LEERBOEK KINDER - EN JEUGDPSYCHIATRIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LEERBOEK KINDER - EN JEUGDPSYCHIATRIE"

Transcriptie

1 LEERBOEK KINDER - EN JEUGDPSYCHIATRIE Frank C. Verhulst

2 Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie

3 Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie Frank C. Verhulst 4e herziene druk 2015

4 2015 Koninklijke Van Gorcum BV, Postbus 43, 9400 AA Assen. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, NUR 875 ISBN ISBN ebook e druk e druk e druk e herziene druk 2015 Omslag en illustraties: Grootzus, Rotterdam Grafische verzorging: Koninklijke Van Gorcum, Assen Zetwerk: LINE UP boek en media bv, Groningen

5 V Inhoud Woord vooraf IX Deel I Inleiding 1 1 Het vakgebied kinder- en jeugdpsychiatrie 3 2 Diagnostiek 9 Inleiding 10 Meerdere informatiebronnen 10 Hoe wordt diagnostische informatie verkregen? 11 Onderdelen van het diagnostisch onderzoek 11 Het hulpverleningsproces 12 De aanmelding 14 De hulpvraag en het uitdiepen van de hoofdklacht 14 Vragenlijsten 15 Diagnostisch onderzoek 16 Gesprek met ouders 16 Gesprek met het kind of de jeugdige 18 Gesprek met de leerkracht 22 Psychodiagnostisch, lichamelijk en technisch onderzoek 22 Diagnostische formulering 22 Vergelijken en integreren van informatie 22 Diagnose in engere zin: classificatie 23 Etiologische en prognostische hypothesen 23 Diagnostische formulering 24 Behandeling en evaluatie 24 Deel II Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen 25 3 Leerstoornissen 27 Inleiding 28

6 VI Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie Specifieke lees- en spellingsstoornis (dyslexie) 29 Diagnostische kenmerken 29 Comorbiditeit 30 Voorkomen 30 Etiologie 30 Differentiaaldiagnose 32 Behandeling 33 Beloop en prognose 34 Rekenstoornis (dyscalculie) 34 Diagnostische kenmerken 34 Voorkomen en comorbiditeit 35 Etiologie 35 Behandeling 36 4 Spraak- en taalstoornissen 39 Inleiding 40 Taalstoornis 40 Diagnostische kenmerken 40 Voorkomen 42 Etiologie 42 Differentiaaldiagnose 43 Behandeling 44 Beloop en prognose 45 Spraakstoornissen 45 Spraakklankstoornis 46 Stoornis in de vloeiendheid van de spraak (stotteren) 48 5 Autismespectrumstoornis 51 Inleiding 52 Diagnostische kenmerken 53 Problemen met de wederkerige sociale communicatie en sociale interactie 54 Beperkte, repetitieve gedragspatronen, interesses en activiteiten 56 Bijkomende kenmerken 57 DSM-5-kenmerken van ASS 59 Voorkomen 61 Etiologie 61 Genetische invloeden 61 Omgevingsinvloeden 63 Psychologische mechanismen 63 Neurobiologische mechanismen 67 Klinisch onderzoek 69 Differentiaaldiagnose 69 Diagnostisch onderzoek 71

7 VII Behandeling en beleid 72 Psycho-educatie 73 Somatische zorg 73 Psychosociale behandeling 74 Medicatie 76 Beloop en prognose 76 Deel III Externaliserende stoornissen 79 6 Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis 81 Inleiding 82 Diagnostische kenmerken 82 Onoplettendheid 83 Hyperactiviteit 83 Impulsiviteit 83 Geassocieerde problemen 84 Comorbiditeit 86 Voorkomen 87 Etiologie 87 Genetische invloeden 87 Omgevingsinvloeden 88 Neurocognitief onderzoek 89 Beeldvormend en neurofysiologisch onderzoek 90 Differentiaaldiagnose 90 Behandeling en beleid 91 Psycho-educatie 91 Oudertraining 92 Schoolinterventies 93 Cognitieve gedragstherapie 93 Dieet en voedingssupplementen 93 Farmacotherapie 94 Integratie van verschillende behandelingsvormen: beslisboom 95 Beloop en prognose 98 7 Gedragsstoornissen 101 Inleiding 102 Diagnostische kenmerken 102 Verschillende ontwikkelingstrajecten 104 Ongevoeligheid en emotieloosheid 105 Reactief versus proactief agressief gedrag 105 Comorbiditeit 105 Voorkomen 106

8 VIII Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie Etiologie 106 Kindkenmerken 106 Omgevingsinvloeden 111 Differentiaaldiagnose 114 Behandeling 114 Psycho-educatie 115 Behandeling van kinderen met een gedragsstoornis (tot twaalf jaar) 115 Oudertraining in opvoedingsvaardigheden 115 Training in sociaal probleemoplossende vaardigheden 116 Behandeling van jeugdigen met een gedragsstoornis (vanaf dertien jaar) 116 Farmacotherapie 117 Integratie van verschillende behandelingsvormen 118 Beloop en prognose 118 Deel IV Internaliserende stoornissen Angststoornissen 123 Inleiding 124 Separatieangststoornis, gegeneraliseerde angststoornis, specifieke fobie, sociale angststoornis en paniekstoornis 125 Diagnostische kenmerken 125 Comorbiditeit 128 Voorkomen 129 Etiologie 129 Differentiaaldiagnose 136 Behandeling 137 Beloop en prognose 141 Schoolweigering 142 Inleiding 142 Diagnostische kenmerken 143 Voorkomen 143 Etiologie 143 Behandeling 144 Selectief mutisme 144 Diagnostische kenmerken 144 Voorkomen 145 Geassocieerde problemen 145 Etiologie 145 Differentiaaldiagnose 145 Behandeling 146 Beloop en prognose 146

9 IX 9 Posttraumatische-stressstoornis (PTSS) 149 Inleiding 150 Diagnostische kenmerken 150 Herbeleven van het trauma 152 Vermijding 152 Negatieve veranderingen in cognities en stemming 153 Verhoogde arousal en reactiviteit 153 Comorbiditeit 154 Voorkomen 154 Etiologie 154 Neurobiologische aspecten 155 Differentiaaldiagnose 156 Behandeling 157 Crisisinterventie 157 Psychosociale behandeling 158 Farmacotherapie 159 EMDR 159 Beloop en prognose Obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) 163 Inleiding 164 Diagnostische kenmerken 164 Comorbiditeit 166 Voorkomen 167 Etiologie 167 Genetische factoren 167 Neurobiologie 167 Differentiaaldiagnose 168 Behandeling 169 Psycho-educatie 170 Cognitieve gedragstherapie 170 Farmacotherapie 170 Beloop en prognose Depressieve-stemmingsstoornissen 173 Inleiding 174 Depressieve stoornis 174 Inleiding 174 Diagnostische kenmerken 174 Comorbiditeit 176 Voorkomen 177 Differentiaaldiagnose 181 Behandeling 181 Beloop en prognose 184

10 X Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie Disruptieve-stemmingsdisregulatiestoornis 185 Inleiding 185 Diagnostische kenmerken 185 Comorbiditeit 186 Voorkomen 186 Etiologie 186 Differentiaaldiagnose 187 Behandeling 187 Beloop 187 Deel V Psychiatrische stoornissen met lichamelijk lijden Somatisch-symptoomstoornis en verwante stoornissen 191 Inleiding 192 Diagnostische kenmerken 193 Somatisch-symptoomstoornis 193 Conversiestoornis 194 Comorbiditeit 195 Voorkomen 196 Etiologie 196 Differentiaaldiagnose 198 Behandeling 199 Inleiding 199 Psycho-educatie 200 Cognitieve gedragstherapie 200 Fysiotherapie en psychomotorische therapie 201 Farmacotherapie 201 Andere behandelingsvormen 201 Klinische behandeling 201 Beloop en prognose Eetstoornissen 205 Inleiding 206 Anorexia nervosa 206 Diagnostische kenmerken 206 Andere kenmerken 207 Comorbiditeit 208 Voorkomen 208 Etiologie 208 Differentiaaldiagnose 210 Behandeling 211 Beloop en prognose 213

11 XI Boulimia nervosa 214 Inleiding 214 Diagnostische kenmerken 214 Comorbiditeit 215 Voorkomen 215 Etiologie 215 Differentiaaldiagnose 215 Behandeling 215 Beloop en prognose 216 Deel VI Overige stoornissen Ticstoornissen 219 Inleiding 220 Diagnostische kenmerken 220 Beschrijving van tics 220 Kenmerken van tics 221 Ticstoornissen 221 Comorbiditeit 222 Voorkomen 223 Etiologie 223 Neurobiologie 223 Genetisch onderzoek 225 Neuropsychologische mechanismen 225 Omgevingsinvloeden 226 Differentiaaldiagnose 226 Behandeling en beleid 227 Psycho-educatie 227 Gedragstherapie 227 Medicatie 227 Beloop en prognose Psychiatrische stoornissen bij jonge kinderen 231 Inleiding 232 Invloeden op de ontwikkeling van het jonge kind 232 Neurobiologie 234 Effecten van stress tijdens de zwangerschap 235 Effecten van stress in de eerste levensjaren 235 Gehechtheid 236 Kwaliteit van de gehechtheidsrelatie 236 Hechtingsstoornissen 238 Diagnostische kenmerken 238

12 XII Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie Etiologie 239 Voorkomen 240 Differentiaaldiagnose en comorbiditeit 240 Behandeling 241 Beloop en prognose 241 Voedingsstoornissen 242 Pica 242 Ruminatiestoornis 243 Vermijdende/restrictieve voedselinnamestoornis 243 Slaapstoornissen 245 Inleiding 245 Slapen en waken 245 Nachtelijk ontwaken en inslaapproblemen 246 Parasomnieën 247 Literatuur 251 Register 275 Over de auteur 281

13 XIII Woord vooraf In het woord vooraf bij de eerste druk van het Leerboek kinder- en jeugdpsychiatrie moest nog uitgelegd worden waarom een Nederlandstalige beknopte beschrijving van de belangrijkste psychische stoornissen op de kinderleeftijd en adolescentie uitgebracht werd. Er bestaat immers een aantal overzichtswerken over de kinder- en jeugdpsychiatrie, zelfs bij dezelfde uitgever uitgegeven. Na acht jaar en een paar ongewijzigde drukken verder is het duidelijk dat het Leerboek kinder- en jeugdpsychiatrie in een leemte voorziet. Beknopt en overzichtelijk worden de belangrijkste psychische stoornissen beschreven die in de eerste achttien levensjaren kunnen voorkomen. Maar het was ook duidelijk dat het tijd was de tekst aanzienlijk te herzien. De introductie van de nieuwste en vijfde editie van de Amerikaanse Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5), de toename van wetenschappelijke kennis binnen het vakgebied en de wens om over toegankelijke informatie voor de praktijk te beschikken, waren redenen genoeg om de tekst grondig aan te pakken. De tekst is niet uitgebreid, eerder zelfs ingekort, en toegankelijk gehouden terwijl de wetenschappelijke onderbouwing up-to-date is en de vertaling naar de praktijk voorrang heeft gekregen. Daarbij is zo veel mogelijk franje achterwege gelaten en wordt alleen kennis besproken die noodzakelijk is voor het begrijpen van de belangrijkste kinder- en jeugdpsychiatrische stoornissen en hoe hiermee om te gaan. De tekst is niet alleen gericht om basiskennis over de kinder- en jeugdpsychiatrie op te doen, maar dient ook als een beknopt naslagwerk dat voor de praktijk geschikt is. Opleidingen geneeskunde, psychologie, pedagogiek, gezondheidswetenschappen en hbo-opleidingen waarin aandacht besteed wordt aan psychiatrische problemen bij kinderen en jeugdigen, vinden in dit boek een overzichtelijke bespreking van de belangrijkste kinder- en jeugdpsychiatrische stoornissen. Aandacht wordt besteed aan stoornissen als autismespectrumstoornis, ADHD, gedragsstoornissen, angststoornissen, depressie en suïcide, andere neurobiologische ontwikkelingsstoornissen, psychiatrische stoornissen met lichamelijke problemen zoals anorexia nervosa, maar ook minder vaak voorkomende stoornissen zoals conversiestoornis, tics en selectief mutisme. Ook wordt aandacht besteed aan het diagnostisch psychiatrisch onderzoek bij kinderen en jeugdigen en staat

14 XIV Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie er een aantal handige overzichten in het boek met vragen die aan het kind of de jeugdige en de ouders gesteld kunnen worden evenals het gedrag dat geobserveerd kan worden. Stoornissen en problemen die niet specifiek zijn voor de kindertijd of adolescentie en waarover in de literatuur over psychiatrie bij volwassenen uitgebreid wordt geschreven, worden hier niet behandeld. Te denken valt aan schizofrenie, bipolaire stoornis of middelenmisbruik en verslaving. Hierover is elders veel te vinden. Deze herziening is geschreven vanuit mijn ervaring als kinder- en jeugdpsychiater, maar ook als wetenschappelijk onderzoeker en docent binnen een universitair medisch centrum. Kennis en ervaring komen door veel te doen, veel te lezen maar vooral door de vele contacten en discussies met medewerkers, collegae en studenten; en natuurlijk door de gesprekken met kinderen en jeugdigen en hun ouders die hulp zochten voor de problemen die zij ervoeren. Ik ben hen zeer dankbaar voor de inspiratie en het vertrouwen. Frank Verhulst Rotterdam, januari 2015

15 Deel I Inleiding 1 Het vakgebied kinder- en jeugdpsychiatrie 3 2 Diagnostiek 9

16

17 Hoofdstuk 1 Het vakgebied kinderen jeugdpsychiatrie Veel, misschien wel de meeste kinderen en jeugdigen hebben tijdens hun ontwikkeling wel eens een kortere of langere periode gehad waarin hun gedrag enigszins problematisch was. Dan hoeft er nog geen sprake te zijn van een psychiatrische stoornis. Deze problemen zijn misschien tijdelijk, gaan vaak over en er is meestal geen gespecialiseerde professionele hulp nodig. Zijn gedrags-, emotionele of sociale problemen ernstig of langdurig en wordt hierdoor het dagelijks functioneren ernstig beperkt, dan kan er wel sprake zijn van een psychiatrische stoornis. In zulke gevallen is professionele hulp nodig. Deze kan worden geboden door de gespecialiseerde jeugd-geestelijkegezondheidszorg. Hierin speelt de kinder- en jeugdpsychiater, een medisch specialist, een centrale rol. Hij of zij doet dat nooit alleen, maar samen met professionals van andere disciplines zoals psychologen, pedagogen, vaktherapeuten of systeemtherapeuten. Dit hoofdstuk gaat over het vak kinderen jeugdpsychiatrie, wat het is, wie erbij betrokken zijn en hoe het zich onderscheidt van de psychiatrie voor volwassenen.

18 4 Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie Kinder- en jeugdpsychiatrie is een medisch specialisme. De kinder- en jeugdpsychiatrie houdt zich bezig met het diagnosticeren en behandelen van kinderen en jeugdigen met psychische stoornissen. Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een samenstel van problemen op het gebied van de cognitieve functies, de emotieregulatie of het gedrag van een persoon. Deze problemen zijn een uiting van een disfunctie in psychologische, biologische of ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het psychische functioneren. Psychische stoornissen gaan gepaard met lijden en/of sociaal disfunctioneren. Een korte periode zich wat down voelen is geen psychische stoornis, maar als een jongen of meisje dagelijks huilbuien heeft, het bed niet uit kan komen en regelmatig de wens heeft dood te willen zijn, is er wel sprake van een psychische stoornis. Een druk vierjarig jongetje dat na schooltijd thuis moeilijk stil kan zitten, plezier heeft en tijdens het spelen graag hard praat, vertoont normaal gedrag, maar een achtjarige die geen moment stil kan zitten, op school problemen heeft met concentreren, voortdurend andere kinderen lastigvalt, altijd alles vergeet, voortdurend in de problemen komt vanwege zijn impulsieve gedrag en thuis niet luistert, heeft gedrag dat een psychische stoornis kan zijn. Het wetenschappelijk fundament van de psychiatrie wordt gevormd door het domein van de psychopathologie, waarbij psychopathologie wordt gedefinieerd als de wetenschap of studie van het geestelijk of psychisch lijden. Psychiatrie wordt soms getypeerd als toegepaste wetenschap, terwijl psychopathologie slaat op de theoretische en empirische kennis van psychische stoornissen en processen die tot stoornissen leiden. Psychiatrie en psychopathologie gaan hand in hand: de psychiatrische praktijk wordt ondersteund door wetenschappelijk denken en onderzoek en op haar beurt beïnvloedt de praktijk het wetenschappelijk denken en onderzoek (Verhulst & Danckaerts, 2014). Voor de kinder- en jeugdpsychiatrie wordt aan de psychopathologie als wetenschappelijk domein een dimensie toegevoegd, namelijk het ontwikkelingsperspectief. Men spreekt dan ook van ontwikkelingspsychopathologie, een term geïntroduceerd door Achenbach (1974). Kennis van de lichamelijke, cognitieve, emotionele en sociale ontwikkeling is onontbeerlijk om het ontstaan en het beloop van psychiatrische stoornissen te begrijpen. De ontwikkelingsbenadering in de psychopathologie is een manier om de belangrijkste vragen te formuleren over het ontwikkelingsverloop van normaal en afwijkend gedrag en biedt richtlijnen om deze vragen te beantwoorden in plaats van kant-en-klare antwoorden. Er is op dit moment geen enkelvoudige theorie die alle vormen van psychopathologie op de kinderleeftijd en in de adolescentie kan verklaren. In plaats daarvan biedt de ontwikkelingspsychopathologie een geheel aan opvattingen, methoden en vraagstellingen om een beter begrip te krijgen van afwijkend gedrag in het licht van de ontwikkelingstaken, -stadia en -processen die de menselijke groei kenmerken. De psychiatrie verenigt twee benaderingen: een empathisch begrijpende of Verstehende versus een systematisch, rationeel-verklarende of Erklärende. In de praktijk hebben beide invalshoeken een plaats en zal de hulpverlener moeten kunnen schakelen tussen het toepassen van op algemene wetmatigheden rustende wetenschappelijke kennis en het intuïtief-empathisch kunnen begrijpen van unieke kenmerken en achtergronden van het individu. In de kinder- en jeugdpsychiatrie gaat het bovendien

19 Het vakgebied kinder- en jeugdpsychiatrie 5 niet alleen om het individuele kind, maar ook om het gezin dat onder de stoornis van het kind of de jeugdige lijdt en een belangrijke rol kan spelen in het ontstaan en beloop van de stoornis. Omdat zich ontwikkelende kinderen of jeugdigen afhankelijk zijn van gezin, school en leeftijdgenoten, die bovendien van invloed kunnen zijn bij het ontstaan en beloop van psychiatrische stoornissen, is de kinder- en jeugdpsychiater bij uitstek in staat deze complexe systemen te hanteren bij de diagnostiek en behandeling van psychische stoornissen. De kinder- en jeugdpsychiatrie is een monodisciplinair vak, maar kinder- en jeugdpsychiatrische instellingen werken multidisciplinair, waarbinnen de kinder- en jeugdpsychiater de regie voert binnen een multidisciplinair team. De afgelopen jaren is het wetenschappelijk fundament onder de kinder- en jeugdpsychiatrie beduidend verstevigd. Dit gaat samen met een heroriëntatie van het vakgebied van overwegend psychosociaal en psychotherapeutisch georiënteerd naar meer medisch waarbij ziekenhuiszorg, samenwerking met andere medisch specialisten en kennis van de combinatie van lichamelijke en psychische problematiek een sterkere rol spelen. Kinder- en jeugdpsychiatrie is een verbijzondering van de algemene (volwassenen) psychiatrie en richt zich op de psychiatrie van nul- tot en met achttienjarigen. In dit boek wordt met kinderen verwezen naar de leeftijden van nul tot en met elf jaar, en met jeugdigen of adolescenten naar de leeftijden van twaalf tot en met achttien jaar. De psychiatrie voor kinderen en jeugdigen verschilt op essentiële punten van de psychiatrie voor volwassenen: kinderen en jeugdigen zoeken meestal niet zelf hulp voor hun problemen; kinderen en jeugdigen zijn afhankelijk van het gezin en hun functioneren houdt vaak direct verband met de gezinssituatie; bij het beoordelen van problemen bij kinderen en jeugdigen speelt de ontwikkeling een centrale rol; bij het diagnostisch onderzoek van kinderen en jeugdigen worden gegevens van andere informanten dan de patiënt zelf sterk meegewogen; interventietechnieken en de organisatie van zorg voor kinderen en jeugdigen wijken af van die voor volwassenen. De psychiatrie en in het bijzonder de kinder- en jeugdpsychiatrie, is in Nederland en Vlaanderen met een heroriëntering bezig. De maatschappelijke noodzaak tot zorg dicht bij huis, de discussie rond het medicaliseren van huis-tuin-en-keukenproblemen, de rijzende kosten van de zorg maken dat de positie van de kinder- en jeugdpsychiatrie binnen het palet van jeugdzorg aan het verduidelijken is. Zoals eerder beschreven richt de kinder- en jeugdpsychiatrie zich op de diagnostiek en behandeling van psychische stoornissen. Dat zijn ernstige problemen die het dagelijks functioneren belemmeren en die met lijden gepaard gaan. Dit zijn dus geen problemen die aan de keukentafel opgelost kunnen worden. Psychische stoornissen zijn zo ernstig en kunnen zo complex zijn dat kennis en ervaring met biologische en psychosociale processen die tot stoornissen kunnen leiden noodzakelijk zijn. De decentralisering in Nederland van de jeugdzorg (inclusief de jeugd-ggz) naar gemeentelijk niveau per 2015 heeft tot doel in de wijk, dus dicht bij het kind en zijn of haar gezin, zorg te bieden. Het mooie hiervan is dat

20 6 Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie zorg dicht bij huis voor zo veel mogelijk kinderen, jeugdigen en hun gezinnen gegeven kan worden. Waar nodig zullen kinderen en jeugdigen naar meer gespecialiseerde zorg verwezen moeten worden, inclusief de jeugd-ggz (Boer & Verhulst, 2014). De tekst van dit leerboek is bedoeld bij te dragen aan de herkenning en eventueel behandeling van psychische stoornissen bij kinderen en jeugdigen als onderdeel van de keten van zorg voor kinderen en jeugdigen die in hun ontwikkeling ernstig belemmerd worden.

21

22

23 Hoofdstuk 2 Diagnostiek Psychiatrische diagnostiek bij kinderen en adolescenten wijkt sterk af van de psychiatrische diagnostiek bij volwassenen. Het ontwikkelingsniveau van het kind, de rol van andere informanten dan het kind of de jeugdige zelf (zoals ouders, leerkrachten en leeftijdgenoten) en de aard van de problemen vergen specifieke vaardigheden en kennis van degene die het psychiatrisch onderzoek uitvoert. Dit hoofdstuk gaat over de opbouw van het psychiatrisch onderzoek bij kinderen en jeugdigen en biedt handige overzichten, onder andere van het vraaggesprek met het kind of de jeugdige.

24 10 Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie Inleiding Het diagnostische proces bestaat uit twee onderdelen: 1 het verkrijgen van informatie over klachten en symptomen (het diagnostisch onderzoek); en 2 het maken van een samenvattende conclusie (het stellen van de diagnose). Het diagnostisch onderzoek en het stellen van een diagnose zijn nodig om de beste behandeling te kiezen. Meerdere informatiebronnen Gedrag van kinderen en jeugdigen kan sterk variëren afhankelijk van de context. Er zijn bijvoorbeeld kinderen die in de klas druk en ongeconcentreerd zijn, maar thuis niet. Dit kan komen doordat er in de klas eisen gesteld worden waaraan zij niet kunnen voldoen. Het is mogelijk dat deze kinderen in de thuissituatie, waar zij veel meer hun gang kunnen gaan, minder druk en ongeconcentreerd zijn. Om een goed beeld te krijgen van de problemen van een kind of jeugdige is het nodig om informatie vanuit verschillende bronnen te krijgen. De vier belangrijkste zijn: ouders; leerkrachten; kinderen en jeugdigen zelf; hulpverleners. Ouders zijn meestal goed op de hoogte van het functioneren van hun kind in de thuissituatie, zowel s nachts als overdag. Hun visie op het functioneren van het kind is doorslaggevend bij het zoeken van hulp. Leerkrachten kunnen informatie geven over de schoolprestaties en het sociale functioneren van kinderen en kunnen het gedrag van kinderen observeren in een taakgerichte situatie. Bovendien kunnen zij het gedrag van een individueel kind vergelijken met dat van leeftijdgenoten. Kinderen en jeugdigen zelf kunnen goed informatie geven over hun eigen gevoelens (bijvoorbeeld depressieve gevoelens of angst) en gedachten (bijvoorbeeld suïcidegedachten of dwanggedachten). Ook kunnen zij inzicht geven in activiteiten buitenshuis die zij het liefst voor ouders en leerkrachten verborgen houden, zoals antisociaal gedrag of middelengebruik. Hulpverleners zijn in de gelegenheid om het kind of de jeugdige te onderzoeken. De arts kan lichamelijk onderzoek verrichten en technisch onderzoek laten doen zoals laboratoriumonderzoek, beeldvormend onderzoek, genetisch onderzoek of neurofysiologisch onderzoek. De psycholoog of pedagoog kan cognitieve functies onderzoeken met behulp van psychologische tests. Ook kan de hulpverlener de belevingswereld, in het bijzonder de fantasieën van het kind of de jeugdige, exploreren en de reactie op eventuele interventies toetsen.

25 Diagnostiek 11 Informanten verschillen vaak in de informatie die zij geven. Deze kan zelfs tegenstrijdig zijn. Dit heeft onder andere te maken met verschillen in de relatie die informanten tot het kind of de jeugdige hebben, met verschillen in context waarin zij het kind of de jeugdige meemaken en met verschillen in perceptie van gedrag. Hoe wordt diagnostische informatie verkregen? Het verzamelen van diagnostische gegevens is een proces van opsporen van kenmerken die het ene individu onderscheiden van andere individuen. Deze kenmerken kunnen onder andere het probleemgedrag van het kind of de jeugdige zijn, de cognitieve, sociaalemotionele en motorische functies, lichamelijke afwijkingen en biologische kenmerken zoals fysiologische, chemische kenmerken, structurele hersenkenmerken, of hersenfunctie. Er zijn drie methoden om diagnostische gegevens te verkrijgen: ongestructureerd methoden, bijvoorbeeld een gesprek met de ouders, een gesprek met het kind of de jeugdige en observaties tijdens het gesprek, test of in de klas; gestructureerde methoden, bijvoorbeeld het laten invullen van vragenlijsten door ouders, leerkracht of jeugdige zelf, het afnemen van gestandaardiseerde interviews of het verrichten van gestandaardiseerde observaties; gestandaardiseerde tests of onderzoeken, bijvoorbeeld het algemeen lichamelijk en neurologisch onderzoek, een psychologische test en technisch onderzoek (bijvoorbeeld [psycho]fysiologisch onderzoek, beeldvormend hersenonderzoek, genetisch onderzoek, chemisch onderzoek). Onderdelen van het diagnostisch onderzoek Het psychiatrisch diagnostisch onderzoek van kinderen en jeugdigen bestaat uit vijf componenten verdeeld over drie informatiebronnen (zie tabel 2.1): 1 Informatie van ouders: reden voor het zoeken van hulp, de hoofdklacht, de ontwikkelingsanamnese, de gezins- en familieanamnese en gegevens over het dagelijks functioneren van het kind of de jeugdige. 2 Informatie van de leerkracht: informatie over leerprestaties, het gedrag van het kind of de jeugdige in de klas en op het schoolplein, de relatie tot de leerkracht en medeleerlingen en het schoolklimaat (ziekteverzuim leerkracht, orde in de klas, verzorging van de omgeving, contact met de ouders). 3 Informatie van het kind of de jeugdige a onderzoek naar de cognitieve functies en het sociaal-emotioneel functioneren met behulp van gestandaardiseerde psychologische tests; b lichamelijk en technisch onderzoek, zoals chemisch onderzoek, beeldvormend hersenonderzoek, genetisch onderzoek of (psycho)fysiologisch onderzoek; c Het gesprek met het kind of de jeugdige. Ook observaties tijdens het gesprek.

26 12 Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie Tabel 2.1 Onderdelen van het psychiatrisch onderzoek van kind en jeugdige naar informatiebron Ouders Leerkracht Kind Cognitief onderzoek Lichamelijk onderzoek Hoofdklacht Leerprestaties Intelligentietest Algemeen lichamelijk Huidig functioneren kind Gezinsanamnese Familie-anamnese Relatie tot leerkracht Relatie tot medeleerlingen Gedrag (klas, schoolplein) Schoolklimaat Ontwikkelingsanamnese Schoolvorderingentest Neurologisch Technisch Psychiatrisch onderzoek Vraaggesprek Geven van opdrachten Observaties Het hulpverleningsproces Na de bespreking van de onderdelen en de verschillende methoden van het psychiatrisch diagnostisch onderzoek van kinderen en jeugdigen, worden de volgorde van de verschillende stappen van het verzamelen van informatie en het opstellen van een diagnostische formulering in kaart gebracht. Omdat de bemoeienis met een kind of jeugdige niet ophoudt na het stellen van de diagnose, wordt ook stilgestaan bij het evalueren van de behandeling en de uitkomst. Figuur 2.1 geeft het proces weer van aanmelding voor hulp tot en met de evaluatie van het functioneren na de behandeling. Het proces zoals in deze figuur beschreven geeft de situatie weer die voor de specialistische kinder- en jeugdpsychiatrische hulpverlening geldt. Hulpverleners in andere settings, zoals huisartsen, praktijkondersteuners voor de ggz (POG-ggz), kinderartsen, jeugdartsen of hulpverleners binnen centra voor jeugd en gezin en bureaus jeugdzorg, of in een algemeen ziekenhuis, zullen een deel van dit proces doorlopen (Boer & Verhulst, 2014). Ook zal het schema aangepast moeten worden naargelang de aard van de problemen en de situatie. Zo is uitgebreid lichamelijk of technisch onderzoek bij de meeste kinderen en jeugdigen niet nodig. Bij autistische kinderen met een laag IQ zal lichamelijk en technisch onderzoek wel nodig zijn.

27 Diagnostiek 13 AANMELDING DIAGNOSTISCH ONDERZOEK DIAGNOSTISCHE FORMULERING Reden voor zoeken van hulp en aard van hoofdklacht Vragenlijsten om de voorgeschiedenis of emotionele en gedragsproblemen vast te stellen Demografische gegevens Gesprek ouders ontwikkelingsanamnese huidig functioneren gezins-/familieanamnese Gesprek kind/jeugdige Gesprek leerkracht Psychodiagnostisch, lichamelijk en technisch onderzoek Vergelijken van informatie Integratief beeld van het functioneren van kind/jeugdige Diagnose in engere zin: classificatie Etiologische en prognotische hypothesen Diagnose in ruimere zin BEHANDELING EVALUEREN BEHANDELING UITKOMST EVALUATIE Selectie van doelen van behandeling Keuze en starten van behandeling Vergelijken van huidig functioneren met gegevens over functioneren voor behandeling Eventueel aanpassen behandeling Vergelijken van huidig functioneren met gegevens over functioneren voor behandeling Figuur 2.1 Het hulpverleningsproces in de kinder- en jeugdpsychiatrie

28 14 Leerboek Kinder- en Jeugdpsychiatrie De aanmelding Het zijn meestal de ouders of de leerkracht en soms andere volwassenen, zoals de huisarts, die de noodzaak om gespecialiseerde hulp te zoeken aangeven. Bij jonge kinderen zijn het uiteraard de ouders die deze beslissing nemen. Naarmate het kind ouder is, zal zijn of haar medewerking een voorwaarde zijn voor het krijgen van hulp. Voor kinderen tussen twaalf en zestien jaar is zowel de instemming van het kind als van de ouders wettelijk nodig voor het krijgen van hulp. Na het zestiende jaar kan een jeugdige geheel zelfstandig hulp zoeken. Meestal komen ouders met hun kind samen voor een eerste gesprek. De hulpvraag en het uitdiepen van de hoofdklacht In het eerste contact wordt de reden van komst uitgevraagd. Veel psychiatrische stoornissen bij kinderen en jeugdigen beginnen niet acuut, maar ontstaan geleidelijk. De vraag die in eerste instantie beantwoord moet worden, is dan ook waarom voor dit kind of deze jeugdige en juist op dit moment hulp wordt gevraagd. Ouders zijn vaak niet geïnteresseerd in een diagnose, maar willen dat er wat wordt gedaan aan bijvoorbeeld het moeilijke gedrag van hun kind of aan het feit dat hun kind geen vriendjes kan maken, niet wil eten en broodmager is, of steeds ruzie krijgt. Ook is het mogelijk dat de omgeving druk uitoefent om hulp te zoeken, terwijl de ouders zelf geen probleem bij hun kind ervaren. Ouders hebben zelf ideeën over wat er aan de hand is. Via internet hebben zij vaak al veel informatie en verwachtingen over de hulp die zij graag willen. Het is belangrijk een beeld te krijgen van de ernst en acuutheid van de problemen. Is er bijvoorbeeld sprake van suïcidaliteit, dan zal onmiddellijke actie nodig zijn. In het eerste contact wordt de basis gelegd voor het verdere diagnostisch onderzoek en de behandeling. Samengevat komen in een eerste contact de volgende aspecten aan de orde: nagaan van de aanleiding voor het zoeken van hulp; schatten van de aard en ernst van de problemen; nagaan hoe acuut de problemen zijn; nagaan wat het effect is van de problemen op het functioneren van het kind op school, in het gezin en met leeftijdgenoten; nagaan van de reactie van de omgeving op het probleemgedrag; nagaan van het beloop van de problemen in de tijd; nagaan van de aanwezigheid van eventuele oorzakelijke, luxerende of in stand houdende of bevorderende factoren; nagaan wat ouders of school al aan de problemen hebben gedaan; vragen naar eerdere hulpverleningscontacten; nagaan wat de verwachtingen zijn van de hulpverlening; inwinnen van informatie bij eerdere hulpverleners of de leerkracht; uitleg geven over de volgende gesprekken of onderzoeken.

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35 Inhoudsopgave Overzicht van figuren, kaders en tabellen 17 1 Introductie 23 1.1 Wat is ontwikkelingspsychopathologie? 24 1.1.1 Vroeger en nu 25 1.1.2 Een dynamisch gezichtspunt 26 1.1.3 Een uniek individu

Nadere informatie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Op naar DSM 5 Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Nieuwe (wetenschappelijke) ontwikkelingen Meer kennis

Nadere informatie

Inhoud. 3 Theorieën over ontwikkeling 59

Inhoud. 3 Theorieën over ontwikkeling 59 Inhoud 1 Introductie 15 1.1 Ontwikkelingspsychopathologie 16 1.1.1 Vroeger en later 18 1.1.2 Een dynamisch gezichtspunt 18 1.1.3 Een uniek individu met unieke ervaringen 20 1.2 Opbouw van het boek 21 1.3

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Bijlage van DSM V naar ICPC 1

Bijlage van DSM V naar ICPC 1 Bijlage van DSM V naar ICPC 1 Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen 319 Verstandelijke beperking P85 Mentale retardatie/intellectuele achterstand 307.9 Communicatiestoornissen P29 Andere psychische

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

DSM-5: de algemene wijzigingen ten opzichte van de DSM-IV

DSM-5: de algemene wijzigingen ten opzichte van de DSM-IV DSM-5: de algemene wijzigingen ten opzichte van de DSM-IV Classificeren, diagnostiek en indicatiestelling Prof.dr. Michiel W. Hengeveld, psychiater Disclosure Disclosure belangen spreker Potentiële belangenverstrengeling

Nadere informatie

HET LAGERE SCHOOLKIND DEEL 2: SCREENING VAN GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN

HET LAGERE SCHOOLKIND DEEL 2: SCREENING VAN GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN HET LAGERE SCHOOLKIND DEEL 2: SCREENING VAN GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN Opleiding Jeugdgezondheiszorg Eline Van Hoecke Medische Psychologie Kinderen en Jongeren UZ Gent 30 maart 2012 1 OVERZICHT 1.

Nadere informatie

DSM-V referatencyclus Infantpsychiatrie

DSM-V referatencyclus Infantpsychiatrie DSM-V referatencyclus Infantpsychiatrie Tamar Rozendaal, kinder- en jeugdpsychiater 19 mei 2015 Casus Bijna 2-jarige meisje, Amelia Verwezen door revalidatiearts Reden: weinig initiatief VRAAG 1 Werkt

Nadere informatie

volwassenen en ouderen

volwassenen en ouderen volwassenen en ouderen Inhoudsopgave 1. Aanmelding... 1 2. Eerste gesprek... 1 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit... 2 5. Kosten... 3 6. Eigen risico... 3 7. Tot slot... 4 AmaCura is

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Als opgroeien niet vanzelf gaat. voor kinderen, jongeren en hun ouders

Als opgroeien niet vanzelf gaat. voor kinderen, jongeren en hun ouders Als opgroeien niet vanzelf gaat voor kinderen, jongeren en hun ouders Voor kinderen met een psychische stoornis gaat opgroeien niet vanzelf. Ze zijn bijvoorbeeld zo onzeker, angstig of somber dat ze niet

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Cognitieve therapie bij sociale angst

Cognitieve therapie bij sociale angst Cognitieve therapie bij sociale angst Dit boek, Cognitieve therapie bij sociale angst, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen:

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

Samenwerkingsverband Vrijgevestigde Psychologen Amsterdam

Samenwerkingsverband Vrijgevestigde Psychologen Amsterdam Samenwerkingsverband Vrijgevestigde Psychologen Amsterdam Sanne Bakker en Marjan Kroon, 19 juni 2014 1. De invoering van de Basis GGZ 2. Het verwijsmodel 3. Overzicht van de DSM-IV stoornissen die vergoed

Nadere informatie

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts)

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Ongemerkt problematisch Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Kijk, als een kind zich opzettelijk uit de auto gooit, dan is het vrij duidelijk dat er iets mis is. Dan heb

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Centrum voor Lichamelijk Onverklaarde Klachten (CLOK)

Centrum voor Lichamelijk Onverklaarde Klachten (CLOK) Centrum voor Lichamelijk Onverklaarde Klachten (CLOK) Wijzingen van DSM-IV naar DSM-5 Lisette t Hart & Ingeborg Visser Vragen Wie heeft in de afgelopen twee weken last gehad van buikpijn, maagpijn, misselijkheid,

Nadere informatie

Wanneer school een lijdensweg wordt.

Wanneer school een lijdensweg wordt. Wanneer school een lijdensweg wordt. Dr. D. Neves Ramos Kinder- & Jeugdpsychiater ZNA UKJA Tegenwoordig heeft iedere leerling wel iets! Leerlingen met een psychiatrische stoornis horen niet in een klas

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

Jan van der Ploeg. Stress bij kinderen

Jan van der Ploeg. Stress bij kinderen Jan van der Ploeg Stress bij kinderen Jan van der Ploeg Stress bij kinderen Houten 2013 ISBN 978-90-368-0418-9 2013 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media BV Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

DSM 5: Ontwikkelingsstoornissen. Stephan Gemsa Katinka Franken

DSM 5: Ontwikkelingsstoornissen. Stephan Gemsa Katinka Franken DSM 5: Ontwikkelingsstoornissen Stephan Gemsa Katinka Franken Inhoud Van DSM IV naar DSM 5 Algemeen Ontwikkelingsstoornissen Verstandelijke beperking Autisme ADHD Communicatiestoornissen, leerstoornissen,

Nadere informatie

Herkennen gevolgen en signalen voor jeugdigen

Herkennen gevolgen en signalen voor jeugdigen Herkennen gevolgen en signalen voor jeugdigen u Eventuele psychische en/of verslavingsproblemen bij de ouders kunnen van invloed zijn op de opvoeding, ontwikkeling en (toekomstige) psychische gezondheid

Nadere informatie

Divisie Kinderen en Jeugdigen. Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg

Divisie Kinderen en Jeugdigen. Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg Divisie Kinderen en Jeugdigen Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg Mad or Bad? Jongeren met problematiek of problematische jongeren? René Cardynaals 2010 Mikx Sedna (Rita vd Elzen, Odette de Theije)

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Petra de Bil Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Copyright: 2004, 2014 Uitgeverij Boom Nelissen & Petra de Bil Omslag: Garage, Kampen Binnenwerk: CO2 Premedia, Amersfoort ISBN: 9789024403332

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Zorgpad Jeugd Intake

Zorgpad Jeugd Intake Zorgpad Jeugd Intake Aanmelding Verwijzing via huisarts, school of jeugdinstelling Bespreking Team Er vindt wekelijks multidisciplinair overleg plaats, waarbij nieuwe aanmeldingen en lopende trajecten

Nadere informatie

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen.

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. 1 Symposium Krachtige Kinderen in de opvang. Driebergen, 29 oktober 2012 Mirjam Wouda, kinder- en jeugdpsychiater Mutsaersstichting

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Angststoornissen bij ouderen Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Programma Angststoornissen Verschillen in etiologie & fenomenologie Differentiële diagnostiek Behandelopties Angststoornissen Angst is functioneel

Nadere informatie

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Over de plaats die medicatie inneemt bij de behandeling van ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Zorgpad Intake. Aanmelding. Eerste gesprek door behandelaar. Bespreking in team. Psychodiagnostische screening (tweede intake)

Zorgpad Intake. Aanmelding. Eerste gesprek door behandelaar. Bespreking in team. Psychodiagnostische screening (tweede intake) Zorgpad Intake Aanmelding Verwijzing via huisarts, school of jeugdinstelling Aanmelding Bespreking Team Er vindt wekelijks multidisciplinair overleg plaats, waarbij nieuwe aanmeldingen en lopende trajecten

Nadere informatie

GT diagnostiek Analyse van klassiek geconditioneerd gedrag Analyse van operant geconditioneerd gedrag DSM-IV Evidence based behandelingen

GT diagnostiek Analyse van klassiek geconditioneerd gedrag Analyse van operant geconditioneerd gedrag DSM-IV Evidence based behandelingen Samenvatting *('5$*67+(5$3,(LQ92*(/9/8&+7 Wegbereiders Gedragstherapie Pavlov Watson Skinner Belangrijke Gedragstherapeuten Wolpe Emmelkamp Beck GT diagnostiek Analyse van klassiek geconditioneerd gedrag

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

De Kleine Gids Mensen met een licht verstandelijke beperking 2011

De Kleine Gids Mensen met een licht verstandelijke beperking 2011 De Kleine Gids Mensen met een licht verstandelijke beperking 2011 Tekst: drs. Y. de Beer Grafische vormgeving: De Ploeg Communicatie Omslagontwerp: Reclamestudio Arthur van der Veer Advertentie acquisitie:

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over de oorzaken van het vóórkomen van symptomen van autisme spectrum stoornissen (ASD) bij kinderen met een aandachtstekort stoornis

Nadere informatie

Wie doet wat? 8 maart 2016 Danielle Cath, Psychiater Altrecht Christine Weenink, Kaderhuisarts GGZ

Wie doet wat? 8 maart 2016 Danielle Cath, Psychiater Altrecht Christine Weenink, Kaderhuisarts GGZ Angst Wie doet wat? 8 maart 2016 Danielle Cath, Psychiater Altrecht Christine Weenink, Kaderhuisarts GGZ Angst is Nuttig Normaal Beschermend Besmettelijk Lijfelijke sensatie Lastig te herkennen Angstig

Nadere informatie

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD in de DSM-5 Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD, wat kan je er (niet) mee? Veel media aandacht Casus: Ben DSM-geschiedenis

Nadere informatie

Autisme en het gezin. Guus van Voorst

Autisme en het gezin. Guus van Voorst Autisme en het gezin Guus van Voorst Introductie Guus van Voorst, klinisch psycholoog, neuropsycholoog, hoofdbehandelaar van een expertise centrum voor autisme voor (jong) volwassenen: kliniek, deeltijdbehandeling,

Nadere informatie

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen De autismespectrumstoornissen - Kwalitatieve stoornissen in de sociale interactie - Kwalitatieve stoornissen in de communicatie - Kwalitatieve stoornissen in het verbeeldingsvermogen

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Handboek klinische ontwikkelingspsychologie

Handboek klinische ontwikkelingspsychologie Handboek klinische ontwikkelingspsychologie Handboek klinische ontwikkelingspsychologie Over aanleg, omgeving en verandering redactie: prof. dr. Pier Prins prof. dr. Caroline Braet Bohn Stafleu van Loghum

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

De Bascule kijkt verder. Informatiefolder voor verwijzers naar de kinder- en jeugdpsychiatrie

De Bascule kijkt verder. Informatiefolder voor verwijzers naar de kinder- en jeugdpsychiatrie De Bascule kijkt verder Informatiefolder voor verwijzers naar de kinder- en jeugdpsychiatrie De Bascule kijkt verder De Bascule kijkt verder. Niet voor niets. Ingewikkelde psychiatrische problemen laten

Nadere informatie

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen Mindfulness De aandachtsvolle therapeut Monique Hulsbergen 2009 M.L. Hulsbergen p/a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit

Nadere informatie

Leven met een depressieve stoornis

Leven met een depressieve stoornis Leven met een depressieve stoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Annemein Kemps, Henny Sinnema VGCT najaarscongres 2013 INHOUD

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP Richtlijn / info voor ouders Ernstige gedragsproblemen Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk NVO, NVMW en NIP 2013 Nederlandse Vereniging van Maatschappelijk Werkers, Nederlands Instituut

Nadere informatie

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Bij vermoeden psychische stoornis is de vraag: Is het nodig Jeugd-GGz/KJP te betrekken? Is het nodig

Nadere informatie

Wegwijzer psychische stoornissen 1

Wegwijzer psychische stoornissen 1 Wegwijzer psychische stoornissen 1 Met behulp van de hiernavolgende vragen kun je nagaan of klachten/problemen mogelijk wijzen op een psychische stoornis. Wees er wel voorzichtig mee. Het gebruik van deze

Nadere informatie

Perceelbeschrijving. Generalistische Basis GGZ Jeugd

Perceelbeschrijving. Generalistische Basis GGZ Jeugd Perceelbeschrijving Generalistische Basis GGZ Jeugd Samenwerkende gemeenten Holland Rijnland: Alphen aan den Rijn Hillegom Kaag en Braassem Katwijk Leiden Leiderdorp Lisse Nieuwkoop Noordwijk Noordwijkerhout

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdhulp aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdhulp aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP Richtlijn / info voor ouders Ernstige gedragsproblemen Richtlijnen Jeugdhulp aanbevelingen voor de praktijk NVO, NVMW en NIP 2014 Nederlands Vereniging van Maatschappelijk Werkers, Nederlands Instituut

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE. Jaarbeurs Utrecht. Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline

EMOTIEREGULATIE. Jaarbeurs Utrecht. Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline EMOTIEREGULATIE Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline Congres Dinsdag 26 november 2013 Jaarbeurs Utrecht prof.dr. Bram Orobio de Castro prof.dr.

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen

De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen ISBN 978 90 8850 154 8 NUR 847 2010 B.V. Uitgeverij SWP Amsterdam Rede (in verkorte vorm) uitgesproken bij

Nadere informatie

Autisme spectrum stoornissen en angst

Autisme spectrum stoornissen en angst Autisme spectrum stoornissen en angst Peter Emmery 13 Januari 2011 Intro Inhoud Prevalentie (hoe vaak komt het voor) Korte herhaling autisme En hoe zit dat nu met angst bij ASS? Te behandelen? Besluit,

Nadere informatie

dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid

dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid Dit boek, Behandeling van langdurige slapeloosheid, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel

Nadere informatie

Leven met een paniekstoornis

Leven met een paniekstoornis Leven met een paniekstoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen Samenvatting Autismespectrumstoornissen Autismespectrumstoornissen zijn ontwikkelingsstoornissen die gekenmerkt worden door beperkingen in sociale omgang, de communicatie en de verbeelding. Ze gaan vaak

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks INTER-PSY GGz Assen Delfzijl Drachten Groningen Hoogezand Meppel Muntendam Oosterwolde Oude Pekela

Nadere informatie

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl Liesbeth Mevissen www.bsl.nl EMDR bij mensen met een verstandelijke beperking en/of autisme Liesbeth Mevissen, klinisch psycholoog, EMDR supervisor 27 september 2013 l.mevissen@accare.nl verstandelijk

Nadere informatie

Somatoforme stoornissen. Bert van Hemert, psychiater

Somatoforme stoornissen. Bert van Hemert, psychiater Somatoforme stoornissen Bert van Hemert, psychiater Somatoforme stoornissen Algemene typering Classificatie DSM-IV + DSM-5 1. Lichamelijke klachten stoornis 2. Ziekte-angst stoornis 3. Conversie stoornis

Nadere informatie

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug. ANGST Zit het in een klein hoekje? Dr. Miriam Lommen Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.nl Wie is er NOOIT bang? Heb ik een angststoornis? Volgens

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie