Climate Change and Spatial Planning

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Climate Change and Spatial Planning"

Transcriptie

1 Structuur Geo-Instituut Leuven Climate Change and Spatial Planning Jan Staes & Patrick Meire Vakgroep Civiele Techniek - Afdeling Mobiliteit en Ruimtelijke Planning Vakgroep Geografie - Landschapskunde WINVORM studiedag 7 juni 2011 Department of Biology Ecosystem Management Research Group Kunnen we klimaatverandering nog voorkomen? Wat zijn de gevolgen Internationaal Lokaal: hoe grijpt klimaatverandering in op onze maatschappij Hoe kwetsbaar is Vlaanderen? Hoe omgaan met schaalniveau s Transitie Uitdaging 1: natuurlijke klimaatvariabiliteit Uitdaging 2: verder kijken dan 2030 Hoe komen we tot anticipatie en adaptatie? Ecosystem based adaptation Principes en uitdagingen binnen CCASPAR Kempen, kust, steden Van Eetvelde & Käyhkö,

2 Klimaatverandering wat kunnen we verwachten? Kunnen we klimaatverandering nog voorkomen? Mitigatie en/of adaptatie zal ingrijpend zijn Zonder drastische emissiereductie, kijken we aan tegen drastische klimaatverandering -50 % tegen 2025, -75 % tegen 2050??? Van Eetvelde & Käyhkö,

3 Onzekerheid ivm klimaatvoorspellingen? Wat zijn de gevolgen? We gaan dagdagelijks om met onzekerheid en risico s Risico = effect/impact * kans op voorkomen Dit is ingeburgerd voor vele risico s en fenomenen (overstromingen, brandverzekering, schuldsaldo ) Bij het niet behalen van de fameuze 2 C globale opwarming kijken we aan tegen een resem nieuwe fenomenen die veel verder reiken en totaal onomkeerbaar zijn In de toekomst zullen er daar nieuwe fenomenen bijkomen De onzekerheid op het realiseren van emmissiereducties is vele malen groter dan de onzekerheid op het voorspellen van de gevolgen van een bepaalde concentratie van broeikasgassen Van Eetvelde & Käyhkö,

4 Tipping points Wat zijn de gevolgen? Maar zelfs als we onder de 2 C blijven, zullen de effecten in onze contreien aanzienlijk zijn Van Eetvelde & Käyhkö,

5 Hoe grijpt klimaat in op onze maatschappij? Huidig Landgebruik Story-lines Fysisch milieu Kwetsbaarheid Wenselijkheid Ruimtefuncties en typologieën Klimaat verandering Scenario s Respons beleid Maatschappij visie Anticipatie en adaptatie Toekomstig Landgebruik Ruimtebalans Huidig (ruimtelijk) beleid Randvoorwaarde/factor Story-lines Socio-economische drivers Kwetsbaarheid Wenselijkheid Van Eetvelde & Käyhkö,

6 Klimaatverandering Grijpt in op fysisch milieu (droogte, overstromingen, bodem,...) Dit werkt door op mogelijkheden inzake vegetatie bodembedekking en indirect dus ook op ruimtefuncties Grijpt in op socio-economische drivers Vlaanderen is géén eiland in een geglobaliseerde economie Ook klimaatverandering elders zal zijn impact hebben De kans op volgende effecten in onze contreien is hoogst zeker!!! Drogere, warmere zomers Nattere warmere winters Meer extreme zomerstormen (convectieve) Zeespiegelstijging Van Eetvelde & Käyhkö,

7 13 Voorbeeld: schaarste aan water? Klimaatscenarios voor België tot 2100: Binnenland: Winter : Meer neerslag Meer verdamping Stijging zeespiegel Impact op binnenlandse overstromingen is eerder onduidelijk Toename in risico op overstromingen kuststreek Zomer Minder neerslag Meer verdamping Meer intense, hevige convectieve zomerstormen Laagwater problematiek /waterschaarste Riooloverstromingen, overstorten, erosie, modderstromen Bron: Van Eetvelde & Käyhkö,

8 Meer overstromingen? Meer Laagwater problemen! Van Eetvelde & Käyhkö,

9 19 Is er genoeg water? 20 Droogte in 2003, 2009, 2011 Bron: Mira, 2008 Van Eetvelde & Käyhkö,

10 21 Erosie modderstromen! De gevolgen / uitdagingen? Foto: watering van Sint Truiden, repo/index.htm Drogere, warmere zomers Stedelijk hitte eiland Laagwater episodes (scheepvaart, waterkwaliteit) Verdroging Hoger verbruik water Nattere, warmere winters Winteroverstromingen Meer extreme zomerstormen (convectieve) Hagelschade van zomerstormen Riooloverstromingen Erosie akkers Zeespiegelstijging Kleiner afvoervenster door zeespiegelstijging Verzilting polders Kusterosie/kustveiligheid Van Eetvelde & Käyhkö,

11 Socio-economische kwetsbaarheid 24 Vlaamse context Klimaatcrisis hangt samen met andere mondiale uitdagingen Watercrisis (versnelling hydrologische cyclus) Energiecrisis (fossiele energiedragers) Fosforcrisis (minerale bronnen) Voedselcrisis (politieke destabilisatie) Zonder in detail te gaan, moeten we bekijken hoe we ook rekening kunnen houden met deze onafwendbare crisissen. Vlaanderen heeft weinig natuurlijke rijkdommen en is kwetsbaar Vlaanderen importeert: 1/3 van zijn drinkwater uit Wallonië Duizenden tonnen veevoeder (wat de vleesindustrie exporteert, wordt eerst geïmporteerd onder deze vorm) Zonder deze import ook geen mestoverschotten!! Olie, gas, steenkool en elektriciteit Gigantisch veel voedsel (ook bio-produkten) De technologiesector importeert veel zeldzame metalen Vlaanderen is relatief kwetsbaar wat betreft de afhankelijkheid van externe bronnen. Het verlagen van die kwetsbaarheid zou een beleidsdoelstelling moeten zijn van topprioriteit. Van Eetvelde & Käyhkö,

12 25 26 Van Eetvelde & Käyhkö,

13 27 28 Bron: de morgen Van Eetvelde & Käyhkö,

14 29 Protectionisme tav natuurlijke rijkdommen (water, ertsen, olie, gas, fosfaaterts) zal enkel grimmiger worden. Landen die nu nog exporteren zullen op termijn zelf de toegevoegde waarde willen creëren op hun export. Struisvogelpolitiek??? Wanneer kan men spreken van Wetenschappelijke consensus? Als 50 % van de wetenschappers het eens zijn? Als 75 % van de wetenschappers het eens zijn? Wat is de rol van de wetenschap? Van Eetvelde & Käyhkö,

15 Tom Toles in The Washigton Post Tom Toles in The Washington Post Tom Toles in The Washington Post Van Eetvelde & Käyhkö,

16 Hoe omgaan met schaalniveaus? Ontwikkelingen op dergelijke hogere schaalniveaus hebben een hogere onzekerheid, maar tevens een hogere impact De ontwikkelingen zelf zijn moeilijker te beheersen maar wel te anticiperen Dit dient te gebeuren op mondiaal, europees en nationaal vlak Tom Toles in The Washington Post Van Eetvelde & Käyhkö,

17 Hoe omgaan met schaalniveaus? Geen wanhoop! Op lagere schaalniveaus hebben we meer controle We moeten net trachten om de invloed/afhankelijkheid van de hogere schaalniveaus te beperken door Nieuwe concepten voor organisatie ruimtegebruik Diversificatie, decentralisatie, verweving Kwetsbaarheid fysisch milieu te verlagen Dit moet de mogelijk geven om adaptief te zijn en in te spelen op ontwikkelingen van de hogere schaalniveaus Klimaatverandering aangrijpen om te kiezen voor een sterke, duurzame toekomstvisie Transitiemodel om de kwetsbaarheid te verlagen ten aanzien van droogte, energie, voedselvoorziening, zeespiegelstijging,. Ook in planningsconcepten! Van Eetvelde & Käyhkö,

18 Het kan in ieder geval geen kwaad! Technologie zal helpen, maar zal NIET voldoende zijn Er is een drastische omwenteling nodig in hoe we onze maatschappij organiseren Efficienter omgaan met hulpbronnen Efficienter en multifunctioneel landgebruik Stedelijke ontwikkeling Ecosystem based adaptation zal deel uitmaken van de oplossing Van Eetvelde & Käyhkö,

19 Houston we have a problem with perception Uitdaging nummer één is iedereen overtuigen van de ernst van de zaak om een draagvlak te creëren voor transitie Maar Er zit een haar in de boter Perceptie maakt ons blind, vaak is ons referentie kader ontoereikend Multidecadale oscillatie Cyclische variatie van het klimaat Natuurlijke variabiliteit Natte zomers en droge winters zullen nog wel voorkomen Dit wordt gretig aangegrepen door sceptici Van Eetvelde & Käyhkö,

20 anomaly in extremes [%] Ons klimaat kent een natuurlijke cyclus Winter (DJF) neerslagextremen Ukkel (10 min, ): klimaatverandering Multidecadale klimaatoscillatie year [-] Bron: Patrick Willems, KULeuven, Hydraulics Lab winter, 10-year window winter, 15-year window long-term average approximate cyclic variations cyclic variations plus climate change climate change effect Van Eetvelde & Käyhkö,

21 Anomaly [%] Ons klimaat kent een natuurlijke cyclus Ons klimaat kent een natuurlijke cyclus (Anti-)correlations across Europe: Uccle (Central Europe) vs. Bologna 80 (Southern precipitation, Europe): Uccle precipitation, Bologna Correlation (r) of multidecadal anomalies in extreme daily prec. quantiles (DJF): Bron: Patrick Willems, KULeuven, Hydraulics Lab Bron: Patrick Willems, KULeuven, Hydraulics Lab Van Eetvelde & Käyhkö,

22 SLP anomaly [-] SLP anomaly [-] Prec. anomaly [%] % verandering in extremen Climatology Hydrology interfacing Climate change vs. natural variability Climatology Hydrology interfacing Climate change vs. natural variability Multidecadal anomalies in SLP and SLP differences: SLP, Gibraltar - SLP, Haparanda(Sweden) SLP, Gilbraltar - SLP, Vestervig(Denmark) precipitation, Uccle blocking SLP, Haparanda(Sweden) blocking Bron: Patrick Willems, KULeuven, Hydraulics Lab blocking jaren jaren 1960 winter, 10 jaar bewegend venster winter, 15 jaar bewegend venster lange-termijn gemiddelde benaderende cyclische variaties benaderende cyclische variaties + invloed klimaatverandering effect klimaatverandering jaar Bron: Patrick Willems, KULeuven, Hydraulics Lab voorbije 20 jaar Beleidscyclus Klimaatcyclus Menselijke perceptie Draagvlak? Van Eetvelde & Käyhkö,

23 49 Technocratische oplossingen zijn niet zaligmakend. Uitdaging nummer twee is te kiezen voor no-regret maatregelen Vaak neveneffecten Sturing en controle altijd nodig (calamiteiten) Investeringskost > kosten - efficiëntie Gevoelig voor energiekost? Toenemende schaarste aan grondstoffen (bvb zeldzame metalen voor elektronica) Lage omkeerbaarheid door hoge investering Van Eetvelde & Käyhkö,

24 50 51 Technische maatregelen hebben meestal onvoorziene neveneffecten en zijn niet zo efficient als men denkt Maas 1992 We zijn wellicht te ver gegaan in het manipuleren en controleren van het milieu Ruisbroek 1976 Van Eetvelde & Käyhkö,

25 53 De meeste technische maatregelen verhogen de kwetsbaarheid ten aanzien van andere fenomenen Ze moeten een antwoord bieden op de verschillende klimaatuitdagingen! Reflex inbouwen om na te gaan of het gebruiken of herstellen van ecosystemen niet kosten-efficiënter is? Sommige semi-technische oplossingen maken al gebruik van bepaalde Ecosysteemdiensten Waterzuivering op basis van algengroei systemen, rietvelden Landbouw en voeding... Veredeling van natuurlijke gewassen met bepaalde eigenschappen Vergisting van afval (bacteriën en schimmels) Van Eetvelde & Käyhkö,

26 Uitdaging nummer drie is verder te durven kijken dan 2030 Ook noodzakelijk om verder denken dan de tijdshorizon 2030 grote, ingrijpende veranderingen in ruimtegebruik worden meestal pas gerealiseerd binnen jaar Van Eetvelde & Käyhkö,

27 56 Hoe komen we tot Anticipatie en adaptatie? Het risico tav klimaatverandering bepalen is enkel mogelijk op basis van enkele goed uitgewerkte storylines die uitleggen hoe klimaatverandering op onze maatschappij doorwerkt Lokale klimaatverandering => impact fysisch milieu Globale klimaatverandering => socioeconomische impact Van Eetvelde & Käyhkö,

28 Van Kwetsbaarheid/gevoeligheid naar wenselijkheid van ruimtelijke ontwikkelingen Kwetsbaarheidskaarten kunnen aangeven waar de huidige ruimtelijke structuur kwetsbaar/gevoelig is (per klimaatscenario/storyline) Door specifieke aard, kwetsbare ruimtelijke configuratie en beperkte draagkracht fysisch systeem Wenselijkheidskaarten kunnen aangeven waar er mogelijkheden zijn (vanuit een bepaalde typologie) om de kwetsbaarheid / klimaatgevoeligheid te verlagen (per klimaatscenario/storyline) Door specifieke aard, sterke ruimtelijke configuratie Draagkracht fysisch systeem te versterken/behouden Ecosysteemdiensten In meer of mindere mate rekening houdend met randvoorwaarden vanuit huidig ruimtelijk beleid 59 Think out of the box enkele voorbeelden Het voorzien van voldoende water voor een groeiende bevolking Strategische keuzes (watervraag sectoren) Migratie Uitgaan van een zeespiegelstijging van 1 meter tegen 2100 Vliegreizen zijn onbetaalbaar voor de gewone mens tegen 2030 Limburg vakantieparadijs? Afhankelijkheid van externe hulpbronnen Van Eetvelde & Käyhkö,

29 Efficiënter omgaan met grondstoffen Efficiënter omgaan met landgebruik Afstappen van monofunctioneel landgebruik Herwaarderen pact tussen stad en platteland Afstemmen landgebruik op fysische potenties 61 Multifunctioneel landgebruik vs maximalisatie van mono-functies Van Eetvelde & Käyhkö,

30 62 63 H H G G I F A E B INDUSTRIAL CROP GROWTH D SUSTAINABLE CROP GROWTH I F A E B C H G C H D G I F A E SPECIES PROTECTION I B ECOSYSTEM CONSERVATION F A E B D C H G C H D G I I F A E MONOSPECIFIC PASTURE SPECIES RICH PASTURE F A E B B D C H G C H D G I F A E CONFINED RIVER FLOOD AREAS I F A E B B D C H G C H D G I I F F A A E INHABITATION AND ROADS ADDED GREEN INFRASTRUCTURE E B B Jacobs Sander D D C C Het is mogelijk om: gebieden zo in te richten en te beheren dat de levering van ecosysteemdiensten verhoogt Dit levert een economische meerwaarde op door Vermeden kosten (bv minder onderhoud, minder schade door overstromingen,.) Directe winsten door: o Betere oogst (bv. Verbetering visserij opbrengsten) o Recreatie mogelijkheden Dit levert een ecologische meerwaarde door Complexe landschappen waarin water en natuur verweven zijn Van Eetvelde & Käyhkö,

31 64 Gentse kanaalzone Moderne ruilverkavelingen ECOSYSTEM BASED ADAPTATION Landschapspark Averbode Erosiebestrijdingsplannen Sigmaplan Grote Nete Is een antwoord op vele uitdagingen, zowel voor natuur, waterbeheer en maatschappij Sigmaplan Van Eetvelde & Käyhkö,

32 Het concept ecosysteemdiensten biedt een uniek kader waarbinnen men de verschillende sociale, economische en omgevingsaspecten kan samenbrengen en integreren. De economische waardering van ecosysteemdiensten biedt bovendien duidelijk mogelijkheden om het maatschappelijke en economische belang van natuur in rekening te brengen. Door de dense urbane-rurale matrix zijn ecosysteemdiensten van groot belang in Vlaanderen. Een Multifunctionele invulling van de open ruimte is noodzakelijk Versterken van lokale ecosysteemdiensten maakt ons minder kwetsbaar ten aanzien van klimaatverandering en andere mogelijke crisissen (voedsel, olie, kunstmest). Het vinden van een juiste balans tussen ecosysteemdiensten moet gebeuren op verschillende schalen (landschap, bekken, stroomgebied). Van Eetvelde & Käyhkö,

33 Oude wijn in een nieuwe fles? Het idee van multifunctionele landschappen is niet nieuw Bij Ecosysteemdiensten tracht men de processen beter te begrijpen om zo de baten zeer expliciet te maken, zowel in hun ruimtelijke dimensies als hun economische waardering Dit verheft het concept naar een toepasbaar instrument om te komen tot duurzame landschappen Het genereren van kennis om afwegingskaders te creeren die aangepast zijn aan: Het schaalniveau van de toepassing De verschillende fases van planningsprocessen Het bestaande instrumentarium De bestaande bevoegdheidsverdelingen Van Eetvelde & Käyhkö,

34 70 71 Globale kosten-efficientie Al te vaak worden bepaalde ecosysteemdiensten afgedaan als marginaal ten opzichte van de echte economische meerwaarde van het maximaliseren van één enkele functie/ecosysteemdienst De vele marginale baten zijn wellicht niet meer zo marginaal en zeker niet als men deze op zou tellen. De kracht van Ecosystem Based Adaptation is om de baten van verschillende ecosysteemdiensten in rekening te brengen en niet enkel te streven naar maximalisatie van één bepaalde ESD Een wachtbekken is zeer kosten efficient naar vermeden overstromingsschade (per m²), maar levert weinig andere baten Een natuurlijk overstromingsgebied/moeras levert veel minder baten naar veiligheid (per m²), maar draagt bij tot biodiversiteit, landschappelijke waarde, denitrificatie, bodemvorming, koolstofsequestratie, waterretentie (droogte) Van Eetvelde & Käyhkö,

35 72 Hefboom voor integraal beleid De specifieke kosten-efficiëntie van een maatregel voor één bepaalde beleidsdoelstelling kan hoog zijn maar weinig baat opleveren voor andere beleidsdoelstellingen. Bij dergelijke overwegingen zou men de globale kostenefficiëntie over de verschillende beleidsdoelstellingen heen moeten evalueren. Dit vereist beleidsdomeinoverschrijdende samenwerking Beheer en Herstel ECOSYSTEMEN EN BIODIVERSITEIT BIOFYSISCHE STRUCTUUR EN PROCES (bvb vegetatiebedekking of netto primaire productie) FUNCTIE* (bvb waterstroming, biomassa) INSTELLINGEN EN MENSELIJKE BEOORDELINGEN die (gebruik van) diensten bepalen DIENST (bvb voedsel, bescherming tegen overstroming) MENSELIJK WELZIJN (socio-culturele context) Baten (bvb bijdrage aan gezondheid, veiligheid, ) Koppeling tussen waardeoordeel en gebruik van diensten (econ.) WAARDE (bvb betalingsbereidheid voor groene ruimte) * Verzameling van structuren en processen die een dienst leveren Van Eetvelde & Käyhkö,

36 CCASPAR Case Kempen Case Kust Case Stad (Gent) Wetenschappelijk onderbouwde visievorming ten aanzien van klimaatadaptatie en mitigatie Principes & uitdagingen case Kempen Wat als we bovenstroomse bekkens zoals Nete en Demer beheren als watervoorzieningsbekkens Watervoorziening zal een enorme uitdaging worden in de toekomst Momenteel de meest groene regio van Vlaanderen Zandige bodems zijn in staat om veel water (30 % - 50 % vol) te bufferen en voldoende snel terug vrij te geven naar de rivieren bij verhoogde watervraag in de zomer Overvloedige neerslag in de winter infiltreren en vasthouden om benedenstroomse regio s te vrijwaren van overstromingen én water te bufferen voor watervoorziening Debieten op Demer en Nete afromen voor drinkwater AWW, Scheepvaart (Albertkanaal) en intensieve landbouw (Lier) Van Eetvelde & Käyhkö,

37 potentie waterconservering Wat als we dit combineren met recreatie, toerisme, bosbouw en extensieve landbouw Het hedendaagse toerisme blijft niet bestaan De uitdaging van mitigatie zal de luchtvaart indusstrie niet sparen en lokaal toerisme zal aan belang groeien in de EU. De regio Limburg is reeds belangrijk voor toerisme en recreatie, maar kan uitgebreid worden. Extensivering ook nodig in valleien (nu nog vaak hoge drainage) De regio kan vergelijk vinden met de Limousin en Zwarte woud Realisatie van een robuuste Natura 2000 structuur De huidige landbouw is kwetsbaar voor klimaatverandering (te nat in het voorjaar, te droog in de zomer) Aangepaste extensivering kan even veel opbrengen als de huidige, doch kwetsbare intensieve landbouw Van Eetvelde & Käyhkö,

38 Synergie tussen waterbeheer, natuurontwikkeling, watervoorziening en recreatie Herstel van (natuurlijke) retentie Van Eetvelde & Käyhkö,

39 Bodem Principes & uitdagingen case Kust (Rubarenzya & staes, 2007) Grondwater en oppervlaktewater afhankelijke systemen Hydro-topologische kenmerken > verschillende functies DTM BWK De polders en de kuststreek hebben een specifieke problematiek in het aanzien van klimaatverandering Het spanningsveld tussen te droog en te nat in de polders zal enkel groter worden en vereist wellicht een oplossing vanuit ruimtelijke planning De meest verziltingsgevoelige gebieden opgeven voor waterconservering (extensieve spaarbekkens) Aquacultuur? Meer ruimte voor waterberging, de afvoer naar zee zal enkel moeilijker worden bij zeespiegelstijging >extensivering Kustverdediging zandsuppletie? Verbreding duinengordel? Uitgaan van 1 meter stijging? Lange termijn 2050 vs heel lange termijn 2100 Van Eetvelde & Käyhkö,

40 Landbouwopbrengsten zijn zeer klimaatgevoelig Aangepast beheer: Jaarlijkse suboptimale opbrengst door aangepast beheer met verminderd risico Maximale drainage: Verhoogde kans op mislukken van oogsten door droogte, met af en toe een optimale opbrengst droogteschade opbrengstverliezen door vernatting Principes & uitdagingen case stad Stedelijke gebieden Extreme neerslag events (lokaal bufferen) Groendaken, stadstuinen, water in de stad, infiltratiesystemen in openbaar domein Hitte eiland effecten Verkoelen door verdamping, beschaduwing Groen en water in de stad dissipeert energie Drainage in winterperiode minimaal houden en gebruiken om spaarpolders te vullen, en gebruiken om te voeden tijdens droge perioden Van Eetvelde & Käyhkö,

41 Evolutie van het brusselse hitte eiland op een windstille, heldere, zomerse dag Merk op dat het hitte eiland blijft tot 4 à 5 uur s ochtends Van Eetvelde & Käyhkö,

42 Cooling effect energy dissipation Pokorny, 2001 effects of forests Pokorny, 2001 landscape effects Van Eetvelde & Käyhkö,

43 Van Eetvelde & Käyhkö,

44 Conclusie Adaptatie is noodzakelijk Adapatatie moet op verschillende niveau s gebeuren Inpassing in de ruimtelijke planning is essentieel Het concept ecosysteemdiensten is een ideaal concept om zowel ecologische, economische als ruimtelijke elementen te integreren Van Eetvelde & Käyhkö,

45 Example: Melsterbeek Catchment Jacobs S., Turkelboom F., Genar O. In coöperation with Karel Vandaele, Peter Priemen, Jo Lammens (Watering St-Truiden) Van Eetvelde & Käyhkö,

46 Agricultural production IALE-Conference Ecosystem Melsterbeek ES Agriculture versus local, regional and global regulating Services Climate regulation Soil Formation Soil Stabilisation Erosion protection Peak discharge storage Filtration - Denitrification Ground water storage & purification Van Eetvelde & Käyhkö,

47 Loss local regulating ES as trigger for action Loss local regulating ES as trigger for action Van Eetvelde & Käyhkö,

48 Sediment management in catchment Direct benefit from peak discharge decrease Van Eetvelde & Käyhkö,

49 Direct benefit from peak discharge decrease This Ecosystem service can be profitable in other regions: Van Eetvelde & Käyhkö,

50 Rationale Huidig Landgebruik Story-lines Fysisch milieu Kwetsbaarheid Wenselijkheid Ruimtefuncties en typologieën Klimaat verandering Scenario s Respons beleid Maatschappij visie Anticipatie en adaptatie Toekomstig Landgebruik Ruimtebalans Huidig (ruimtelijk) beleid Randvoorwaarde/factor Story-lines Socio-economische drivers Kwetsbaarheid Wenselijkheid Van Eetvelde & Käyhkö,

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Klimaatverandering en invloed op waterhuishouding

Klimaatverandering en invloed op waterhuishouding Klimaatverandering en invloed op waterhuishouding Prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven Dep. Burgerlijke Bouwkunde Afdeling Hydraulica Patrick.Willems@bwk.kuleuven.be Toenemende uitstoot aan broeikasgassen

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Ecosysteemdiensten t in kaart brengen en waarderen

Ecosysteemdiensten t in kaart brengen en waarderen Ecosysteemdiensten t in kaart brengen en waarderen Els Martens, Agentschap voor Natuur en Bos «Stakeholders dialoog biodiversiteit», 13 juni 2013, KBIN Ecosysteemdiensten in kaart brengen en waarderen

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

EEN ANALYSE VAN WATERECOSYSTEEMDIENSTEN IN VLAANDEREN: WAT KUNNEN WE WINNEN DOOR EEN GEPAST BELEID INZAKE

EEN ANALYSE VAN WATERECOSYSTEEMDIENSTEN IN VLAANDEREN: WAT KUNNEN WE WINNEN DOOR EEN GEPAST BELEID INZAKE EEN ANALYSE VAN WATERECOSYSTEEMDIENSTEN IN VLAANDEREN: WAT KUNNEN WE WINNEN DOOR EEN GEPAST BELEID INZAKE INFILTRATIE EN RETENTIE? Jan Staes, Dirk Vrebos, Katrien Van der Biest & Patrick Meire Universiteit

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

WATERPROEF. Impact van de klimaatverandering op Antwerpen. Naar een klimaatbestendig Antwerpen. Prof. Patrick Willems KU Leuven

WATERPROEF. Impact van de klimaatverandering op Antwerpen. Naar een klimaatbestendig Antwerpen. Prof. Patrick Willems KU Leuven WATERPROEF Naar een klimaatbestendig Antwerpen Impact van de klimaatverandering op Antwerpen Prof. Patrick Willems KU Leuven Hydrologische extremen Overstromingen: Pluviale overstromingen (extreme neerslag,

Nadere informatie

Kosteneffectief werken met natuur: Ecologische versus technologische oplossingen. Rolinde Demeyer 5 december 2013

Kosteneffectief werken met natuur: Ecologische versus technologische oplossingen. Rolinde Demeyer 5 december 2013 Kosteneffectief werken met natuur: Ecologische versus technologische oplossingen Rolinde Demeyer 5 december 2013 Kosteneffectief werken met natuur In welke gevallen kan een groene oplossing (= natuur die

Nadere informatie

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen

Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen 1 Invloed van klimaatverandering op hoog- en laagwater in Vlaanderen KU Leuven onderzocht voor het Waterbouwkundig Laboratorium van de Vlaamse Overheid en de Vlaamse Milieumaatschappij de invloed van de

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

De kost van adaptatie aan de klimaatverandering in de Brugse poort. Johan Bogaert

De kost van adaptatie aan de klimaatverandering in de Brugse poort. Johan Bogaert De kost van adaptatie aan de klimaatverandering in de Brugse poort 1. Het Vlaams Klimaatplan. 2. De studie: Adaptatie aan klimaatverandering: globale kosten en praktische voorbeelden Literatuurstudie

Nadere informatie

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband)

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Almere 2.0 studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Voor de derdejaarsopdracht Ecologie van de opleiding TenL stond de woningopgave van Almere centraal. Almere is in korte tijd uitgegroeid tot een stad

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum Natte natuur voor droge voeten Marcel Vermeulen projectleider / projectcoördinator Staatsbosbeheer regio Zuid Projectenbureau initiëren, begeleiden, uitvoeren extern

Nadere informatie

Droge emmers, natte voeten

Droge emmers, natte voeten Droge emmers, natte voeten Environmental & Technical sustainability 1 november 2013 Dick Bouman/Aqua for All Het weer Het klimaat Het weer wordt gekenmerkt door extremen; geen jaar zonder weer-record Dagpieken,

Nadere informatie

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland Willem Ligtvoet Kader: Nationale Adaptatiestrategie (begin 2016) Gevraagd: breed overzicht klimaateffecten en aangrijpingspunten voor beleid Aanvulling

Nadere informatie

WATERPROEF. De casus Antwerpen. Naar een klimaatbestendig Antwerpen

WATERPROEF. De casus Antwerpen. Naar een klimaatbestendig Antwerpen WATERPROEF Naar een klimaatbestendig Antwerpen De casus Antwerpen Griet Lambrechts Projectleider klimaatadaptatie Afdeling Energie en Milieu Stad Antwerpen klimaatadaptatie 2014: Burgemeestercovenant Mayors

Nadere informatie

DROP - adaptatie aan waterschaarste en droogte

DROP - adaptatie aan waterschaarste en droogte DROP - adaptatie aan waterschaarste en droogte Willem Defloor 26 september 2014, Waterforum Waterschaarste en droogte Overzicht 1. Globaal kader 2. EU Drop project 3. Droogte-indicatoren / waterinfo.be

Nadere informatie

LSUE Thema Water Workshop Duurzaam water in een veranderende wereld

LSUE Thema Water Workshop Duurzaam water in een veranderende wereld Thema WATER LSUE Thema Water Workshop Duurzaam water in een veranderende wereld Patrick Willems: inleiding en duurzaam waterkwantiteitsbeheer Nina Moelants: duurzame afvalwatertechnologie Jan Diels: nitraatuitspoeling

Nadere informatie

Regionale maatregelen voor adaptatie aan klimaatverandering in de zoetwatervoorziening in NL INLEIDING

Regionale maatregelen voor adaptatie aan klimaatverandering in de zoetwatervoorziening in NL INLEIDING Regionale maatregelen voor adaptatie aan klimaatverandering in de zoetwatervoorziening in NL INLEIDING Ad Jeuken, Climate proof fresh water supply (CPFWS) Inhoud Onderzoek vanuit kennis voor klimaat De

Nadere informatie

Scenario's. Economische analyse

Scenario's. Economische analyse Geschreven door Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse, Wageningen University, Wereld Natuur Fonds Nederland Wanneer het Haringvliet een open verbinding krijgt met de Noordzee, levert dat naar verwachting

Nadere informatie

Deltascenario s. Deltaprogramma

Deltascenario s. Deltaprogramma Deltaprogramma Deltascenario s Verkenning van mogelijke fysieke en sociaaleconomische ontwikkelingen in de 21 ste eeuw op basis van KNMI 06- en WLO-scenario s, voor gebruik in het Deltaprogramma 2011-2012

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Ernst Bos en Theo Vogelzang (LEI) Opgave LEI: Beoordeel peilstrategieën Groene Hart op basis van Maatschappelijke Kosten en Baten Opbouw presentatie:

Nadere informatie

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten Klimaatverandering vraagt om innovatie De crisis als voorbode van grote veranderingen in economie en maatschappij Brabantse Waterdag 28 februari 2014 s Hertogenbosch door Pier Vellinga Hoogleraar aan Wageningen

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

Thema WATER. Themacoordinatoren: Okke Batelaan Patrick Willems

Thema WATER. Themacoordinatoren: Okke Batelaan Patrick Willems Thema WATER Themacoordinatoren: Okke Batelaan Patrick Willems Harte, Physics Today, 2002 Conflict or opportunity? Argument Synthesis is needed for BIG issues in earth system science: 1. How will climate

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Aanbeveling 5: Investeer in effectieve gebiedsbescherming

Aanbeveling 5: Investeer in effectieve gebiedsbescherming Aanbeveling 5: Investeer in effectieve gebiedsbescherming De Taskforce Biodiversiteit & Natuurlijke Hulpbronnen adviseert: Het verleden leert dat gebiedsbescherming een succesvolle strategie kan zijn,

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

KLIMAATADAPTATIE IN DE STAD. Proeftuinen Den Haag en Arnhem

KLIMAATADAPTATIE IN DE STAD. Proeftuinen Den Haag en Arnhem KLIMAATADAPTATIE IN DE STAD Proeftuinen Den Haag en Arnhem BOSCH SLABBERS Klimaatadaptatie in de stad Proeftuinen Den Haag en Arnhem Opdrachtgever Ministerie van VROM In samenwerking met Gemeenten Den

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. NATUURBEHEER & LANDBOUW www.hydrorock.com Natuurbeheer en watermanagement Droogte, hittegolven, hevige regenval en overstromingen. Ze komen

Nadere informatie

Overstromingsbeleid en de stroomgebiedsbenadering: Knelt het schoentje?

Overstromingsbeleid en de stroomgebiedsbenadering: Knelt het schoentje? Overstromingsbeleid en de stroomgebiedsbenadering: Knelt het schoentje? Prof. dr. ir. Jean Berlamont Prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven, Hydraulica Wateroverlast, oorzaken 100 neerslagintensiteit

Nadere informatie

Klimaat voor Ruimte. prof.dr. Pavel Kabat Wetenschappelijk Directeur Voorzitter Programmaraad

Klimaat voor Ruimte. prof.dr. Pavel Kabat Wetenschappelijk Directeur Voorzitter Programmaraad Klimaat voor Ruimte prof.dr. Pavel Kabat Wetenschappelijk Directeur Voorzitter Programmaraad Doel van het KvR programma is: Klimaatverandering. naar klimaatverandering als vraagstuk aangaande ruimtelijke

Nadere informatie

ENERGIE IN VASTGOEDSTURING

ENERGIE IN VASTGOEDSTURING Inhoud ENERGIE IN VASTGOEDSTURING Het strategisch belang van de energieprestatie van de woning 0. Bert Weevers 2 Missie Organisatie -> grote dekking Missie Organisatie -> grote dekking Strat adviseur Ontwikkelaar

Nadere informatie

Kennisinnovaties slappe bodems

Kennisinnovaties slappe bodems Kennisinnovaties slappe bodems Agenda 10 min 15 min 15 min 5 min Introductie Enrico Moens (program manager Climate and Sustainability bij Grontmij) Leon van Paassen (assistant professor Geo- Engineering

Nadere informatie

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven Departement Burgerlijke Bouwkunde Afdeling Hydraulica Kasteelpark Arenberg

Nadere informatie

Ruimtelijke initiatieven en strategieën voor de Belgische kust.

Ruimtelijke initiatieven en strategieën voor de Belgische kust. Ruimtelijke initiatieven en strategieën voor de Belgische kust. 00_Overzicht presentatie 01_Ruimtelijke uitdagingen 02_Ruimtelijke antwoorden 01 Marien Ruimte plan 02 Beleidsplan Ruimte 03 T.OP Kustzone

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - I Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 punt toegekend. De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen 1 maximumscore 1 De Veluwe / het Veluwemeer 2 maximumscore 2 1 = juist

Nadere informatie

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee

Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Het Energieatol Energieopslag in de Noordzee Dr. Walter Mondt, ECOREM 26 november 2013 1 Inhoud Voorstelling Ecorem NV Context van de studie Werkingsprincipe van het energieatol Opbouw van het energieatol

Nadere informatie

5.2.2 Watersysteem. Handreiking duurzame ruimtelijke ontwikkeling versie 28102011 www.handreikingdro.nl 61. aan de orde.

5.2.2 Watersysteem. Handreiking duurzame ruimtelijke ontwikkeling versie 28102011 www.handreikingdro.nl 61. aan de orde. 5.2.2 Watersysteem Wat en waarom Duurzaam omgaan met het watersysteem is het zodanig beheren van dit systeem dat de ecologische en chemische kwaliteit van het water wordt beschermd en verbeterd en het

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Waterbeheer en landbouw

Waterbeheer en landbouw Waterbeheer en landbouw Melkveehouderij in veenweidegebieden Bram de Vos (Alterra) Idse Hoving (Animal Sciences Group) Jan van Bakel (Alterra) Inhoud 1. Probleem 2. Waterpas model 3. Peilverhoging polder

Nadere informatie

Alles van waarde is weerloos over landschap, herijking EHS groen blauwe diensten

Alles van waarde is weerloos over landschap, herijking EHS groen blauwe diensten Alles van waarde is weerloos over landschap, herijking EHS groen blauwe diensten Gerbrand van t Klooster LTO Nederland Coördinator ruimtelijke ordening Waarden van het landschap, RLG (1996): ruimte en

Nadere informatie

Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie

Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie Een initiatief IUCN-Nederland en VNO-NCW met deelname van: Bedrijfsleven Shell, FrieslandCampina, DSM Recron, IDH Initiatief Duurzame Handel LTO Nederland Natuur- en milieuorganisaties Natuurmonumenten,

Nadere informatie

Biodiversiteit op bedrijventerreinen

Biodiversiteit op bedrijventerreinen Biodiversiteit op bedrijventerreinen 9 november 2010 Biodiversiteit op bedrijventerreinen Overzicht Vertrekpunt: bestaand of nieuw terrein? Beschikbare ruimte efficiënt ruimtegebruik Waar liggen kansen?

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

Biodiversiteit: kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Seminar 5 september 2012

Biodiversiteit: kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Seminar 5 september 2012 Biodiversiteit: kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven Seminar 5 september 2012 Introductie Doel Inzichtelijk maken (financieel) economische waarde van ecosysteemdiensten en biodiversiteit voor individuele

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Energie uit oppervlaktewater. Fred Zoller, docent opleiding Climate & Management KNAG Onderwijsdag 2014 Duurzame leefomgeving

Energie uit oppervlaktewater. Fred Zoller, docent opleiding Climate & Management KNAG Onderwijsdag 2014 Duurzame leefomgeving Energie uit oppervlaktewater Fred Zoller, docent opleiding Climate & Management KNAG Onderwijsdag 2014 Duurzame leefomgeving Inhoud workshop Introductie: Opleiding Climate & Management Workshop Context

Nadere informatie

Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland. Paul Opdam. Wageningen Universiteit en Alterra

Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland. Paul Opdam. Wageningen Universiteit en Alterra Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland Paul Opdam Wageningen Universiteit en Alterra paul.opdam@wur.nl 3 kernpunten EHS: verzekering voor biodiversiteit Klimaatverandering

Nadere informatie

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee Remote sensing in perspectief Van kenniscyclus naar beleidscyclus Roeland Allewijn Rijksinstituut voor Kust en Zee Van jonge onderzoeker naar iets oudere manager De informatie- en kenniscyclus Van RS data

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Van Waterplan naar Watervisie

Van Waterplan naar Watervisie 22 oktober, Studiedag VVSG Van Waterplan naar Watervisie integraal waterbeleid in Nijmegen Jos van der Lint Waterservicepunt (WSP) www.waterbewust.nl Waalsprong 1996-2020 Dukenburg / Lindenholt 1965-1985

Nadere informatie

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nederland op orde: vandaag en morgen Wim Kuijken / Bart Parmet 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nationaal programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening 2

Nadere informatie

Integrale projecten in het Demerbekken. Jan Vanvelk Bekkencoördinator Demerbekken

Integrale projecten in het Demerbekken. Jan Vanvelk Bekkencoördinator Demerbekken Integrale projecten in het Demerbekken Jan Vanvelk Bekkencoördinator Demerbekken 1 Kaderrichtlijn Water Goede toestand waterlichamen Nood aan Puntlozingen Diffuse instroom Structuurkwaliteit Overstromingsrichtlijn

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Nederland Waterland Basisonderwijs

Nederland Waterland Basisonderwijs Nederland Waterland Basisonderwijs Introductie Nederland is een land vol met water. Water in rivieren en meren. De zee klotst tegen onze duinen. En de zachte bodem van Nederland zit ook vol met water.

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

Historisch geografische typering van het landschap op Texel

Historisch geografische typering van het landschap op Texel Historisch geografische typering van het landschap op Texel Orienterend onderzoek in het kader van het masterplan Texel. Uitgevoerd door mw. Drs. M.A.C. Zwetsloot, MIMA milieu advies bureau, Dirkshorn.

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

3 havo 4 water, 2 t/m 4

3 havo 4 water, 2 t/m 4 3 havo 4 water, 2 t/m 4 Mozambique: soms te veel India: vaak te weinig De blauwe planeet: alles stroomt Welke kringloop heeft de meeste betekenis voor de mens en waarom? De lange kringloop (B) omdat deze

Nadere informatie

Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO

Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO Biobased Business Cases 2013 Breda 14-15 mei 2013 Locatiekeuze» Opportuniteiten:» bestaande faciliteiten uitbreidingsmogelijkheden.»

Nadere informatie

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement.

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. OVERHEID & PUBLIEKE DIENSTEN www.hydrorock.com Overheden en watermanagement Watermanagement in stedelijke gebieden is zeer actueel. Klimaatverandering

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Rust & Reuring Leven als Provincie in Energieland

Rust & Reuring Leven als Provincie in Energieland Rust & Reuring Leven als Provincie in Energieland Rob Roggema, Provincie Groningen Keuning Congres, 14 Juni 2007 r.roggema@provinciegroningen.nl www.popgroningen.nl Grounds for Change: Energiepotenties

Nadere informatie

Klimaat in de stad. Anticiperen op extremen & case Beverwijk. Water in de openbare ruimte Houten, 15-10-2015

Klimaat in de stad. Anticiperen op extremen & case Beverwijk. Water in de openbare ruimte Houten, 15-10-2015 1222412 Klimaat in de stad Anticiperen op extremen & case Beverwijk Water in de openbare ruimte Houten, 15-10-2015 Erik Warns, Gemeente Beverwijk Jeroen Kluck, Tauw bv & Lector Water in en om de stad,

Nadere informatie

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014 Beleidsplan 2014 Voorwoord Dit beleidsplan voor de Blue Revolution Foundation geeft inzicht in de doelstellingen, activiteiten en verwachte besteding van gelden. Het plan is tevens opgesteld in het kader

Nadere informatie

Kennisagenda Ondergrond

Kennisagenda Ondergrond Kennisagenda Ondergrond Samenvatting: bodem partner bij maatschappelijke ontwikkelingen Het bodembeleid verandert de komende jaren ingrijpend en transformeert naar beleid voor de ondergrond. Taken, rollen

Nadere informatie

Grondstoffenschaarste in drie dimensies

Grondstoffenschaarste in drie dimensies Grondstoffenschaarste in drie dimensies Ton Manders Stephan Slingerland Kivi Niria jaarcongres, 23 november 2011 Programma van deze Early Bird Sessie Grondstoffenschaarste in drie dimensies Waar moeten

Nadere informatie

Bouwstenen om te komen tot een coherent en efficiënt adaptatieplan voor Vlaanderen

Bouwstenen om te komen tot een coherent en efficiënt adaptatieplan voor Vlaanderen 2. BOUWSTENEN VOOR EEN ADAPTATIEPLAN Deze bouwstenen zijn gericht op de uitwerking van een adaptatieplan vanuit een Vlaams beleidsdepartement of beleidsveld. Het globale proces kan eveneens door een ander

Nadere informatie

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw NAV Jaarcongres Swifterbant 17 februari 2016 Inleiding door prof. Pier Vellinga Waddenacademie en Urgenda voorheen Wageningen UR, Vrije

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner

Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner iov STOWA Ws Brabantse Delta Peter de Koning Kees Peerdeman Frans Jorna Piet van Iersel Roel Knoben Waternoodmiddag, Amersfoort, 2 maart 2010 Vraagstelling

Nadere informatie

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen 3/12/13 Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Mieke Houwen Horizon 2020 : klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Agenda n Horizon 2020 algemeen n

Nadere informatie

Waddengebied in tijden van klimaatverandering

Waddengebied in tijden van klimaatverandering Waddengebied in tijden van klimaatverandering Oerol college cyclus Terschelling 14 Juni 2016 Pier Vellinga Universiteit Wageningen Vrije Universiteit Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor klimaat (2007-2015)

Nadere informatie

Bodems in een veranderend(natuur) landschap

Bodems in een veranderend(natuur) landschap Bodems in een veranderend(natuur) landschap door de ogenvan eengeograaf Erik Meijles Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen& Kenniscentrum Landschap e.w.meijles@rug.nl Foto: Koopman

Nadere informatie

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland SCHOUWEN-DUIVELAND KLIMAATBESTENDIG Het klimaat verandert, de zeespiegel stijgt en de neerslag neemt toe. Studies brachten de huidige en toekomstige uitdagingen in kaart,

Nadere informatie

Drinkwater met natte voeten. Continuïteit van de Drinkwatervoorziening bij Rampen en grote Incidenten

Drinkwater met natte voeten. Continuïteit van de Drinkwatervoorziening bij Rampen en grote Incidenten Drinkwater met natte voeten. Continuïteit van de Drinkwatervoorziening bij Rampen en grote Incidenten Movaris Utrecht, 4 november 2013 Eric Adamse Vitens Water Security, Risk & Crisis Management Vitens

Nadere informatie

Inleiding. Doelstelling

Inleiding. Doelstelling 25 Inleiding Marleen Van Steertegem, MIRA-team, VMM Myriam Dumortier, NARA, INBO Doelstelling De samenleving wordt complexer, en verandert steeds sneller. Het beleid kan zich niet uitsluitend baseren op

Nadere informatie

De houding van Nederlandse boeren t.o.v. nieuwe agroforestry systemen

De houding van Nederlandse boeren t.o.v. nieuwe agroforestry systemen De houding van Nederlandse boeren t.o.v. nieuwe agroforestry systemen Problemen in de Nederlandse landbouw Overproductie Grondwater vervuiling Eutrofiering van open water Lage biodiversiteit Afnemende

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - II Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen 1 maximumscore 2 foto 1 = A foto 2 = B foto

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Naar een duurzaam Den Haag met Haagse Krach Een verkenning. Lennart van der Linde Haags Milieucentrum, feb 2015

Naar een duurzaam Den Haag met Haagse Krach Een verkenning. Lennart van der Linde Haags Milieucentrum, feb 2015 Naar een duurzaam Den Haag met Haagse Krach Een verkenning Lennart van der Linde Haags Milieucentrum, feb 2015 1 Versterking kustverdediging Scheveningen: duurzaam? 2 Haags Milieucentrum Opgericht in 1991

Nadere informatie

Genetisch gemodificeerde (GG) gewassen: maatschappelijke betekenis en regelgeving

Genetisch gemodificeerde (GG) gewassen: maatschappelijke betekenis en regelgeving Genetisch gemodificeerde (GG) gewassen: maatschappelijke betekenis en regelgeving Presentatie voor Commissie Fysiek Domein gemeente Stichtse Vecht Dirk Stemerding 16 juni 2015 www.rathenau.nl info@rathenau.nl

Nadere informatie

Noordzeedagen. Kennis Beleid Beheer Wind op Zee

Noordzeedagen. Kennis Beleid Beheer Wind op Zee Noordzeedagen Kennis Beleid Beheer Wind op Zee Kader Ecologie en Cumulatie (KEC): cumulatieve effecten van offshore windparken op vogels, vleermuizen en zeezoogdieren in de zuidelijke Noordzee Maarten

Nadere informatie

Groene Suriname Strategie

Groene Suriname Strategie Groene Suriname Strategie Economische ontwikkeling die de natuurlijke rijkdommen benut, met behoud van Suriname s status als het groenste land ter wereld Er is een vreemde paradox in de internationale

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie