adhd onder controle Stanley I. Greenspan Leer je kind kalm, betrokken en aandachtig te worden zonder medicijnen met Jacob Greenspan

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "adhd onder controle Stanley I. Greenspan Leer je kind kalm, betrokken en aandachtig te worden zonder medicijnen met Jacob Greenspan"

Transcriptie

1 adhd onder controle Leer je kind kalm, betrokken en aandachtig te worden zonder medicijnen Stanley I. Greenspan met Jacob Greenspan

2 Oorspronkelijke titel: Overcoming adhd Helping Your Child Become Calm, Engaged, and Focused Without a Pill, Da Capo Press, Cambridge: 2009 Published in arrangement with Da Capo Press, a Member of the Perseus Books Group. Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam Vertaling: Jan Willem Reitsma, Haarlem Zetwerk: CeevanWee, Amsterdam Omslagontwerp: Studio Jan de Boer, Amsterdam 2009, 2010, Stanley I. Greenspan en Jacob Greenspan Nederlandse vertaling 2010, Uitgeverij Nieuwezijds isbn nur 770 Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk van de Forest Stewardship Counsil (fsc) mag dragen. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

3 Inhoud 1 Een andere kijk op adhd en add 9 2 Een allround-benadering 17 3 De praktijk 27 4 Activiteiten organiseren en plannen: het motorische systeem 33 5 De zintuigen organiseren en aandacht geven: sensorische verwerking 52 6 De rol van emotionele interactie en denken bij het bevorderen van aandacht 59 7 Beelden en geluiden begrijpen 76 8 Werken aan eigenwaarde bij kinderen met adhd en add 93 9 Gezinspatronen De rol van de fysieke omgeving Volwassenen met adhd Hoe bepaal je of aanvullende behandeling of medicatie nodig is? 135 Vragenlijst sensorische verwerking en motorische vaardigheden 137 Dankwoord 151 Verder lezen 152 Adressen 154 Index 159 Over de auteurs 168

4 1 Een andere kijk op adhd en add Bij veel kinderen, en ook volwassenen, wordt aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (adhd) of zonder hyperactiviteit (add) geconstateerd. Hoewel de schattingen uiteenlopen van 1 procent tot 20 procent, geloven de meeste onderzoekers dat ruim 8 procent van alle kinderen deze stoornis heeft. In Nederland wordt ervan uitgegaan dat 2 tot 4 procent van de schoolgaande kinderen tot 14 jaar adhd heeft (www.balansdigitaal.nl), van de Nederlandse bevolking van 18 tot 44 jaar heeft 2,9 procent ooit in het leven adhd gehad (www.trimbos.nl). In België gaat men uit van 5 tot 8 procent van de schoolgaande jeugd en 4,4 procent van de volwassenen (www.zitstil.be). Tegenwoordig krijgen verreweg de meeste van deze kinderen en volwassenen medicijnen als voornaamste onderdeel van hun behandeling. Sommige kinderen krijgen daarbij extra begeleiding op school en volgen trainingen om impulsief of onacceptabel gedrag te beteugelen. Helaas wordt daarbij maar zelden gekeken naar de onderliggende oorzaken van de problemen met aandacht, concentratie en zelfbeheersing. Kunnen kinderen en volwassenen met add of adhd deze problemen zonder pillen overwinnen? Het antwoord op die vraag luidt voor de overgrote meerderheid zeer zeker ja. De sleutel ligt in de onderkenning en behandeling van de problemen die ten grondslag liggen aan het aandachtstekort bij ieder kind en iedere volwassene. Verschillende delen van de psyche en hersenen leveren een bijdrage aan het vermogen om aan-

5 10 adhd onder controle dacht op te brengen. Ieder mens heeft zijn of haar individuele, unieke profiel. In mijn 35 jaar praktijkervaring heb ik mensen uit alle leeftijdsgroepen behandeld die zijn getroffen door adhd en aanverwante stoornissen van baby s, peuters en kleuters tot brugklassers, pubers en volwassenen en daarnaast verschillende onderzoeken verricht. Daardoor heb ik een programma kunnen ontwikkelen dat systematisch de verschillende vermogens versterkt die een bijdrage leveren aan aandacht, en ieder mens in staat stelt om zichzelf te reguleren, zich te concentreren op problemen die moeten worden opgelost, en door te zetten. Op basis hiervan hebben mijn collega s en ik een andere manier ontwikkeld om naar adhd te kijken. adhd is niet één enkele stoornis, zoals keelontsteking. In tegenstelling tot wat er momenteel door velen wordt gedacht, gaat het niet om één deel van de hersenen of psyche. Er zijn vele wegen die leiden naar de symptomen die we aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit noemen. Bepaalde kinderen die overgevoelig zijn voor visuele indrukken of beelden, geluiden en andere zintuiglijke ervaringen, raken bijvoorbeeld erg snel afgeleid. Andere kinderen hebben precies het tegenovergestelde. Ze hunkeren naar nieuwe beelden, geluiden en aanrakingen en zijn daarom voortdurend in beweging, van het ene ding naar het andere. Weer andere kinderen zijn zo onderreactief op het gebied van beelden, geluiden en zintuiglijke ervaringen in het algemeen dat ze zich terugtrekken in hun fantasiewereld, en daarom onoplettend lijken. Weer andere kinderen zien door de bomen het bos niet meer en hebben moeite met overzicht houden. Het plannen en in de juiste volgorde uitvoeren van motorische handelingen is weer een ander probleemgebied voor kinderen met aandachtsproblemen. De manieren waarop deze en andere patronen een specifiek kind kenmerken, vormen de kern van deze nieuwe benadering van adhd en add. Ze staan ook centraal in het programma dat we hebben ontwikkeld. De behandeling wordt steeds afge-

6 1 een andere kijk op adhd en add 11 stemd op elk individueel kind en zijn of haar gezin. Deze interventie is gebaseerd op inzicht in zowel de oorzaken van de aandachtsproblemen van het kind als in de problemen die daardoor ontstaan in het dagelijks leven en op school vanaf de vroege jeugd tot de puberteit, maar vooral op inzicht in de wijze waarop de gezonde vermogens die concentratie en aandacht mogelijk maken, kunnen worden aangemoedigd en versterkt. De motorische en cognitieve oefeningen en activiteiten die we hebben ontwikkeld, kunnen de vermogens van de psyche versterken. Er is steeds meer bewijs dat wanneer je de vermogens van de psyche vergroot, je ook de fysieke structuur van de hersenen en de hersenfunctie versterkt. Helaas wordt er tegenwoordig maar zelden goed gekeken naar de oorzaken van aandachtsstoornissen. Behandelingen zijn vooral gericht op het verminderen van de zichtbare symptomen. De aard van aandacht Je kunt aandacht op twee manieren bekijken. De ene opvatting is dat aandacht een eigenschap is van het menselijk zenuwstelsel, en dat je ofwel kunt opletten, of niet. En als je het niet kunt, heb je een zogenaamd stimulantium nodig, zoals Ritalin of Concerta. De andere opvatting over aandacht is dat het een aangeleerd proces is dat uit meerdere onderdelen is samengesteld. Wanneer een baby zich in de eerste levensmaanden op de stem van zijn moeder richt of naar het gezicht van zijn vader kijkt en vervolgens breed glimlacht, is dat het begin van aandacht. Wanneer een peuter haar moeder aan de hand meevoert naar de plank met speelgoed en wijst naar de beer die ze wil hebben, is dat een actief, praktisch, probleemoplossend gebruik van aandacht. Als een kind in het klaslokaal zit te luisteren naar de docent en zijn aanwijzingen opvolgt, en vervolgens zijn hand opsteekt om te vragen om uitleg, is dat wederom een zeer actief, dynamisch, probleemoplossend gebruik van aandacht.

7 12 adhd onder controle Verschillen in aandachtsniveau vallen te verwachten in de vroege ontwikkeling. Reeds op een leeftijd van twee tot vier maanden, wanneer baby s zich beter kunnen draaien en kunnen focussen op het lachende gezicht van hun moeder en luisteren en kirren in reactie op de vrolijke stem van hun vader, kan er verschil optreden in hun vermogen om aandacht vast te houden. Sommige baby s van acht tot twaalf maanden kunnen maar kort spelletjes met hun ouders doen zoals kiekeboe of met de vormenstoof spelen. Een kind van twee kan steeds heen en weer gaat tussen twee stukken speelgoed en zelfs een sterk afgeleide indruk maken wanneer het met zijn lievelingspop of favoriete autootje speelt. Op hogere leeftijd kan een jong kind voortdurend in beweging zijn, steeds van onderwerp veranderen, en niet in staat zijn om zijn aandacht bij een gesprek of spel te houden. Bij een ander patroon van aandachtsproblemen draait het om uitbarstingen van aandacht, gevolgd door onoplettendheid of hollen of stilstaan in de omgang met anderen. Sommige kinderen concentreren zich op hun favoriete speelgoed of eenrichtingsamusement (tv, games en dergelijke), maar vinden het moeilijk om hun aandacht te verplaatsen naar mensen, zelfs wanneer hun moeder of vader hen roept. Soms houden verschillen in aandacht verband met wisselende motivatie, zoals wanneer jonge kinderen wel aandacht kunnen opbrengen voor boeken, speelgoed of alleen spelen, maar minder wanneer ze aandacht moeten opbrengen voor en actief meedoen aan een activiteit die iemand anders kiest, of wanneer er bepaalde regels gelden, zoals tijdens het kringgesprek op school. Het zal vaak van de verdraagzaamheid of verwachtingen van de mensen om hen heen afhangen of aandacht als een probleem wordt ervaren. Zo kun je een kind dat langdurig in zijn eentje speelt onafhankelijk en goed opgevoed noemen, in plaats van in zichzelf gekeerd. Volwassenen vinden het vaak nodig om elke paar minuten met een andere activiteit te beginnen, omdat ze aannemen dat de aandachtsspanne van jonge kinderen erg kort is.

8 1 een andere kijk op adhd en add 13 Ik en veel van mijn collega s die kinderen behandelen, beschouwen aandacht liever als een dynamisch, actief proces waarbij meerdere delen van het zenuwstelsel tegelijkertijd betrokken zijn. Bij aandacht worden beelden, geluiden en aanrakingen geïnterpreteerd, wordt informatie verwerkt, vindt er planning plaats en worden er handelingen uitgevoerd. Als je informatie tot je kunt nemen, kunt verwerken en begrijpen, en handelingen kunt plannen en uitvoeren op basis van die informatie, ben je behoorlijk aandachtig. Het gaat er niet alleen om dat je stilzit. Er zijn veel getalenteerde mensen die heel druk zijn ze zijn voortdurend in beweging en aan het wiebelen en draaien en die toch succesvol zijn als hoogleraar, ingenieur, arts, jurist of kok, én als ouder. De bepalende factor voor wat ik functioneel aandachtig noem (dat wil zeggen de omgeving registreren en beheersen), is hoe goed ze kunnen zorgen dat alle vermogens die ik zojuist heb opgesomd soepel met elkaar samenwerken. Wanneer dat het geval is, is iemand aandachtig. Als je aandacht zo opvat, helpt dat om de uiteenlopende problemen te verklaren die ik in mijn werk tegenkom. Van de kinderen die bij mij op consult komen nadat er add of adhd bij hen is geconstateerd, hebben verreweg de meeste problemen met motorische planning en structureren. Ze hebben bijna allemaal moeite met het uitvoeren van een handeling die bestaat uit meerdere stappen in reactie op een gesproken verzoek, visuele informatie of een impliciete eis van de omgeving, bijvoorbeeld het doorlopen van een hindernisbaan. Andere kinderen niet alle, maar sommige zijn overreactief op het gebied van aanraking of geluid. Daardoor raken ze overspoeld en zeer snel afgeleid, bijvoorbeeld doordat er op school een kind naast hen zit dat lawaai maakt. Hun overgevoeligheid zorgt ervoor dat ze minder aandacht kunnen opbrengen. Kinderen die ondergevoelig of onderreactief zijn die een stem op normale sterkte niet registreren of die alleen merken dat je hen aanraakt wanneer je ze stevig vastpakt zullen ook onoplettend overkomen. Zo kwam er laatst een jongetje bij me.

9 14 adhd onder controle Ik sprak ruim vijf minuten op normaal volume tegen hem voordat hij eindelijk opkeek van zijn computerspelletje en mij zag. Ik liet het een tijdje op zijn beloop, omdat ik wilde weten hoe sterk hij zich kon afsluiten en hoe onderreactief hij was. Tijdens onze sessie ontdekte ik dat ik steeds direct zijn aandacht kon trekken door harder te gaan praten. Maar als ik met mijn normale stemvolume tegen hem sprak, sloot hij me in wezen buiten. Toen we zijn voorgeschiedenis doornamen, bleek dat meerdere van zijn zintuigen onderreactief waren. Kinderen met prikkelhonger of ze nu onderreactief zijn of niet zijn voortdurend op zoek naar meer aanrakingen, meer beelden, meer geluid, meer beweging, en daarom zijn ze zeer actief, snel afgeleid en onoplettend. Dit zijn bij uitstek de kinderen bij wie adhd wordt geconstateerd. Andere kinderen bij wie adhd wordt vastgesteld, hebben moeite met informatie verwerken en structureren. Als je zegt: Ik wil dat je naar boven gaat, je schoenen aandoet, naar beneden komt en je jas aantrekt, want we gaan uit eten, kan hij (voor het gemak spreken we in dit boek over hij ) alleen het eerste deel van die reeks verwerken ( Ik wil dat je naar boven gaat ) en vergeten wat hij vervolgens moet doen. Zijn moeite met het structureren van informatie maakt het lastig voor hem om ingewikkelde gesproken opdrachten te onthouden. Hij zal erg onoplettend overkomen, omdat hij onderweg naar zijn kamer zo wordt afgeleid door een stuk speelgoed, dat hij vergeet waarom hij ook alweer naar boven was gegaan. Om handelingen te plannen en in de juiste volgorde uit te voeren en problemen op te lossen, heb je zogenaamde executieve functies nodig. Die zijn verwant aan motorische planning en structureren en ook aan structureren en probleemoplossing met behulp van ideeën. Je kunt de executieve functies beschouwen als het vermogen van het kind om informatie in zich op te nemen via de zintuigen, die informatie te verwerken, en die informatie vervolgens te gebruiken bij een reeks handelingen die dienen om een probleem op te lossen. Vooral het

10 1 een andere kijk op adhd en add 15 laatste gedeelte van de executieve functies het plannen en structureren, dus in de juiste volgorde zetten van daden of woorden merken we op, maar die hangen weer samen met de eerste twee stappen. Ook andere problemen, zoals beperkt visueel-ruimtelijk inzicht, kunnen een rol spelen bij aandachtsproblemen. Een kind dat geen overzicht heeft, kan naar boven gaan om zijn schoenen te zoeken, maar niet weten hoe hij daar systematisch naar zijn schoenen moet zoeken, omdat hij geen mentaal beeld van zijn kamer heeft. Daarom gaat hij bij zijn bed zoeken, maar vindt hij daar niets. Vervolgens raakt hij afgeleid omdat het geen voorstelling heeft van de andere plekken waar de schoenen zouden kunnen liggen. Deze voorbeelden maken wel duidelijk dat de diagnose add of adhd helemaal niet zo eenvoudig te stellen is. Onoplettendheid is het zichtbare symptoom, maar het probleem is geworteld in onderliggende elementen zoals motorische planning en structureren, overreactiviteit en visueel-ruimtelijke problemen. Culturele verwachtingen Over de oorzaken van ad(h)d bestaan verschillende theorie - en. Sommige onderzoekers hebben onlangs gesteld dat het niet meer is dan een normaal verschil tussen individuen, dat vroeger een evolutionair voordeel bood aan mensen die in hun omgeving zeer actief en reactief moesten zijn. Uiteraard kan het een bezoeking zijn om in een klaslokaal te zitten, waar je stil moet zitten aan een tafeltje, je aandacht moet richten op de docent, alles in je moet opnemen wat hij zegt, en daarover nadenken terwijl jij iemand bent die alles opmerkt en de behoefte heeft om elke paar minuten op te springen om dingen te gaan ontdekken. Omdat bij veel meer jongens dan meisjes adhd wordt vastgesteld, is dit verschil wel toegeschreven aan onze lange evolutionaire geschiedenis. Het was de rol van de man

11 16 adhd onder controle om te gaan jagen in een gevaarlijke omgeving, zodat hij elke dag voedsel voor zijn gezin kon verzamelen. In de moderne geïndustrialiseerde samenleving ligt steeds minder nadruk op activiteiten in de buitenlucht en wordt meer verwacht op het gebied van stilzitten, je concentreren en aandacht opbrengen in een klaslokaal of op kantoor. Zelfs amusement en spelletjes zijn tegenwoordig passiever, zoals zittend gamen achter de computer. Het is duidelijk dat culturele verwachtingen en kansen moeten worden meegenomen in een definitie van adhd. Zoals we later uitvoerig zullen bespreken, is een van de doelstellingen van dit boek om kinderen te helpen om flexibel en passend om te gaan met de eisen die verschillende omgevingen aan hen stellen, zoals je zeer actief opstellen en op alle signalen letten, maar ook georganiseerd zijn tijdens sporten, dansen of kamperen; en je gerichter concentreren en rustig zijn tijdens het luisteren naar een docent die een verhaal vertelt of opdrachten geeft. Er wordt ook gedacht dat bepaalde zenuwbanen een rol spelen bij adhd biologische aanleg dus. Volgens recent neurowetenschappelijk onderzoek spelen de frontaalkwabben van de hersenen een rol bij adhd met name de prefrontale cortex terwijl fundamentele problemen rond veel executieve functies (zoals structureren en plannen) in de prefrontale cortex en de frontaalkwabben huizen. Andere onderzoekers beweren dat ook het cerebellum een rol speelt. Dit onderzoek is nog bezig. Maar welke kant het ook uitgaat: kinderen met deze diagnose kunnen hun voordeel doen met een zorgvuldige analyse van hun persoonlijke profiel en aandacht voor de sterke en zwakke punten die ten grondslag liggen aan hun hyperactiviteit of aandachtstekort. In de volgende hoofdstukken beschrijven we manieren om hiervoor een programma samen te stellen.

12 2 Een allround-benadering Het programma dat we gaan beschrijven voor adhd, add en allerlei andere vormen van aandachtsproblemen, inclusief problemen die niet eens volledig voldoen aan de criteria voor adhd of add, is gericht op het versterken van alle afzonderlijke vermogens die de aandacht, oplettendheid en concentratie bevorderen. Bij deze benadering worden geen medicijnen gebruikt. Er is een kleine groep kinderen en volwassenen die baat hebben bij medicijnen, maar je kunt heel veel doen voordat je serieus medicijnen gaat overwegen. Ik hanteer in mijn praktijk altijd een proefperiode van zes tot twaalf maanden voor deze allround-benadering voordat ik overweeg om een patiënt te verwijzen voor psychofarmaca. Naar mijn mening is deze proefperiode de belangrijkste eerste stap. Deze sluit het gebruik van medicijnen niet uit, maar door adhd en add op een allround-manier te benaderen, wordt duidelijk dat er veel kinderen zijn die helemaal geen pillen nodig hebben. Als er in het kader van onze allround-benadering op een bepaald moment medicijnen worden voorgeschreven, is dat doorgaans een lage dosering en voor een korte periode. Als we een aantal van de vermogens die verband houden met aandachtsproblemen kunnen versterken, maar het kind evengoed blijft kampen met bepaalde problemen, dan kan een lage dosis medicijnen gedurende een korte periode goede diensten bewijzen, totdat de andere vermogens zich zodanig hebben ontwikkeld dat het kind volledige concentratie en aandacht kan opbrengen.

13 18 adhd onder controle Een van mijn zorgen over medicijnen, afgezien van bekende bijwerkingen als onrust, slapeloosheid en overgewicht, is dat ze veel kinderen beperken in hun emotionele spectrum, in hun percepties. Hun creativiteit of gevoel voor humor neemt soms af. Ook al kunnen ze zich beter concentreren, de medicijnen versmallen hun blikveld. Daarmee wil ik niet zeggen dat er geen kinderen zijn die medicijnen nodig hebben. Maar in de regel adviseer ik om ten minste een half of heel jaar te werken aan de onderliggende kernproblemen en te zien hoeveel vooruitgang je kunt boeken voordat je medicijnen overweegt. Als je in het eerste halfjaar vooruitgang begint te boeken met deze kernproblemen, en ziet dat je kind beter kan opletten en zich concentreren, dan verloopt diens ontwikkeling op een gezondere manier. Zeven hoofddoelen In de volgende hoofdstukken bespreken we alle onderdelen van onze allround-interventie voor add en adhd in detail. Ik geef alvast een kort overzicht. 1. De motoriek verbeteren. Hierbij werken we aan het fundamentele vermogen van het kind om op een gezonde, bij zijn leeftijd passende manier zijn zenuwstelsel te gebruiken en zijn lichaam onder controle te houden. Hierbij gaat het om evenwichtsgevoel, coördinatie, beweging, de integratie van linkeren rechterlichaamshelft, hand-oogcoördinatie, fijne en grove motoriek, enzovoort. 2. Het kind helpen om zijn handelingen en gedachten te plannen en structureren. Zoals ik al zei, hebben vrijwel alle kinderen met aandachtsproblemen moeite met structureren. Zulke kinderen vinden het moeilijk om mee te doen aan een spelletje schatzoeken met een reeks aanwijzingen, of een hindernisbaan te door-

14 2 een allround-benadering 19 lopen waarin ze meerdere motorische handelingen op volgorde moeten uitvoeren. Als ze ouder zijn, zijn ze wellicht niet in staat om zich te houden aan de ingewikkelde voorschriften voor het schrijven van een opstel. Bij motorische planning en structureren, en bij structureren in het algemeen, speelt ook verbaal structureren een rol, evenals reageren op visuele signalen en visueel structureren. 3. De reactie van een kind afstemmen op prikkels. Veel kinderen met adhd of add ondervinden problemen bij het verwerken van prikkels. Sommigen hebben prikkelhonger, terwijl anderen juist sensorisch overreactief zijn in elk geval voor bepaalde prikkels en voortdurend worden afgeleid door de prikkels in hun omgeving. Sommige kinderen zijn overreactief op beweging van hun eigen lichaam, zodat door de ruimte bewegen op een schommel hen te sterk prikkelt. Of ze hebben juist een grote behoefte aan springen, ronddraaien, wiebelen en dansen. Hierbij gaat het dus om het unieke profiel van een kind. Het doel is om te leren hoe het kind op een meer gepaste manier kan reageren op zintuiglijke ervaringen en daarbij kalm en aandachtig kan blijven. 4. Reflectief denken. Het vierde doel is om kinderen te helpen om hun intellectuele vermogens verder te ontwikkelen. We helpen een kind om vorderingen te maken van nadenken over zijn daden tot echte zelfreflectie. Iemand die reflectief denkt, kan zeggen: Jee, dat is een lastige opgave voor mij. Laat ik mezelf maar een paar geheugensteuntjes geven. Mensen die reflectief kunnen denken, weten wat hun sterke en zwakke punten zijn en kunnen hun plannen daarop afstemmen. Dit vermogen ondersteunt de concentratie, oplettendheid en aandacht bij alle activiteiten thuis en op school. 5. Zelfvertrouwen opbouwen. Bij velen die zich niet in staat voelen om hun aandacht en activiteitsniveau te sturen, kan angst

15 20 adhd onder controle ervoor zorgen dat ze nog sneller afgeleid raken en vergeetachtig worden. Wanneer je in de rats zit over een werkstuk of over je huiswerk, is het gemakkelijk om je kop in het zand te steken. Zoals een kind tegen me zei: Ik zet het gewoon uit mijn hoofd en denk er niet aan. Ik denk gewoon aan de boom die buiten staat. Ik denk over wat ik nu aan het doen ben. Ik denk niet aan morgen. Ik denk niet aan het proefwerk. Moeite met aanwijzingen opvolgen en opletten kan ervoor zorgen dat een kind zich schuldig voelt en denkt dat het niets kan. Daarom moet elke allround-benadering een kind het gevoel bezorgen dat het wél iets kan en dingen zelf in de hand heeft. 6. De gezinsdynamiek verbeteren. De gezinsdynamiek levert een belangrijke bijdrage, niet alleen aan het leren omgaan met emoties, maar ook aan de manier waarop mensen al hun andere vermogens ontwikkelen. Neem nu het vermogen tot reflectief denken. Wanneer een kind van drie of vier Mama, ik wil naar buiten zegt, en de moeder zegt ja of nee, dan moedigt ze het denken niet aan. Maar als vader of moeder vraagt waarom het kind naar buiten wil, moet het opeens een logisch antwoord geven. Dan zegt het bijvoorbeeld: Omdat ik wil spelen. Waarom wil je dan buiten spelen, in plaats van binnen? Omdat de glijbaan buiten staat. In sommige gezinnen gebeurt dit vanzelf, en in andere niet. Ook het vermogen om de juiste volgorde te bepalen of structuur aan te brengen, wordt beïnvloed door de gezinsdynamiek. Als vader of moeder in de buurt is om bij de hand te pakken en mee te voeren naar de koelkast of om samen met een kind een uitgebreide treinbaan neer te zetten, bevordert dat het vermogen om te structureren en zich langdurig te concentreren. Een kind, zelfs een snel afgeleide peuter, zal door die oefening in structureren en concentratie beter leren opletten. De gezinsdynamiek, het geduld van de ouders, en de wijze waarop ze met hun kinderen omgaan, kunnen er dus in belangrijke mate aan bijdragen dat een kind leert om aandachtig te zijn.

16 2 een allround-benadering Een gezonde omgeving. De fysieke omgeving van het kind is ook van wezenlijk belang. Zo zal een omgeving met veel lawaai en drukte een overreactief kind waarschijnlijk overspoelen, waardoor het snel afgeleid raakt. We hebben ook ontdekt dat giftige stoffen, niet alleen lood een bekende gifstof maar ook andere, de zogenaamde endocrine-verstoorders, en nog meer stoffen die schadelijk zijn voor de werking van het zenuwstelsel, in de voeding en de fysieke omgeving aanwezig kunnen zijn. Daarbij kun je denken aan de invloed van verfdampen of andere producten die een kind kan opeten of inademen, die zijn prikkelbaarheid of afleidbaarheid kunnen vergroten. De rol van ouders en verzorgers In latere hoofdstukken zullen we voorbeelden geven van manieren waarop ouders en verzorgers kunnen bijdragen aan elk van deze zeven aspecten van een allround-benadering. Maar eerst willen we het hebben over een paar algemene aspecten van de omgang tussen volwassenen en kinderen die een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan aandachtsproblemen, en hoe je die constructiever kunt maken. Sommige baby s en kinderen lijken alleen te communiceren in de vorm van korte, telegrafische uitbarstingen, en niet in een lange reeks signalen over en weer. Sommige ouders reageren op deze korte, op zichzelf staande uitingen door net zo gefragmenteerd te worden als het kind. Ze springen van de hak op de tak in de communicatie met hun kind, en proberen geen langere gesprekken te voeren. Sommigen raken daardoor gefrustreerd en laten het kind dan maar alleen spelen. Andere ouders proberen het kind op een overdreven manier te controleren, wat ervoor kan zorgen dat het kind rigide wordt. Zo n kind lijkt zich te concentreren, maar er is geen echte, gezamenlijke aandacht geen spontane dialoog, geen werkelijke

17 22 adhd onder controle betrokkenheid van het kind. Aandacht afdwingen kan leiden tot woede-uitbarstingen of opstandigheid die een eind maken aan eventuele gezamenlijke activiteiten. Zowel de afwijkingen in de natuurlijke ontwikkeling van een kind als de eigenschappen van de verzorger (inclusief bijkomende problemen van de verzorger zelf) kunnen zorgen voor het ontstaan van een dergelijk patroon. Het ontbreken van consequente mogelijkheden voor communicatie en interactie met volwassenen kan ervoor zorgen dat kinderen in zichzelf gekeerd raken of zich verliezen in hun eigen interesses en minder aandacht hebben voor anderen. Diezelfde kinderen kunnen echter gemakkelijk worden uitgedaagd tot interactie en concentratie als dat gebeurt in een rustige omgeving in een kleine groep, met een geduldige ouder of docent. Zoals we al eerder hebben gezegd, kan aandachtstekort ook verband houden met angst en vermijdingspatronen. Chaotische gezinnen, of gezinnen waarin harde en negatieve kritiek op elkaar wordt gegeven, kunnen beslist invloed hebben, en ervoor zorgen dat kinderen zich terugtrekken en depressief worden. Wanneer het gezin en de verzorgers het kind veel mogelijkheden bieden voor zelfregulering, interactie en betrokkenheid, wordt het aandachtstekort bij het kind meestal veroorzaakt door een of meerdere onderliggende problemen met het verwerken van zintuiglijke ervaringen, motorische planning en structureren, intellectuele vaardigheden en de fysieke omgeving van het kind. Die worden in de volgende hoofdstukken allemaal besproken. Als je gaat werken aan de versterking van elk van deze gebieden, is het zinvol om algemene principes te hanteren. Allereerst is het belangrijk om bij het spelen met een kind of bij het betrekken van een kind bij een gezamenlijke activiteit, je te voegen naar het tempo van het kind. Als het actiever is, probeer dan met het kind mee te bewegen. Als het langzamer is, en een meer afwezige indruk maakt, ga dan mee in zijn trage ritme.

Behandelgids ADHD bij volwassenen, cliëntenwerkboek

Behandelgids ADHD bij volwassenen, cliëntenwerkboek Behandelgids ADHD bij volwassenen, cliëntenwerkboek een programma voor cognitieve gedragstherapie Steven A. Safren, Susan Sprich, Carol A. Perlman, Michael W. Otto UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Oorspronkelijke

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: Wat kun je zelf doen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog Juni 2012 eerste

Nadere informatie

ADHD Recente inzichten

ADHD Recente inzichten ADHD Recente inzichten Frans Loman Kinder- en jeugdpsychiater 21 oktober 2016 Symposium ADHD 1 Wat is ADHD We weten het niet precies De oorzaken zijn nog onbekend We weten nog niet echt wat de beste aanpak

Nadere informatie

Help je kind zelfvertrouwen te ontwikkelen

Help je kind zelfvertrouwen te ontwikkelen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: help je kind zelfvertrouwen te ontwikkelen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

Gefeliciteerd, je hebt ADHD!

Gefeliciteerd, je hebt ADHD! Gefeliciteerd, je hebt ADHD! Eerste druk, augustus 2012 2012 Petra van der Burg-Jansen Illustrator: Roel van Gestel Kaft: Denise Kennedy van Dam & Roel van Gestel Voorwoord: Mw. E. Chatrou, kinder- en

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Hoogbegaafdheid en onderpresteren

Hoogbegaafdheid en onderpresteren Hoogbegaafdheid en onderpresteren Onderwijs Praktijk Texel Hoogbegaafdheid en onderpresteren Veel kinderen weten niet dat leren leuk kan zijn en weten niet wat ze nodig hebben om zich minder ellendig te

Nadere informatie

Slagen als onderhandelaar

Slagen als onderhandelaar Slagen als onderhandelaar Lessen voor succesvolle deals Michael Watkins UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Oorspronkelijke titel:. Shaping the Game. The New Leader s Guide to Effective Negotiating. Boston: Published

Nadere informatie

General information of the questionnaire

General information of the questionnaire General information of the questionnaire Name questionnaire: Adult Temperament Questionnaire Original author: Rothbart, Ahadi, & Evans Translated by: Hartmann & Rothbart Date version: 2001 Language: Nederlands

Nadere informatie

Het Dansende dierenbos

Het Dansende dierenbos Het Dansende dierenbos Kinder-yoga op muziek Jasper Merle & Hester van Toorenburg SPECTRUM over yoga, kinderen & dit boek In Het dansende dierenbos komen dieren, muziek en yoga samen. Er kan worden gedanst,

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Train. Randy Kulman. je brein. en benut je. Tips & tools. executieve functies te versterken

Train. Randy Kulman. je brein. en benut je. Tips & tools. executieve functies te versterken Randy Kulman Train je brein en benut je talenten Tips & tools voor tieners om executieve functies te versterken Train je brein en benut je talenten Tips & tools voor tieners om executieve functies te versterken

Nadere informatie

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren Bouwen aan zelfvertrouwen Jeugd 1. Weerbaarheidstrainingen voor kinderen Heeft uw kind moeite met voor zichzelf op te komen? Of is uw kind wellicht te weerbaar?

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Leer- en leesproblemen

Leer- en leesproblemen Visuele training voor Leer- en leesproblemen De enige manier om informatie op te nemen is via onze zintuigen. De informatie op school/werk wordt tegenwoordig voor het overgrote deel visueel aangeboden

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

Kinderen met slaapproblemen

Kinderen met slaapproblemen Kinderen met slaapproblemen Een werkboek voor ouders Ruttien Schregardus BOOM Inhoud Voorwoord 7 1 Inleiding 11 Hoe kan dit werkboek gebruikt worden? 12 Tellen 1 14 2 Adviezen voor de eerste week overdag

Nadere informatie

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009 Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen Rob Neyens 22.10.2009 Programma 1. Theorie: wat is autisme? 1.1 Buitenkant 1.2 Binnenkant 2. Praktijk: hoe omgaan met autisme? 2.1 Remediëren 2.2 Compenseren

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Ontwikkelingsrisico s bij het opgroeien met triple X

Ontwikkelingsrisico s bij het opgroeien met triple X Ontwikkelingsrisico s bij het opgroeien met triple X Hanna Swaab Sophie van Rijn Suus van Rijn Hanna, Sophie en Suus werken op de afdeling orthopedagogiek van de universiteit Leiden en op het Ambulatorium.

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Bevriend met Bram of met een autist

Bevriend met Bram of met een autist Bevriend met Bram of met een autist Eerste druk, januari 2010 2010 Nanno Ymus isbn: 978-90-484-0990-7 nur: 283 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl De namen, plaatsen en gebeurtenissen

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V Executieve vaardigheden Welkom! Nancy Lussing Even voorstellen 25 jaar voor de klas (speciaal en regulier) 10 jaar achterin de klas Ondersteuning algemeen Coördinator masterclass

Nadere informatie

AGRESSIE EN WEERBAARHEID. Overzicht Elementen Training

AGRESSIE EN WEERBAARHEID. Overzicht Elementen Training AGRESSIE EN WEERBAARHEID Overzicht Elementen Training Voorwoord Hier is een overzicht van Agressie en Weerbaarheid Wat leuk dat je interesse hebt in onze training Agressie en Weerbaarheid! In deze training

Nadere informatie

Bibliotheek Mysterie

Bibliotheek Mysterie Bibliotheek Mysterie Eerste druk, 2014 2014 Nicole van Oudheusden isbn: 9789048432257 nur: 284 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Mijn parachute Mijn doelstellingen Doelstellingen voor zes maanden. Doelstellingen voor drie tot vijf jaar. Doelstellingen voor het leven

Mijn parachute Mijn doelstellingen Doelstellingen voor zes maanden. Doelstellingen voor drie tot vijf jaar. Doelstellingen voor het leven Mijn parachute De vaardigheden waaraan ik de voorkeur geef Mijn beste overdraagbare vaardigheden 4. 5. 4. 5. Mijn ideale woonomgeving Mijn interessegebieden Mijn doelstellingen Doelstellingen voor zes

Nadere informatie

Bent u Stressbestendig?

Bent u Stressbestendig? Bent u Stressbestendig? Het E- book geschreven door een professional, zijn remedies worden al vanaf het begin gebruikt voor stressbestendigheid, dit zijn de enige remedies die zullen helpen voor u succes

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Hooggevoelige kinderen. Joke Klein Ikkink 27 maart 2014

Hooggevoelige kinderen. Joke Klein Ikkink 27 maart 2014 Hooggevoelige kinderen Joke Klein Ikkink 27 maart 2014 Programma Voorstellen Uitleg hooggevoeligheid deel 1 Oefening Uitleg hooggevoeligheid deel 2 Vragen Programma Voorstellen Uitleg hooggevoeligheid

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Bijlage 4b: Zelf-rapportage vragenlijst over aandachtsproblemen en hyperactiviteit voor volwassenheid en kindertijd

Bijlage 4b: Zelf-rapportage vragenlijst over aandachtsproblemen en hyperactiviteit voor volwassenheid en kindertijd Bijlage 4b: Zelf-rapportage vragenlijst over aandachtsproblemen en hyperactiviteit voor volwassenheid en kindertijd Zelf-rapportage vragenlijst over aandachtsproblemen en hyperactiviteit voor volwassenheid

Nadere informatie

Behandelgids ADHD bij volwassenen, therapeutenhandleiding

Behandelgids ADHD bij volwassenen, therapeutenhandleiding Behandelgids ADHD bij volwassenen, therapeutenhandleiding een programma voor cognitieve gedragstherapie Steven A. Safren, Carol A. Perlman, Susan Sprich, Michael W. Otto UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Oorspronkelijke

Nadere informatie

Fysiotherapie voor kinderen. Afdeling Fysiotherapie

Fysiotherapie voor kinderen. Afdeling Fysiotherapie 00 Fysiotherapie voor kinderen Afdeling Fysiotherapie 1 Spelenderwijs ontwikkelen kinderen hun zintuigen en motoriek. Meestal gaat dat goed en bijna ongemerkt. Maar bij sommige kinderen duurt het langer

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD?

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? Wat betekent ADHD? ADHD staat voor attention deficit hyperactivity disorder. Er wordt vermoed dat kinderen ADHD hebben wanneer het voor hen moeilijk is om stil te zitten, aandachtig

Nadere informatie

Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking. Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016

Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking. Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016 Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016 Esther Glas Sandra Segers OUDERSCHAP Stelling 1 Mensen met een verstandelijke

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

& z o r g v e r b r e d i n g

& z o r g v e r b r e d i n g Zelfbeeld en zelfvertrouwen bij jonge kinderen 1 3 sociaal- emotionele ontwikkeling & z o r g v e r b r e d i n g Aangeboren of aangeleerd? José In dit artikel Kuijsters staan we stil bij de vraag, of

Nadere informatie

Slagen als leidinggevende

Slagen als leidinggevende Slagen als leidinggevende Lessen voor een succesvolle carrièrestap Michael Watkins UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Oorspronkelijke titel: The First 90 Days Critical Success Strategies for New Leaders at All Levels.

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Zeer moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een zeer moeilijk lerend kind

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Zeer moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een zeer moeilijk lerend kind Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Zeer moeilijk lerend Uitleg over het leven van een zeer moeilijk lerend kind Inhoudsopgave Wat betekent het dat uw kind zeer moeilijk lerend

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Visie (Pedagogisch werkplan)

Visie (Pedagogisch werkplan) Visie (Pedagogisch werkplan) Gastouderopvang De Krummeltjes stelt zich tot doel om een omgeving te bieden waarin kinderen kunnen opgroeien tot zelfstandige en evenwichtige mensen met respect voor anderen

Nadere informatie

Registratieformulier medicatie bij ADHD

Registratieformulier medicatie bij ADHD Bijlage 6 Registratieformulier medicatie bij ADHD Protocol ADHD bij verslaving 99 Registratieformulier medicatie bij ADHD Naam patiënt: Naam voorschrijvend behandelaar: Geneesmiddel: Datum: Dosering:

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen Omgaan met spanning Inleiding: Iedereen krijgt in het leven te maken met spanning. Bij competitiesporten komt dit extra tot uiting: er is de druk om te presteren, de tegenstander om te verslaan, de reactie

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD ADHD groeit mee Babypeuter Lagere school Puberadolescent Babypeuter Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD Geboorte zuigeling - peuter Al hyperactief van in de buik Moeilijke baby : Verhoogd activiteitsniveau

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen

Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen Inleiding psycho-educatie ASS bij volwassenen Dit is de inleiding van de psycho-educatie modules. Aan de hand van deze modules geven we meer informatie over hoe autismespectrumstoornissen (ASS) zich uiten

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde Overbelasting Mindfulness Theorie Praktijk (aanpassingen) Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Welkom op de ouderavond!

Welkom op de ouderavond! Welkom op de ouderavond! ROTS & WATER Heiloo, 20 januari 2016 Mary van Doorn Rots en Water trainer HVO-leerkracht obs Meander Programma Rots & Water 20.10 20.30 Opening: Wie ben ik? Wat doe ik? 20.10 20.30

Nadere informatie

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht 1. Welke associaties heeft u bij het begrip Autisme? Contactgestoord, nemen geen initiatief. Beperkt in het sociaal wenselijk gedrag, grotere behoefte aan

Nadere informatie

Klachten na een hersenschudding algemene informatie

Klachten na een hersenschudding algemene informatie Een hersenschudding ontstaat door een klap op het hoofd, bijvoorbeeld bij een ongeluk. Je wordt duizelig of raakt bewusteloos. Meestal duurt het enige tijd voor de hersenen hiervan herstellen. Zolang de

Nadere informatie

De macho en het muurbloempje

De macho en het muurbloempje Onderwijsbehoefte Zorgverbreding Team De macho en het muurbloempje Tamara Wally Over de auteur Tamara Wally, MSc. is onderwijs- en ontwikkelingspsycholoog. Zij is werkzaam bij de CED- Groep. Zij geeft

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

]Zelf oplossingen bedenken

]Zelf oplossingen bedenken Bianca E. Boyer, Marije Kuin, Saskia van der Oord ]Zelf oplossingen bedenken WERKBOEK Dit werkboek is van:... D/2014/45/276 978 94 014 1840 9 nur 770 Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek

Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek Iedereen heeft zo zijn eigenaardigheden. Echter, soms heeft iemand extreme persoonlijke eigenschappen en vertoont hij hinderlijk gedrag. Dit kan zo ernstig zijn dat

Nadere informatie

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst,

Nadere informatie

Omgaan met afleiding. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

Omgaan met afleiding. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 Omgaan met afleiding N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

PAD informatie voor ouders

PAD informatie voor ouders PAD informatie voor ouders De Kiem Roelofarendsveen, januari 2015 Beste ouders/verzorgers, Hierbij willen we u graag informeren over het PAD leerplan, dat bij ons op de Kiem gebruikt wordt om het sociaal

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en Peuters spelender wijs! Een praktische verdiepingscursus voor pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven De ontwikkeling van jonge kinderen gaat snel. Ze zijn altijd op ontdekkingstocht

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Ivo Mijland en Petra Nijdam

Ivo Mijland en Petra Nijdam Inleiding 7 De hele schooldag lang communiceren docenten en leerlingen met elkaar. Non-verbaal en verbaal, in de klas en buiten de klas. Vaak is die communicatie niet gepland. Maar soms gaat de docent

Nadere informatie

WAAROM VOORLEZEN? VOORWOORD WANNEER VOORLEZEN?

WAAROM VOORLEZEN? VOORWOORD WANNEER VOORLEZEN? VOORLEESTIPS VOORWOORD Kinderen vinden voorlezen meestal fijn. Ook grote kinderen die zelf al kunnen lezen houden van voorlezen. Volwassenen hebben er mooie herinneringen aan: de mooie voorleesboeken,

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen 1. Kijkt veel naar andere kinderen. 1. Kan speelgoed met andere kinderen 1. Zoekt contact met andere kinderen 1. Kan een emotionele

Nadere informatie

ADHD - MONITOR. Voornaam, naam en geboortedatum van het kind : CLB-medewerker :

ADHD - MONITOR. Voornaam, naam en geboortedatum van het kind : CLB-medewerker : Signaallijst 1 : Lichamelijk functioneren Gezondheid Astma Epilepsie Eczeem Allergie Diabetes Zintuiglijke ontwikkeling Gezicht Gehoor Slaap Slaappatroon Hoeveelheid slaap Voeding Voedingspatroon Variatie

Nadere informatie

Interessen: Wat vind ik leuk?

Interessen: Wat vind ik leuk? Interessen: Wat vind ik leuk? Opdracht 1: Zet een kruisje bij de punten die je leuk vindt om te doen. Omcirkel vervolgens drie punten die je het allerleukst vindt om te doen. Ik vind het leuk om iets van

Nadere informatie

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn AUTISME EN CONFLICTHANTERING Anneke E. Eenhoorn UITGANGSPUNT UITGANGSPUNT DRIE VOORBEELDEN Rosa van 8 jaar. Na een ogenschijnlijk gewone dag op school, haalt ze fel uit Mike van 11 jaar. Na een kleine

Nadere informatie

Compaen pakt aan.

<prikkelaar toevoegen> Compaen pakt aan. Compaen pakt aan. Ik weet hoe ik jou kan bereiken Versterk je leerkracht: Hoe bereik ik de kinderen in mijn klas? 19 maart 2014 Jelte van der Kooi trainer/ adviseur schoolbegeleider

Nadere informatie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Proudy Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Wat is psychomotorische kindertherapie? Pmkt is een vorm van kindertherapie bedoeld voor kinderen die vast lopen in hun ontwikkeling en dat in hun gedrag

Nadere informatie

Eerste druk, 2013 2013 Arinka Linders AVI E5 M6 Illustraties: Michiel Linders

Eerste druk, 2013 2013 Arinka Linders AVI E5 M6 Illustraties: Michiel Linders Leo Leeuwtje Eerste druk, 2013 2013 Arinka Linders AVI E5 M6 Illustraties: Michiel Linders isbn: 9789048431052 nur: 282 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Communiceren doe je met zijn tweeën Deze folder is bedoeld voor de goedhorenden die in hun omgeving iemand kennen die slechthorend is, en voor slechthorenden

Nadere informatie