsstoornissen doct1ent8 Infotheek zorg Deze tekst is geschreven voor een werkvergadering van de zorgbegeleiders van BOBOT. De info is gebaseerd op de brochures van de vereniging `Zit stil`, aangevuld met info uit andere boeken, artikels en

Nadere informatie

Omgaan met leer- en gedragsproblemen

Omgaan met leer- en gedragsproblemen Omgaan met leer- en gedragsproblemen Omgaan met leer- en gedragsproblemen In uw functie als praktijkopleider begeleidt u studenten. Het kan zijn dat uw student een bepaalde diagnose zoals AD(H)D, Dyslexie,

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING 1 Het protocol screening en diagnostiek 1.1 Algemene toelichting Attention-deficit/hyperactivity disorder (aandachtstekortstoornis met

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen SAMENVATTING Inleiding Black box? Lange tijd werd het brein beschouwd als een zogenaamde black box waar processen plaatsvinden die we niet kunnen zien of meten. In de loop van de vorige eeuw kwam daar

Nadere informatie

Samenvatting. Maatschappelijke controverse

Samenvatting. Maatschappelijke controverse Samenvatting In samenleving en politiek en onder beroepsbeoefenaren is er veel discussie over de gestage groei van het aantal jongeren met psychische problemen, waaronder ADHD (Attention Deficit Hyperactivity

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR DEELNEMERS MET ADHD IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR DEELNEMERS MET ADHD IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR DEELNEMERS MET ADHD IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

Kinderen met hardnekkig druk gedrag

Kinderen met hardnekkig druk gedrag Interline Achtergronden casusschetsen Kinderen met hardnekkig druk gedrag Versie 15 juli 2002 Casusschets 1 Vraag 1: Vooral druk en beweeglijk (3), + concentratieproblemen (1). Zie diagnostiek, obligate

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 4 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij

Nadere informatie

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

10. GEDRAGS-STOORNISSEN

10. GEDRAGS-STOORNISSEN 10. GEDRAGS-STOORNISSEN 1 INHOUDSTAFEL 10.1 Inleiding... 3 10.2 De verschillende gedragsstoornissen... 3 10.2.1 ADHD (Attention Deficit and Hyperactivity Disorder)... 3 10.2.2 Antisociale gedragsstoornis

Nadere informatie

ADHD e n s c h o o l

ADHD e n s c h o o l ADHD en school LAAT JE NIET VAN DE WIJS BRENGEN DOOR ADHD Deze folder staat in het teken van ADHD op school en ADHD tijdens de studietijd. De inhoud is bedoeld voor leerlingen en studenten, ouders van

Nadere informatie