Sociografisch onderzoek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sociografisch onderzoek"

Transcriptie

1 . tuurbeeld Sociografisch onderzoek bij de MISSIONERING door PROF. G. H. L. ZEEGERS EN C. M. THOEN 0 NDER DE PROFANE WETFNSCI-I:IPPrN DIE AAN DE 1-Essiewetenschap in het algemeen onmisbare diensten kunnen bewijzen nemen de sociale wetenschappen nog steeds niet de plaats in waarop deze als onmisbaar voor de kennis der maatschappclijke realiteit in de 1Iissiegebieden aanspraak mogen maken. Er is geen reden om aan te nemen dat dit verschij nsel voortkomt uit een gemis aan inzicht in de betekenis der wetenschappen die zich met het maatschappelijk leven bezighouden en die gericht zijn op toepassingen, welke op heilzame wijze maatschappelijke processen kunnen beinvloeden. De oorzaak van het boven omschreven gemis dient waarsclijnlijk gezocht te worden in het structuurbeeld dat de samenlevingen waarin de lvlissie tot in deze eeuw haar activiteiten heeft kunnen ontplooien, tot voor historisch recente datum hebben geboden. Dit struckenmerkte zich in hoofdzaak door zijn statisch karakter. Het is niet alleen de Missie die in deze tijd de noodzaak ervaart zich te confronteren met de veelheid der dynamische verschijnselen, die de samenlevingen buiten het Westen kenmerken. De Westerse staten met tot op heden of voor kort koloniale belangen in Azie en Afrika hebben ervaren, dat het tempo der maatschappelijke verandering in deze gebieden zelfs aan de veelomvattende registratie van hun bestuursapparaten is ontsnapt. Er ligt een tragiek in het feit die zelf uit de dat de moderne Westerse maatschappij, historisch ongekende dynamiek van de negentiende ten de twintigste eeuw is voortgekomen, de analoge ontwikkeling in rlzie, Afrika en ten dele ook in Zuid-Amerika heeft onderkend, een ontwikkeling welke zij zelf voor een belangrijk deel in het leven heeft geroepen. Het is in verband met het bovenstaande dan ook door een aantal be- niet vreemd dat de ethnologie oefenaars der Missiewetenschap tot voor kort nog werd gezien als de belangrijkste kenbron van het leven der autochthone bevolkingen in de Missielanden. In de statische primitieve samenlevingen, in gebieden waarin de sociale structuur in een bepaald ontwikkelingsstadium voor eeuwen is geinstitutionaliseerd, geven anthropologie en ethnologie niet alleen een psychisch en phvsiek beeld van de mens, doch ook en tegelijkertijd tekenen zij de samenleving van de mens, in de statica waarvan de geestelij k en materieel gerichte handelingspatronen van de mens gewaarborgd liggen. In de dvnamische Westerse cultuur, waarin zovele elementen zich in tijd en ruimte heterogeen ontwikkelen en waarin de cultuur van het individu zelf voor een groot deel in zijn configuratie afhankelijk is van zijn plaats in een aan voortdurende grotere en kleinere veranderingen onderhevige samenleving, kan de ethnologie slechts een deel en in de tijd gezien een steeds kleiner deel van de maatschappelijke realiteit doen kennen. De sociologie als samenlevingskennis kwam dan ook ter wereld in de eerste helft van de negentiende eeuw, in de jaren waarin de dynamiek van het Westen de mens dwong tot een nieuwe en bewuste wijze van kennen, nl. de maatschappelijke zelfl;ennis. Omdat in de buiten het Westen gelegen samenlevingen de overgang naar de moderne maatschappij zich~ nog scherper markeert, de geleidelijkheid mist van de technische en economische evolutie welke zich in het Westen in een tijdsverloop van bijna twee eeuwen voltrok, vinden de sociale wetenschappen dan ook buiten het Westen een onoverzicnbaar arbeidsveld dat zij niet alleen in wetenschappelijke resignatie kunnen bearbeiden, maar waarop zij geroepen zijn onmiddellij k hun inzichten dienstbaar te maken aan de noodzakelijk geworden planmatige ontwikkeling van het maatschappelijk leven van honderden millioenen mensen. Het i.r daarom dat de moderne sociologie een belal1grjjke 5

2 plaals dient ill le nelllen ill de prac/isch-l1jelfllschappclli&dquo;ke c op/r%</%>jq r~arr de >IILC.cIOr, ~lry.f.fl )r en dat de.rocrolo~r.cclje /eehliickm, (11 nnr lllep ill hel Il~ i~.rtea mnntsel>n~~elijk.e r~en.rchijnselten noi-den gearrnh~.reercl m l oorzonr mogelijk plal1/l/atî,g r~orm J!,e.e,fl e11, onmi.rlmnr- ~ ija r~oor de firrrderirr~ l all de Kerk / // ~/7/ c~//, die em shaecl.r mec~r err u~eer-~~eco>lyliceercl.cocinnl beeld ver-tonen, lelill!jl cle pl-oaiose van de le t~er-u~ncl.~terr.cocinln str-rrcttrrrn allem nog op soriaa/-n e/cilsrbappcl!jke grol1ds/(/,g kal1 )r or!lc rr hc~a~rclc r~l. De Missie in Afrika en B7;ië evenals die onder andere historische omstandigheden in Zuid-Amerika, wordt geconfronteerd met vier factoren waarvan de ongekcnde dvnamische ontwikkeling van die gebieden afliaiikelijk is. Deze vier factoren zijn achtercenvolgens : i. de demogransche ontwikkehng; 2. de economische, i.c. industrieel-technische ontwikkelinu. 3. de nationaal-politieke ontw ikkcling en de raciaal politieke ontwikkeling; 4. de ontwikkeling van de ideologische invloed van het Westen uit niet-christelijke machtssferen. Aan ieder van deze vier voor de Wereldii-iissie van onoverzienbare betekenis zijnde factoren wordt in de noodzaak van een de volgende beschouwingen sociologische en sociografische fundering 6 van de Missieactiviteit en in eerste instantie van de benade- door het sociaal onder- ring der Missieproblematiek zoek getoetst. Daarna wordt in aansluitin~ op de uit deze beschowvingen voortspruitende conclusies overwogen, welke de ontwikkelingsgang van Missilesociologie en 1BJissiesociografie zal dienen te zijn om deze hulpwetenschappen zo elficient mogelijk in het geheel van de wetenschappelij k-tlle~retische en wetenschappelijk practische fundering van het Missiewerk te kunnen aanwenden. I. DE MISSIE EN HET 13EVOLKI~GSVRA:BGSTlTK In het overgrote deel van de Wereldmissie wordt de Kerk geconfronteerd met een historisch ongekende groei der bevolking. Deze groei stelt niet alleen het probleem van de quantitatieve betekenis der Missie aan de orde, doch brengt tevens een aantal qualitatieve problemen met zich mee van hoogst gecompliceerde aard. Carr. Saunders heeft in zijn &dquo;world Population Past Growth and Present Trends&dquo; (Oxford 1936) het volgende beeld gegeven van de ontwikkeling der bevolkingen in de verschillende werelddelen. De door Carr. Saunders geproduceerde cijfers heeft Biirgdorfer voor 1947 aangevuld. De cijfers van na 1947 in het &dquo;demographic Yearbook&dquo; (U.N.O.) wijken voor Europa en Azie af door een andere indeling der Russische territoria dan die waarop de onderstaande cijfers betrekking hebben. TABEL 1. Ontw ikkeling van de bevolkingen der werelddelen van 1650 tot 1947 (in millioenen) Om na tc gaan in wetkc mate dc wcrc:lddelen in ccn tijdsvcrloop van drie eeuwen tot het geheel der Bvcreldbevolking hebben bjjgedragcn kunnen de cijfers dienen.van tnlmj II. I ABF=.1~ 11. Percentage der wercldbcvolking Bur~dorfer merkt op dat uit deze cijfers blijkt weike sterke viraliteit de blanke volken in dc laatste 300 jaren ontwikkeld hebben d~ch dat op de duur de strijd tegcn de sterfte niet voldoende zal zijn om Europa tegen een belangrijke daling van zijn aandeel in de wereldbevolking te heschermen. In 1910 bedroeg het aandeel van Europa 26.4, in , in ~.t, in i en in Ä>. Het is derhalve dat het aandeel der Aziatische en waarschijnlijk Afrikaanse volkeren dat tezamen der wereldbevolking van 1947 bedroeg, in belangrijke mate zal toenemen. Dit zal niet alleen van beslissende invloed zijn op de verhoudingen der volkeren en culturen, doch ook op de positie van het Christendom in de wereld. Tegelijkertijd brengt de snelle groei der inhecmse bevolkingen in Azie en Afrika een evolutie der sociale verhoudingen met zich mee, welke de tendenz vertoont steeds meer en mcer een revolutionnair karakter aan te nemen. Wanneer we het begin van de moderne periode in de geschiedenis van het Missiewerk plaatsen in de eerste decennia na i 8 S o, wordt het duidelij k dat deze periode samenvalt met de quantitatief enorme toeneming der niet-blanke volkeren. Van i 8 5 o tot 1947 nam de bevolking van Azie toe mct 534 millioen en van Afrika met 93 millioen zielen. Dit betekent voor Azië een groei van 71 en voor &dquo;afrika een groei van 98 %. Hoewel ook in Afrika de blanke bevolking belangrijk is toegenomen, vermindert dit de bevolkingsproblemen der inheemsen niet doch is juist op die van problematiek beslissende invloed. De bevolkingsdruk manifesteert zich in Azie en Afrika in tal van verschijnselen die zich als spanningen en diepgaande veranderingen in de sociale structuur voordoen. Enerzijds ontstaan in deze gebieden nieuwe stedelijke agglomeraten met een proletariaat

3 en van ongelcendc kwantitatieve en kwalitatieve samenstelling, anderzijds ontstaan op het platteland nieuwe dorpssamenlevingen, waardoor de centralisatie van het bestuursapparaat en daarmee ook van de geestelijk-culturele voorzieningen steeds meer voor practisch onoplosbarc taken wordt gestelde. Van de totale bevolking van India (358 millioen in 1950) leven er met minder dan 2000 met minder dan 500 inwoners. Dc Unesco hceft bcrckcnd dat b.~-. in Bengalcn ten bchoeve van 5.5oo.ooo kinderen van 179 millioen mensen in dorpen inwoners en 70 millioen in dorpen 6-9 jaar slcchts scholcn mogelijk zijn mct een radius van tw-cc mijl voor z5 tot 30 kinderen. Terwijl enerzijds de verspreiding van deze bevolking over enorme territoria ongekende mocilijkheden met zich medehrengt op het terrein der centralc geestelij ke, cultureic cn i-nateri6le verzorgingen, is ook de concentratie der inhecmse bevolkingcn in bepaaldc agrarische gebiedcn of in sncl groeiende stedelijkc agglomeraten beangstigend. In de agrarische gebieden van %.O. Azie met zijn snel groeiende bcvolking worden de percclen grond die voor de landbouwende families ter beschikking staan, steeds kleiner. De activiteit van de Europese leiding in dc koloniale gebicden heeft de problemen nog gecompliceerd. Boeke schrijft in zijn &dquo;oosterse economie&dquo; dat de waterbouwkundige werken door de Europeanen in Azië uitgevoerd on de welvaart van de landbouwende bevolking te vergroten, door de daarop volgende aanwas in zielental slechts toenemende versnippering van de arealen hebben opgeleverd. &dquo;in hct model kolow satiedistrict I.~-allpur van de provincie Punjab zijn aan de pioniers flinke percelen van i I à 12 hectaren uitgegeven, alle bevloeibaar. Een van de kolonistendorpen, in gesticht, telde toen 44 landbouwers met hun gezinnen. Na vijf jaar waren van deze oorspronkclijkc kolonisten er 18 overleden can hun bezit was over 44 erf- akkerareaal van genamen verdeeld, het gemiddelde deze erfgenamen was daardoor tot ten naaste bij van de oorspronkelijke uitgestrektheid gedaald. De overige z6 pioniers zullen naar alle waarschijnlijkheid door 69 erfgenamen zijn opgevolgd. Zo zal reeds na een generatie het gemiddelde grondbezit tot minder dan 39 ;) van de aanvankelijke perceelsgrootte zijn ingekrompen&dquo;. De agrarische problematiek van grote delen van Azi6 i.c. de onevenredigheid tussen de toenemende bevolkingsdruk en de grondopbrengst is een van de belangrijkste factoren voor de groei van het com-,munisme dat op onmeedogende wijze de agrarische productie kan moderniseren, terwijl de Westerse invloed naast voorlichting en technische middelen vertrouwen moet op een aangepaste rationele mentaliteit, die wellicht eerst na enige generaties een gegeven van de cultuur zal zijn. Aan de andere kant begint de urbanistische ont~~ikkeling in Azie en Afrika zorgwekkende vormen aan te nemen. Vooral omdat deze urbanisatie leidt tot een heilloze vermenging van de meest heterogene ethnische en sociale elementen. In de Unie van Zuid-Afrika vertoont zich b.v. te dezer zake cen In de steden van Zuid-Afrika ongekende dynamiek. woont nu reeds 65,;, der Europeanen, 66% der Aziaten, 540;) der &dquo;coloured bar&dquo; en 17% van de Bantoes. De ,ooo Bantoes die in de steden zijn geconcentreerd, leven in een ten dele hoog geciviliseerd milieu met cen in weeldc verkerende blanke bevolking, terwijl hun inkomcn niet meer dan 50 per hoofd en per jaar bedraagt. De drang van de Bantoes civilisatorisch en cultured omhoog te stijgen is onmiskenbaar. Van dc Bantoes die bij Europese farmers werken, vertrekken er velen naar de steden omdat er voor hun kinderen geen school aanwezig is in dc naaste omgeving. Dezelfde tendenz tot urhanisering treffen we aan in dc Congo. ( )p snelle wijze zijn bijna 900.ooo zwarte arbeiders in het industrieproces ingeschakeld. De,,Union Miniere du Haut I,-atanga&dquo; ontplooit ccn grote activiteit. In en na dc tweedc wcrcldoorlog heeft de exploitatie van de uranium-, koper-, zink-, goud- cn diamantmijncn een grote vlucht genomcn. Men spreel;t van een ware exodus der negerbevolking uit dc &dquo;brousse&dquo; naar de steden. Er groeit een zwart proletariaat in Leopoldstad, Lllluaburg, Rville, Costermanstad en Stanleystad. Dezc stadsbevolking neemt nog steeds toe en iienduizenden kinderen waarvoor nog ~een onderwijsmogelijkheden zijn, zwerven rond in de zich snel ontwikkelende steden. Men leze hierover dcr indrukwekkende verklaring op 9 Ju!i 1951 door P. v. Wing S. J. afgelegd in het Belgisch Koloniaal Instituut. Met verwondering heeft het Westen gezien de ongekend snelle groei van de milliocnenbevolking van Djal;arta. Brandpunten van intensief Oosters leven en beslissend voor de toekomst van Azië zijn de millioenen-steden Djal:arta, Calcutta, Bombay, Tokio en Osaka waar de invloed der blanken steeds kleiner wordt of reeds geheel is uitgeschakeld, terwijl de inlandse clerus wat het aantal betreft tegen de enorme taken in die steden nog niet is opgewassen. Zo is binnen enkele generaties de Missie die in de kwam vanuit negentiende eeuw tot nieuwe expansie een wereld met hoog-ontwikkelde en primitieve statische culturen opgenomen in een van jaar tot jaar veranderende wereld, die door de geweldige bewegingen van mensen alles in verandering en overgang brengt. Wanneer de bevolkingsaanwas niet - vermindert de mogelijkheid daarvan is groot omdat tegenover lage geboortecijfers in een groot deel van de wereld in toenemende mate lagere sterftecijfers zullen geplaatst worden - zal de wereld- zich over een eeuw verdubbeld hebben en bevolking vijf milliard mensen bedragen. De vraagt waar zich de grote bevolkingsconcentraties zullen voordoen en welke sociale structuurverande- 7

4 ringen zich als gevolg van de bevolkingsdruk zullen openbaren, is voor de strategie van de Missie van beslissend belang. De minimale krachten welke tegen de enorme bevolkingsgolven door de Kerk kunnen ingezet worden, vragen een effici~nte planning, analyse van huidige situaties en prognose van toekomstige. Belangrijk is ooh het inzicht in de leeftijdsopbouw van de volkeren van Azie en Afrika vergeleken met die van het Westen. TABEL Ill. De wereldbevolking naar leeftijdsklassen per hondcrd zielen der resp. bevolkingen (1947) Hier rijst de vraag hoe na een of twee generaties de leeftijdsverhoudingen in de wereld zullen zijn, wanneer de strijd tegen de sterfte door het Westen in Azie en Afrika begonnen, resultaten zal opleveren. De niet-christelijke machtssferen in het Westen zijn begonnen hun kracht te concentreren op het onderwijs voor de jeugd in de onontwikkelde gebieden. Binnen 66n generatie kan de uitslag van deze krachtsmeting van beslissende betekenis zijn voor het geestelijk beeld van grote delen der wereld. De nieuwe nationale staten in Azië voeren een opvoedingspolitiek waarin ideologische elementen uit ten dele versteende niet-christelijlce godsdiensten tot nieuw leven komen. Het behoeft geen betoog dat het Missile- in deze constellatie van onoverzienbare onderwijs betekenis is en dat de onderwijssociografie van de Missie een onmisbaar element is in de voorbereiding van een verantwoorde planning der relatief geringe mogelijkheden. Dienen alle krachten te worden geconcentreerd daar waar de grootste mogelijl:heden liggen, waar de medewerking der burgerlijke overheid het grootst is en waar gunstige sterftecijfers het hoogst rendement bieden? Is het nodig meer aandacht te besteden aan het onderwijs in nog min of meer statische gebieden, waar, al is het onderwijs improvisatorisch, de Missie nog een maagdelijk terrein vindt om haar culturele arbeid te ontplooien? In hoeverre kunnen beide taken slechts volbracht worden door inschakeling van inheemse cn Westerse leken? Verdient hct aanbevcling op grote schaal inheemse leerkrachten in te schakelen in de door de Unesco tot stand komende onderwijsvoorzieningen in de onontwikkelde gebieden? Bestaat er voldoende inzicht in de begaafdheidsverhoudingen in de Missiegebieden en ~~elhe rol spcelt de selectie in het Missieonderwijs? Deze vraagstukken worden nog scherper belicht wanneer we de Missie cn het bevolkingsvraagstuk nog directer met elkander confronteren. Voor de Missie betekent de bevolkingsdruk cen complex van problemen waarvan twee aspecten van beslissende betekenis zijn voor de vestiging van de hcrk. i &dquo;. De snelle toeneming der bevolking kan moeilijk of in het geheel niet door de toeneming der gedoopten en der priesters cn religieuzen worden bijgehouden. Naar de mate waarin de inheemse Kerk groeit, worden de bekeringsactiviteiten der Missionarissen beperkt omdat de instandhouding der jonge Kerk in de dynamische gang der heidense samenlevingen een groot deel van de priesterlijke arbeid vergt. In Afrika waar sedert 1900 het aantal R.h. vertwaalf voudigd is, is het aantal priesters slechts vervijf voudigd. In Centraal-Afrika is het priestertekort een brandend probleem. Iedere priestcr, medegerekend ook degenen die practisch hetzij door ouderdom hetzij door een andere taak buiten de eigenlijke ziclzorg staan, heeft de zorg voor vaak zeer verspreid wonende gedoopten tot een getal van bijna Het zal nog decennia duren eer de inheemse priesters zo talrijl; zijn dat ze een deel van de taak der buitenlandse priesters kunnen overnemen. Maar niemand kan voorzien of de blanke priesters nog enige decennia in staat zullen zijn in Centraal-Afrika het Evan- nu de Afrikaanse volken tot het gelie te prcdiken inzicht liomen dat vele Europeanen die zij als dragers van het Christendom beschouwen in Afrika een radicaal kastes5-steem willen bestendigen, een maatschappelijke structuur die in de oudhcid tot het verval en de ondcrgang van grote culturen heeft geleid. Terecht heeft een Protestants zendeling geschreven:,,the white man, even though he be a missionary, is no longer sure of respect and the right of leadership just because he is white. He has to prove his worth among a people who are more critical and vocal. (H. BX1ake1in Coxill in..world Christian Handbook, London 1949, blz. i99-200). Hier rijst de vraag welke de natuurlijke groeikracht kan zijn van de in Afrika gevestigde kerken en welke de toekomstige maatschappelijke structuur zal zijn van de gebieden waarin deze kerken zijn gevestigd. De meer dan veertien millioen katholieken in Afrika, waarvan de helft zich bevindt in Centraal-Afrika vormen 7 ~~) der totale bevolking van dit werelddeel. aandeel in Het is belangrij k dat dit relatief geringe de bevolking regionaal belangrijke concentraties 8

5 vertoont en dat dezc concentraties zich bevinden in economische gebieden welke een woonstabiliteit der bevolking mogelijk maken. Het is hier dat in de planologische koloniale sectoren de invloed van de Missie vergroot dient tc worden, voor welke vergroting van invloed de Missie over haar eigen sociografisch arsenaal moet kunnen beschikken. Zoals in de linguistiek, in de ethnologie, in de anthropologie en in de vergelijkende godsdienstwetenschap de medewerking van de Missie hoog wordt gewaardeerd, zullen ook voor de sociale wetenschappen door de N1issie grote diensten kunnen worden he- echter de sociaal- wezen. Van hoe groot belang wetenschappelijke training van de leidinggevende hguren in de Missie is voor een zo groot mogelijk geestelijk-maatschappclijk rendement van het Missiewerk zelf komt pas in het licht te staan, wanneer we het als feit accepteren dat in deze &dquo;age of planning&dquo; juist de onontwikkelde gebieden het terrein ~-ormen waarop de politieke en economische machtsgroepen met gebruiktnaking van het Westers sociaal-wetenschappelijk intellect embryonale maatschappelijke structuren planmatig zullen ontwikkelen. Het is hier dat de Missie tot vergroting van invloed kan komen omdat het jonge Christendom in belangrijke gebieden de &dquo;human factor&dquo; van de moderne technische ontwikkeling voor een belangrijk deel in handen heeft. Dit brengt echter mede dat de Missie intensief zal dienen samen te werken met het katholiek sociaal-wetenschappelijk intellect. 2. Het andere aspect van de consequenties der bevolkingsdruk is de noodzaak tot wetenschappelijke planning voor de Missiezielzorg in verband met de steeds groter wordende horizontale mobiliteit der bevolkingen. De lege kerken in de city s van zovele Europese steden en het gebrek aan kerken alsmede aan aangepaste zielzorg in tal van Europese industriele agglomeraten, bewijzen de funeste uitwerking van een tekort aan inzicht in de structuur-veranderingen reeds aan het eind van de negentiende eeuw ingezet, een tekort zonder overwegende persoonlijke schuld in een periode, waarin het modern sociologisch kennen der samenleving nog moest geboren worden. Wij mogen echter verwachten dat in steeds toe- in Azie en nemende mate de Kerk in grote gebieden Afrika met analoge verschijnselen als hierboven voor, Europa opgenoemd, zal worden geconfronteerd. Wij hebben reeds gewezen op de chaotische toestanden welke de migratie in de Unie van Zuid-Afrika en in de Congo veroorzaakt. Hier komt het probleem aan de orde of de Missile in deze gebieden voldoende elasticiteit bezit om zich aan snel veranderende be- Het is in dit volkingsverhoudingen aan te passen. verband belangrijk er op te wijzen, dat in de grote steden van Europa belangrijke sociale groepen onder dc arbeidende bevolking door de gewone parochiële zielzorg moeilijk of in het geheel niet meer te bereiken zijn en er een streven is waar te nemen naar nieuwe i. c. categoriale vormen van zielzorg. Wanneer reeds de onderwijsspecialisten van mening zijn dat de &dquo;basic education&dquo; zoals de Unesco die zich voorstelt, niet slagen kan in een volk dat in zijn horizontale en verticalc mobiliteit niet tot een minimaal sociaal evenwicht kan komen, hoeveel te meer dit dan voor de Missie waarvan de taak die van geldt een &dquo;basic education&dquo; verre overschrijdt. Hoewel de verticale mobiliteit eigenlijk ter sprake behoort tc komen in onze nog volgende beschouwing van de economische ontwikkeling hangt deze zo nauw samen met de horizontale mobiliteit, dat wij op deze plaats niet beter kunnen doen dan een citaat te geven uit &dquo;fundamental Education&dquo;, het geschrift waarin de Unesco zijn plannen voor de geestelijke ontwikkeling der niet-westerse gebieden het eerst heeft ontvouwd. De hron is onverdacht en wat hier over de opvoeding in de Untie van Zuid-Afrika wordt de duur- gezegd, geldt a fortiori voor de zielzorg, zame vorming van de totale persoonlijkheid. De lengte van het citaat mogc verantwoord zijn door zijn belangrijkheid. &dquo;... a succesfull educational system can only be evolved once a society has decided basic questions: namely, what occupations its members are to follow and what shall be their social and political status. To the first question South Africa has as yet given no definite answer; to the second it has given an answer which is not acceptable to the Non-Europeans to whom it applies. Hitherto it has been generally accepted that the great bulk of Africans shall be unskilled labourers. The theory is that they shall live in the Reserves (reservaten), that the men shall periodically leave the Reserves to sell their labour, which is the only marketable commodity of which they can dispose, and that by a combination of money wages paid on the assumption that the family s subsistence is in part provided for by the products from the land, subsidised by the man s earnings outside the Reserves, a workable economy will be attained. This is the theory. The practice has already been broken down in part and is increasingly doing so. It is estimated that in certain areas, such as the Transkei with its population of I ~ million Natives, one third of the of urbanisation is population is landless. The process becoming more marked: revealing itself particularly in the townsward drift of women. But as yet the bulk of the population is in this transition stage, is a &dquo;parttime&dquo; population; part-time farmer and part-time industrial labourer, educated for neither occupation and backing in the skills requisite for both.&dquo; Vragen deze en zoveel andere bevolkingssituaties in Afrika en Azië waarop in dit verband niet nader kan worden ingegaan, niet om een diepgaande demografische en sociaal-statistische analyse, om een sociologische en sociaal-psychologische approach, dienst- 9

6 baar gemaakt aan de kcrstening van dit werelddeel, waarop 10 sedert een eeuw de cconomisch-tcchnische activiteit van de blanke volkeren zich concentreert? 3. Na deze twee aspecten van de quantitatieve en ruimtclijke problemen uit de bevolkingsdruk voortvlociend, wijzen wij nog op een derde aspect dat minder voor de vestiging der Kerk dan wel voor haar toekomsti~e positie van belang is. In geografische kringcn hcerst de mening, dat in de toekomst Afrika een van de grote ccntra der wereldbevolking zal zijn. De minimale schatting van de totale toekomstige wereldbcvolhinb bij de huidige stand der technische beschaving is van Fischer en is echter bedraagt 6.2 milliard mcnsen. I3elangrijker dat zowel Fischer als Penck cn andcrc geografen van mening zijn dat Afrika en Amerika (voor een grcot dcel Zuid-Amerika) de grote centra zullen zijn van de toekomstige wereldbevolking. Wanneer thans dc bevolking van Afrika 8% der wercldbcvolking vormt, kan de toekomstige verhouding bepaald worden door het feit dat men aan Afrika een bevolkingscapaciteit van weinig minder dan 30% der toekomstige wcrcldbevolking toekent. Hoewel deze cijfers uiteraard een zeer speculatief karakter bezitten, komen zij toch voort uit beschouwingen van levensmogelijkheden die voor een belangrijk deel een concreet lcarakter dragen. In politieke en economische kringen in Europa wint dan ook in de laatste decennia de mening veld dat voor, de Westerse bevolking Afrika nict allccn ecn machtig materieel reservoir van agrarische producten en delfstoffen betekent, doch dat het ook de aangewezen ruimte is waar millioenen Europeanen een nieuw en deel blank continent zullen kunnen voor een groot scheppen. De Katholieken zullen deze problematiek van zeer grote omvang doch ook van onoverzienbare betekenis niet alleen diepgaand dienen te bestuderen, doch ook op grond van de resultaten dienen te bepalen in hoeverre hier de emigratie van Europese Katholieken van een betekenis kan zijn die de eeuwcniange emigratie van de &dquo;hispanita&dquo; naar Zuid-Amerika nabij komt. In het kader van dit veelomvattend vraagstuk dat voor de Missie tevens een levensvraagstuk is, is de samenwerking van de Missie met de katholieke sociale wetenschap een eis van dit uur der historie, waarin de wereldverhoudingen door het planmatig ingrijpen van de mens waarschijnlijk voor een grote tijdsduur gedetermineerd kunnen worden. I.C. II. DE MISSIE EN DE ECONO,BIISCI-IL, PROBLEMATIEK DE INDUSTRIEEL-TECHNISCHE ONTWIKKELING De ontmoeting van de eeuwenlang in evenwicht verkeerd hebbende prae-kapitalistische huishoudingen met het modern kapitalisme is een van de meest tragische motieven in de zo bewogen ontmoeting tussen West en Oost. Dramatisch is deze overgang voor de primitieve culturen zoals op Nieuw-C7uinea, waar de ovcrgang van het stenen tijdperk naar het atomische zich binnen 66n generatie voltrckt, niet mindcr dramatisch doch integendeel in talloze aspecten van noodlottigcr bctckenis voor de hoogontwikkelde Oosterse culturen, waarin het commerciele en technischc Wcstcrsc denken niet kan ingevoerd worden zonder het individueel bewustzijn cn de. sociale cultuur te desintegreren. Zowel de initiatieven der nieuwe Costerse staten als de krachts- van inspanningen het Westen in kolonialc- en mandaatgebieden, zijn gericht op het lanceren van moderne economische processen, van moderne productie op agrarisch en industriecl tcrrcin cn op de geestelijke instclling van millioenen mensen uit de, op dicpe lagen van de psyche gefundeerde en duizenden jaren geleden ontstane beschavingcn, op de &dquo;sensated culture&dquo; van het technocratisch Westen dat het economisch motief als de meest bcstemmcndc kracht van de menselijke psyche beschouwt. Zijn aandeel in deze overgang motiveert het Westen door het dat de Westerse cconomic en de Westerse geloof techniek in staat zullen blij ken de problematiek van de Oosterse bevolkingsdruk, van de voedsel- en gezondheidsproblemen in Azië op te lossen. Wij mogen ons niet verhelen dat in belangrij ke delen van Afrika en Azie de Missie getuige is van een herhaling van de vroeg-kapitalistische ontwikkeling waarvan het somber en voor de geestelij ke cultuur zo nefaste beeld in de economische en sociale geschiedenis van het Westen als een getuigenis van de mogelijkheid van een aards inferno in onze herinnering staat opgetekend. Wat dit betekent, spreekt het duidelijkst, wanneer w-ij dezc economische revolutie beschouw-en in Zuiden Oost-Azie waar zij de grondslagen aantast van duizendjarige culturen, opgebouwd op stabiele agrarische samenlevingen. Prof. Boeke heeft er in zijn &dquo;oosterse economie&dquo; op gewezen dat indien blijkt dat het dorpsleven het enig mogelijk bestaan voor de grote massa der Oosterse volken moet blijven, dit een economische politiek veroordcelt die het oude slechts vernietigt en niet aanpast. Met al de vezelen van zijn bestaan is de Oosterse boer gehecht aan de dorpsgemeenschap terwijl in het Oosten het dualisme tussen de steden en de dorpsgemeenschappen anders dan in het Westen onoverbrugbaar lijkt. De zeer belangrijke economische gevolgen van dit Oosters dualisme heeft Boeke in een tiental aspecten belicht en het is de moeite waard de analyse van deze kenner der Oosterse economie te volgen (pag v.~ ie. De stedelijke industrie leeft niet van een stedelijk proletariaat, dat het platteland blijvend verlaten heeft, maar blijft grotendeels afhankelijk van de landelijke arbeidskrachten (in Japan grotendeels

7 meisjes en jonge vrouwen, in Indie merendeels mannen) die weer tot het landelijk bestaan terugkeren bij verlies van werkgclegenheid en na afloop van de fabrieksarbcidstermijn. ze. Het vraagstuk van de werklooshcid, samenhangende met de industri6le conjunctuur, is geen vraagstuk van stcdelijke overbevolking, maar moet worden doorgetrokken naar het platteland en is in wezen een agrarisch probleem. 3e. Er is in deze Oosterse landen geen &dquo;industriele reserve-ar~nee&dquo;, maar een agrarische reserve-armee, cen landelij Ic proletariaat of semi-proletariaat, voorkapitalistisch van aard, traditioneel en stationair, dus onrijp voor moderne organisatie, een reserveleger dat zowel het boerenbestaan door zijn landhonger als het loonarbeidersbestaan door zijn lage levensstandaard omlaag drukt. 4e. Er vertoont zich aanvankelijk een tendenz tot decentralisatie in de nijvcrheid; de klein- en middelbedrijven zoeken hun bestaansl;ansen te vergroten door in dubbele zin &dquo;op hct platteland&dquo; te leven, d.w.z. door hun standplaats te kiezen te midden van de landelijke overbevolking, die met minimale be- dat deze loning genoegen neemt. Boeke wijst er op dorpsindustrieen niet zelden een tijdelijk karakter dragen en de verdere mechanisatie zich alleen in grote bedrijven laat toepassen. (Hfst. IX). Se. Het loonpeil van de industri~le arbeidskrachten wordt omlaag gedrukt doordat het arbeidsloon enkel bijverdicnste is, aanvulling van het gezinsinkomen van de kleine boer. 6e. In tegenstelling met de homogeen kapitalistische landen wraar de belangen van de grondeigenaars en die van de industriele werkgevers aan elkander tegengesteld zijn, kunnen in het Oosten de grootgrondeigenaars hun pachten opschrocven als de pachtersgezinnen in de nijverheid aanvulling van hun inkomsten vinden, de stedelijke werkgevers kunnen hun lonen laag houden als zij over dit landelijk semi-proletariaat kunnen beschikken. 7e. De meeste emigratie is tijdelijk en ontw-ikkelt zich niet tot blijvende kolonisatie in den vreemde. 8e. Landelijke werkloosheid en stedelijk tekort aan arbeidskrachten handhaven zich naast elkaar omdat de landelijke arbeidskrachten aan het onbeweeglijk boerengezin verbonden blijven. De op het land gevestigde bedrijven kunnen onbeperkt gebruik maken van het overaanbod van arbeidskrachten terwijl de bedrijven gebonden aan de vindplaatsen van grondstoffen en aan stedelijke markten slechts met hoge lonen in hun behoefte vooral aan geschoolde arbeiders kunnen voorzien. Er is een zeer grote en zichzelf niet-nivellerende ongelijkheid in het loonpeil. ~e. Er zijn zeer velc tussenpersonen nodig om de voorkapitalistische gezinshuishouding met de wereldmarkt in verbinding te brengen. De ontwikkeling van de klein- en tussenhandel is dan ook buiten alle verhouding tot de geringe koopkracht van de massa en haar beperkte behoefte aan ruilverkeer. Boeke deelt mee dat in Japan, dat voor bijna 5 0 % uit arme, zelfverzorgende bocren bestaat, 66n handelaar leeft op elke zcvcntien zielen. i oe. Zowel van depressie als van deflatie komen de nadelen samcn op de rug van de hoerenbevolking. In een dualistische samenleving, waar hct boerengczin tevens de leverancier van arbeidskrachten voor zal zich hct nadeel van loons- de nijverheid is, verlagina bij dat van minder prijs voor zijn products voegen. Is in Zuid- cn Oost-Azië hct industrieel probleem vol diepc complicaties, de welvaartsvermeerdering problematisch en zelfs in geval van parti~le welvaartsvermeerdering de civilisatorische en culturele vooruitgang een pessimistisch te beoordelen vraag, nict minder gecompliceerd is het vraagstuk van de agrarische hervormingen in dit gebied. Het is in dit verband niet mogelijk diep op de vele aspecten van het agrarisch vraagstuk in Azie in te gaan, maar het is de overtuiging van koloniale sociologen, dat de inw-erking van de kapitalistische economic naast de technisch-agrarische vooruitgang toenemende armoede en bevolkingsdruk als gevolgen vertoont. Boeke recapituleert zijn beschouwingen over dit onderwerp als volgt. &dquo;het gros van de bevolking is at1lankelijk van de landbouw. Deze landbouw is op zelfverzorging gericht en blijft in beginsel buiten het ruilverkeer, wil geen geld maken. Toch wordt dc bevolking in toenemende mate voor gelduitgaven gesteld, dank zij het binnendringen van het westers kapitalisme en haar huishouding in de vorm van importgoederen, transportdiensten, gcldcrediet, geldpacht en geldbelastingen. Deze tegenstrijdigheid is het economisch aspect van het dualisme, zij veroorzaakt een voortdurende geldnood en een stijgende schuldenlast op hct platteland (t.a.p. blz. go). Belastingen, pacht, credietaflossingen, onmisbare goederen van buiten het dorp, ceremoniele en religieuze uitgaven, oogstmislukkingen, ziekten van mens en vee, natuurrampen en het voor de Oosterse samenleving nieuwe verschijnsel van economische depressies, stellen de boer steeds weer voor nieuwe geldnoden, omdat uit besparingen practisch nimmer iets kan worden gekweten. Knoeien met producten, katoen, jute, hennep in Voor-Indie, rubber, kapok, peper in Indonesie, thee in China, handwerkproducten in Japan, toevluclit nemen tot de geldschieter, tot pandcrediet etc. v~ orden als uitwegen beproefd. In Bengalen is de schuld per landbouwersgezin 214 Rupees, een niet zo groot bedrag, waarvan echter per jaar 36% rente moet worden betaald, hetgeen voor het landbouwersbudget een vernietigend bedrag betekent. Boeke concludeert dan ook na zijn aangrijpende schildering van deze verhoudingen, dat er in het Oosten op het land niet alleen nijpende armoede heerst, doch dat er ook achteruitgang op ander dan 11

8 r ~ economisch gebied valt te constateren. Het door- van het Westers individualismc verzwakt en dringen ontaardt de dorpsgeest. Het sociale le~-en, de poëzie en de meest karakteristieke elementen verdwijnen uit het dorpsleven. Het geldverkeer vernietigt het onderling vertrouwen, het gemeenschapsgevoel is niet opgewassen tegen het economisch individualisme en het dorp z-erwordt tot een verzameling hutten zonder enig geestelijke band. Omdat men de kleine voedselbedrijfjes niet kan omtoveren in commerciele landbouwondernelningen, omdat men de opeengedrongen boerenbevolking niet kan uitdunnen en om vele andere redenen zal men er toe over moeten gaan de zelfverzorgingshuishouding van de landelijke massa te bestendigen, het statisch karalcter van de voor-kapitalistische samenleving te consolideren en de economie ondcrgcschikt te laten aan de Oosterse levensw~ijsheid. Onder de schijn van ophefling, ontwikkeling en welvaartsbevordering, leidt in het Oosten de zuiver-economische politiek &dquo;ontwrichtend, vernielend en verbijsterend&dquo;. Wij zijn van mening, dat het moeilijk, zo niet onmogelijk zal zijn, de reeds in gang gekomen ontwikkeling om te buigen. Umdat de door Bocke geschetste verschijnselen inderdaad de diepere grond zijn van de onrust in Azië, dreigt het communisme de plaats in te nemen van de Westerse materialistische doctrine, aanspraak makend op de inderdaad niettheoretische mogelijkheid, dat een nieuw Oosters collectivisme alleen het agrarisch probleem zal kunnen oplossen. In Afrika zijn de fasen van het economisch proces territoriaal zeer oedifferenti~erd, at11ankelijk van de primitieve of ontwikkelde cultuurstatus der inheemsen en de agrarische en industriele mogelijkheden der verschillende gebieden. Afrika kent zowel de boerensamenlevingen die voor de markt produceren als de zelfverzorgingsaemeenschappen. In Frans West- Afrika en Frans Equatoriaal-Afrika heeft de kolonisatie belangrijke resultaten opgeleverd. In Frans naast elkaar in West-Afrika leven Tuaregs en negers een bevolking van i millioen zielen. De agrarische cultuur draagt nog een archaisch karakter en de opbrengst aan rijst, mais, bananen en manioc is hoofdzakelijk bestemd voor locale consumptie. Er ontstaat echter een nieuwe, Frans sprekende middelklasse die economisch is gericht, steeds meer land in eigendom verkrijgt waarop kot~e, cacao en aardnoten voor de wereldmarkt worden verbouwd. Toch is overal de opvoedingspolitiek van de koloniale overheid gericht op het doordringen van de economische geest men de daaruit resulterende so- waarvan de totale mentalitcits- en het mogelijk maken voor de wereldmarkten te produceren, terwijl ciale veranderingen, verandering het belangrijkste gevolg is, hoopt te kunnen leiden. In gebieden als Kenya hcbben de Engelse kolonisten een zodanige politiek van landsvervreemding bedreven, dat het landprobleem voor de inheemsen een levensprobleem is geworden, dat tot een revival van nog nauwelijks onderdrukte primitieve instincten schijnt te leiden. In Noord-Afrika, in de Congo en in de Unie van Zuid-Afrika is het industrialisatieproces in volle gang. Hier doet zich het verschijnsel voor, anders dan bij de industrialisatie in de nieuwe Oosterse staten, dat de blanken een hoog ontwikkclde industrie opbouwen, waarin millioenen inheemsen uit culturen het funda- primitieve en ten dele primitieve ment van de arbeid vormen, waarbij de spanningen zo hevig kunncn worden dat men, zoals in Zuid- Afrika via wat men een raciaal kastcsysteem genoemd heeft, probeert een voorlopig evenwicht te bereiken, van het inheems zelf- een uiterst labiel karakter bezit. Hocwel men niet kan ontkennen dat in Frans Noord-Afrika dat ingevolge de snelle groei bewustzijn en in de Belgische Congo de overheidspolitiek een inslag van hoge ethische verantwoordelijkheid bezit en daaraan ook de samenwerking met de opvoedkundige kracht van de Missie ten grondslag ligt, dicnt men voorbereid te zijn op het opkomen van. steeds groter spanningen en de daaruit resulterende onmogelijkheid de koloniale verhoudingen te bestendigen. Het is de tragiek.van de Westerse invloed dat juist de hoogste technisch-economische uitingen daarvan de heilzame aspecten van die invloed krachteloos schijnen te maken. Men mag niet uit het oog verliezen dat de aantrekkelijkheid van het Afrikaans mensen- en grondstorfenreservoir voor de Westerse staten mede is gelegen in het feit, dat de productie nog kan geschieden in vroeg-kapitalistische verhoudingen met een lage en in de calculatie te verwaarlozen prijs voor de kostenfactor arbeid. In het Westen heeft een duizendjarige oeintegreerd christelijke cultuur een sociale evolutie mogelijk gemaakt. In Afrika lijkt de mogelijkheid van die evolutie hoogst problematisch. Hoe kan men zelfs de mogelijkheid van een langzame evolutie sociaal-psychologisch aanvaardbaar maken als het communisme de boodschap brengt dat door 66n massale krachtsinspanning de sociale verlossing van het zwarte proletariaat te bereiken is? In Europa is men eerst na decennia in staat gebleken een visie te verkrijgen, een visie post factum op de verschrikkingen waarin millioenen arbeiders in de eerste stadia der industrieel-kapitalistische ontwikkeling hebben geleefd. Dit historisch respijt zal in Afrika niet mogelijk zijn. Het is vooral de Missie die hier de in gang zijnde ontwikkeling diep zal moeten analvseren teneinde een houding, de enige christelijke houding tegenover het probleem van de sociaalecononusche emancipatie van het groeiende zwarte arbeidsleger te kunnen bepalen. Het is dan ook in de encycliek,,evangelii Praecones&dquo; van dat de Paus de Missie er op heeft gewe- 12

9 zen op sociaal-economisch terrein haar verantwoorddelijkhcid op organisatorische wijze, door het oprichtcn van doelmatige sociale en economische organisaties, verenigingen en instcllingen die beantwoorden aan de eisen van dcze tijd en aan de specilike noden der volkcn, in de samcnlevingen dcr 11issiegebicden tot uitdrukking te brengen en dat alles in verband met de sociale leer der Kerk, die zich verzet tegen economische slavcrnij. Het behoeft geen betoog dat de studie der economie van de niet-westerse landen, studie van algemene en specialistische aard, die nog in een aanvangsstadium verkeert aan deze activiteit van de Missie in het algemeen ten grondslag moet liggen. Daarnaast staat de Missile overal in ecn bepaald economisch en sociaaleconomisch proces, hangt de gehele zielzorg en kersteningactiviteit samcn met plaatselijlce en regionale economische structuren op de kennis waarvan de directe zielzorg en haar sociaal-organisatorische uitwerking moeten zijn gebaseerd. Het is hier dat dc sociogratischc methodieken onmisbaar zijn voor doeltreffende geestelijke arbeid in kleinere en grotere locale eenheden. Kunnen op dit terrein de Missie en de jonge toegepaste sociale wetenschappen zoals zij door de Katholieken beoefend worden elkander geen hoogst waardevolle diensten bewijzen In de ervaringen der Missile ligt een haast onuitputtelijke &dquo;fundgrube&dquo; voor de sociale wetenschap terwiji die wetenschap zelf de Missie kan bijstaan in de planmatige opbouw der zielzorg in samenlevingsstructuur, waarvan de analyse vooral voor het toekomstig verloop op geen andere dan sociaal-wetenschappelij k verantwoorde wijze kan tot stand komen. In onze conclusies komen wij op dit aspect nog terug. Hier zij slechts opgemerkt, dat in de onstuimige economische ontwikkeling en al zijn maatschappelijke gevolgen een van de beslissende probleemcomplexen der moderne Missie gelegen is. Wat voor de zielzorg in Europa geldt, is a fortiori voor de zielzorg. buiten Europa aan de orde. In de communistische visie dat de productieverhoudingen beslissend zijn voor de geestelijke verhoudingen, ligt op een andere wijze dan de communisten menen voor ons een diepe en niet te veronachtzamen waarheid verborgen. Het jonge christendom is er eenmaal in geslaagd de historische ontmoeting tussen de Germaanse volken en het Romeinse Rijk, tussen twee diep verschillende culturen en twee van elkander in vele opzichten verschillende technisch-economische beschaving tot een zegenrijke te maken. Voor een analoge maar oneindig gecompliceerder ontmoeting tussen twee werelden staat de Kerk in de komcnde eeuwen. Er is geen tak van de katholieke wetenschap die zich ten aanzien van de komende u-ereldhistorische taken der Kerk aan zijn plaats en betekenis, aan zijn v:erkgebied in het geheel der wereldmissie kan onttrekken. III. DE MISSIE EN DE NATIONAAL-POLITIEKE EN R,KCI:I/lL-POLITIEKE ONTWIKKHLING De politieke sociologie van de vroegere koloniale en thans nog in de koloniale of semi-koloniale status verkerende gebieden is tot nu toe van geringe betekenis. Dit is niet te verwonderen. Zelfs de sociologie van de politieke partijen in Europa en Amerika vertoont nog vele leemten en in de totalitaire revolu- in het Wcsten. ties welke na de eerste wereldoorlog ziin uitgebrokcn, werd dc politieke sociologie verrast door verschijnselen welke eerst post factum wetenschappelijk konden geanalvseerd worden. De twee wereldoorlogen hcbben cchter in Azië en Afrika de politieke ontwikkeling in nationaal en sociaal kader een zo dynamische ontwikkeling gegeven, dat nict alleen in Westerse politieke doch evencens in wetenschappelijke kringcn cen snelle aanpassing aan de niet te miskennen sociale realiteit tot stand moest en nationale komen. Hoe geweldig de politielce dynamiek in hct Oosten werkt, zien wij wanneer we de meesterlijke analysen van de sociaal-wijsgerige grondslagen van hct vroeger Nederlands bcleid in Indonesië bcstuderen zoals de Kat Angelino die in zijn groots werk &dquo;overheidszorg en Bestuursbeleid in Nederlands Oost-Indi~&dquo; heeft beschreven en we de daaraan verbonden tockomstvisie vergelijken met de actuele werkelijkheid. In de niet-communistische gebieden in Azië heeft de Kerk de grotc politieke en nationale veranderingen overleefd. Misschien mogen wij zeggen dat in bepaalde opzichten de positie der Kerk door die veranderingen is versterkt. De inheemse katholieke intellectuelen hebben in en door hun jonge katholieke levensbeschouwing hun visie op de natuurlijke waarden van nationale eigenheden, gevolg van de rijke differentiatie in het geschapene, kunnen vergroten en verdiepen. En deze visie danken de inheemse Katholiehen in de nieuwe Oosterse nationale staten niet alleen aan hun eigen reflectie, doch ook en voor een groot deel aan die verziende missionarissen, zoals de grote Nederlander pater van Lith op Java, die vroegere koloniale problematiek tot een brandende kwestie van het christelijk gewcten hebben gemaakt. Terecht constateerde Soekarno bij zijn bezoek aan Flores dat katholieke intellectuelen in de eerste gelederen van de nationale revolutie hebben gestreden, dat er in Indonesie een politieke en sociale, doch geen godsdienstige revolutie heeft plaats gevonden de missionarissen niet op Flores aanvezig zijn de politieke en dat om er idealen van hun land van herkomst te representeren. De waarheid van het door Soekarno mate versterkt door gesprokene wordt in belangrijke de groeiende quantitatieve en qualitatieve betekenis van de inheemse clerus, in wie de liefde tot Christus is met de en de Kerk op dieper wijze geintegreerd liefde voor de bevolking der Missiegebieden dan ooit in de geest en het hart van de Westerse missio- 13

10 naris, hoe groot zijn assimilatievermogen ook is, tot stand kan komen. Wise echter onbevooroordeeld de politieke en sociale ontwikkeling in de jonge Oosterse nationale staten bestudeert, kan zich echter niet onttrekken aan de indruk dat het ogenblik voor politieke en sociale stabilisatie nog niet is aangebroken. Wat echter aan die voor het Oosten ongekende sociale dynamiek een 7.orgwekkend karakter gecft, is dc tcndcnz in een aantal ideologische groepen de nationale opstanding een eaclusi~-istisch religieus en sociaal karakter te geven. Het nationale zeltbew-ustzijn is nict alleen een stimulans tot politieke, culturele en economische emancipatie, het betekent ool;, en de ontwikkeling van het historisch jonge nationaal bew-ustzijn in Europese landen als Duitsland en Itali~, in Aziatische landen als Japan en China leert het overduidelijk, de mogelijkheid van stromingen die er op gericht zijn de jonge staten geestclijl; te integreren door het propageren van ideologieen, waarin politieke en sociale elementen met godsdienstige en wijsgerige elementen, die vaak een revival zijn van fossiel geworden historisch geestesgoed, tot een totalitair geheel worden verenigd. Het is door die onmiskenbare ontwikkeling dat de Missie in het Oosten rekening dient te houden met een nieuwe bewustwording op heidense en nietchristelijke religiositeit alsmede metde mogclijkheid dat politieke en sociale spanningen op een zeker ogenblik op het jonge christendom worden afgereageerd. De sociale techniek van de propaganda waarvan ook de Oosterse staten op deskundige wijze gebruik weten te maken richt zich nu eenmaal het liefst tot oeroude instincten en sociale overtuigingen welke diep in het bewustzijn der massa liggen ingebed. Het is langs deze weg dat het heidendom en de niet-christelijke geloofsovertuigingen weer tot maatschappelijk actieve krachten kunnen worden en dat de tolerantie tegenover het Christendom omslaat in onverdraagzaamheid. In Afrika is het nationale accent zwakker doch valt de der inheemsen nadruk bij het groeiend zeltoewustzijn meer op raciale en sociale overtuigingen. Men vergete niet dat de Europeanen zelf door raciale maatregelen het raciale hebben gemaakt tot een der belangrijkste componenten van de sociale structuur in vele Afri- en dat de aan de zw-arte be- kaanse samenlevingen volking opgedrongen economische geestesgesteldheid ook leiden moet tot reflectie op de sociaaleconomische positie. Het raciaal bewustzijn betekent echter ook bezinning op religieus-cultureel geestesgoed, het ontstaan van cen Afrikaanse mentaliteit die een versterking van het heidendom kan betekenen, wanneer het christendom er niet in zou slagen deze Afrikaanse mentaliteit mede scheppend te bemvloeden. Ten aanzien van de hier in het kort geschetste problemen heeft de cultuur-sociologie een grote taak te vervullen. De politieke ontwikkeling vergt zorgvuldige analyse aan de hand van dc bcgrippen waarover de politieke sociologie beschikt en bij gebreke waarvan deze tak van de sociale wetenschap voor nieuwe taken wordt gesteld. Dc inheemse, vooral intellectuele hatholiel:en kunnen ondanks hun quan- en heilzame titatief vaak geringe betekenis een grote invloed op hct politiek en sociaal gebeuren uitoefenen, wanneer zij dc bcschikking krijgen over de ervaring en de wetenschappclijke bezinning van en op allerlei problemen waarover de Westerse ledematen van de universclc herk beschikken. In de Congo kunnen de inheemsen die in zo grote thans beschikken getale tot de Kerk zijn gekomen over dezelfde christelij ke syndicaten waarmee binnen de tijd van 66n generatie het Europees katholiek proletariaat zich maatschappelijk heeft geemancipeerd. Het is niet onmogclijk dat politieke, sociale en culturele vooruitgang in Azie en Afrika synoniem wordt van Christendom en Kerk. Dat zal echter niet ~~ mogelijk zijn zonder dat de Kerk niet alleen het oud I cultuurbezit met eerbied en liefde tegemoet treedt, doch ook de tendenz tot het herscheppen van dat bezit, tot het streven naar een eigen mar aan de moderne tijd adequate raciale en ethnische cultuur weet op te vangen en te integreren in het scheppen van een katholieke cultuur. Deze delicate en tegelijk omvangrijke taak mag niet alleen af hangen van toevallig aanwezig talent en van locaal doeltrehende improvisaties. Deze taak dient niet alleen ten grondslag te liggen aan de scholing en vorming van priesters en leken die in de Missie arbeiden, maar de taak zelf dient in de orde van voorbereiding en in de orde van uitvoering gedragen te worden door de sociaal-wetenschappelijke arbeid van specialisten die elkanders ervaringen moeten uitwisselen en toetsen en wier arbeid zelf weer op centrale punten wetenschappelijk dient te worden geco6rdineerd. Door deze katholieke samenwerking tussen Oost en West realiseert zich niet alleen zichtbaar de universaliteit van de Kerk, maar krijgen ook de Katholieken sociaal en cul- in Azie en Afrika werkelijk politiek, tureel contact met machtige Katholieke groepen in Europa en Amerika, een contact van twee werelden dat bij ingebreke blijven van de Katholiken via. andere, tendele aan het christendom vijandige, organen tot stand zal komen. IV. DE MISSIE EN DE ONTWIKKELING VAN DE IDEOLOGISCHE INVLOED VAN I-IET WESTEN UIT NIET-CI-IRISTELI J KE MACHTSSFEREN De katholieke wereldmissie heeft in de geweldige gebieden die haar zijn toevertrouwd niet alleen rekening te houden met de bekeringsarbeid van andere christelijke godsdiensten, niet alleen waakzaam te zijn tegenover de ideologische machtsvor- 14

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

TRIPARTITE VERHOUDING

TRIPARTITE VERHOUDING ThvG/NR Mij is gevraagd om vandaag 1 mei 1988 een korte toespraak te houden via A.T.V.. Ik heb gedacht om op deze dag te praten over de TRIPARTITE VERHOUDING. Maar alvorens dit te doen is het misschien

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie.

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie. Onderzoeksvraag: Waardoor ontstonden het liberalisme en het socialisme, en hoe dachten liberalen en socialisten over de sociale kwestie? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze Profit Europa is een van s werelds meest welvarende regio s en heeft een van de grootste interne markten. Deze positie wordt echter bedreigd door de snelle opkomst van Azië, maar ook door het steeds groter

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

People. Europa telt niet de meeste inwoners, maar heeft. wel de hoogste bevolkingsdichtheid van alle regio s

People. Europa telt niet de meeste inwoners, maar heeft. wel de hoogste bevolkingsdichtheid van alle regio s People Europa telt niet de meeste inwoners, maar heeft wel de hoogste bevolkingsdichtheid van alle regio s in de wereld. De gemiddelde Europeaan wordt steeds ouder en krijgt steeds minder kinderen. Veel

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Toezicht en moraliteit.

Toezicht en moraliteit. Toezicht en moraliteit. Over professionele waarden in de zorgsector Gabriël van den Brink Congres-NVTZ 10-11-2016 1 Moral sentiments in modern society Adam Smith (1723-1790) The Wealth of Nations (1776)

Nadere informatie

De Sovjet-Unie (9.3) Tijd van wereldoorlogen De Sovjet Unie.

De Sovjet-Unie (9.3) Tijd van wereldoorlogen De Sovjet Unie. De Sovjet-Unie (9.3) Onderzoeksvraag: Kenmerkende aspecten: Waardoor kreeg Rusland een communistische regering en hoe werd het land een totalitaire staat. Het in praktijk brengen van totalitaire ideologieën

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL!

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! Missie De missie van de Kerk van de Zevende-dags Adventisten is de verkondiging van het eeuwig evangelie zoals verwoord in de drieengelenboodschap van Openbaring 14:6-12.

Nadere informatie

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 December 2009 Enige notities bij het "Overzicht van de Rubrieksindeling van de Bibliotheek van de

Nadere informatie

Out of the box Over de grenzen. SIETAR Nederland Seminar. 14 juni 2014 INGE HEETVELT 23-06- 14. SIETAR Nederland - Out of the Box

Out of the box Over de grenzen. SIETAR Nederland Seminar. 14 juni 2014 INGE HEETVELT 23-06- 14. SIETAR Nederland - Out of the Box Out of the box Over de grenzen SIETAR Nederland Seminar 14 juni 2014 INGE HEETVELT o De wereld stuitert en beweegt o De schijnzekerheid van cijfers o Het optimisme in Afrika o Ondernemers met lef & hart

Nadere informatie

DE WERELD VAN DE GROTE STAD

DE WERELD VAN DE GROTE STAD DE WERELD VAN DE GROTE STAD VIER KENMERKEN VAN HET BEGRIP STAD Een bepaalde omvang, per land verschillend Een hoge bebouwingsdichtheid in vergelijking met het omringende gebied Een beroepsbevolking die

Nadere informatie

Van Bethlehem tot Golgotha

Van Bethlehem tot Golgotha Van Bethlehem tot Golgotha Het Mysterie van Inwijding Esoterische Begrippen Elly Lichtenberg De Bijbel, een mystiek verhaal of..? Deel I De Bijbel: een mystiek verhaal of..? Is het evangelieverhaal juist?

Nadere informatie

Zwart Afrika. Oorspronkelijke bevolking: donkere huidskleur

Zwart Afrika. Oorspronkelijke bevolking: donkere huidskleur Zwart Afrika Wereldzone: ZWART-AFRIKA Vegetatie Zwart-Afrika Oorspronkelijke bevolking: donkere huidskleur Klimatogram Antalaha, Madagaskar Klimatogram Limpopo, Zuid-Afrika Zwart-Afrika (het gedeelte van

Nadere informatie

Onderbouwing van de keuze van de vluchtelingengemeenschappen binnen het project

Onderbouwing van de keuze van de vluchtelingengemeenschappen binnen het project Februari 2014 Onderbouwing van de keuze van de vluchtelingengemeenschappen binnen het project Vooraf In het project Ongekend bijzonder, de bijdragen van vluchtelingen aan de stad worden in het totaal 200

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Verandering in de frequentie van het gemengde huwelijk

Verandering in de frequentie van het gemengde huwelijk Verandering in de frequentie van het gemengde huwelijk G. Dekker Aan het kerkelijk gemengde huwelijk wordt vanuit de sociale wetenschappen niet zo bijzonder veel aandacht geschonken. De belangstelling

Nadere informatie

Het samenspel van generaties

Het samenspel van generaties c h r i s t i na b ode & l uc a c onsol i Het samenspel van generaties Wanneer bent u geboren? Hoe zag Nederland of uw land van herkomst er toen uit? Wat zijn uw eerste herinneringen? Hoe was uw puberteit?

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

De Tien Tijdvakken. Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c.

De Tien Tijdvakken. Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c. De Tien Tijdvakken Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c. KA1: De levenswijze van jagersverzamelaars KA2: Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen KA3: Het ontstaan van de eerste stedelijke

Nadere informatie

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop VLUGSCHRIFT Bevolkingsprognose gemeente Groningen - Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop Inleiding De omvang en samenstelling van de bevolking van de gemeente Groningen

Nadere informatie

Naam : Klas : Datum :

Naam : Klas : Datum : Duurzame ontwikkeling Over duurzame ontwikkeling circuleren inmiddels honderden definities. Vaak wordt de internationaal aanvaarde definitie uit het rapport "Our Common Future" (Brundtland-rapport, 1987)

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Noot van de editor De beginselprogramma's zijn gescand, en zover nodig gecorrigeerd. Hierdoor is het mogelijk dat de tekst niet meer

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

MVO 3.0 Zorgen voor economische groei in Afrika én in de EU

MVO 3.0 Zorgen voor economische groei in Afrika én in de EU MVO 3.0 Zorgen voor economische groei in Afrika én in de EU Afrika: industrialisering in twee decennia ipv twee eeuwen in het Westen Ontwerp vergadering GROS Erpe-Mere 23/1/2015 - karel.uyttendaele@pandora.be

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

Inhoudstafel. WOORD VOORAF... i LICENTIAATSVERHANDELINGEN

Inhoudstafel. WOORD VOORAF... i LICENTIAATSVERHANDELINGEN Inhoudstafel WOORD VOORAF....................................................... i LICENTIAATSVERHANDELINGEN 1. Hulpwetenschappen................................................ 1 1.1. Chronologie...................................................

Nadere informatie

Bevolkingsspreiding. Waar zit iedereen? Juist of onjuist: China is het grootste land ter wereld. A. Juist. B. Onjuist

Bevolkingsspreiding. Waar zit iedereen? Juist of onjuist: China is het grootste land ter wereld. A. Juist. B. Onjuist Bevolking Waar zit iedereen? Waar zit iedereen? Bevolkingsspreiding Vraag 1 van 9 Juist of onjuist: China is het grootste land ter wereld. A. Juist B. Onjuist De manier waarop de bevolking over een gebied

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2003

Examenopgaven VMBO-KB 2003 Examenopgaven VMBO-KB 2003 tijdvak 1 woensdag 21 mei 09.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

De schepping van de mens Studieblad 6

De schepping van de mens Studieblad 6 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De schepping van de mens Studieblad 6 Inleiding Mensbeeld Uitgangspunt Stof In

Nadere informatie

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast Tekst 4 Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Postbodes gezocht. Standplaats: Reykjavik. Vereist: een goede conditie. Kennis van de IJslandse taal niet nodig. Zomaar

Nadere informatie

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek Wat is aardrijkskunde op zoek naar een verklaring voor de ruimtelijke verschijnselen aan het aardoppervlak. Beschrijvende vragen: bodem

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 689.865

Behoort bij schrijven no. 689.865 Behoort bij schrijven no. 689.865 Ex. no.,2-c VERKIEZING TWEEDE KAMER 1963 - PSP Bij de ruim 70,000, door de PSP in maart 1962 gewonnen t.o.v. 1959» voegden zich op 15 mei jl. die van nog bijna 8.000 kiezers.

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Samenvatting. De Japanners en het christendom: een complexe relatie

Samenvatting. De Japanners en het christendom: een complexe relatie 12-Summary-NLS.qxd 10/8/2013 5:27 PM Page 241 De Japanners en het christendom: een complexe relatie Het christendom is sinds het midden van de zestiende eeuw zichtbaar actief in Japan, en toch is Japan

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1999 Nr. 27

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1999 Nr. 27 57 (1998) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1999 Nr. 27 A. TITEL Protocol tot wijziging van de Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Zuid-Afrika

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen:

UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen: UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen: Artikel 1 Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

Examen HAVO. Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Examen HAVO. Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen

Nadere informatie

Beleidsplan 2011-2017 VDGH "Ploegen, zaaien en oogsten "

Beleidsplan 2011-2017 VDGH Ploegen, zaaien en oogsten Beleidsplan 2011-2017 VDGH "Ploegen, zaaien en oogsten " De afbeelding op deze pagina 1s van Marc Chagall Concept beleidsplan 2011-2017 :Ploegen,zaaien en oogsten ". Inleiding: Deze aanzet tot het beleidsplan

Nadere informatie

Economie en handel (leerlijn Havo bovenbouw)

Economie en handel (leerlijn Havo bovenbouw) Auteurs Laatst gewijzigd Licentie Webadres Linda le Grand ; Linda le Grand 30 augustus 2013 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/33393 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Missie Nederlands Gereformeerde Kerk Voorthuizen-Barneveld

Missie Nederlands Gereformeerde Kerk Voorthuizen-Barneveld Waarom een missie? We realiseren ons dat geloven in God en het verlossingswerk van Jezus Christus in 2008 geen vanzelfsprekendheid meer is. De ontkerkelijking is een feit, maar tegelijk is er ook weer

Nadere informatie

RAPPORT. Aan het bestuur van Stichting Go and Tell Zeewolde. inzake de jaarrekening 2015

RAPPORT. Aan het bestuur van Stichting Go and Tell Zeewolde. inzake de jaarrekening 2015 RAPPORT Aan het bestuur van inzake de jaarrekening 2015 INHOUDSOPGAVE RAPPORT 1 Opdracht 2 Algemeen 3 Cash-flow 4 Fiscale positie BIJLAGEN Jaarrekening 1 Balans per 31 december 2015 2 Staat van inkomsten

Nadere informatie

Allochtone Nederlandse ouderen: de onverwachte oude dag in Nederland

Allochtone Nederlandse ouderen: de onverwachte oude dag in Nederland Allochtone Nederlandse ouderen: de onverwachte oude dag in Nederland Cor Hoffer cultureel antropoloog / socioloog c.hoffer@parnassiabavogroep.nl 1 Onderwerpen: gezondheidszorg en cultuur demografische

Nadere informatie

Regeringsverklaring. woensdag 31 december "Werken aan het vertrouwen"

Regeringsverklaring. woensdag 31 december Werken aan het vertrouwen Regeringsverklaring woensdag 31 december 2008 "Werken aan het vertrouwen" Het jaar dat vandaag zijn allerlaatste dag beleeft is getekend door de grootste financiële wereldcrisis sedert de jaren dertig

Nadere informatie

fluchskrift Vergrijzing in Fryslân neemt toe Aantal senioren sterk gestegen Aantal 65-plussers in Fryslân, /2012

fluchskrift Vergrijzing in Fryslân neemt toe  Aantal senioren sterk gestegen Aantal 65-plussers in Fryslân, /2012 Vergrijzing in Fryslân fluchskrift Vergrijzing in Fryslân neemt toe In Fryslân wonen op 1 januari 2011 647.282 inwoners. De Friese bevolking groeit nog jaarlijks. Sinds 2000 is het aantal inwoners toegenomen

Nadere informatie

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk Waardevolle arbeid De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over arbeid Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker

Nadere informatie

Interventie Syrië. Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Internationaal en Europees recht

Interventie Syrië. Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Internationaal en Europees recht Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Internationaal en Europees recht Oudemanhuispoort 4-6 1012 CN Amsterdam Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 5252833 Interventie Syrië Datum 29 augustus 2013 Opgemaakt

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

En nu jij! : leer de argumenten zelf

En nu jij! : leer de argumenten zelf En nu jij! : leer de argumenten zelf [لونلدية - dutch [nederlands - revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.svalfurqan.nl 2014-1435 ب«الا ن أنت علم احلجج بنفسك الل اهلونلدية «مراجعة: ياس أبو عبد االله

Nadere informatie

H2: Europa, verenigd of versnipperd?

H2: Europa, verenigd of versnipperd? H2: Europa, verenigd of versnipperd? Klas 2 Geo Vragen 5 1. Europa is te herkennen aan een aantal natuurkenmerken. Noem er drie. 6 2. Het aantal inwoners verandert door natuurlijk bevolkingsgroei (geboorte

Nadere informatie

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief - Het christelijke belemmert de politiek niet, maar maakt haar juist mogelijk en waardevol - Pieter Jan Dijkman Vereniging voor Wijsbegeerte

Nadere informatie

Canon en kerndoelen geschiedenis PO

Canon en kerndoelen geschiedenis PO Canon en kerndoelen geschiedenis PO bron: http://www.entoen.nu/primair-onderwijs/didactisch-concept/leerplan-(slo)/geschiedenis In dit hoofdstuk over canon en geschiedenis wordt eerst ingegaan op de recente

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

MET TWEE BENEN IN DE WERELD

MET TWEE BENEN IN DE WERELD 62 MET TWEE BENEN IN DE WERELD 63 VRAGEN AAN EEN CHRISTELIJKE LERAAR OP EEN NIET-CHRISTELIJKE SCHOOL Marloes Hoencamp 64 Wie ben je? En waar geef je les? Mijn naam is Marco van der Spek, 26 jaar, en ik

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Steeds meer niet-westerse allochtonen in het voltijd hoger onderwijs

Steeds meer niet-westerse allochtonen in het voltijd hoger onderwijs Steeds meer niet-westerse allochtonen in het voltijd hoger onderwijs Esther van Kralingen Tussen studiejaar 1995/ 96 en 21/ 2 is het aandeel van de niet-westerse allochtonen dat in het hoger onderwijs

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

Brabantse Dorpen. Frans Thissen. en de veranderingen van binding en identiteit UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM

Brabantse Dorpen. Frans Thissen. en de veranderingen van binding en identiteit UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM en de veranderingen van binding en identiteit Frans Thissen Afdeling Geografie, Planologie en Internationale Ontwikkelingsstudies Het verhaal van Brabant Veranderende dorpen Oebele van Zuilen: (over de

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt 22 juli 2012

279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt 22 juli 2012 Liefhebben (279, 281, 353, 359, 381) 279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt 22 juli 2012 Er ligt een verband tussen het houden van jezelf en het houden van de ander. Houden

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Liefhebben (279, 281, 353, 359) 279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt. Lieve mensen 22 juli 2012

Liefhebben (279, 281, 353, 359) 279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt. Lieve mensen 22 juli 2012 Liefhebben (279, 281, 353, 359) 279. Houden van de ander doe je in de mate waarin je van je zelf houdt Lieve mensen 22 juli 2012 Er ligt een verband tussen het houden van jezelf en het houden van de ander.

Nadere informatie

Plaats hie r uw beric ht. He t be richt hee ft h et m eeste eff ect als u h et nie t lan ger ma akt d an tw ee o f dri e zinn en.

Plaats hie r uw beric ht. He t be richt hee ft h et m eeste eff ect als u h et nie t lan ger ma akt d an tw ee o f dri e zinn en. Plaats hie r uw beric ht. He t be richt hee ft h et m eeste eff ect als u h et nie t lan ger ma akt d an tw ee o f dri e zinn en. Op deze miljoenen jaren oude vruchtbare afzettingslaag, werken zon en maan,

Nadere informatie

PLICHT EN VERPLICHTING. De weg van oude patronen of

PLICHT EN VERPLICHTING. De weg van oude patronen of PLICHT EN VERPLICHTING De weg van oude patronen of HYPOTHESE Het uitgangspunt van esoterische psychologie/filosofie is dat alles, dus zowel de ziel als de vaste vorm (het fysieke lichaam), energie is.

Nadere informatie

Yoga voor dag en nacht

Yoga voor dag en nacht Mieke de Bock en Miriam Wapenaar Yoga voor dag en nacht Praktische oefeningen BBNC uitgevers Rotterdam, 2010 Inleiding Er zijn al heel wat yogaboeken geschreven. Voor het schrijven van Yoga voor dag en

Nadere informatie

door B. Sondemeijer Verborgen werkloosheid Door de sociologen met een werkkring wordt in

door B. Sondemeijer Verborgen werkloosheid Door de sociologen met een werkkring wordt in De werkgelegenheidssituatie van sociologen door B. Sondemeijer Inleiding Werkloosheid onder academici is een verschijnsel dat de laatste jaren steeds sterker de aandacht trekt. Steeds vaker worden berichten

Nadere informatie

Manifest Christelijke Kinderopvang Beschrijving van de levensbeschouwelijke en pedagogische uitgangspunten

Manifest Christelijke Kinderopvang Beschrijving van de levensbeschouwelijke en pedagogische uitgangspunten Manifest Christelijke Kinderopvang Beschrijving van de levensbeschouwelijke en pedagogische uitgangspunten Oktober 2015 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding 03 Hoofdstuk 2 Basiskenmerken en specifieke kenmerken

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

Fact sheet. Concentraties van allochtone ouderen en jongeren,

Fact sheet. Concentraties van allochtone ouderen en jongeren, Fact sheet nummer 1 maart 2004 Concentraties van allochtone ouderen en jongeren, 1994-2003 Waar in Amsterdam wonen allochtone jongeren en ouderen? Allochtonen wonen vaker dan autochtonen in gezinsverband

Nadere informatie

Natuurlijk Leiderschap

Natuurlijk Leiderschap Dit interview is onderdeel van het boek Natuurlijk Leiderschap een co-creatie van Trees for All en United by Passion Ronald van Zetten CEO, HEMA Een wereld met uitdagingen Als ik kijk naar de hele wereld,

Nadere informatie

MET WELKE BOEREN ZAL DE RAYONASSISTENT CONTACT ZOEKEN?

MET WELKE BOEREN ZAL DE RAYONASSISTENT CONTACT ZOEKEN? MET WELKE BOEREN ZAL DE RAYONASSISTENT CONTACT ZOEKEN? Ir A. W. VAN DEN BAN Afd. Als. Zaken van het Min. L. V. V., gedetacheerd bij de Afd. Sociologie en Sociografie van de Landbouwhogeschool, Wageningen

Nadere informatie

Ouder worden en de kracht van verhalen. Levensverwachting bij geboorte. Ingesleten opvattingen uit de 19 e eeuw

Ouder worden en de kracht van verhalen. Levensverwachting bij geboorte. Ingesleten opvattingen uit de 19 e eeuw Ouder en de kracht van verhalen Lezing door Prof. dr. Jan Baars Universiteit voor Humanistiek www.janbaars.nl Op uitnodiging van Stichting Levensverhalen Inspiratiemiddag in Zaandam, 2 oktober 2014 Levensverwachting

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

Diversiteit hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Diversiteit hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 16 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52440 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Allochtonen, 2012 Gepubliceerd op Compendium voor de Leefomgeving (http://www.clo.nl)

Allochtonen, 2012 Gepubliceerd op Compendium voor de Leefomgeving (http://www.clo.nl) Indicator 13 februari 2013 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. In 2012 woonden er in Nederland

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

Algemeen rapport: vergelijk Postzones: Antwerpen Noord (2060), Antwerpen Kiel (2020), Antwerpen Linkeroever (2050), Borgerhout (2140)

Algemeen rapport: vergelijk Postzones: Antwerpen Noord (2060), Antwerpen Kiel (2020), Antwerpen Linkeroever (2050), Borgerhout (2140) Inhoud Algemeen rapport: vergelijk Postzones: Antwerpen Noord (2060), Antwerpen Kiel (2020), Antwerpen Linkeroever (2050), Borgerhout (2140) Dit rapport brengt de Postzones: Antwerpen Noord (2060), Antwerpen

Nadere informatie

Bijlage 1, bij 3i Wijkeconomie

Bijlage 1, bij 3i Wijkeconomie Bijlage 1, bij 3i Wijkeconomie INHOUD 1 Samenvatting... 3 2 De Statistische gegevens... 5 2.1. De Bevolkingsontwikkeling en -opbouw... 5 2.1.1. De bevolkingsontwikkeling... 5 2.1.2. De migratie... 5 2.1.3.

Nadere informatie

Ernst & Young ICT Leadership. Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en offshore outsourcing. Jaargang 6 17 mei 2006.

Ernst & Young ICT Leadership. Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en offshore outsourcing. Jaargang 6 17 mei 2006. Ernst & Young ICT Leadership Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en offshore outsourcing Jaargang 6 17 mei 2006 ICTbarometer Inhoud ICT-conjunctuur ICT-bestedingen Offshore ICT outsourcing

Nadere informatie

Onthullingen van Kennis

Onthullingen van Kennis Onthullingen van Kennis Caleidoscoop van Kennis Facetten verschuiven door tijd Vorm en structuur doemen op Gestalte gegeven door Kennis Patronen behouden het ritme De potentie van het punt Hoofdstuk 2

Nadere informatie