ADHD. Prof. M. Danckaerts UZ-KULeuven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ADHD. Prof. M. Danckaerts UZ-KULeuven"

Transcriptie

1 ADHD Prof. M. Danckaerts UZ-KULeuven 1

2 Ambivalentie Alom Media-aandacht overwegend negatief Steeds suggestie dat Teveel kinderen de diagnose krijgen Teveel kinderen medicatie krijgen Medicatie niet nodig is; er betere manieren zijn om de problemen aan te pakken Medicatie allerlei nefaste nevenwerkingen heeft Ouders de gemakkelijke weg kiezen Artsen beïnvloed zijn door de geneesmiddelenindustrie 2

3 CASE DESCRIPTION ADHD core symptoms Inattention Hyperactivity Impulsivity Döpfner et al

4 CLINICAL PICTURE ADHD/ HKD core symptoms Inattention a 1. Often fails to give close attention to details, or makes careless mistakes in schoolwork, work, or other activities 2. Often has difficulty in sustaining attention in tasks or play activities 3. Often does not seem to listen when spoken to directly 4. Often fails to follow through on instructions or to finish schoolwork, chores, or duties in the workplace (not because of oppositional behaviour or failure to understand instructions) 4

5 CLINICAL PICTURE ADHD/ HKD core symptoms Inattention 5. Often has difficulty in organising tasks and activities 6. Often avoids, dislikes, or is reluctant to engage in, tasks that require sustained mental effort (such as schoolwork or homework) 7. Often loses things necessary for tasks or activities (eg toys, school assignments, pencils, books, or tools) 8. Is often easily distracted by extraneous stimuli 9. Is often forgetful in daily activities 5

6 CLINICAL PICTURE ADHD/ HKD core symptoms Hyperactivity 1. Often fidgets with hands or feet or squirms in seat 2. Often leaves seat in classroom or in other situations in which remaining seated is expected 3. Often runs about or climbs excessively in situations in which it is inappropriate (in adolescents or adults, this may be limited to subjective feelings of restlessness) 4. Often has difficulty playing or engaging in leisure activities quietly 5. Often on the go or often acts as if driven by a motor. 6

7 CLINICAL PICTURE ADHD/ HKD core symptoms Impulsivity 1. Often blurts out answers before questions have been completed 2. Often has difficulty awaiting turn. Often interrupts or intrudes on others (eg butts into others' conversations or games) 3. Often talks excessively 4. Often interrupts or intrudes on others (e.g. butts into others' conversations or games) 7

8 ADHD CLASSIFICATION Inattention Inattention + DSM-IV DIAGNOSES (ADHD) Hyperactivity/ impulsivity ADHD: combined subtype ADHD: predominantly inattentive subtype Hyperactivity/ impulsivity ADHD: predominantly hyperactive/impulsive subtype DSM-IV requires that at least 6/9 symptoms are present for both the inattentive and hyperactive/ impulsive subtypes (for combined subtype it requires a combination of both) 8

9 Duration CLINICAL PICTURE Core symptoms Additional diagnostic criteria a Age of onset symptom criteria must have been met for the past 6 months some symptoms must have been present before 6-7 years of age Pervasiveness present in 2 or more settings (eg school, work or home) 9

10 Impairment symptoms must have led to significant impairment (social, academic, or occupational) Discrepancy symptoms are excessive in comparison to other children of the same age and IQ Exclusion CLINICAL PICTURE Core symptoms Additional diagnostic criteria symptoms must not be solely attributable to other mental disorders 10

11 CLINICAL PICTURE

12 DSM 5: aanpassingen ADHD Symptomen: 4 extra impulsiviteitscriteria Nieuw subtype: restrictieve onaandachtige type Beginleeftijd: vòòr 12 jaar (i.p.v. 7 jaar) Vanaf 17j: 4/9 symptomen Informatie: van ouders en leerkrachten of derde waar mogelijk Impact: duidelijke bewijs van weerslag op kwaliteit van sociaal, schools, werk-functioneren Exclusie: ASS is geen exclusiecriterium meer

13 Hyperactive -impulsive Inattention symptoms DSM 5: aanpassingen ADHD impulsive 6/9 6/9 DSM-IV (1994) DSM-5 (2013) Gecombineerd Onaandachtig / hyperactief-impulsief type Overwegend Onaandachtige type Overwegend onaandachtig Restrictief onaandachtig < 3 HI criteria Overwegend Hyperactiefimpulsieve type

14 DSM 5: aanpassingen ADHD Examples of dev. adaptations New impulsiveness items DSM-IV Difficulty sustaining attention in tasks or play activities Is forgetful DSM-5 Idem (eg. during lectures, conversation or during lengthy readings) For adolesc. & adults:returning calls, paying bills, keeping appointments Tends to act without thinking Often impatient Uncomfortable doing things slowly and systematic Difficult to resist temptations or opportunities

15 ADHD: Restrictief onaandachtige type? Tot op heden: weinig verschil te vinden in Neuropsychologische Neurofysiologische bevindingen tussen gecombineerde / onaandachtige subtype Sluggisch-cognitive type Lijkt heel anders

16 CLINICAL PICTURE Core symptoms Diagnostic issues interpreter bias a Phrasing of core symptoms Interpretation of words such as often Interpretation of phrases such as significant impairment Discrepant information from different sources Investigator bias and training bias 16

17 Prevalence rates Bv. ADHD diagnostische cut-off The best estimate based on current DSM-IV criteria is a prevalence of 2-5% 17

18 Prevalence (%) EPIDEMIOLOGY Prevalence and impairment Prevalence is lower when impairment is considered Males without impairment considered Females without impairment considered Males & females without impairment considered Males & females with impairment considered AHCPR

19 VOORKOMEN: WERELDWIJD: 5 % Polanczyk ea

20 COMORBIDITY Very frequent (more than 50%) Oppositional defiant or conduct disorder Frequent (up to 50%) Specific learning disorders Anxiety disorder Developmental coordination disorder Less frequent (up to 20%) Tic disorders Depressive disorder Infrequent Autism spectrum disorders Mental retardation Over 85% of patients have at least one comorbidity and approximately 60% of patients have at least two comorbidities 20

21 CLINICAL PICTURE Course of the disorder Psychosocial impairments Symptom domains Inattention Hyperactivity Impulsivity + Psychiatric comorbidities Disruptive behavioural disorders (conduct disorder and oppositional defiant disorder) Anxiety and mood disorders Lead to Functional impairments Self Low self-esteem Accidents and injuries Smoking/ substance abuse Delinquency School/ work Academic difficulties/ underachievement Employment difficulties Home Family stress Parenting difficulties Social Poor peer relationships Socialisation deficit Relationship difficulties 21

22 Psychopathology risk Lifetime prevalences: Cumulative risk by age 21 Significantly increased risk Cont. Cont. ADHD ADHD MDD Bipolar disorder Social ODD phobia OCD ODD ASPD CD Tics ASPD Nicotine dep Tics 7 35 Nicotine dep Alcohol dep Drug dep No significant increase of risk Cont. ADHD Psychosis Gen. Anx. Dis Social phobia OCD 3 14 Alcohol dep Drug dep Significantly increased risks remaining after controlling for baseline psychopathology Biederman ea 2006 M.Danckaerts UPC-KULeuven 22

23 ADHD and comorbidity Major Depressive Disorder Developmental Disorders Biederman ea 2006, Biederman ea 2008 M.Danckaerts UPC-KULeuven 23

24 ADHD and comordity M.Danckaerts UPC-KULeuven Biederman ea

25 Comorbidities aggregate 4-year follow-up of 6-17y ADHD M.Danckaerts UPC-KULeuven Biederman ea

26 Genen Hersenfuncties Gedrag O m g e v i n g naar Taylor 2005 B i o l o g i s c h e M a a t s c h a p p e l ij k e ADHD Aberrant bekrachtigingsys teem Tijdsperceptie Executieve functies Toestands regulatie Inhibitie 26

27 Family studies AETIOLOGY Behavioural genetics High prevalence of ADHD and other mental disorders in the relatives of patients (25-30%) Adoption study Higher prevalence of ADHD in biological parents than in adoptive parents Twin study Concordance for ADHD symptoms: MZ > DZ Heritability coefficients:

28 AETIOLOGY Molecular genetics Associated genes: pooled odds ratios DRD4 Dopamine-D4-receptor DRD5 Dopamine-D5-receptor 1.24 DAT Dopamine Transporter 1.13 DBH Dopamine-beta-hydroxylase HTT Serotonine Transporter 1.31 HTR1B Serotonine-1B-receptor 1.44 SNAP-25 Synaptosomal-assoc. protein Most children with gene polymorphisms do not have ADHD and most children with ADHD do not have any of the known gene polymorphisms Faraone & Kahn

29 AETIOLOGY Acquired biological factors Intrauterine exposure to alcohol or nicotine or stress Extreme prematurity and low birth weight Brain disorders (eg encephalitis, brain trauma) Food allergies, colourings Lead poisoning and high lead levels 29

30 Gene-environment interactions Genotype as a resilience factor in the presence of psychosocial adversity (Nigg ea 2007) DAT1 only associated with ADHD in those exposed to prenatal smoking (Kahn ea 2003; not confirmed by Langley ea 2007) Stronger association with DAT1 when mother consumed alcohol during pregnancy (Brookes ea 2006) DRD2 x marital status interaction (Waldman, 2007) 30

31 AETIOLOGY Neuroanatomy Smaller brain ( 4%): right frontal lobe ( 8%) Smaller basal ganglia ( 6%) normalisation ( 18 yrs) Smaller cerebellum (12%) more pronounced ( 18 yrs) Volumetric differences manifest early ( 6 years) correlate with ADHD severity are irrespective of medication status are irrespective of comorbidities 31

32 ml AETIOLOGY Neuroanatomy total brain volume Controls > ADHD P< Age (years) Control males ADHD males Control females ADHD females Castellanos et al

33 Neuroscience-neuropsychologybehaviour / Development Possession of the DRD4 7-repeat allele was associated with a thinner right orbitofrontal/inferior prefrontal and posterior parietal cortex. Participants with ADHD carrying the DRD4 7-repeat allele had a better clinical outcome and a distinct trajectory of cortical development with normalization of the right parietal cortical region. Shaw ea 2007, Arch Gen Psychiatry 34

34 ADHD persistence Brain Development ADHD ~ delay in cortical maturation And: differential clinical outcome ~ differential trajectories M.Danckaerts UPC-KULeuven 35 Shaw ea 2007

35 AETIOLOGY Neuroanatomy - developmental Persistent anatomical differences in persistent ADHD / worse outcome Shaw ea 2006

36 Reduced metabolism/ blood flow in frontal lobe parietal cortex striatum cerebellum AETIOLOGY Neurophysiology Increased blood flow/ electrical activity in sensorimotor cortex Activation of other neuronal networks Deficits in neuronal focusing 37

37 AETIOLOGY Neurophysiology - blood flow SPECT Normal ADHD Frontal lobe Sensory-motor cortex Cerebellum Kuperman et al

38 AETIOLOGY Neurophysiology PET Activation of other neuronal networks Normal ADHD Stroop test in adults with ADHD Bush et al

39 AETIOLOGY Psychosocial factors Modulating factors include family instability partner conflict parental mental disorders lack of parenting competence negative parent-child relationship low socioeconomic status (?) 41

40 Genen Hersenfuncties Gedrag O m g e v i n g naar Taylor 2005 B i o l o g i s c h e M a a t s c h a p p e l ij k e ADHD Aberrant bekrachtigingsys teem Tijdsperceptie Executieve functies Toestands regulatie Inhibitie 42

41 Neuropsychology Response inhibition deficit Executive functioning / Working memory deficit Shortened delay gradient Temporal processing Cognitive energetic dysfunction 43

42 Barkley s unitary theory of response-inhibition / executive function deficit Response Inhibition (ability to inhibit an inappropriate prepotent response) Executive fucntions Working memory Internal Speech Speech fluency e.a. Behavioural output Barkley 1998

43 Shortened delay gradient Aversie voor uitstel Kiezen voor kleinere onmiddellijke bekrachtiging eerder dan grotere bekrachtiging met uitstel Bekrachtiging met uitstel heeft veel sneller minder effect Greater motor activity when delay is unavoidable (compensatory?) fmri activation n.accumbens / cerebellar vermis Volumetric abnormalities of n.caudatus / cerebellar vermis in ADHD Excessive striatal DAT in ADHD tijd controle ADHD 47

44 Cognitive energetic dysregulation Task performance variability dependent on situational demands Length of time interval, self pacing Supervision, threat underaroused ERP-studies 48

45 REDUCED POSTERIOR P300 ACTIVATION DURING ORIENTING TO SALIENT STIMULI GFP ERP strength in µv 6.0 P300 G:\MM6\MM_P1\Tn148.DAT 4.0 P1 N Posterior Cue P300 Sources Cue P µv Activity -> cue A distractor P1 N s -7.0 µv ^ back 49

46 Executive Deficient and Delay Averse Subtypes? Solanto et al., 2001: school 23% 23% 15% INHIB Delay Aversion Neither Both 39% 51

47 MULTIMODAL ASSESSMENT Diagnosis Clinical interview (parents) Information (teacher) Observation Comorbidities Clinical interview (parents) Neuropsychological examination Physical examination Differential diagnosis Clinical interview (parents, child) Aetiology Physical examination Clinical interview (parents, child) Neuropsychological examination Severity rating/ treatment response Questionnaires (parents and teachers) Rating of impairment 52

48 ASSESSMENT Behavioural observation ADHD may not be observable in highly structured settings in novel situations when patient is engaged in interesting activities when patient is receiving oneto-one attention in a controlled and supervised context where there are frequent rewards ADHD typically worsens in unstructured situations during repetitive activity in boring situations where there is a lot of distraction under minimal supervision when sustained attention or mental effort is required during self-paced activities Observation in varying contexts is important 53

49 PSYCHOLOGICAL ASSESSMENT Testing IQ (most always indicated) Achievement reading spelling Neuropsychological core functions attention learning speech and language mathematics perception memory motor skills Five domains of executive function Tests should be performed only where indicated. There is no specific test for ADHD! 54

50 Behandeling 55

51 Ambivalentie Alom 56

52 Europese Richtlijnen 2004 Psychosociale Aanpak versus Medicatie ADHD or hyperkinetic disorder diagnosed Psychoeducation, advice, and support to child, family and teacher No Child under 6 years? Yes Pervasive, severe disability No Yes Stimulant medication Significant impairment persist Good response Psychosocial intervention Parent Training Problems at home? Parent training and advice to child Try second stimulant Significant impairment exists Problems at school? School liaison and advice to child Significant impairment persists Good response Significant impairment persist Review, add behaviour therapy, treat comorbidity, try second line drugs e.g. noradrenergic Specialist review, identification of stressors and/or associated problems, Maintain consider medication treatment Review and if necessary treat coexistent problems 57

53 Psycho-education for children / parents / teachers Distribute scientifically sound information Pitfal: pseudo-science Change maladaptive ideas Enhance self-management Inform all services 58

54 Counceling Adjustment of the child, the family, teacher to the new situation Mourning for the lost ideal Adaptation of expectations Adaptation of environment Adaptation of reactions Treatment plan Identify treatment aims and priorities Directly related to ADHD Associated problems 59

55 Behaviour Modification Parent Management Training Teacher Training Core ideas: Enhance attending skills Enhance compliance Use: Effective Communication Positive reinforcement Continuous monitoring Adequate negative reinforcement Token economy / time out 60

56 Oudertraining UPC-Leuven Toolkit voor leerkrachten Verwachtingsniveau ouders = norm Werkingsprincipe Niveau kind Aanvangssituatie Aanpassing 61

57 Oudertraining UPC-Leuven Toolkit voor leerkrachten Proces Aanmoedigen Dagelijks oefenen Hulpmiddelen gebruiken Dispenseren 62

58 Medicatie Anno 2009 Dopaminerg Methylfenidaat Rilatine Rilatine MR Concerta Equasym XL Daytrana (patch) Amfetamine D-amphetamine Adderal-XR Vyvanse Noradrenerg Atomoxetine (TCA) Strattera Pertofran, Nortrilen (Clonidine) Dixarit 63

59 Gebruik methylfenidaat in België Jongens: 2% Meisjes: 0,5% Vlaanderen: 1,9 % Wallonië: 0,5% W-Vlaanderen: 3,1% Luxemburg: 0,4%

60 Hoe werkt medicatie? 65

61 Hoe werkt medicatie? Catecholamine Neuron Dopamine/ Norepinephrine Presynaptic neuron Stimulants/NSRI block reuptake Synapse X Transporter Biederman 2004 Postsynaptic neuron Receptors Increased neurotransmitter Wilens and Spencer, Amph Pharm in Handbook of Substance Abuse,

62 Percent Responders Korte termijn effecten Normalisatie op Stimulantia / Strattera na 8 weken % 56% Alle Patienten (n = 492) 37% 51% 24% 23% Voorheen Stimulantia gebruikt (n = 301) 64% 57% 25% Voorheen geen Stimulantia (n = 191) Strattera Concerta Placebo Normalisatie = aandacht / impulsiviteit / hyperactiviteit terug binnen normale verwachting 67

63 Korte termijn effecten Meetbare herseneffecten tijdens afrem -taak Ouders met ADHD: vooral verschil in de hersenkernen Kinderen met ADHD: verschil in de hersenkernen en de Rezijkwab Epstein ea. 2007, J Child Psychol Psychiatry 68

64 Korte termijn effecten Grootte-orde effecten: Gedrag Leerprestaties Psychometrische Testen: 0.3 Sociaal gedrag? Gezinsfunctioneren? 69

65 MTA-studie Lange termijn effecten Total Screened = 4541 Study Group = 579 Community Care 144 Behavioural Management 145 Medication Management 145 Combined Treatment

66 Lange termijn effecten Medicatie versus Psychosociale behandeling na 14 mnd SNAP Hyperactiviteit-Impulsiviteit (beoordeeld door Ouders) Reanalysis by Santosh et al

67 Normalisation rate (%) Lange termijn effecten MTA Studie Community treatment Symptoom Normalisatie 34 Behavioural treatment MED MED + Behavioural treatment Swanson et al

68 Lange termijn effecten MTA na 36 maanden stop studie Maakt niet uit wat je aanvankelijk kreeg; je behoudt de voordelen. Na de studie begonnen velen te switchen. Jensen

69 Nevenwerkingen Frequenter voorkomend, maar relatief banaal: Stimulantia: eetlustremming, inslaapproblemen Atomoxetine: misselijkheid, agitatie, slaperigheid Zeldzaam, niet-bewezen, maar potentieel beangstigend: Epilepsie Hartritmestoornissen Leverbeschadiging Suicidedreiging Medicatievigilantie nu veel groter 74

70 Klassieke medicatieschema s Rilatine: werkingsduur 4u start ½ co : 8u en 12u Optitreren op geleide van effect /nevenwerkingen Klassiek: 1 co: 8u 12u 16u Rilatine MR: werkingsduur 8u Pas vanaf schema 2 x 10 mg: te vervangen door: MR 20 mg 1co om 8u Concerta: werkingsduur 12u Strattera: werkingsduur 24u? Geen terugbetaling 75

71 Behandeling ADHD Medicatie Gedragstherapie Via Ouders Via School Individual therapy Neurofeedback Sociale vaardigheids training Cognitive training Zelfinstructie Supplementen (Ώ3,..) Dieet Bewijs

72 5 w e e k s u p Restricted EliminationDiet = individualized hypoallergenic diet Few food diet (Water, Rice, Turkey, Lamb, Vegetables, Pear) Improvement = Re-introduction of products one by one No improvement = Other treatment options t o 1 y e a r Worsening = identification of allergen Eliminate the trigger Eliminate all triggers -Individually different -Usually +/- 5 products Pelsser & Buitelaar 2011

73 Restricted Elimination Diet Artikel stelt: 2/3 goed geholpen, MAAR: Sterk gemotiveerde ouders die er zelf voor kozen Slechts bij (al bij) de helft was er nadien herval Geen allergisch mechanisme aangetoond Voorlopig niet in de richtlijnen Voorlopig niet terugbetaald

74 Cognitieve trainingen Werkgeheugen deficit bij ADHD? Verbaal Werkgeheugen: 50% studies vindt afwijking Spatiaal Werkgeheugen: 75% studies vindt afwijking Effect van trainingen? In onderzoek Mogelijks effect op aandacht, planning, hyperactiviteitimpulsiviteit Martinussen ea 2005, Beck ea 2010, Klingberg ea 2005

75 Neurofeedbacktraining Training via feedback op computerscherm over de verhouding snelle/trage hersengolven Wisselende resultaten: positieve invloeden vooral op aandacht en impulsiviteit gemeld (Arns ea 2009) Recente studie met nepinterventie: geen meerwaarde van neurofeedback (Logemann ea 2010)

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Executive and social cognitive functioning of mentally

Nadere informatie

ADHD. ADHD en/in PRODIA. Fasering diagnostiek en aanpak 22-1-2015. M. Danckaerts, UPC-KU Leuven

ADHD. ADHD en/in PRODIA. Fasering diagnostiek en aanpak 22-1-2015. M. Danckaerts, UPC-KU Leuven ADHD M. Danckaerts, UPC-KU Leuven ADHD en/in PRODIA Recente wetenschappelijke inzichten Cruciale beslissingen tijdens het diagnostisch proces Onderzoeksmateriaal 2 Fasering diagnostiek en aanpak Preventieve

Nadere informatie

Project Spelregels Effectief, hoe, en bij wie? Pol van Lier Afdeling Ontwikkelingspsychology, Vrije Universiteit Amsterdam

Project Spelregels Effectief, hoe, en bij wie? Pol van Lier Afdeling Ontwikkelingspsychology, Vrije Universiteit Amsterdam Project Spelregels Effectief, hoe, en bij wie? Pol van Lier Afdeling Ontwikkelingspsychology, Vrije Universiteit Amsterdam Parent Psychopathology Family Breakup Marital Relationship Neighborhood Extended

Nadere informatie

De Neurobiologie van ADHD

De Neurobiologie van ADHD De Neurobiologie van ADHD ADHD: een dopaminerge of een noradrenerge stoornis? Dr.C.C. Kan, psychiater UMC St Radboud Nijmegen Waarom dopaminerge / noradrenerge hypothese? Psychofarmaca die heropname van

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

De Relatie tussen het Adaptief en Cognitief Functioneren van Dak- en Thuisloze Jongeren en het Wel of Niet Hebben van een Psychiatrische Diagnose

De Relatie tussen het Adaptief en Cognitief Functioneren van Dak- en Thuisloze Jongeren en het Wel of Niet Hebben van een Psychiatrische Diagnose De Relatie tussen het Adaptief en Cognitief Functioneren van Dak- en Thuisloze Jongeren en het Wel of Niet Hebben van een Psychiatrische Diagnose The Relationship between Adaptive and Cognitive Functioning

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

Autisme in beweging: Inhoud. HGR 20 juni 2014. Context Veranderingen in DSM-5 Impact van de veranderingen. Ilse Noens 1

Autisme in beweging: Inhoud. HGR 20 juni 2014. Context Veranderingen in DSM-5 Impact van de veranderingen. Ilse Noens 1 HGR 20 juni 2014 Autisme in beweging: van DSM IV TR naar DSM 5 Ilse Noens Onderzoekseenheid Gezins en Orthopedagogiek & Leuven Autism Research (LAuRes) 1 Inhoud Context Veranderingen in Impact van de veranderingen

Nadere informatie

FEEDBACK DSM-IV code combinaties

FEEDBACK DSM-IV code combinaties FEEDBACK DSM-IV code combinaties Populatie: Beëindigde verblijven in de Minimale Psychiatrische Gegevens 2004 (N= 88551) Sectoren: Psychiatrische ziekenhuizen (PZ) en psychiatrische afdelingen van algemene

Nadere informatie

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie Marie-Anne Vanderhasselt Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R., Namur, V., Lotufo, P.A., Bensenor, Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R.,

Nadere informatie

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women De Relatie tussen (Over)Gewicht en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen The Relationship between (Over)Weight and Sex Drive in Men and Women Mandy M. de Nijs Eerste begeleider: Dr. W. Waterink Tweede begeleider:

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch Stress en Psychose 59 Noord Stress and Psychosis 59 North A.N.M. Busch Prevalentie van Subklinische Psychotische Symptomen en de Associatie Met Stress en Sekse bij Noorse Psychologie Studenten Prevalence

Nadere informatie

Marina Danckaerts UPC-KULeuven

Marina Danckaerts UPC-KULeuven Marina Danckaerts UPC-KULeuven ADHD: stand van zaken in onderzoek Publicaties "ADHD, ADD, AD/HD of hyperkinetic disorder in Pubmed 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 93 1530 27038 10160 4634 60-69 70-79

Nadere informatie

Het modererend effect van de moeder kind relatie op de effecten van prenatale blootstelling aan PCB s op de cognitieve ontwikkeling van het kind

Het modererend effect van de moeder kind relatie op de effecten van prenatale blootstelling aan PCB s op de cognitieve ontwikkeling van het kind Het modererend effect van de moeder kind relatie op de effecten van prenatale blootstelling aan PCB s op de cognitieve ontwikkeling van het kind The moderating effect of the mother child relation on the

Nadere informatie

Nutritional Risk Screening (NRS 2002)

Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Bron: Kondrup, J., Rasmussen, H. H., Hamberg, O., Stanga, Z., & ad hoc ESPEN Working Group (2003). Nutritional Risk Screening (NRS 2002): a new method based on an

Nadere informatie

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Bij vermoeden psychische stoornis is de vraag: Is het nodig Jeugd-GGz/KJP te betrekken? Is het nodig

Nadere informatie

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl Angst en de ziekte van Parkinson te veel of te weinig controle Annelien Duits Harriët Smeding www.smedingneuropsychologie.nl Wat moet deze workshop brengen, zodat je zegt: dat was de moeite waard? Smeding

Nadere informatie

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen Voorschoolse vorming en de ontwikkeling van kinderen 1 De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van Kinderen The Relationship between Early Child Care, Preschool Education and Child Development

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011 Effective leesprogramma s voor leerlingen die de taal leren en anderssprekende leerlingen samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op

Nadere informatie

SYMPOSIUM ERGOTHERAPEUTEN

SYMPOSIUM ERGOTHERAPEUTEN Vrijdag 12 september 2014 HOW TO DO COGNITIVE REHABILITATION WORKSHOP FOR PROFESSIONALS Moderator Instructors Turid Deisz Kit Malia & Anne Brannagan Where cognitive impairment is causing management difficulties

Nadere informatie

(SOCIALE) ANGST, GEPEST WORDEN EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1

(SOCIALE) ANGST, GEPEST WORDEN EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 (SOCIALE) ANGST, GEPEST WORDEN EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 Psychologische Inflexibiliteit bij Kinderen: Invloed op de Relatie tussen en de Samenhang met Gepest worden en (Sociale) Angst Psychological

Nadere informatie

18/03/2016. inhoud. Zorg voor jongeren met psychiatrische problemen. jongeren populatie. jongeren populatie. jongeren populatie. jongeren populatie

18/03/2016. inhoud. Zorg voor jongeren met psychiatrische problemen. jongeren populatie. jongeren populatie. jongeren populatie. jongeren populatie inhoud Zorg voor jongeren met psychiatrische problemen Jongeren als doelgroep Burden of disease in praktijk Slot: New horizont Marijana Cvitan Sutterland psychiater OPZ Geel, Maart, 2016 Juridische grens

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD

Running head: OPVOEDSTIJL, EXTERNALISEREND PROLEEMGEDRAG EN ZELFBEELD 1 Opvoedstijl en Externaliserend Probleemgedrag en de Mediërende Rol van het Zelfbeeld bij Dak- en Thuisloze Jongeren in Utrecht Parenting Style and Externalizing Problem Behaviour and the Mediational

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis:

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis: Hechting en Psychose: Bieden Hechtingskenmerken een Verklaring voor het Optreden van Psychotische Symptomen? Attachment and Psychosis: Can Attachment Characteristics Account for the Presence of Psychotic

Nadere informatie

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit

Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit 1 Ouderlijke Controle en Angst bij Kinderen, de Invloed van Psychologische Flexibiliteit Nicola G. de Vries Open Universiteit Nicola G. de Vries Studentnummer 838995001 S71332 Onderzoekspracticum scriptieplan

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

DSM-5 en obesitas. prof.dr Tatjana van Strien

DSM-5 en obesitas. prof.dr Tatjana van Strien DSM-5 en obesitas prof.dr Tatjana van Strien 1 2 3 4 Overgewicht: energie balans probleem Big Two: Te weinig bewegen Te veel eten Richtlijn behandeling obesitas, 2008 Minder eten Meer bewegen Eventuele

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Integratie van Due Diligence in bestaande risicomanagementsystemen volgens NPR 9036

Integratie van Due Diligence in bestaande risicomanagementsystemen volgens NPR 9036 Integratie van Due Diligence in bestaande risicomanagementsystemen volgens NPR 9036 NCP contactdag, 19 april 2016 Thamar Zijlstra, Dick Hortensius NEN Milieu en Maatschappij Agenda Achtergrond NPR 9036

Nadere informatie

Samenvatting Tussen januari 2002 en december 2005 is er een grootschalig onderzoek uitgevoerd naar de kosten-effectiviteit van gezins cognitieve gedra

Samenvatting Tussen januari 2002 en december 2005 is er een grootschalig onderzoek uitgevoerd naar de kosten-effectiviteit van gezins cognitieve gedra 139 Samenvatting Tussen januari 2002 en december 2005 is er een grootschalig onderzoek uitgevoerd naar de kosten-effectiviteit van gezins cognitieve gedragstherapie en individuele of kind cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Een onderzoek naar de invloed van cognitieve stijl, ziekte-inzicht, motivatie, IQ, opleiding,

Nadere informatie

Impact van de ingebruikname van de DSM-5

Impact van de ingebruikname van de DSM-5 Impact van de ingebruikname van de DSM-5 Eetstoornissen als casus Frédérique Smink Daphne van Hoeken H. Wijbrand Hoek Lunchbijeenkomst NIVEL 18 maart 2014 Disclosure belangen (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit Onderzoek naar het Effect van de Aanwezigheid van een Hond op het Alledaags Functioneren van een Kind met Autisme M.I. Willems Open Universiteit Naam student: Marijke Willems Postcode en Woonplaats: 6691

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias in Students with Anxiety Janneke van den Heuvel Eerste begeleider: Tweede

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Introduction Loneliness is a personal, subjective experience. A person experiences this feeling when his social relationships do not match his wishes. It is

Nadere informatie

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven Neuropsychologische Behandeling en Sociaal Emotioneel Welzijn bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie Neuropsychological Treatment and Social Emotional Well-being of Children with a Severe Form

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Over de plaats die medicatie inneemt bij de behandeling van ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Wat moeten leraren weten over informatieverwerkingsproblemen, autisme spectrum stoornissen en andere hersenpathologie? Hilgo Bruining Kinder en

Wat moeten leraren weten over informatieverwerkingsproblemen, autisme spectrum stoornissen en andere hersenpathologie? Hilgo Bruining Kinder en Wat moeten leraren weten over informatieverwerkingsproblemen, autisme spectrum stoornissen en andere hersenpathologie? Hilgo Bruining Kinder en Jeugdpsychiater UMC Utrecht Een sociaal afwijkend kind in

Nadere informatie

en een Licht Verstandelijke Beperking Linda M. van Mourik

en een Licht Verstandelijke Beperking Linda M. van Mourik De Invloed van een Autoritatieve Opvoedstijl op Risicogedrag en de Mediërende Rol van de Hechtingsrelatie bij Adolescenten met een Autismespectrumstoornis en een Licht Verstandelijke Beperking The Influence

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1 Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer Stigmatization of Patients with Lung Cancer: The Role of

Nadere informatie

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS NATIONALE DYSLEXIECONFERENTIE 3 APRIL 2013 Wilma Jongejan w.jongejan@vu.nl Onderwijscentrum VU (OCVU) DYSLEXIE: GEEN GEÏSOLEERD PROBLEEM Secundaire

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

het dopaminerge beloningssysteem

het dopaminerge beloningssysteem het dopaminerge beloningssysteem 27/05/2016 51 mesolimbic DA system lekker eten zorgt voor DA afgifte 27/05/2016 52 Bassareo and Di Chiara, 1997 palatable food and dopamine why would some people overeat

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Providing equitable care through intercultural mediation

Providing equitable care through intercultural mediation 1 Providing equitable care through intercultural mediation Hans Verrept Federal Public Service for Public Health 2 Problems in health care for migrants and ethnic minorities Legal/administrative problems

Nadere informatie

Noëlle Uilenburg Harry Knoors

Noëlle Uilenburg Harry Knoors Het brein, so what!? Reflectie op het nut van kennis over het brein voor de praktijk van opvoeding en onderwijs bij kinderen met gehoor- en/of taal problemen Noëlle Uilenburg Harry Knoors Opbouw Wat vindt

Nadere informatie

effecten van stress tijdens de zwangerschap op de feutale ontwikkeling Een longitudinale studie

effecten van stress tijdens de zwangerschap op de feutale ontwikkeling Een longitudinale studie effecten van stress tijdens de zwangerschap op de feutale ontwikkeling Een longitudinale studie 1 Mechanisme Dierstudies geven aan dat de placenta stress gerelateerde hormonen (cortisol) doorlaat naar

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Kinderen met Internaliserende Problemen. The Effectiveness of Psychodynamic Play Group Therapy for Children. with Internalizing Problems.

Kinderen met Internaliserende Problemen. The Effectiveness of Psychodynamic Play Group Therapy for Children. with Internalizing Problems. Spelgroepbehandeling voor kinderen met internaliserende problemen De Effectiviteit van een Psychodynamische Spelgroepbehandeling bij Kinderen met Internaliserende Problemen. The Effectiveness of Psychodynamic

Nadere informatie

De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving

De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving Relationships between Attachment and Well-being among the Elderly: The mediational Roles of Mindfulness

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT THE WORK During the twenty years of its existence Studio Berkhout has evolved into the number one studio specialized in still life fashion photography. All skills needed for photography and styling, including

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

De effectiviteit van Braingame Brian: samenvatting van het evaluatie-onderzoek 2012 2015

De effectiviteit van Braingame Brian: samenvatting van het evaluatie-onderzoek 2012 2015 De effectiviteit van Braingame Brian: samenvatting van het evaluatie-onderzoek 2012 2015 1. Inleiding BB is een gecomputeriseerde cognitieve training voor kinderen met zelfregulatieproblemen (bv. kinderen

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Landelijk Diabetes Congres 2016

Landelijk Diabetes Congres 2016 Landelijk Diabetes Congres 2016 Insuline Pompen, zelfcontrole en sensoren, need to know Thomas van Bemmel, Internist Gelre Ziekenhuis Apeldoorn Disclosures (potentiële) belangenverstrengeling zie hieronder

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN

Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN Het Effect van Online Cognitieve Gedragstherapie op Seksuele Disfuncties bij Vrouwen The Effectiveness of Internet-based Cognitive-Behavioural

Nadere informatie

Université catholique de Louvain Laboratory of Rehabilitation and Physical Medicine

Université catholique de Louvain Laboratory of Rehabilitation and Physical Medicine Université catholique de Louvain Laboratory of Rehabilitation and Physical Medicine The ABILHAND-Kids questionnaire Instructions for the ABILHAND-Kids questionnaire The ABILHAND-Kids questionnaire was

Nadere informatie

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1 Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training Parenting and Child Anxiety and the Influence of a Preventative Training Judith

Nadere informatie

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter?

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Emiel Krahmer, Erwin Marsi & Paul van Pelt Site visit, Tilburg, November 8, 2007 Plan 1. Introduction: A short

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

MAARTJE SCHOORL DANIELLE OPREL

MAARTJE SCHOORL DANIELLE OPREL FASEGERICHT OF TRAUMAGERICHT BEHANDELEN BIJ PATIËNTEN MET PTSS TEN GEVOLGE VAN VROEGKINDERLIJK TRAUMA MAARTJE SCHOORL DANIELLE OPREL PsyQ Haaglanden, afdeling psychotrauma, Universiteit Leiden Projectgroep

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie