Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download ""

Transcriptie

1 WOORD VOORAF Via deze weg wil ik iedereen bedanken die hun medewerking verleend hebben aan het tot stand komen van deze scriptie. Allereerst wil ik de stageplaats Accare bedanken omdat ze me de kans geboden hebben om mijn stage bij het Universitair Centrum voor Kind- en Jeugdpsychiatrie te lopen. Speciale dank gaat hierbij uit naar de heer Harry Klingenberg, de heer Henk Rothe en mevrouw Kit Vanmechelen. Verder wil ik hierbij ook de leden van de systeemgroep bedanken voor hun collegialiteit, vriendelijkheid, steun en uitleg. Bedankt Laura, Iris, Joris, Pascale en Robert- Jan. Daarnaast wil ik ook nog alle andere medewerkers van Accare bedanken voor hun spontane hulp en de fijne werksfeer die ik tijdens mijn stage mocht ondervinden. Mijn welgemeende dank gaat uit naar de Hanzehogeschool in Groningen en de Hogeschool Limburg in Hasselt die me de mogelijkheid boden om deel te nemen aan het Socratesprogramma. Eveneens bedank ik mevrouw Gryt Pebesma voor haar persoonlijke supervisie tijdens mijn stage en de deskundige wijze waarop zij dit gedaan heeft. Daarnaast wil ik graag mijnheer André Verstraelen bedanken voor de begeleiding vanuit Hasselt. Ik dank de coördinator buitenlandse stage, mevrouw Ilse Vanderstukken, met het actief helpen zoeken en regelen van de buitenlandse stageplaats en de docenten van de Hogeschool Limburg Hasselt voor hun morele steun bij het volbrengen van mijn stage in Nederland. Ook dank ik de klas van het tweede jaar Maatschappelijk Werk & Dienstverlening van de Hanzehogeschool voor hun vriendschap. Daarnaast wil ik ook mijn docent van de Hanzehogeschool, Jelte Brandsma, bedanken voor zijn theoretische en praktische ondersteuning tijdens de methodieklessen. Ten slotte wil ik mijn ouders, broers, familie, vrienden en vriendin bedanken voor hun steun en het geloof dat ze in mij hadden voor deze buitenlandse stage. Bedankt mama, papa, Timothy, Jonathan, Jeremy, bomma en bompa, Joris en ouders, Wim, Kristel, Kimberley en vele anderen. Joachim Ramaekers Mei

2 INHOUDSOPGAVE 2

3 3

4 4

5 5

6 6

7 7

8 LIJST MET GEBRUIKTE AFKORTINGEN Afkortingen ADD ADHD CD DSM-IV GTS LOM MBD ODD PDDNOS PMT PPT UCKJP ZMLK Attention Deficit Disorder Attention Deficit-Hyperactivity Disorder Conduct Disorder, (antisociale) gedragsstoornis Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders het Syndroom van Gilles de la Tourette Onderwijs voor Leer- en OpvoedingsMoeilijkheden, vorm van speciaal onderwijs Minimal Brain Damage Oppositional Defiant Disorder, oppositioneel-opstandige gedragsstoornis Pervasieve ontwikkelingsstoornis Niet Anders Omschreven (met inbegrip van Atypisch autisme) (Pervasive Developmental Disorder Not Otherwise Specified (Including Atypical Autism)) Psychomotorische therapie Praktisch Pedagogische Thuishulp Universitair Centrum voor Kind- en Jeugdpsychiatrie Onderwijs voor Zeer Moeilijk Lerende Kinderen, vorm van speciaal onderwijs Gespecialiseerde begrippen of vakjargon Co-morbiditeit Contra-indicatie Epidemiologisch Indicatie Multimodale therapie Psychofarmacologische behandeling Time-out Het tegelijkertijd voorkomen van twee of meerdere stoornissen Aanwijzing die een bepaalde behandelvorm in de weg staat Betrekking hebbend op een epidemie, d.i. een besmettelijke ziekte die zich zeer snel en op grote schaal verspreidt Aanwijzing voor het toepassen van een bepaalde behandelvorm Therapie waarbij verschillende behandelvormen gecombineerd worden Behandeling met medicatie Manier van straffen waarbij het kind even afgezonderd wordt 8

9 INLEIDING Mijn stage heb ik gelopen op Accare, de Stichting Universitaire en Algemene Kinder- en Jeugdpsychiatrie Noord-Nederland. Ik heb participerende taken gekregen op de divisie van het Universitair Centrum voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie, meerbepaald op de kinderkliniek en de polikliniek. Daar ben ik meermaals in contact gekomen met ADHD en de verschillende behandelvormen. Waar ik in deze thesis op zoek wil naar gaan is de invloed van omgevingsfactoren op de behandeling van een kind met ADHD. In het theoretisch gedeelte van mijn eindwerk geeft ik eerst een beeld van ADHD. Ik geef een omschrijving ADHD en beschrijf de kenmerken, vormen en oorzaken van ADHD. In het tweede hoofdstuk laat ik zien welke de veel voorkomende behandelvormen zijn voor ADHDkinderen die in het behandelingscircuit terecht komen. Hierin beschrijf ik eerst de drie meest voorkomende behandelvormen, namelijk medicatie, gedragstherapie en psycho-educatie. Vervolgens vermeld ik ook gezinstherapie, (video)hometraining en enkele andere behandelmogelijkheden. In het derde hoofdstuk geef ik de invloed van omgevingsfactoren op de behandeling van een kind met ADHD. Eerst zullen de risico- en beschermingsfactoren in de omgeving van het kind aan bod komen die belangrijk zijn voor het verdere verloop van ADHD. Daarna zal besproken worden welke factoren in de omgeving de uitvoering van opvoedingsvaardigheden kunnen belemmeren. Ten slotte geef ik een overzicht van de indicaties en contra-indicaties bij enkele behandelvormen waarbij de ouders betrokken worden. Omgevingsfactoren bepalen of een bepaalde behandelvorm is aangewezen of niet. In het praktisch gedeelte geef ik allereerst een beschrijving van de stageplaats. Vervolgens beschrijf ik het diagnostische onderzoek. Daarna schets ik het behandelaanbod van de polikliniek. Hierbij heb ik ook aandacht voor het aanbod van de systeemgroep. Vervolgens geef ik in een casus weer hoe men in de kinderkliniek gedurende mijn stageperiode een kind met ADHD en zijn ouders begeleid heeft. Het praktisch gedeelte besluit ik ten slotte met een eigen visie op de casus, en dit gekoppeld aan de centrale vraagstelling van deze thesis, nl. de invloed van omgevingsfactoren op de behandeling van een kind met ADHD. Uiteindelijk sluit ik deze thesis af met een algemeen besluit waarin ik ook enkele aanbevelingen doe voor beleid. 9

10 DEEL 1 THEORETISCH GEDEELTE DEEL 1 THEORETISCH GEDEELTE 10

11 Hoofdstuk 1: ADHD 1. Inleiding De centrale vraag in deze thesis is de invloed van omgevingsfactoren bij de behandeling van een kind met ADHD. Alvorens in te gaan op de behandelmogelijkheden en de invloed van omgevingsfactoren is het noodzakelijk eerst een duidelijk beeld te schetsen van wat ADHD is, welke de kenmerken, vormen en oorzaken van ADHD zijn. Ook de co-morbiditeit van ADHD met andere stoornissen komt aan bod omdat ADHD vaak in combinatie met andere stoornissen voorkomt. In dit hoofdstuk wordt eveneens nagegaan wie het risico loopt op het ontwikkelen van ADHD. Ten slotte wordt de diagnostiek beschreven. Een juiste diagnose stellen is namelijk noodzakelijk om te kunnen bepalen welke behandelvormen aangewezen zijn. 2. Begripsbepaling De afkorting ADHD staat voor Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Het syndroom wordt pas sinds 1988 algemeen aangenomen. Vroeger stond het ook bekend onder de naam MBD (Minimal Brain Damage/Dysfunction). Bij een EEG(Electro-Encefalo-Grafie)-onderzoek (onderzoek waarbij de hersenfunctie wordt onderzocht) bleek echter dat niet alle MBDkinderen een zichtbaar letsel hadden. Het psychiatrisch classificatiesysteem DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) van de APA (American Psychiatric Association) uit 1994 spreekt van ADHD als er, naar het oordeel van de arts/psychiater, sprake is van een zodanig disfunctioneren ten gevolge van symptomen op het gebied van aandachtstekort en/of hyperactiviteit/impulsiviteit dat het kind voldoet aan de criteria voor ADHD. 1 ADHD is in de DSM IV onderverdeeld bij de hoofdcategorie: stoornissen die meestal voor het eerst op zuigelingenleeftijd, kinderleeftijd of in de adolescentie gediagnosticeerd worden en bij de subcategorie: aandachtstekortstoornis en gedragsstoornissen. Tot voor enkele jaren werd ADHD gezien als een ontwikkelingsstoornis. Daarna werd het beschouwd als een gedragsstoornis. 1 BAERT, K., ADHD. Op één spoor? Uitgeverij Garant, Leuven Apeldoorn, 2002, p

12 3. Kenmerken van ADHD 3.1. DSM-IV kenmerken De DSM-IV hanteert als essentiële kenmerken voor ADHD de aanwezigheid van een niet bij de leeftijd passende (1) aandachtsstoornis, (2) hyperactiviteit en (3) impulsiviteit. Als criterium hanteert de DSM-IV dat tenminste zes van de negen in onderstaande lijst (met symptomen) samengevatte kenmerken voor aandachtsstoornis aanwezig dienen te zijn, en tenminste vier van de zes kenmerken voor hyperactiviteit-impulsiviteit. 1 Lijst van symptomen van ADHD volgens de DSM-IV: 2 a) Aandachtstekort a. slaagt er vaak niet in voldoende aandacht te geven aan details of maakt achteloos fouten in schoolwerk, werk of bij andere activiteiten; b. heeft vaak moeite de aandacht bij taken of spel te houden; c. lijkt vaak niet te luisteren als hij of zij direct aangesproken wordt; d. volgt vaak aanwijzingen niet op en slaag er vaak niet in schoolwerk, karweitjes af te maken of verplichtingen op het werk na te komen (niet het gevolg van oppositioneel gedrag of van het onvermogen om aanwijzingen te begrijpen); e. heeft vaak moeite met het organiseren van taken en activiteiten; f. vermijdt vaak, heeft een afkeer van of is onwillig zich bezig te houden met taken die langdurige geestelijke inspanning vereisen (zoals school- of huiswerk); g. raakt vaak dingen kwijt die nodig zijn voor taken of bezigheden (bijvoorbeeld speelgoed, huiswerk, potloden, boeken of gereedschap); h. wordt vaak gemakkelijk afgeleid door uitwendige prikkels; i. is vaak vergeetachtig bij dagelijkse bezigheden. 1 VERHULST, F.C., Inleiding in de kinder-en jeugdpsychiatrie, Uitgeverij Koninklijke Van Gorcum BV, Assen, 2002, p DELFOS, M.F., Kinderen en gedragsproblemen, Swets & Zeitlinger, p

13 b) Hyperactiviteit-Impulsiviteit Hyperactiviteit a. beweegt vaak onrustig met handen of voeten, of draait in zijn stoel; b. staat vaak op in de klas of in andere situaties waar verwacht wordt dat men op zijn plaats blijft zitten; c. rent vaak rond of klimt overal op in situaties waarin dit ongepast is (bij adolescenten of volwassenen kan dit beperkt zijn tot subjectieve gevoelens van rusteloosheid en gejaagdheid); d. kan moeilijk rustig spelen of zich bezig houden met ontspannende activiteiten; e. is vaak in de weer of draaft maar door ; f. praat vaak aan een stuk door. Impulsiviteit g. gooit het antwoord er vaak al uit voordat de vragen afgemaakt zijn; h. heeft vaak moeite op zijn/haar beurt te wachten; i. verstoort vaak bezigheden van anderen of dringt zich op (bijvoorbeeld mengt zich zomaar in gesprekken of spelletjes). Een symptoom wordt pas aanwezig geacht wanneer het gedrag interfereert met normaal functioneren en wanneer het niet passend is bij het ontwikkelingsniveau van het kind. 1 Andere criteria vermeld in de DSM-IV zijn: de stoornis moet tenminste zes maanden bestaan, en moet begonnen zijn vóór het zevende levensjaar; de symptomen moeten in twee of meer contexten aanwezig zijn (bijvoorbeeld op school en thuis), en de stoornis moet klinisch significante problemen geven of belemmering in sociaal functioneren of in het functioneren op school of op het werk. 1 VERHULST, F.C., Inleiding in de kinder-en jeugdpsychiatrie, Uitgeverij Koninklijke Van Gorcum BV, Assen, 2002, p

14 3.2. Stoornissen van aandacht en concentratie Vrijwel alle ADHD-kinderen hebben grote moeite hun aandacht bij dingen te houden, om zich te concentreren. Ze worden steeds van datgene waar ze mee bezig zijn (spel, huiswerk, andere taken) afgeleid door dingen die om hen heen gebeuren. Sommige kinderen kunnen hun gedachten zelfs niet bij een onderwerp houden, ook al is er geen sprake van afleiding. 1 Deze aandachtsmoeilijkheden maken ADHD-kinderen vooral op school tot lastpakken. Leerkrachten klagen dan ook vaak over deze kinderen als: ze letten nooit op, ze zijn dikwijls verstrooid, ze zitten te dagdromen, ze zijn steeds afgeleid. Deze problemen op het gebied van concentratie worden dikwijls nog verergerd als een ADHD-kind moeite heeft om het belangrijke van het onbelangrijke te onderscheiden. In de meeste situaties kunnen ADHD-kinderen zich moeilijk op een bepaalde taak concentreren. Maar als iets werkelijk hun aandacht te pakken heeft, is het soms heel moeilijk om hun aandacht op iets anders gericht te houden. Bij hun aandacht en concentratie gaat het als het ware om alles of niets, maar jammer genoeg uiteindelijk meestal om niets. Deze aandachts- en concentratiestoornissen vormen een zeer belangrijk onderdeel van het ADHD-syndroom. Volgens steeds meer onderzoekers vormen de aandachts- en concentratiestoornissen de kern van het hele ADHD-probleem. Interessant in dit verband is het feit dat de geneesmiddelen die het beste effect hebben op deze kinderen, vooral de aandacht en concentratie verbeteren Overbeweeglijkheid (Hyperactiviteit) De meeste ADHD-kinderen zijn overbeweeglijk. Dit veroorzaakt dikwijls ernstige problemen: ze zitten nooit stil, ze draven maar door, zelden zijn ze eens langere tijd rustig met hetzelfde bezig. Als ze echt heel flink hun best doen om op een stoel te blijven stilzitten, dan beweegt er nog van alles: vingers, voeten, gezicht Andere mensen worden er al zenuwachtig van als ze ernaar kijken. 1 COMPERNOLLE, T., DORELEIJERS, T., Zit stil! Handleiding voor het opvoeden van overbeweeglijke en gedragsmoeilijke kinderen, Lannoo, Tielt, 2002, p

15 Bij oudere kinderen die met veel moeite geleerd hebben hun beweeglijkheid te beheersen, valt vooral de ingehouden rust op. Zo n kind lijkt voor een buitenstaander rustig, maar als je hem beter bekijkt en hem beter leert kennen, merk je dat het kind zelden of nooit echt ontspannen is. Ouders die kunnen vergelijken met andere kinderen, vertellen dikwijls dat hun kind al heel onrustig was gedurende de zwangerschap, als baby of als kleuter. Sommige ADHD-kinderen zijn vrijwel altijd, onder alle omstandigheden, overbeweeglijk. Andere ADHD-kinderen kunnen zich een tijdje, zelfs enkele dagen achtereen, rustig houden in een goed gestructureerde situatie (bijvoorbeeld bij een strenge leerkracht). Ze worden pas echt overbeweeglijk in minder geordende situaties (zoals bijvoorbeeld op het speelplein, op straat, ) 3.4. Impulsiviteit Sommige ADHD-kinderen kunnen moeilijk vooraf plannen of de gevolgen van hun daden overzien. Ze handelen dikwijls ondoordacht en impulsief. Ze doen iets zodra het in hun hoofd opkomt, bijvoorbeeld plotseling de straat oversteken, van de hoogste trede van de trap springen, hardop antwoorden in de klas zonder hun beurt af te wachten, enzovoorts. Deze impulsiviteit kan het gevolg zijn van het feit dat deze kinderen niet goed in stappen vooruit kunnen denken of het belangrijke niet van het onbelangrijke kunnen onderscheiden. Volgens enkele onderzoekers is de impulsiviteit het gevolg van een minimale afwijking in de hersenen dat zorgt voor het afremmen, het dempen ( inhibitie in de vaktaal) van de activiteiten. Deze afwijking is weliswaar een kleinigheid, maar net genoeg om te maken dat de remmen van een ADHD-kind dikwijls niet op tijd werken. Hij is dan ook letterlijk een ongeremd kind. Meestal zal hij handelen zonder eerst even na te denken over het voor en tegen en over de gevolgen van wat hij onderneemt. 1 1 COMPERNOLLE, T., DORELEIJERS, T., Zit stil! Handleiding voor het opvoeden van overbeweeglijke en gedragsmoeilijke kinderen, Lannoo, Tielt, 2002, p

16 4. Vormen van ADHD Men onderscheid drie vormen van ADHD, waarbij de drie elementen (kenmerken) hyperactiviteit, impulsiviteit en aandachtstekort een rol spelen. Er is de vorm waarbij vooral hyperactiviteit en impulsiviteit spelen, de vorm waarbij voornamelijk sprake is van aandachtstekort en de combinatievorm, waarbij alle drie de elementen aanwezig zijn ADHD, Attention Deficit-Hyperactivity Disorder, combinatievorm hyperactiviteitimpulsiviteit-aandachtstekort De meeste kinderen met ADHD vallen onder de combinatievorm en hebben last van de drie kenmerken tezamen. Kinderen met ADHD-combinatievorm hebben een chaotische gedragsstijl. Ze zijn extreem druk, impulsief en kunnen zich slecht concentreren. Ze zijn ongecontroleerd onrustig, omdat er wat mankeert aan hun stuurmanskunst. Het omzetten van informatie in handelingen verloopt niet correct. Het opnemen en verwerken van signalen en het vervolgens nemen van een besluit gaat bij deze kinderen over het algemeen nog goed. Bij het omzetten van een besluit in een handeling gaan ze echter vaak in de fout. Bij ongeveer eenderde van de kinderen is de hyperactiviteit al vanaf de babytijd duidelijk. Het zijn vaak de baby s die met een moeilijk temperament benoemd worden. Een tweede groep valt in de peuterspeelzaal (kleuterschool) of in de eerste groep (in het eerste jaar) van de basisschool op door druk en agressief gedrag, omdat ze de eisen die een groep aan ze stelt niet aankunnen. Ten slotte zijn er de kinderen die in groep drie van het basisonderwijs problemen gaan vertonen, wanneer er leertechnische eisen worden gesteld in de zin van leren lezen, schrijven en rekenen. Deze kinderen hebben leerproblemen en faalangst en naarmate de eisen hoger worden, nemen de problemen toe. Het diagnosticeren van ADHD wanneer kinderen baby tot en met kleuter zijn, is moeilijk omdat hyperactiviteit een normaal onderdeel vormt van de ontwikkeling bij jonge kinderen. 1 DELFOS, M.F., Kinderen en gedragsproblemen, Swets & Zeitlinger, p

17 Een groot deel van de hyperactieve kinderen wordt tijdens de puberteit rustiger, maar blijft zitten met onzekerheden en spanningen. Ze hebben gedurende die periode vaak last van depressieve stemmingen. Vaak kennen dergelijke kinderen tot in hun volwassenheid een innerlijke rusteloosheid, die voor een deel van de kinderen nooit meer over gaat. Voor 70 tot 80 procent geldt dat de ADHD in hun puberteit nog bestaat, zo stelt Buitelaar (1993). De criteria voor de diagnose ADHD-combinatievorm zijn, volgens de DSM-IV, het voldoen aan minstens zes symptomen van aandachtstekort en minstens zes symptomen van hyperactiviteit-impulsiviteit. De lijst van symptomen werd beschreven in paragraaf 3, punt 1. van dit hoofdstuk AD(H)D, Attention Deficit Disorder, aandachtstekort Bij AD(H)D-aandachtstekort, ook wel ADD genoemd, komt het kind niet druk en chaotisch over. Deze stoornis is over het algemeen alleen zichtbaar bij taken die concentratie vergen. Voor de diagnose ADHD-aandachtstekort moeten er minstens zes symptomen van aandachtstekort zijn en minder dan zes van hyperactiviteit-impulsiviteit ADHD, Attention Deficit-Hyperactivity Disorder, hyperactiviteit-impulsiviteit Voor de vorm ADHD-hyperactiviteit-impulsiviteit geldt dat het kind geconcentreerd met taken om kan gaan, maar is het echter wel extreem druk en chaotisch. In gestructureerde situaties, waar concentratie gevergd wordt, is het kind vaak rustig en vallen de hyperactiviteit en impulsiviteit minder op. Dit geldt vaak voor de schoolsituatie. Voor de diagnose ADHD, hyperactiviteit-impulsiviteit moeten er minstens zes symptomen hiervan aanwezig zijn en minder dan zes van aandachtstekort. 17

18 5. Co-morbiditeit Aan de hand van de in paragraaf 3 genoemde officiële criteria kan bij een kind een doorsnee- ADHD worden opgespoord, maar de problematiek ligt meestal moeilijker en ingewikkelder. De meeste ADHD-kinderen hebben niet alleen last van enkele, maar van alle bovengenoemde verschijnselen. Bovendien doen zich meestal bij hen, behalve moeilijkheden met overbeweeglijkheid, impulsiviteit en concentratie, ook heel wat bijkomende problemen voor, zoals bewegingsstoornissen, emotionele problemen, leerstoornissen, slaapstoornissen, relatieproblemen en gedragsstoornissen. 1 ADHD kan zich dus vaak manifesteren in combinatie en relatie met andere stoornissen. ADHD ers hebben vaak ook andere psychiatrische problemen. Men spreekt volgens Baert van co-morbiditeit indien een kind met ADHD tevens een andere psychiatrische stoornis heeft en wanneer het gaat om combinaties van stoornissen die op statistische gronden vaker voorkomen dan uit epidemiologische gegevens kan worden verwacht. 2 Co-morbiditeit is dus eenvoudig gezegd het tegelijkertijd voorkomen van twee of meerdere stoornissen. Er wordt nu achtereenvolgens kort ingegaan op de co-morbiditeit van ADHD met: 3 - pervasieve ontwikkelingsstoornis (PDD-NOS, Pervasive Developmental Disorder- Not Otherwise Specified); - oppositioneel-opstandige gedragsstoornis (ODD, Oppositional Defiant Disorder) en (antisociale) gedragsstoornis (CD, Conduct Disorder); - angststoornissen en depressie; - specifieke leerstoornissen; - het syndroom van Gilles de la Tourette. 1 COMPERNOLLE, T., DORELEIJERS, T., Zit stil! Handleiding voor het opvoeden van overbeweeglijke en gedragsmoeilijke kinderen, Lannoo, Tielt, 2002, p BAERT, K., ADHD. Op één spoor? Uitgeverij Garant, Leuven Apeldoorn, 2002, p PATERNOTTE, A., Wacht even Kinderen met ADHD/ADD thuis en op school, landelijke vereniging Balans, Bilthoven, 1998, p

19 1. Pervasieve ontwikkelingsstoornis (PDD-NOS, Pervasive Developmental Disorder- Not Otherwise Specified) De oude term MBD (Minimal Brain Damage) was veel omvattender dan het begrip ADHD. Ook kinderen met een pervasieve ontwikkelingsstoornis werden tot de MBD-kinderen gerekend. Tegenwoordig noemen we deze stoornis PDD-NOS, wat staat voor Pervasive Developmental Disorder Not Otherwise Specified. Dit betekent dat de stoornis hoort bij de autistische stoornissen, maar dat het daarvan een restgroep is die niet nader wordt omschreven. De term zegt dus meer wat het níet is dan wat het wél is. Kinderen met PDD-NOS hebben problemen met het sociale snapvermogen. Zij kunnen niet begrijpen wat er in anderen omgaat, zodat ze hun gedrag daar ook niet op kunnen afstemmen. Deze kinderen kunnen zich soms heel druk gedragen, net als kinderen met ADHD. Er is dan ook overlapping tussen de twee stoornissen. Dat zorgt nogal eens voor verwarring bij het stellen van een diagnose. Gedrag dat door de ene deskundige ADHD wordt genoemd kan elders het etiket PDD-NOS krijgen. Er zijn echter duidelijke verschillen. Daarnaast kunnen de twee stoornissen samen voorkomen. 2. Oppositioneel-opstandige gedragsstoornis (ODD, Oppositional Defiant Disorder) en (antisociale) gedragsstoornis (CD, Conduct Disorder) ODD komt bij ca. 50% van de kinderen met ADHD voor. Kinderen met ODD zijn vaak tegendraads. Ze hebben weinig geduld, zijn snel kwaad en voelen zich gauw beledigd. Ze zijn gauw geraakt door anderen, ergeren zich aan hen en geven hen de schuld van hun eigen fouten. Regels die door volwassenen worden opgesteld lappen ze aan hun laars, of ze gaan er eindeloos over in discussie. Kinderen met ODD vloeken dikwijls en gebruiken vaak grove taal. Kinderen met een Conduct Disorder (CD) zijn vaak opstandig en ongehoorzaam, net als kinderen met ODD. Het verschil is dat zij daarnaast ook gewelddadig gedrag vertonen: liegen, stelen, anderen opzettelijk (lichamelijk) kwetsen en benadelen, eigendommen van anderen vernielen, enz.. ODD komt bij ca. 25% van de kinderen met ADHD voor. 19

20 3. Angststoornissen en depressie Een derde groep stoornissen die frequent comorbide voorkomen bij kinderen met ADHD, zijn angststoornissen en depressie (ca.25%). De groep ADHD-kinderen met comorbide angststoornissen of stemmingsstoornissen (depressie, ) groeit vaker op in stressvolle gezinsomstandigheden. Hun moeders hebben vaker psychiatrische problemen. 1 Kinderen met angst- en stemmingsstoornissen zijn meer dan gemiddeld bang en/of verdrietig. Bij hen staan deze verschijnselen niet meer in verhouding tot de problemen. Angst- en stemmingsstoornissen worden lang niet altijd onderkend bij een kind Specifieke leerstoornissen Sommige kinderen hebben, ondanks een hoge of gemiddelde intelligentie, ernstige problemen met schoolse vakken zoals lezen of rekenen. Zijn deze stoornissen in ernstige mate aanwezig en zijn ze nauwelijks te beïnvloeden door remedial teaching, dan spreken we van leerstoornissen: dyslexie (bij leerstoornissen), dyscalculie (bij rekenstoornissen), dysorthografie (bij spellingstoornissen), dyspraxie (bij bewegingsstoornissen) of dysfasie (bij spraak-taalstoornissen). Leerstoornissen komen bij ca. 30% van de kinderen met ADHD voor. 5. Het syndroom van Gilles de la Tourette Het syndroom van Gilles de la Tourette (GTS) wordt gekenmerkt door meerdere varianten van motorische en fonische tics. 10% van de kinderen met ADHD heeft last van tics. Bij ongeveer 60 tot 70% van de kinderen met GTS is sprake van problematiek die valt onder de categorie ADHD. 1 BAERT, K., ADHD. Op één spoor? Uitgeverij Garant, Leuven Apeldoorn, 2002, p PATERNOTTE, A., Wacht even Kinderen met ADHD/ADD thuis en op school, landelijke vereniging Balans, Bilthoven, 1998, p

21 6. Oorzaken van ADHD Sinds de jaren tachtig is het onderzoek omtrent de oorzaken van ADHD enorm toegenomen. De mogelijke oorzaken splitsen zich op in een viertal categorieën: 1 - ADHD op erfelijke basis; - ADHD: een echte aantoonbare hersenstoornis; - ADHD ten gevolge van allerhande voedingsallergieën en toxicologische problemen; - ADHD ten gevolge van opvoedingsproblemen en van verschillende negatieve omgevingsfactoren ADHD op erfelijke basis Omtrent de vraag of ADHD erfelijk is of niet zijn in het verleden reeds heel wat onderzoeken gedaan. Bij recent onderzoek heeft men door middel van groot opgezette studies van tweelingen kunnen bepalen dat het hyperkinetische-impulsieve gedrag bij kinderen voor 50 tot 92% erfelijkheidsgebonden is. Het lijkt er meer en meer op dat een combinatie van een klein aantal genen de erfelijke kwetsbaarheid voor ADHD bepaalt. Bij een vergelijking van monozygote en dizygote tweelingen werd een hogere overeenkomst voor ADHD gevonden. We kunnen zeggen dat ADHD familiaal voorkomt, maar deze bevinding differentieert niet tussen omgevings- en genetische effecten. 1 BAERT, K., ADHD. Op één spoor? Garant, Leuven Apeldoorn, 2002, p

22 6.2. ADHD: een echte aantoonbare hersenstoornis Meer dan honderd jaar hebben wetenschappers het vermoeden dat wat wij nu ADHD noemen, wordt veroorzaakt door een abnormale ontwikkeling van de hersenen of door een hersenletsel. Studies hebben aangetoond dat kinderen met ADHD-symptomen vaak een kleiner (dunner) corpus callosum hebben. Dit is een grote bundel zenuwvezels die de rechter en linker hersenhelft met elkaar verbindt en dient om informatie te kunnen uitwisselen. Andere studies hebben gesuggereerd dat er bij kinderen met ADHD een tekort is aan bepaalde neurotransmitters. Neurotransmitters zijn chemische stoffen in de hersenen die een rol spelen bij de overdracht van informatie via zenuwcellen naar andere cellen. Voorlopig zijn er onvoldoende argumenten aanwezig om te stellen dat ADHD wordt veroorzaakt door een verminderde hoeveelheid van bepaalde chemische stoffen in de hersenen ADHD ten gevolge van allerhande voedingsallergieën en toxicologische problemen Prenatale blootstelling aan alcohol of nicotine (rokende moeders) doet de kans op ADHD en andere gedrags- en ontwikkelingsproblemen van het kind duidelijk toenemen. Er is wetenschappelijk bewijs dat een hoog loodgehalte in de lichamen van jonge kinderen in verband gebracht kan worden met een grotere kans op hyperactief en onoplettend gedrag. Lood is, net als nicotine en alcohol, giftig voor het hersenweefsel en wordt daarom vaak gezien als een mogelijke oorzaak van onoplettendheid, hyperactiviteit of (in een aantal gevallen) zelfs ADHD ADHD ten gevolge van opvoedingsproblemen en van negatieve omgevingsfactoren Inzake familiale en opvoedingsproblemen als oorzaak voor ADHD is er weinig onderzoek dat iets kan zeggen over een directe causale relatie. ADHD is vaak in verband gebracht met psychosociale risicofactoren en negatieve omgevingsfactoren zoals een lagere socioeconomische status en familiale problemen zoals instabiele gezinsrelaties en echtpaarconflicten. Deze associaties worden eveneens gevonden bij kinderpsychiatrische 22

23 stoornissen in het algemeen maar de associatie met gezinsproblemen impliceert niet noodzakelijk dat de psychosociale context verantwoordelijk is voor het ADHD-gedrag. Zeker is dat familiale factoren het verdere verloop van ADHD positief al dan niet negatief kunnen beïnvloeden, en dat heel wat van de familiale spanningen verdwijnen wanneer er een goede behandeling met medicatie loopt. Dit is dan eerder een argument om te stellen dat de spanningen een gevolg zijn van het hebben van een moeilijk opvoedbaar kind dan dat ze de oorzaak zijn. Zo blijkt dat familiale relaties normaliseren onder psychofarmacologische (medicamenteuze) behandeling van ADHD, zodat het lijkt dat ADHD in gezinnen eerder stress veroorzaakt dan omgekeerd. 7. Wie loopt het risico om ADHD te ontwikkelen? Zelfs voordat een kind wordt geboren, zijn er bij de ouders of binnen het gezin bepaalde eigenschappen die de kans op het krijgen van een kind met ADHD vergroten. Deze risicofactoren zullen bij een kind niet direct de oorzaak zijn van ADHD, maar de aanwezigheid ervan betekend wel dat een kind dat in dat gezin wordt geboren meer kans heeft om ADHD te hebben dan kinderen die worden geboren in een gezin zonder deze risicofactoren Kenmerken van de ouders en het gezin Onderzoeken hebben aangetoond dat ouders met ADHD op grond van erfelijkheidsfactoren een veel grotere kans hebben op het krijgen van kinderen met ADHD. In feite wordt de kans op het krijgen van een kind met ADHD door elke geschiedenis in ADHD in het gezin vergroot. Het hebben van een broer of zus met ADHD vergroot bijvoorbeeld de kans op nog een kind met ADHD in hetzelfde gezin over het algemeen met 25 tot 35 procent. Wetenschappers schatten dat dit risico bij meisjes ongeveer dertien tot zeventien procent is en bij jongens 27 tot 30 procent, en het geslacht van het broertje of zusje maakt dan niet uit. Het is niet precies duidelijk waarom ADHD bij jongens meer voorkomt 1 BARKLEY, R.A., Diagnose ADHD. Een gids voor ouders en hulpverleners Swets & Zeitlinger,1997, p

24 dan bij meisjes. Dit kan aan de genetica liggen, het is mogelijk dat een bepaalde eigenschap zowel bij jongens als bij meisjes voorkomt maar dat het alleen bij jongens zichtbaar wordt. Maar wat het precies is, is nog niet helemaal duidelijk Kenmerken van de zwangerschap Diverse studies hebben aangetoond dat moeders die tijdens de zwangerschap of bevalling complicaties ondervonden, meer kans op een kind met ADHD hebben dan moeders zonder dergelijke complicaties. Het soort complicaties schijnt niet belangrijk te zijn, maar wel het totale aantal complicaties. Dergelijke complicaties kunnen ADHD veroorzaken, omdat ze de normale ontwikkeling in de hersenen van de foetus belemmeren. Er kan nog een derde factor bij betrokken zijn: ADHD bij de moeder. In dit geval kan de moeder slechter voorbereid zijn op de geboorte en kunnen er complicaties optreden Kenmerken van de eerste levensjaren Wetenschappers hebben bij kinderen die een verhoogd risico lopen op ADHD op latere leeftijd, kenmerken ontdekt die zij kunnen voorspellen. Men ontdekte ook dat een aantal kenmerken verband hielden met het risico op hyperactiviteit op latere leeftijd. Deze kenmerken zijn: Een vertraagde ontwikkeling van de motoriek Een kleiner hoofd bij de geboorte en bij 12 maanden Resten in de eerste ontlasting in het vruchtwater van de zwangerschap Tekenen en aantasting in de zenuwen na de geboorte Ademhalingsproblemen bij de geboorte Laag geboortegewicht 24

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule Centrale vragen: 1. Welke ideologie en mensbeeld zit impliciet in onze onderwijspraktijk? 2. Welk effect heeft deze ideologie op identiteitsvorming? Welke ideologie?

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

DSM-IV-TR: Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen

DSM-IV-TR: Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen DSM-IV-TR: Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen 314.xx Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit.01 Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, gecombineerde type.00 Aandachtstekortstoornis

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

Wat is ADHD? Aandachtstekort:

Wat is ADHD? Aandachtstekort: Wat is ADHD? ADHD is de afkorting van Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Het is een stoornis die voorkomt bij ongeveer 3 tot 5 % van de bevolking. Jongens hebben 4 keer zoveel kans om de diagnose

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose AD(H)D bij kinderen Deze folder gaat over AD(H)D bij kinderen. Dit staat voor Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder en komt bij ongeveer 4 5% van de kinderen voor. U leest in deze folder onder andere

Nadere informatie

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien.

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. ODD Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. Hoe wordt ODD ook wel genoemd? ODD is een afkorting voor de Engelse

Nadere informatie

ADHD - MONITOR. Voornaam, naam en geboortedatum van het kind : CLB-medewerker :

ADHD - MONITOR. Voornaam, naam en geboortedatum van het kind : CLB-medewerker : Signaallijst 1 : Lichamelijk functioneren Gezondheid Astma Epilepsie Eczeem Allergie Diabetes Zintuiglijke ontwikkeling Gezicht Gehoor Slaap Slaappatroon Hoeveelheid slaap Voeding Voedingspatroon Variatie

Nadere informatie

Kindergeneeskunde ADHD

Kindergeneeskunde ADHD Kindergeneeskunde ADHD Dit boekje is een korte beschrijving over ADHD. Het is geschreven voor ouders die op de polikliniek kindergeneeskunde komen en voor het eerst horen over ADHD. Rondrennen, de aandacht

Nadere informatie

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli 00 ADHD Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli U bent met uw kind verwezen naar de ADHD poli. De ADHD poli is een samenwerkingsverband tussen

Nadere informatie

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Kinderen met (een vermoeden van) ADHD zullen veelal ongeconcentreerd, druk en impulsief zijn. De meeste ouders zoeken hulp voor hun kind (meestal

Nadere informatie

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Introductie Joost Mertens, psychiater Petra van Raalte, SPH Cogmed Coaches Praktijk voor Psychiatrie, Velsen Programma Inleiding ADHD Inleiding COGMED

Nadere informatie

Kinderen met hardnekkig druk gedrag

Kinderen met hardnekkig druk gedrag Interline Achtergronden casusschetsen Kinderen met hardnekkig druk gedrag Versie 15 juli 2002 Casusschets 1 Vraag 1: Vooral druk en beweeglijk (3), + concentratieproblemen (1). Zie diagnostiek, obligate

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over de oorzaken van het vóórkomen van symptomen van autisme spectrum stoornissen (ASD) bij kinderen met een aandachtstekort stoornis

Nadere informatie

Registratieformulier medicatie bij ADHD

Registratieformulier medicatie bij ADHD Bijlage 6 Registratieformulier medicatie bij ADHD Protocol ADHD bij verslaving 99 Registratieformulier medicatie bij ADHD Naam patiënt: Naam voorschrijvend behandelaar: Geneesmiddel: Datum: Dosering:

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD ADHD groeit mee Babypeuter Lagere school Puberadolescent Babypeuter Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD Geboorte zuigeling - peuter Al hyperactief van in de buik Moeilijke baby : Verhoogd activiteitsniveau

Nadere informatie

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond Kenniscentrum en ADHD Bij hulpvragen die betrekking hebben op ADHD gaan we in het Kenniscentrum uit van de omschrijving van ADHD uit de DSM IV. De DSM IV brengt ADHD terug tot 2 kernproblemen: aandachtsproblemen

Nadere informatie

Moet mijn kind nog luisteren?

Moet mijn kind nog luisteren? Moet mijn kind nog luisteren? Grenzen stellen in de opvoeding Mauri Met dank aan M. Wysmans Schoolreglement uit 1848 Kaartspelen in de klas Vloeken Alcohol drinken op school Liegen Meisjes spelen met jongens

Nadere informatie

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland Ontwikkelingsstoornisssen ADHD Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp

Nadere informatie

Ouderbrochure PDD-NOS

Ouderbrochure PDD-NOS 1 Ouderbrochure PDD-NOS Maandagmiddag vijf voor vier. Vanuit de keuken hoort ze een auto stoppen op straat. De deur wordt hard dichtgeslagen. Dan is het even stil. De achterdeur wordt opengetrokken en

Nadere informatie

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35 Inhoudsopgave Overzicht van figuren, kaders en tabellen 17 1 Introductie 23 1.1 Wat is ontwikkelingspsychopathologie? 24 1.1.1 Vroeger en nu 25 1.1.2 Een dynamisch gezichtspunt 26 1.1.3 Een uniek individu

Nadere informatie

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Laura Batstra 25 november 2014 In deze online lezing: Druk, dwars, dromerig of ADHD? ADHD en de hersenen ADHD en de maatschappij Stepped Diagnosis

Nadere informatie

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag.

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Feedbackvragen Casus Martijn Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Bij Martijn is sprake van sociaal isolement, somberheid, niet eten. Dat duidt

Nadere informatie

ADHD. 17 mei 2016. Verklaring woorden:

ADHD. 17 mei 2016. Verklaring woorden: ADHD 3 vormen ADHD Je mag pas officieel spreken van ADHD indien een daartoe bevoegde arts besluit dat men aan 5 of 6 van de (internationale) criteria voldoet. --> Een kind met ADHD testen is moeilijk.

Nadere informatie

ADHD poli voor kinderen

ADHD poli voor kinderen ADHD poli voor kinderen Afdeling kindergeneeskunde Locatie Veldhoven Inleiding Omdat uw kind (mogelijk) ADHD heeft, is hij of zij doorverwezen naar de ADHD poli voor kinderen van Máxima Medisch Centrum

Nadere informatie

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Woensdag 29 oktober P. Deschamps Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD Begripsbepaling: Agressie Disruptive Behavior Disorders (DBD), Disruptieve Gedragsstoornissen

Nadere informatie

ADHD bij kinderen. http://www.psychischegezondheid.nl/

ADHD bij kinderen. http://www.psychischegezondheid.nl/ ADHD bij kinderen. Van de hak op de tak 1 Rondrennen, de aandacht ergens niet hij kunnen houden, niet luisteren: het hoort hij kinderen. Maar bij sommige kinderen overheerst het gebrek aan concentratie

Nadere informatie

Als opgroeien niet vanzelf gaat. voor kinderen, jongeren en hun ouders

Als opgroeien niet vanzelf gaat. voor kinderen, jongeren en hun ouders Als opgroeien niet vanzelf gaat voor kinderen, jongeren en hun ouders Voor kinderen met een psychische stoornis gaat opgroeien niet vanzelf. Ze zijn bijvoorbeeld zo onzeker, angstig of somber dat ze niet

Nadere informatie

Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010. Drukke kinderen

Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010. Drukke kinderen Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010 Drukke kinderen Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010 Drukke kinderen Inhoud: Wat is druk gedrag? Oorzaken Positieve benadering Structuur Regels Omgaan met anderen Luisteren Steun

Nadere informatie

ADHD BIJ KINDEREN PATIËNTENINFORMATIE

ADHD BIJ KINDEREN PATIËNTENINFORMATIE ADHD BIJ KINDEREN PATIËNTENINFORMATIE Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie Postbus 20062, 3502 LB Utrecht BEZOEKADRES: Mercatorlaan 1200, 3528 BL Utrecht Tel: 030 28 23 303 Fax: 030 28 88 400 E mail:

Nadere informatie

4. Wat zijn de consequenties voor het kind of jongere, die lijdt onder psychische klachten?

4. Wat zijn de consequenties voor het kind of jongere, die lijdt onder psychische klachten? Gastdocent: Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist In dienst van kinderen, jongeren en hun ouders

Nadere informatie

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld.

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld. ADHD poli Roermond Deze folder is bedoeld voor ouders van kinderen en jongeren met ADHD. In de folder wordt uitleg gegeven over het stellen van de diagnose en behandeling bij ADHD. Wanneer in deze folder

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN

DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN Beheersing van emoties en gedrag Rechten van anderen Conflict met maatschappelijke normen en waarden Indeling Gedragsstoornissen in DSM 5 Oppositioneel-Opstandige Stoornis

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

Samenvatting. Maatschappelijke controverse

Samenvatting. Maatschappelijke controverse Samenvatting In samenleving en politiek en onder beroepsbeoefenaren is er veel discussie over de gestage groei van het aantal jongeren met psychische problemen, waaronder ADHD (Attention Deficit Hyperactivity

Nadere informatie

PROFIEL SOCIAAL EMOTIONELE ONTWIKKELING PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN

PROFIEL SOCIAAL EMOTIONELE ONTWIKKELING PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN PROFIEL SOCIAAL EMOTIONELE ONTWIKKELING PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN naam Gegevens deelnemer Algemeen Leerling naam Leeftijd 14 Geslacht Schooltype man VWO Klas/jaar 2 School/instelling: Vestigingsplaats

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Scouts met een beperking

Scouts met een beperking ! Scouts met een beperking Kinderen met ADHD In de volksmond verklaart men de afkorting ADHD wel met Alle Dagen Heel Druk. Hierbij legt men de nadruk op het hyperactieve gedrag, waarbij het motorisch onrustige,

Nadere informatie

16-1-2015. Hippocrates. Criteria van aandachtstekortstoornis (minimaal 6 maand, onaangepast of storend) NHG STIPcursus ADHD in de praktijk

16-1-2015. Hippocrates. Criteria van aandachtstekortstoornis (minimaal 6 maand, onaangepast of storend) NHG STIPcursus ADHD in de praktijk Disclosure belangen spreker M.P.J. Beeres NHG STIPcursus ADHD in de praktijk (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid.

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid. Informatie over ADHD en middelengebruik Sandra Kooij, Mariken Müller, Maureen van Oort 2014 Resultaten Scoren, Amersfoort Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

7-4-2014. WAT kenmerkt een multiculturele samenleving? Mensen van autochtone en allochtone afkomst

7-4-2014. WAT kenmerkt een multiculturele samenleving? Mensen van autochtone en allochtone afkomst Welke essentiële maatschappelijke verandering is er t.a.v. generatie 45 >> NU? 1 2 WAT kenmerkt een multiculturele samenleving? Mensen van autochtone en allochtone afkomst Van 16,3 miljoen inwoners van

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

ADHD bij kinderen en volwassenen. Als chaos het leven beheerst

ADHD bij kinderen en volwassenen. Als chaos het leven beheerst ADHD bij kinderen en volwassenen Als chaos het leven beheerst Van de hak op de tak Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP Richtlijn / info voor ouders Ernstige gedragsproblemen Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk NVO, NVMW en NIP 2013 Nederlandse Vereniging van Maatschappelijk Werkers, Nederlands Instituut

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Adhd, hoe leg je dat uit? 2 Inleiding 2 Wat is adhd? 2 Hoe kom je aan adhd? 4 Hoe vaak komt adhd voor? 5 Mythes 6 Is er iets aan te doen?

Adhd, hoe leg je dat uit? 2 Inleiding 2 Wat is adhd? 2 Hoe kom je aan adhd? 4 Hoe vaak komt adhd voor? 5 Mythes 6 Is er iets aan te doen? Boekje 1 adhd (NW 2007) 01-03-2007 09:16 Pagina 1 Inhoud adhd hoe leg je dat uit Adhd, hoe leg je dat uit? 2 Inleiding 2 Wat is adhd? 2 Hoe kom je aan adhd? 4 Hoe vaak komt adhd voor? 5 Mythes 6 Is er

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Gedrag en leren van kinderen met psychiatrische problemen en/of gedragsstoornissen. Jan Bijstra (RENN4) Henderien Steenbeek (RUG)

Gedrag en leren van kinderen met psychiatrische problemen en/of gedragsstoornissen. Jan Bijstra (RENN4) Henderien Steenbeek (RUG) Gedrag en leren van kinderen met psychiatrische problemen en/of gedragsstoornissen Jan Bijstra (RENN4) Henderien Steenbeek (RUG) Cluster 1: visueel gehandicapt REGIONALE Cluster 3: lichamelijk en verstandelijk

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Autisme, wat weten we?

Autisme, wat weten we? Autisme, wat weten we? Matt van der Reijden, kinder- en jeugdpsychiater & geneesheer directeur Dr Leo Kannerhuis, Oosterbeek 1 autisme agenda autisme autisme en het brein: wat weten we? een beeld van autisme:

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

ADHD-werking binnen C.A.R. Accent

ADHD-werking binnen C.A.R. Accent ADHD-werking binnen C.A.R. Accent ADHD is een ontwikkelingsstoornis waarbij de verwerking van informatie in de hersenen verstoord verloopt. Als gevolg hiervan vertonen kinderen met deze stoornis vooral

Nadere informatie

Ontwikkelingspsychologie en psychopathologie

Ontwikkelingspsychologie en psychopathologie Ontwikkelingspsychologie en psychopathologie Dr. Martine F. Delfos PICOWO Algemene informatie voor de cursus Ontwikkelingspsychologie en psychopathologie op de vrijdagen 10 en 24 juni 2011; 8 juli, 9 en

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD?

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? Wat betekent ADHD? ADHD staat voor attention deficit hyperactivity disorder. Er wordt vermoed dat kinderen ADHD hebben wanneer het voor hen moeilijk is om stil te zitten, aandachtig

Nadere informatie

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Nederlandse samenvatting Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Ellen A. Fliers 1 Motorische problemen komen veel voor bij ADHD. ADHD staat voor Attention Deficit

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesaanvraag

Samenvatting. Adviesaanvraag Samenvatting Adviesaanvraag De antisociale persoonlijkheidsstoornis (ASP) is een psychiatrische stoornis die wordt gekenmerkt door een duurzaam patroon van egocentrisme, impulsiviteit en agressiviteit.

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Proudy Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Wat is psychomotorische kindertherapie? Pmkt is een vorm van kindertherapie bedoeld voor kinderen die vast lopen in hun ontwikkeling en dat in hun gedrag

Nadere informatie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Op naar DSM 5 Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Nieuwe (wetenschappelijke) ontwikkelingen Meer kennis

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdhulp aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdhulp aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP Richtlijn / info voor ouders Ernstige gedragsproblemen Richtlijnen Jeugdhulp aanbevelingen voor de praktijk NVO, NVMW en NIP 2014 Nederlands Vereniging van Maatschappelijk Werkers, Nederlands Instituut

Nadere informatie

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE GOOD PRACTICES De onderbouwing van de beperking van de onderwijsparticipatie blijkt uit het VO Aanmeldformulier Amsterdam 2009-2010, niet ouder dan een half jaar, plus diagnostische

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD in de DSM-5 Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD, wat kan je er (niet) mee? Veel media aandacht Casus: Ben DSM-geschiedenis

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Deskundigen en ervaringsdeskundigen zij aan zij

Deskundigen en ervaringsdeskundigen zij aan zij Deskundigen en ervaringsdeskundigen zij aan zij Een negatieve spiraal [Martine F. Delfos] door >>>>>>>> We hebben allemaal met angst te maken, maar niet allemaal op dezelfde manier. Sommige kinderen zijn

Nadere informatie

Resultaten Enquete Ervaringen, Meningen, Wensen over behandeling

Resultaten Enquete Ervaringen, Meningen, Wensen over behandeling Resultaten Enquete Ervaringen, Meningen, Wensen over behandeling Cara Verdellen Jolande van de Griendt Nelleke vd Berg LCD, 31 mei 2015 Tics Tourette syndroom Motorische en vocale tics Enkelvoudig en complex

Nadere informatie