Academiejaar e master Bedrijfspsychologie en Personeelsbeleid 1 e Examenperiode

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Academiejaar 2008-2009 2 e master Bedrijfspsychologie en Personeelsbeleid 1 e Examenperiode"

Transcriptie

1 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 1 Faculteit PSYCHOLOGIE EN PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN Vakgroep Personeelsbeleid, Arbeids- en Organisatiepsychologie Academiejaar e master Bedrijfspsychologie en Personeelsbeleid 1 e Examenperiode AFWEZIGHEID OP HET WERK: DE INVLOED VAN SOMATISCHE KLACHTEN EN EMOTIONELE ARBEID Masterproef neergelegd tot het behalen van de graad van Master in de Psychologie, optie Bedrijfspsychologie en Personeelsbeleid door Isabelle Cooreman Promotor: Prof. Dr. Rita Claes Begeleider: Lic. Koen Beirens

2 Ondergetekende, Isabelle Cooreman geeft toelating tot het raadplegen van de scriptie door derden. II

3 III Woord vooraf Een thesis schrijven is geen makkelijke opdracht. Integendeel, het is een project van lange adem dat veel tijd en energie vergt om het tot een goed einde te brengen. In de eerste plaats wil ik mijn promotor professor doctor Rita Claes bedanken, omdat zij het voor mij mogelijk maakte dit thesisonderwerp verder uit te diepen. In tweede instantie gaat mijn dank ook uit naar mijn begeleider, licentiaat Koen Beirens, voor de verrijkende gesprekken die me steeds nieuwe inzichten verschaften. Zonder zijn medewerking en inzet zou deze thesis niet hetzelfde zijn. Ik bedank hem graag voor het opofferen van zijn kostbare tijd aan het verbeteren van de teksten. Dankzij deze personen ben ik erin geslaagd dit onderzoek tot een goed einde te brengen. Grote dankbaarheid gaat uit naar mijn ouders, omdat ze mij de (ook financiële) mogelijkheid geboden hebben te studeren aan de universiteit. Ik wil hen nog eens speciaal in de bloemetjes zetten voor hun niet aflatende steun op momenten dat ik het even niet zag zitten. Mijn dank gaat verder ook uit naar mijn twee broers Kristof en Matthias, Ewout, familie, vrienden en alle andere mensen die voor mij klaar stonden als ik ze nodig had. Zonder hen was het nooit gelukt. Roosdaal, 10 mei 2009 Isabelle Cooreman

4 IV INHOUDSOPGAVE ABSTRACT... 1 INLEIDING... 2 ZIEKTEVERZUIM... 3 Definitie... 3 Theorieën omtrent ziekteverzuim... 4 Antecedenten en uitkomsten... 7 Operationalisatie... 8 SOMATISCHE KLACHTEN... 8 Definitie... 8 Theorieën en prevalentie... 9 Antecedenten Operationalisatie EMOTIONELE ARBEID Definitie Dimensies, antecedenten en gevolgen CONTROLEVARIABELEN HYPOTHESEVORMING METHODE Steekproef Procedure Instrumenten Data-analyse RESULTATEN DISCUSSIE Interpretatie voornaamste resultaten Beperkingen Suggesties voor toekomstig onderzoek Theoretische en praktische implicaties Conclusie REFERENTIES BIJLAGEN Bijlage 1: Vragenlijst Bijlage 2: Geroteerde factormatrix voor somatische klachten Bijlage 3: Geroteerde factormatrix voor emotionele arbeid... 68

5 V LIJST VAN TABELLEN Tabel 1: Beschrijvende statistieken Tabel 2: Effect van somatische klachten op ziekteverzuim Tabel 3: Hoofd- en interactie-effecten LIJST VAN FIGUREN Figuur 1: Grafische voorstelling van het concept somatische klachten Figuur 2: Verwachte relatie tussen somatische klachten, ziekteverzuim en emotionele arbeid Figuur 3: Interactie tussen somatische klachten en sterkte van emotionele arbeid voor aantal dagen ziekteverzuim Figuur 4: Interactie tussen somatische klachten en deep acting voor frequentie van ziekteverzuim Figuur 5: Interactie tussen somatische klachten en surface acting voor frequentie van ziekteverzuim Figuur 6: Interactie tussen somatische klachten en surface acting voor aantal dagen ziekteverzuim Figuur 7: Interactie tussen somatische klachten en surface acting voor aantal dagen ziekteverzuim zonder ziekte... 35

6 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 1 ABSTRACT In deze scriptie zal nagegaan worden of emotionele arbeid een invloed heeft op de relatie tussen somatische klachten en ziekteverzuim. Meer bepaald zal onderzocht worden of somatische klachten effectief leiden tot meer ziekteverzuim (H1), of emotionele arbeid in verband staat met somatische klachten (H2) en of emotionele arbeid de relatie tussen somatische klachten en ziekteverzuim versterkt (moderator) (H3). Om ziekteverzuim te meten, werd gebruik gemaakt van een zelfgeconstrueerde vragenlijst. De Ghent Multidimensional Somatic Complaints Scale fungeerde als instrument om de somatische klachten van mensen na te gaan. Emotionele arbeid werd gemeten aan de hand van de Emotional Labour Scale. Honderd zesenzeventig participanten vulden de vragenlijsten in. De hypothesen werden getoetst aan de hand van een multivariate covariantieanalyse. De eerste hypothese werd partieel bevestigd: meer somatische klachten leiden inderdaad tot meer ziekteverzuim, meer specifiek geldt deze stelling enkel voor hoofd- en schouderklachten, hart- en ademhalingsklachten, maag- en darmklachten en moeheid en niet voor klachten in verband met temperatuurregulatie. Voor de tweede hypothese werd geen bevestiging gevonden. De derde hypothese tot slot werd bevestigd: emotionele arbeid blijkt inderdaad een moderator te zijn voor de relatie tussen somatische klachten en ziekteverzuim, alleen bleek de vooropgestelde richting van het verband tegengesteld aan de verwachtingen. Het verrichten van emotionele arbeid bleek een buffer te zijn voor de invloed van somatische klachten op ziekteverzuim. Deze studie toont aan dat emotionele arbeid een modererende invloed heeft op de relatie tussen somatische klachten en ziekteverzuim, wat betekent dat er in de toekomst rekening mee gehouden kan worden.

7 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 2 INLEIDING Voor de meeste bedrijven is produceren een kernactiviteit. Wanneer werknemers echter afwezig zijn op het werk (bijvoorbeeld door ziekte), zorgt dat voor een verminderd productieniveau en bijgevolg voor een economisch verlies voor het bedrijf. Afwezigheid op het werk door ziekte, of met andere woorden ziekteverzuim, is een fenomeen dat de laatste jaren steeds meer aandacht krijgt. Uit recente cijfers van SD WORX, een sociaal secretariaat in België, blijkt dat de afwezigheid op het werk door ziekte in ons land jaar na jaar toeneemt (Nationaal Instituut voor Statistiek (NIS), 2008). De laatste jaren is het totale ziekteverzuim (het percentage werktijd dat verloren gaat door afwezigheid door ziekte) in de privésector gestegen van 4.48% in 2001 tot 5.19% in Het ziekteverzuim ligt hoger voor vrouwen (5.99% in 2008) dan voor mannen (4.66% in 2008). Naast het feit dat de prevalentie van ziekteverzuim stijgt, blijkt uit andere recente gegevens (Securex Research Center, 2007) dat ook de economische kost ervan hoog is: de totale kost van ziekteverzuim in het jaar 2006 wordt geschat op om en bij de 8,2 miljard euro, wat ongeveer 2.7% van het bruto nationaal product is. Uit deze verzameling cijfers kan men opmaken dat ziekteverzuim voor organisaties een enorme economische kost met zich meebrengt en een serieuze hap neemt uit hun werkcapaciteit en productiviteit. De toegenomen interesse binnen de wetenschap in dit maatschappelijk en economisch probleem hoeft in deze optiek geen verwondering te wekken. Naast ziekteverzuim krijgen ook somatische klachten steeds meer aandacht in onze maatschappij. Alsmaar meer mensen hebben regelmatig last van bijvoorbeeld rugklachten, hoofdpijn of moeheid. Uit een onderzoek van Green, Fryer, Yawn, Lanier en Dovey (2001) blijkt dat minstens driekwart van de bevolking één of meerdere somatische klachten rapporteerde in de voorbije 30 dagen. Voor mensen die somatische klachten vertonen, is het mogelijk dat ze daar ook op de werkvloer hinder van ondervinden. Men kan er dan voor kiezen om niet te gaan werken. Wanneer men beslist om toch te gaan werken, bestaat de kans dat er productiviteitsverlies optreedt (Meerding, Ijzelenberg, Koopmanschap, Severens & Burdorf, 2005). Beide opties zowel ziek gaan werken als ziek thuisblijven zijn nefast voor de organisatie: een zieke werknemer kost de organisatie handenvol geld.

8 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 3 Er werd in het verleden reeds heel wat onderzoek gedaan naar de relatie tussen somatische klachten en absenteïsme (Fink, Sorensen, Engberg, Holm & Munk- Jorgensen, 1999; Fontaine, Mascagni, Mangelschots, Kittel & Godi 2004). Zo vonden Marmot, Feeney, Shipley, North en Syme (1995) dat zelfgerapporteerde gezondheid en ziekteverzuim gerelateerd zijn aan elkaar. Er werd ook een positieve relatie gevonden tussen het aantal gerapporteerde gezondheidsklachten en ziekteverzuim (Väänänen et al., 2003; Roelen, van der Pol, Koopmans & Groothoff 2006; Roelen, Koopmans, de Graaf, van Zandbergen & Groothoff, 2007). Ook absenteïsme ten gevolge van een specifieke gezondheidsklacht werd onderzocht, onder andere absenteïsme ten gevolge van nekpijn (Cote et al., 2008), depressie en chronische pijn (Munce, Stansfeld, Blackmore & Steward, 2007), obesitas (Jans, van den Heuvel, Hildebrandt & Bongers, 2007), hypertensie (Leynen et al., 2006) en rugpijn (Reigo, Tropp & Timpka, 2000; Tubach, Leclerc, Landre & Pietri-Taleb, 2002). Gezien emotionele arbeid reeds in verband gebracht werd met somatische klachten (Schaubroeck & Jones, 2000), wordt deze variabele in deze scriptie betrokken in de relatie tussen somatische klachten en ziekteverzuim. Dit is de doelstelling van deze thesis: nagaan of de mate van emotionele arbeid al dan niet een invloed heeft op de relatie tussen somatische klachten en absenteïsme. ZIEKTEVERZUIM Definitie Wanneer men ziekteverzuim wil definiëren, moet dit concept eerst duidelijk gedifferentieerd worden van ziekte en ziek zijn (Wikman, Marklund & Alexanderson, 2005). Ziekte verwijst naar de feitelijke organische problematiek die aanwezig is in het lichaam (bijvoorbeeld een bacterie of virus), terwijl ziek zijn verwijst naar de mate waarin men gezondheidsklachten ervaart ten gevolge van die organische problematiek, en waardoor men zich onbekwaam voelt om het werk op een adequate manier te verrichten. Beiden kunnen onafhankelijk van elkaar bestaan. Zo kan men een ziekte hebben, maar zich niet ziek voelen en geen hinder ondervinden. Ook het omgekeerde is mogelijk: men kan zich ziek voelen, en toch vrij zijn van enige organische laesie. Met ziekteverzuim tenslotte wordt verwezen naar het gedrag ten

9 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 4 gevolge van het ziek zijn, met name (in deze studie) het afzien van de professionele verplichtingen. Men kan ziek zijn zonder zich ziek te melden. Pas wanneer de werknemer zich effectief ziek meldt, kan men spreken van ziekteverzuim (Hopstaken, 1994). Een term die heel vaak voorkomt wanneer men het over ziekteverzuim heeft, is absenteïsme. Casteels & Sneyder (2004) definiëren absenteïsme als volgt: de afwezigheid van een werknemer waarvoor hij of zij ziekte opgeeft als reden, ongeacht of de werknemer werkelijk ziek is of niet (p. 6). De volgende redenen zijn niet inbegrepen in deze definitie: arbeidsongevallen, jaarlijks verlof, recuperatiedagen, arbeidsduurvermindering, feestdagen, educatief verlof, familiaal verlof, syndicaal verlof, bevallingsverlof, loopbaanonderbreking en andere gewettigde afwezigheden die niet onder het ziekteverlof vallen. Op basis van deze specificatie kan men dus stellen dat in deze benadering absenteïsme gelijkgesteld wordt aan ziekteverzuim. Ziekteverzuim kan verschillende vormen aannemen. In de Nederlandstalige literatuur wordt vaak een kleurschakering gebruikt om op die manier het soort ziekteverzuim aan te duiden, met name wit, grijs en zwart verzuim. Wit verzuim verwijst naar het feit dat er een duidelijk aanwijsbaar gezondheidsprobleem is als oorzaak voor de afwezigheid van de werknemer. Bij zwart verzuim meldt de werknemer zich ziek, maar is er in geen geval sprake van gezondheidsproblemen of klachten (Philipsen, 1969). Wanneer het noch wit, noch zwart ziekteverzuim is, spreekt men van grijs verzuim (Smulders & Veerman (1990) zoals geciteerd in van Herpt, 2003). Hierbij is het niet duidelijk of de werknemer effectief een gezondheidsprobleem heeft, maar klachten zorgen ervoor dat de persoon zich desondanks toch ziek meldt. Vaak wordt ook een opdeling gemaakt tussen kort en lang ziekteverzuim, waarbij het afhankelijk is van het onderzoek op welke manier men kort en lang operationaliseert (Verbaan, 1994, zoals geciteerd in Casteels & Sneyder, 2004; Casteels & Sneyder, 2004). Zo wordt in de studie van Harrison en Martocchio (1998) onderscheid gemaakt tussen drie soorten ziekteverzuim, namelijk kort (minder dan drie maanden), gemiddeld (drie maanden tot één jaar) en lang (meer dan één jaar) ziekteverzuim. Theorieën omtrent ziekteverzuim Rond het thema ziekteverzuim is reeds heel wat onderzoek verricht, maar dit gaf geen aanleiding tot een eenduidig theoretisch kader. Via tal van invalshoeken probeert

10 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 5 men het concept te verklaren. Hier volgt een kort overzicht van de belangrijkste theorieën. Vanuit de organisatiepsychologie worden drie theorieën naar voor geschoven om ziekteverzuim te verklaren. De eerste is de socio-technische systeemtheorie, die stelt dat ziekteverzuim optreedt wanneer de behoeften van de mens en de eisen van de machine niet in overeenstemming zijn (Allegro, 1973; Allegro & Veerman, 1998). De Job Characteristics Theory is de tweede organisatiepsychologische theorie, en geeft aan dat de verhouding tussen taakkenmerken en psychologische behoeften in evenwicht moet zijn (Hackman & Oldham, 1976; Thakor & Joshi, 2005; Schalk & Rijckevorsel, 2007). De derde theorie is de leiderschapstheorie waarin wordt gesteld dat het soort leiderschap invloed heeft op de mate van ziekteverzuim (Szilagyi, 1980; Szilagyi & Wallace, 1990). Naast deze theorieën, die eigenlijk gedragstheorieën zijn die naast ziekteverzuim ook nog een aantal andere gedragingen verklaren, bestaan er ook nog theorieën die specifiek ontwikkeld zijn om absenteïsme te verklaren. Een eerste theorie is het beslissingsmodel van Philipsen (1969, zoals geciteerd in Hopstaken, 1994), waarin gesteld wordt dat ziekteverzuim afhankelijk is van de individuele verzuimdrempel. De verzuimdrempel verwijst naar de snelheid waarmee men geneigd is om zich ziek te melden. Het Michigan-model (Caplan, Cobb, French, Harrison & Pinneau, 1975; Jones, Smith & Johnston, 2005) is een andere theorie die ziekteverzuim probeert te verklaren. In dit model hebben de verschillende factoren (objectieve en subjectieve omgeving, spanningen door omgeving en consequenties voor de gezondheid van de werknemer) een invloed op stress, wat op zijn beurt dan weer een invloed heeft op absenteïsme. Het Steers en Rhodes -model (Steers & Rhodes, 1978; Rhodes & Steers, 1990; Steel, Rentsch & Van Scotter, 2007) is een andere invalshoek om ziekteverzuim te benaderen. Dit model stelt dat de mate waarin men afwezig is op het werk afhankelijk is van verschillende factoren: de motivatie van de werknemer om te komen werken en de mogelijkheid van de werknemer om te komen werken. De motivatie van de werknemer wordt op zijn beurt dan weer bepaald door de arbeidsvreugde en de pressure to attend (de mate waarin het beleid in het bedrijf toelaat dat de werknemer afwezig is). Tot slot is er de benadering van Nicholson (1977; Harvey & Nicholson, 1999), met name het attendance motivation -model. Dit model stelt dat ziekteverzuim een

11 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 6 beslissing is die plaats vindt in een sociale context, en dat het fenomeen te plaatsen is op een AB-continuüm. De A-pool omvat de oorzaken van afwezigheid die niet te vermijden zijn, zoals acute ziektesymptomen (bijvoorbeeld buikgriep). De B-pool verwijst dan weer naar gebeurtenissen waarvan de werknemer zelf kan bepalen of die leiden tot afwezigheid op het werk, zoals bijvoorbeeld een lichte verkoudheid. Ten slotte bestaan er een aantal theorieën rond absenteïsme die ontleend zijn aan subdisciplines van de psychologie. Zo stellen Harrison & Price (1993, zoals geciteerd in Harrison & Martocchio, 1998) dat er zoiets zou bestaan als absence-proneness, waarbij bepaalde combinaties van persoonlijkheidskenmerken tot meer/minder ziekteverzuim zouden leiden. Ook het beslissingselement komt in recente theorieën aan bod. Martocchio & Harrison (1998) ontwikkelden een verklaring voor ziekteverzuim door elementen uit de theory of reasoned action (Ajzen & Fischbein, 1980) en de theory of planned behavior (Ajzen, 1991) te combineren. Zij veronderstellen dat werknemers bij hun beslissing om al dan niet te gaan werken rekening zullen houden met drie elementen, namelijk hun eigen attitude ten opzichte van ziekteverzuim, de subjectieve norm aangaande ziekteverzuim (attitudes van omgeving) en de waargenomen gedragscontrole. Een andere benadering is het belasting-belastbaarheidmodel, ontwikkeld door Van Dijk, Dormolen, van Kompier en Meijman (1990), dat zijn oorsprong vond in de sociale geneeskunde. De nadruk wordt gelegd op discrepanties tussen de eisen die het werk stelt (belasting) en de capaciteiten van werknemers om aan die eisen te voldoen (belastbaarheid). Wanneer belasting en belastbaarheid langdurig verschillen van elkaar en men over onvoldoende hersteltijd beschikt, kan een cumulatie van nadelige effecten optreden, wat op zijn beurt weer kan leiden tot ziekte. Het principe van die discrepantie wordt ook gehanteerd in het effort-reward imbalance model (ERI-model) van Siegrist (1996, zoals geciteerd in Irie et al., 2004). De disbalans tussen de inspanningen die iemand levert en de beloning die deze hiervoor ontvangt kan leiden tot ziekteverzuim. In een studie van Head et al. (2007) wordt aangetoond dat effort-reward imbalance (hoge inspanning in combinatie met een lage beloning) een substantiële predictor is voor ziekteverzuim. Uit deze samenvatting van de bestaande theorieën blijkt dat er verschillende visies bestaan over het concept absenteïsme en dat een eenduidige theorie (nog) niet tot de realiteit behoort.

12 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 7 Antecedenten en uitkomsten In een overzichtsartikel van Harrison en Martocchio (1998) worden heel wat antecedenten en uitkomsten van absenteïsme besproken. De empirische evidentie voor die antecedenten werd opgesplitst naargelang de lengte van de afwezigheid, namelijk kort ziekteverzuim (tot vier maanden), gemiddeld ziekteverzuim (tussen vier en twaalf maanden) en lang ziekteverzuim (langer dan 12 maanden). Zo bleken vrouw zijn (Mastekaasa & Olsen, 1998; Allebeck & Mastekaasa, 2004), ouder zijn (Martocchio, 1989), roken (Halpern, Shikiar, Rentz & Khan, 2001), drankmisbruik (McFarlin & Fals- Stewart, 2002), druggebruik (Bass et al., 1996) en te weinig lichaamsbeweging (van den Heuvel et al., 2005) allen positief gerelateerd te zijn aan lang ziekteverzuim. Een hoge mate van jobtevredenheid, betrokkenheid bij de job en organisatie (Hackett, 1989; Sagie, 1998), werken in een groep met strenge aanwezigheidsnormen (Gellatly, 1995; Gellatly & Luchak, 1998), overdag (day shift) werken (Shen & Dicker, 2008) en het hebben van een flexibel werkschema (Baltes, Briggs, Huff, Wright & Neuman, 1999) zijn allen factoren die geassocieerd worden met minder absenteïsme als het gaat om ziekteverzuim van gemiddelde duur. Tot slot, voor wat betreft kort ziekteverzuim, zullen personen die acute stressoren zoals infecties en kwetsuren kunnen vermijden, personen die graag werken en personen die een sociale druk ervaren om toch te komen werken, minder vaak afwezig zijn (Harrison & Martocchio, 1998). In de Whitehall II studie (North et al., 1993) werden ook een aantal werkgerelateerde risicofactoren voor ziekteverzuim geïdentificeerd, onder meer lage mate van jobcontrole (Duijts, Kant, Swaen, van den Brandt & Zeegers, 2007), weinig variatie en gebruik van vaardigheden, weinig steun op het werk en een lage mate van jobtevredenheid. In een artikel van Krantz en Őstergren (2002) werd evidentie gevonden voor het feit dat vrouwen die veel algemene, gebruikelijke symptomen rapporteren meer risico hebben op lange perioden van ziekteverzuim. In het overzichtsartikel van Harrison en Martocchio (1998) worden ook de mogelijke gevolgen van absenteïsme weergegeven. Zo wordt bij ziekteverzuim van gemiddelde duur het vroegere ziekteverzuim vaak geassocieerd met negatief affect, meer kans op verloop en een lager prestatieniveau. Lang ziekteverzuim betekent dan weer een duidelijke en substantiële kost voor de organisatie. Tot slot geeft het artikel

13 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 8 van Hesselius (2007) aan dat er een relatie bestaat tussen de verhoogde frequentie en duur van ziekteverzuim en de kans op werkloosheid. Operationalisatie De theorie die in deze scriptie gehanteerd wordt om absenteïsme te operationaliseren, is de theorie van gepland gedrag (Ajzen, 1991). Deze theorie probeert na te gaan welke factoren goede voorspellers zijn voor een bepaald gedrag. Volgens deze auteur is het zo dat een specifiek gedrag het best te voorspellen is aan de hand van de intentie tot dat gedrag, met andere woorden: door te vragen naar de intentie van personen om het gedrag in kwestie al dan niet te stellen. De gedragsintentie op zijn beurt wordt dan weer beïnvloed door drie factoren, namelijk de attitude ten opzichte van een bepaald gedrag, de subjectieve sociale norm ten opzichte van dat gedrag (duidt op de sociale norm waarvan men denkt dat die bij anderen aanwezig is) en de waargenomen zelfeffectiviteit (wat verwijst naar de mate waarin men zichzelf in staat acht het gedrag uit te voeren). Hopstaken (1994) deed onderzoek naar absenteïsme aan de hand van de theorie van gepland gedrag en kwam tot een aantal belangrijke onderzoeksresultaten. Een eerste punt dat naar voor kwam in de studie, is dat de attitude tegenover ziekmelden de beste unieke voorspeller is voor de intentie tot ziekmelden. De zelfeffectiviteit levert ook een bijdrage aan het voorspellen van de intentie, maar die bijdrage is eerder beperkt. De subjectieve sociale norm ten slotte heeft geen onafhankelijke invloed op de intentie tot ziekmelden. Naast dit resultaat kwam men ook tot de volgende bevinding: de intentie tot ziekmelden is een significante predictor voor de meldfrequentie (hoeveel keer per jaar men zich ziek meldt), maar niet voor het aantal dagen dat men afwezig is. Om deze reden worden attitude en intentie tot ziekmelden, naast de perceptie van gedrag, opgenomen in deze studie. SOMATISCHE KLACHTEN Definitie In eerste instantie moet de term somatische klachten gedifferentieerd worden van somatisatie. Lipowski (1987) definieerde somatisatie als een tendens om psychologische distress in de vorm van fysieke symptomen te ervaren, te communiceren

14 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 9 en er medische hulp voor te zoeken. Somatisatie houdt dus in dat er sprake is van de aanwezigheid van somatische klachten, maar dat deze niet op een adequate manier kunnen verklaard worden door een onderliggende organische laesie. In de literatuur onderscheidt men twee vormen van somatisatie, met name presenting somatization en functionele somatisatie (Kirmayer & Robbins, 1991). De eerste vorm wordt gedefinieerd als een duidelijke of exclusieve weergave van een psychiatrische stoornis, meestal in de vorm van een depressie of een angststoornis (Kirmayer & Robbins, 1991). Functionele somatisatie daarentegen verwijst naar een hoog niveau van medisch onverklaarbare symptomen, verspreid over verschillende psychologische systemen (Kirmayer & Robbins, 1991). De opsplitsing kan als volgt verduidelijkt worden: presenting somatization omschrijft somatisatie als een gevolg van psychologische stress, terwijl functionele somatisatie aangeeft dat het enkel gaat om medisch onverklaarbare symptomen als hoofdkenmerk, met andere woorden, dat deze symptomen niet het gevolg zijn van iets anders. Naast deze opsplitsing werden in het verleden reeds heel wat concepten geduid die met somatisatie verweven zijn, zoals bijvoorbeeld hysterie en conversiestoornis (De Gucht & Fischler, 2002; Brown, 2004). Deze concepten hebben allen één gemeenschappelijk element, namelijk de aanwezigheid van somatische klachten. Somatisatie blijkt een zeer complex en multifactorieel begrip te zijn dat om deze reden niet volledig afgebakend kan worden (Kellner, 1990). In deze optiek, en omdat deze studie plaatsvindt in een werkcontext, zal in deze scriptie enkel gekeken worden naar de aanwezigheid van somatische klachten, zonder een uitspraak te doen over de medische (on)verklaarbaarheid. Theorieën en prevalentie Deze studie handelt over klachten op zich waar mensen in het dagelijkse leven hinder van ondervinden. Barsky & Wyshak (1990, zoals geciteerd in Rief & Broadbent (2007)) gingen onverklaarbare symptomen als eerste verklaren en gaven het de naam hypochondrie. Hierbij ligt de focus op perceptie en cognitie, waarbij mensen normale somatische sensaties opmerken en deze onterecht linken aan ernstige ziekten. Zij zouden de somatische sensaties als meer intens en meer storend ervaren. Een uitbreiding van dit model kwam er door Kirmayer & Taillefer (1997, zoals geciteerd in Rief & Broadbent (2007)), die het sociale aspect aan dit model gingen toevoegen. Zo zouden mensen door bepaalde sociale factoren (bijvoorbeeld familie, werkomstandigheden,

15 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 10 contacten met hulpverleners, ) minder motivatie hebben om op een goede manier met klachten om te gaan. Brown (2004) stelde dat somatische klachten het resultaat zijn van een lichte verstoring in de fundamentele processen van de dagdagelijkse controle van gedrag en beleving. Deze auteur gaf ook de link tussen somatische klachten en perceptuele processen aan: hij maakte melding van het feit dat somatische klachten vaak het gevolg zijn van catastroferend denken, foute interpretatie van de lichamelijke sensaties, een fout ziektebeeld, ziektegedrag, negatief affect enz. Volgens Grabe (2003) ervaren heel wat mensen uit de populatie onverklaarbare somatische klachten, maar is het slechts een kleine minderheid die er effectief onder lijdt. Het gaat dan om lichamelijke klachten zoals rugpijn, hoofdpijn, duizeligheid, moeheid, enz. Of de klachten al dan niet medisch verklaard kunnen worden door een organisch letsel is geen criterium. Volgens Kroenke (2003) zijn de meest voorkomende somatische klachten rugpijn (9.7% van alle somatische klachten), pijn aan de onderste ledematen (9.0%), pijn aan de bovenste ledematen (6.0%) en hoofdpijn (6.0%). In het algemeen kan men stellen dat spierpijnen vaker voorkomen bij oudere mensen, terwijl moeheid, hoofdpijn en een depressieve stemming vaker bij jongere mensen worden vastgesteld (Eriksen, Svendsrød, Ursin & Ursin, 1998). Green et al. (2001) stelden dat ongeveer 80% van de populatie elke maand (dertig dagen) één of meerdere somatische klachten ervaart. In deze optiek is het dus statistisch gezien normaal om somatische klachten te hebben. De grens tussen klacht en geen klacht is een subjectieve grens, en verschilt van persoon tot persoon. Verder heeft men ook vastgesteld dat vrouwen de verschillende klachten vaker dan mannen rapporteren (Barsky, Peekna & Borus, 2001) en dat leeftijdsverschillen voorkomen wanneer het gaat om het risico op somatische klachten (Ihlebæk, Eriksen & Ursin, 2002, zoals geciteerd in Ihlebæk, Brage & Eriksen, 2007). Antecedenten Klachten zijn de eerste tekenen dat er iets fout loopt in het lichaam. Het kan interessant zijn om na te gaan wat mogelijke antecedenten zijn van die somatische klachten. Brown (2004) stelde vast dat een lichte verstoring in fundamentele processen van de dagdagelijkse controle de oorzaak is van somatische klachten. Volgens een studie van Kroenke (2003) hebben de somatische klachten in ongeveer de helft van de gevallen (52%) een fysieke oorzaak, in 37% van de gevallen een idiopatische oorzaak

16 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 11 (= geen psychiatrische en geen medische oorzaak) en in 10% van de gevallen een psychiatrische oorzaak. In een studie van Robbins & Kirmayer (1991) worden drie attributiestijlen voorgesteld als antecedenten van somatische symptomen, namelijk een normaliserende, psychologische en fysische attributiestijl. Waar mogelijk zullen mensen telkens gebruik maken van een normaliserende attributiestijl, waarbij de klachten gerelateerd worden aan situationele factoren zoals bijvoorbeeld te weinig slaap. Indien de normaliserende attributiestijl afwezig is, zal men terugvallen op de psychologische of fysische attributiestijl. Zo zou een psychologische attributiestijl leiden tot het rapporteren van meer psychosociale klachten en een fysische attributiestijl tot het rapporteren van meer somatische klachten. Volgens De Gucht, Fischler en Heiser (2004) zijn neuroticisme en alexithymia van belang als oorzaken van somatische klachten. Meer specifiek concludeerden zij dat neuroticisme een indirect effect heeft op lichamelijke klachten via hoog negatief affect, en dat neuroticisme en alexithymia een indirect effect hebben via laag positief affect. Verder werd ook gevonden dat één aspect van alexithymia, met name difficulty in identifying feelings wel een direct effect heeft op lichamelijke klachten. Een studie van van der Windt et al. (2008) toonde aan dat meerdere klachten vaker gerapporteerd worden door vrouwen, mensen met een lager opleidingsniveau, hogere body mass index en hogere scores voor angst en depressie. Flexibele arbeidsomstandigheden blijkt evenzeer een mogelijke antecedent te zijn van gezondheidsklachten. Godin & Kittel (2004) kwamen in hun onderzoek tot de conclusie dat een zwakkere gezondheid vooral geassocieerd kan worden met weinig controle, weinig sociale steun op het werk, een overbetrokkenheid bij de job en een hoog niveau van disbalans (zoals voorgesteld in het ERI-model door Siegrist (1996)). In een studie van Martens, Nijhuis, van Boxtel en Knottnerus (1995) werd dan weer gevonden dat mensen die werken in een flexibel werkschema (onregelmatig wisselende werkuren of werken met gecomprimeerde werkweken) tot 40% meer gezondheidsklachten zouden rapporteren. Operationalisatie In het verleden werd het concept somatische klachten vaak gemeten aan de hand van een schaal die slechts één algemene factor voor somatische klachten bevatte (bijvoorbeeld Patient Health Questionnaire (Kroenke, Spitzer & Williams, 2003), Screening for Somatoform Disorders (Rief & Hiller, 2003)). Op deze unidimensionele

17 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 12 visie werd kritiek geleverd, onder meer door Deary (1999) en Liu, Clark & Eaton (1997). Deze auteurs geven er de voorkeur aan om vanuit een multidimensioneel in plaats van unidimensioneel perspectief te werken. Deary (1999) stelde reeds voorop dat onverklaarbare somatische symptomen kunnen opgesplitst worden in vijf groepen van klachten, terwijl Liu et al. (1997) somatisatie karakteriseerden als een drie-factorenmodel. In deze scriptie gaat men ook uit van die multidimensionele visie, hierbij gebruik makend van de Ghent Multifactorial Somatic Complaints Scale (Beirens & Fontaine, in press) om de somatische klachten te meten. In dit perspectief zal men de idee van somatische klachten als een unidimensioneel construct verwerpen. Somatische klachten worden onderverdeeld volgens lichaamsdeel of organische stoornis. Deze multidimensionele schaal bestaat uit vijf factoren die representatief zijn voor het domein van somatische klachten, met name (1) pijn aan hoofd en schouders, (2) hart- en ademhalingsstoornissen, (3) stoornissen aan maag en darmen, (4) problemen met de temperatuurregulatie en tenslotte (5) moeheid (figuur 1). Hiernaast hanteert men ook één algemene factor om de graad van somatische klachten aan te duiden. Deze visie op somatische klachten wordt verduidelijkt in onderstaande grafische voorstelling. Figuur 1. Grafische voorstelling van het concept somatische klachten.

18 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 13 EMOTIONELE ARBEID Definitie Op emotioneel gebied wordt heden ten dage veel verwacht van de werknemer: voor veel werkgevers is het noodzakelijk dat werknemers de mogelijkheid bezitten om emoties op een adequate manier te reguleren tijdens de interacties met anderen binnen (bijvoorbeeld collega s) en buiten de organisatie (bijvoorbeeld klanten). Dit komt vooral doordat onze maatschappij steeds meer evolueert naar een dienstenmaatschappij en de activiteiten van organisaties heel vaak klantgericht zijn. Intensief contact met andere mensen staat vaak centraal (Kidd, 2004). Mensen moeten dus naast het uitvoeren van de taken ook in staat zijn om met mensen om te gaan. Zelfs boekhouders of arbeiders rapporteren tegenwoordig een niveau van emotionele vereisten in de job, waarmee aangetoond wordt dat emoties en emotionele regulatie zich in bijna elk beroep voordoen (Brotheridge & Grandey, 2002). Het bedrijfsleven stapt met andere woorden mee in het verhaal: alsmaar vaker wordt er naast een specifiek diploma ook een bepaalde mate van sociale vaardigheden en emotionele intelligentie gevraagd (Zeidner, Matthews & Roberts, 2004). De term emotionele arbeid werd voor het eerst gehanteerd door Hochschild (1983) in het boek The Managed Heart, waar de sociologe het fenomeen omschrijft als the management of feeling to create a publicly or observable facial and bodily display (Hochschild, 1983, p.7). Deze definitie biedt een eerste perspectief dat stelt dat de werknemer tijdens het uitoefenen van de job bepaalde emoties (die hij/zij al dan niet echt voelt) moet tonen, om zo organisationele doelstellingen te bereiken. Een mogelijke doelstelling is dat de emoties ten berde gebracht worden om via deze weg bepaalde emoties bij anderen (bijvoorbeeld klanten of collega s) teweeg te brengen. De regulatie van emoties wordt hier dus gezien als een manier om de organisationele doelstellingen te bereiken. Die emotionele regulatie vraagt een zekere inspanning van het individu. Een tweede perspectief betreffende emotionele arbeid komt van Ashforth en Humphrey (1993), die het concept definieerden als the act of displaying appropriate emotions (i.e., conforming with a display rule) (p. 90). Emotionele arbeid wordt in deze context gezien als een vorm van impressiemanagement van de werknemer ten opzichte van de organisatie. Verder gaat het hier om observeerbaar gedrag in plaats van gevoelens, en inspanningen zijn hier minder of niet noodzakelijk. In een derde en laatste perspectief

19 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 14 op emotionele arbeid, wordt het concept omschreven als de inspanning, de planning en de controle die nodig zijn bij het uitdrukken van de door de organisatie gevraagde emoties tijdens de interacties met klanten (Morris & Feldman, 1996 (p. 987); Robbins & Judge, 2007). De drie perspectieven werden naast elkaar geplaatst in een studie van Grandey (2000). Ze bevatten een verschillende visie op emotionele arbeid, maar hebben toch één aspect gemeenschappelijk, met name de assumptie dat emotionele arbeid een vorm van emotionele regulatie inhoudt en dat het noodzakelijk is dat de emotionele expressie zoveel mogelijk in overeenstemming is met de emoties die door de organisatie als gewenst beschouwd worden (dit zijn display rules: de normen die een organisatie oplegt aangaande emotionele expressie voor verschillende specifieke situaties) (Grandey, 2000; Zapf, 2002). In dit onderzoek zal gesteund worden op de visie van Hochschild (1983) en Morris & Feldman (1996), waarin emotionele arbeid wordt gezien als een inspanning van het individu om de door de organisatie gevraagde emoties te tonen. In het verleden onderzocht men het concept emotionele arbeid vooral bij populaties uit de zorgsector, zoals bijvoorbeeld bij verpleegsters (Mann & Cownburn, 2005; Lopez, 2006) of artsen (Larson & Yao, 2005). Volgens Steinberg en Figart (1999) werd in kwalitatieve studies aangetoond dat de emotionele arbeid het meest duidelijk naar voor komt bij beroepen in de dienstensector, waarbij men in contact komt met klanten (bijvoorbeeld verpleegsters of vliegtuigpersoneel). Uit een ander onderzoek blijkt dat vooral werknemers in de zorgsector, het onderwijs en de kunst hun werk als emotioneel belastend ervaren (Ybema & Smulders, 2002). In het huidige onderzoek zal de focus niet gelegd worden op één bepaalde beroepscategorie, maar zal de populatie bestaan uit mensen uit verschillende beroepscategorieën. Dimensies, antecedenten en gevolgen Zoals uit vroeger onderzoek is gebleken (Morris & Feldman, 1996), is emotionele arbeid geen unidimensioneel gegeven, maar bestaat het uit vier dimensies, namelijk: (1) de frequentie van de verwachte emoties, (2) de duur en intensiteit van de getoonde emoties, (3) de variatie in de gevraagde emoties, en (4) de emotionele dissonantie (wanneer de eigen gevoelde emoties niet overeenstemmen met de door de organisatie gevraagde emoties, dus als het ware de afstand tussen die emoties). In dat onderzoek hebben de auteurs het ook over de mogelijke antecedenten, die men opsplitst

20 Afwezigheid op het werk: de invloed van somatische klachten en emotionele arbeid 15 per dimensie. Zo ziet men duidelijkheid van de display rules, de dichtheid van opvolging, het geslacht en de routinematigheid van de taak als oorzaken van de eerste dimensie (frequentie van het uiten van de gevraagde emoties). De routinematigheid van de taak is samen met de macht van de rolontvanger een antecedent van de tweede dimensie, met name de inspanningen (duur en intensiteit) om de gevraagde emoties te uiten. De macht van de rolontvanger is op zijn beurt ook, samen met de mate van taakvariatie een oorzaak van de derde dimensie, zijnde de variatie in de geuite emoties. Ten slotte worden de mate van direct contact (face-toface), de mate van jobautonomie en de mate van verschil tussen eigen en gevraagde emoties gezien als antecedenten van de vierde dimensie, met name emotionele dissonantie. In de literatuur werd reeds heel wat onderzoek gedaan naar de uitkomsten van emotionele arbeid. Uit empirisch onderzoek blijkt dat emotionele arbeid negatieve gevolgen kan hebben voor het welbevinden van de werknemers (o.a. Brotherdige & Grandey, 2002; Grandey, 2003; Zapf, 2002). Zo is bijvoorbeeld aangetoond dat emotionele arbeid leidt tot emotionele uitputting (Morris & Feldman, 1996). Verder blijkt emotionele arbeid ook een mogelijke voorspeller voor burnout te zijn (Brotheridge & Grandey, 2002; Zapf, Seifert, Schmutte, Mertini & Holz, 2001). Naar de relatie tussen emotionele arbeid en positieve uitkomsten, zoals bijvoorbeeld werktevredenheid, is nog maar weinig onderzoek verricht. Uitzondering hierop is het artikel van De Jonge, Peeters en Le Blanc (2006). Zij stelden vast dat het voor werknemers met emotionele taakeisen van belang is dat er corresponderende emotionele hulpbronnen aanwezig zijn om zo creativiteit, actief leren en uitdaging te bewerkstelligen. In een andere studie maken Brotheridge en Lee (2003) gewag van zes in plaats van vier dimensies: (1) de frequentie, (2) intensiteit en (3) variatie in de te tonen emoties, (4) de duur van de interactie, (5) surface acting en (6) deep acting. Belangrijk is om een duidelijk onderscheid te maken tussen de laatste twee dimensies: surface acting verwijst naar het onderdrukken van de eigen gevoelde emoties of het faken van gevraagde emoties, terwijl deep acting eerder betekent dat men de eigen gevoelens probeert te wijzigen zodat de emoties overeenstemmen met de eisen van de organisatie. Dit zijn twee strategieën die werknemers hanteren wanneer ze niet spontaan de

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014 Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 214 Inleiding Gezondheid in de internationale HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) studie en in de Wereldgezondheidsorganisatie

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Pesten: een probleem voor werknemer en werkgever

Pesten: een probleem voor werknemer en werkgever Pesten: een probleem voor werknemer en werkgever Een benchmarkstudie naar de relatie met jobtevredenheid, verzuim en verloopintenties Een jaar geleden, op 1 juli 2002, is de Wet op Welzijn op het Werk

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Bijna 7 Belgische werknemers op 10 hebben een goed evenwicht tussen werk en privéleven

Bijna 7 Belgische werknemers op 10 hebben een goed evenwicht tussen werk en privéleven Bijna 7 Belgische werknemers op 10 hebben een goed evenwicht tussen werk en privéleven Een goed evenwicht tussen werk en privéleven bij werknemers heeft een positieve invloed op de resultaten van het bedrijf.

Nadere informatie

1. Ziekteverzuim op de Belgische arbeidsmarkt

1. Ziekteverzuim op de Belgische arbeidsmarkt Absenteïsme beleid Inhoud 1. Ziekteverzuim op de Belgische arbeidsmarkt 2. Maatregelen bij absenteïsme 3. Kosten van ziekteverzuim 4. Ziekteverzuim volgens de kenmerken van de werkgever 5. Ziekteverzuim

Nadere informatie

Technische nota. Brussel, december 2011

Technische nota. Brussel, december 2011 Technische nota Werkbaar werk en de inschatting van zelfstandige ondernemers om hun huidige job al dan niet tot hun pensioen verder te kunnen zetten. Resultaten uit de werkbaarheidsmetingen 2007 en 2010

Nadere informatie

Inzichten in Vitaliteit: associaties met participatie en maatschappelijke kosten

Inzichten in Vitaliteit: associaties met participatie en maatschappelijke kosten Inzichten in Vitaliteit: associaties met participatie en maatschappelijke kosten Dr. Jorien Strijk Hanneke van Dongen, MSc, Eva van Steenbergen, MSc, Dr. Wanda Wendel-Vos, Dr. Vincent Hildebrandt Positieve

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013 Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 212-21 In academiejaar 212-21 namen 5 mantelzorgers en 5 studenten 1 ste bachelor verpleegkunde (Howest, Brugge) deel aan het project Mantelluisten.

Nadere informatie

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Sociale Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Sociale Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997 5.8.1. Inleiding De WHO heeft in haar omschrijving het begrip gezondheid uitgebreid met de dimensie sociale gezondheid en deze op één lijn gesteld met de lichamelijke en psychische gezondheid. Zowel de

Nadere informatie

ORGANISATIEVERANDERINGEN, JOBSTRESS EN KLANTENSATISFACTIE : NAAR HET «FLEXIHEALTH CONCEPT» SAMENVATTING

ORGANISATIEVERANDERINGEN, JOBSTRESS EN KLANTENSATISFACTIE : NAAR HET «FLEXIHEALTH CONCEPT» SAMENVATTING ORGANISATIEVERANDERINGEN, JOBSTRESS EN KLANTENSATISFACTIE : NAAR HET «FLEXIHEALTH CONCEPT» SAMENVATTING Prof. C. Vandenberghe, coordinateur Université catholique de Louvain Prof. V. De Keyser Université

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

Angst, Depressie en Acculturatie. Koen Beirens Johnny R. J. Fontaine

Angst, Depressie en Acculturatie. Koen Beirens Johnny R. J. Fontaine Angst, Depressie en Acculturatie Koen Beirens Johnny R. J. Fontaine 1 2 Uitgangspunt Wederkerende observatie: immigranten rapporteren meer angst en depressie en scoren algemeen hoger op psychopathologie-instrumenten

Nadere informatie

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven Onderzoek werkstress, herstel en cultuur De rol van vrijetijdsbesteding 6 februari 2015 Technische Universiteit Eindhoven Human Performance Management Group ir. P.J.R. van Gool prof. dr. E. Demerouti /hpm

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

Een effectiviteitsanalyse van de

Een effectiviteitsanalyse van de Verzuimende werknemers Een effectiviteitsanalyse van de verzuimbegeleiding door Top-Care Onderzoek naar de effectiviteit van de verzuimspecifieke aanpak van Top-Care Esther Hilbers 1 In deze rapportage

Nadere informatie

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Leen Heylen, CELLO, Universiteit Antwerpen Thomas More Kempen Het begrip eenzaamheid Eenzaamheid is een pijnlijke, negatieve ervaring die zijn oorsprong vindt in een

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Samenvatting. Motiveren van oudere werknemers: Een levensloopperspectief op de rol van waargenomen personeelsinstrumenten

Samenvatting. Motiveren van oudere werknemers: Een levensloopperspectief op de rol van waargenomen personeelsinstrumenten Samenvatting Motiveren van oudere werknemers: Een levensloopperspectief op de rol van waargenomen personeelsinstrumenten 1 Introductie De beroepsbevolking in westerse landen vergrijst. Door het stijgen

Nadere informatie

Chapter. Samenvatting

Chapter. Samenvatting Chapter 9 9 Samenvatting Samenvatting Patiënten met chronische pijn die veel catastroferende gedachten (d.w.z. rampdenken) hebben over pijn ervaren een verminderd fysiek en psychologisch welbevinden. Het

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Een goede hand functie is van belang voor interactie met onze omgeving. Vanaf het moment dat we opstaan, tot we s avonds weer naar bed gaan,

Nadere informatie

Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen?

Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen? Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen? Lonneke I.M. Lenferink Rijksuniversiteit Groningen, Universiteit Utrecht Paul A. Boelen Universiteit Utrecht,

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting SAMENVATTING PSYCHOMETRISCHE EIGENSCHAPPEN VAN ADL- EN WERK- GERELATEERDE MEETINSTRUMENTEN VOOR HET METEN VAN BEPERKINGEN BIJ PATIËNTEN MET CHRONISCHE LAGE RUGPIJN. Chronische lage rugpijn

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Samenvatting. Leeftijd en Psychologisch Contractbreuk in Relatie tot Werkuitkomsten

Samenvatting. Leeftijd en Psychologisch Contractbreuk in Relatie tot Werkuitkomsten Samenvatting Leeftijd en Psychologisch Contractbreuk in Relatie tot Werkuitkomsten De beroepsbevolking in Nederland, maar ook in andere westerse landen, vergrijst in een rap tempo. Terwijl er minder kinderen

Nadere informatie

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress WORK EXPERIENCE SCAN VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Voor elk bedrijf is het van belang de oorzaken van stresserende factoren zo snel mogelijk te herkennen om vervolgens het beleid hierop af te kunnen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD RESULTATEN ANALYSE 2014 GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD De Rughuis Methode heeft aangetoond dat de gezondheidstoestand en kwaliteit van leven bij patiënten met chronische rugklachten enorm kan toenemen.

Nadere informatie

Onderzoek naar de werving en het behoud van vrijwilligers toegepast op de theorie van Psychologisch Eigenaarschap.

Onderzoek naar de werving en het behoud van vrijwilligers toegepast op de theorie van Psychologisch Eigenaarschap. Onderzoek naar de werving en het behoud van vrijwilligers toegepast op de theorie van Psychologisch Eigenaarschap. Master thesis onderzoek van Mandy Ziel, Merel van der Mark & Chrisje Seijkens. Universiteit

Nadere informatie

TH-PI Performance Indicator. Best Peter Assistant

TH-PI Performance Indicator. Best Peter Assistant Best Peter Assistant TH-PI Performance Indicator Dit rapport werd gegenereerd op 11-11-2015 door White Alan van Brainwave Ltd.. De onderliggende data dateren van 10-03-2015. OVER DE PERFORMANCE INDICATOR

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis

General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis SAMENVATTING General Personality Disorder H. Berghuis Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift.

Nadere informatie

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens 5. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens Relevante conclusies voor het beleid zijn pas mogelijk als de basisgegevens waaruit de samengestelde indicator berekend werd voldoende recent zijn. In deze

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Impulsieve keuzes voor aantrekkelijke opties zijn doorgaans geen verstandige keuzes op de lange termijn (Hofmann, Friese, & Wiers, 2008; Metcalfe & Mischel, 1999). Wanneer mensen zich

Nadere informatie

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen SQ-48: 48 Symptom Questionnaire Meetpretentie De SQ-48 bestaat uit 48 items en is in 2011 ontworpen door de afdeling psychiatrie van het LUMC om algemene psychopathologie (angst, depressie, somatische

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Werken in Vlaanderen: vermoeiend of plezierig?

Werken in Vlaanderen: vermoeiend of plezierig? Werken in Vlaanderen: vermoeiend of plezierig? Resultaten van 10 jaar onderzoek naar de beleving en beoordeling van arbeid Prof. Dr. Hans De Witte Gewoon Hoogleraar Arbeidspsychologie, WOPP-KU Leuven Seminarie

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

Leve de verzuimcultuur?

Leve de verzuimcultuur? Leve de verzuimcultuur? (2005). Het absenteïsme in België 2005. Kosten, benchmarks, medische redenen en personeelstevredenheid. Het aandeel werknemers dat zich niet heeft ziek gemeld, is in 2005 met 4%

Nadere informatie

arbo 42 11-10-2013 17:27:30

arbo 42 11-10-2013 17:27:30 arbo 42 11-10-2013 17:27:30 e brengen een hoge werkdruk vaak in verband met een breed scala aan gezondheids- en veiligheidsrisico s, variërend van vermoeidheid en fysieke klachten tot hartziekten of ongelukken

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Resultaten voor Brussels Gewest Gezondheidsklachten Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Brussels Gewest Gezondheidsklachten Gezondheidsenquête, België, 1997 5.4.1. Inleiding De meerwaarde van een gezondheidsenquête in vergelijking met de traditioneel verzamelde gezondheidsinformatie bestaat er o.a. uit dat ook gepeild wordt naar klachten waarvoor niet persé

Nadere informatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Voorlopige resultaten van het onderzoek naar de perceptie van medewerkers in sociale (wijk)teams bij gemeenten - Yvonne Zuidgeest

Nadere informatie

Individuele verschillen in. persoonlijkheidskenmerken. Een genetisch perspectief

Individuele verschillen in. persoonlijkheidskenmerken. Een genetisch perspectief N Individuele verschillen in borderline persoonlijkheidskenmerken Een genetisch perspectief 185 ps marijn distel.indd 185 05/08/09 11:14:26 186 In de gedragsgenetica is relatief weinig onderzoek gedaan

Nadere informatie

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60)

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Auteurs: T. Batink, G. Jansen & H.R.A. De Mey. 1. Introductie De Flexibiliteits Index Test (FIT-60) is een zelfrapportage-vragenlijst

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Figuur 1 Precede/Proceed Model

Figuur 1 Precede/Proceed Model Nederlandse samenvatting Benzodiazepinen zijn geneesmiddelen die vooral bij angstklachten en slaapstoornissen worden voorgeschreven. Ze vormen de op één na meest voorgeschreven middelen in Nederland. Tien

Nadere informatie

Enkele kerncijfers mbt ziekteverzuim Enkele stellingen Geïntegreerde gedragsmatige verzuimaanpak Modulaire opbouw

Enkele kerncijfers mbt ziekteverzuim Enkele stellingen Geïntegreerde gedragsmatige verzuimaanpak Modulaire opbouw Inhoud Geïntegreerde,gedragsmatige aanpak van verzuim Enkele kerncijfers mbt ziekteverzuim Enkele stellingen Geïntegreerde gedragsmatige verzuimaanpak Modulaire opbouw 2 Totale kost ziekteverzuim in 2008

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Pijn-Coping-Inventarisatielijst (PCI) Kraaimaat, Bakker & Evers (1997)

Pijn-Coping-Inventarisatielijst (PCI) Kraaimaat, Bakker & Evers (1997) Pijn-Coping-Inventarisatielijst (PCI) Kraaimaat, Bakker & Evers (1997) Achtergrond In de literatuur over (chronische)pijn wordt veel aandacht besteed aan de invloed van pijncoping strategieën op pijn.

Nadere informatie

COMPULSIEF KOOPGEDRAG

COMPULSIEF KOOPGEDRAG COMPULSIEF KOOPGEDRAG GUIDO VALKENEERS Valkeneers, G. (in press). Compulsief koopgedrag. Een verkennend onderzoek met een nieuwe vragenlijst. Verslaving. *** 1 VERSLAVING AAN KOPEN Historiek en terminologie

Nadere informatie

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN 1 OVERZICHT 2 INLEIDING: GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1 VERBAND GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1.1 Ziekte- en sterftecijfers 2.1.2 Belangrijkste doodsoorzaken 2.1.3 Ontwikkelingen in de geneeskunde 2.1.4 Ontwikkelingen

Nadere informatie

European Sick Leave Index Voorbeeldklant

European Sick Leave Index Voorbeeldklant European Sick Leave Index Voorbeeldklant Wij danken u voor de deelname aan het onderzoek European Sick Leave Index. Dit initiatief is ontwikkeld om te beantwoorden aan een groeiende vraag naar inzichten

Nadere informatie

Werkbaarheid. Algemene Directie Humanisering van de Arbeid. Ervaringsfonds

Werkbaarheid. Algemene Directie Humanisering van de Arbeid. Ervaringsfonds Algemene Directie Humanisering van de Arbeid Ervaringsfonds Directie van het onderzoek over de verbetering van de arbeidsomstandigheden (DIOVA) Vragenlijst over Werkbaarheid (VOW) Versie 2010 ONDERNEMING

Nadere informatie

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars Management Summary Wat voor een effect heeft de vorm van een bericht op de waardering van de lezer en is de interesse in nieuws een moderator voor dit effect? Auteur Tessa Puijk Organisatie Van Diemen

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Introduction and thesis outline. Samenvatting. CRAVING NAAR BENZODIAZEPINEN De ontwikkeling van de Benzodiazepine Craving Questionnaire

Introduction and thesis outline. Samenvatting. CRAVING NAAR BENZODIAZEPINEN De ontwikkeling van de Benzodiazepine Craving Questionnaire Introduction and thesis outline Samenvatting CRAVING NAAR BENZODIAZEPINEN De ontwikkeling van de Benzodiazepine Craving Questionnaire Dit proefschrift beschrijft de ontwikkeling en een eerste psychometrische

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 100 Samenvatting Cognitieve achteruitgang en depressie komen vaakvooropoudere leeftijd.zijbeïnvloeden de kwaliteit van leven van ouderen in negatieve zin.de komende jaren zalhet aantalouderen in onze maatschappijsneltoenemen.het

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners Colloquium psychosociale risico s Brussel, 23-09-2014 dr Sofie Vandenbroeck 2 Opdrachtgevers Federale

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER Noortje Wiezer Themagebieden van TNO Waarom is het belangrijk om over werkdruk, werkstress en werkplezier te praten? Wat is stress? Een (noodzakelijke) reactie op een bedreigende

Nadere informatie

Hoe vitaal is Nederland? Ontwikkeling van de Nederlandse Vitaliteitsmeter: de Vita-16

Hoe vitaal is Nederland? Ontwikkeling van de Nederlandse Vitaliteitsmeter: de Vita-16 Hoe vitaal is Nederland? Ontwikkeling van de Nederlandse Vitaliteitsmeter: de Vita-16 Dr. Jorien Strijk Dr. Wanda Wendel-Vos, Drs. Hedwig Hofstetter Dr. Vincent Hildebrandt Verzorgingsstaat onder druk

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Chapter 9 Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Samenvatting Samenvatting Depressie en angst klachten bij Nederlandse patiënten met een chronische nierziekte Het onderwerp van dit proefschrift is depressieve

Nadere informatie

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde en Volksgezondheid Universitair Medisch Centrum Groningen Tinnitus en arbeid Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

Werkbaar werk Zelfstandige ondernemers

Werkbaar werk Zelfstandige ondernemers Werkbaar werk Zelfstandige ondernemers augustus 2009 Profiel voor elijke zelfstandige ondernemers Werkbaarheidsprofiel voor de elijke zelfstandige ondernemers op basis van Vlaamse werkbaarheidsmonitor

Nadere informatie

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase

Inleiding Deel I. Ontwikkelingsfase Inleiding Door de toenemende globalisering en bijbehorende concurrentiegroei tussen bedrijven over de hele wereld, de economische recessie in veel landen, en de groeiende behoefte aan duurzame inzetbaarheid,

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning LoopbaanIndicator Voor een duurzame loopbaanplanning 1. Inleiding LoopbaanIndicator wordt ingezet om alle relevante waarden rondom menselijke inzetbaarheid gestructureerd en genormeerd in kaart te brengen,

Nadere informatie

De psychosociale gezondheid van politiepersoneel

De psychosociale gezondheid van politiepersoneel De psychosociale gezondheid van politiepersoneel Hoe staat het? Wat maakt het? En wat kraakt het? Prof.dr. Toon Taris 1 Introductie Politie is in beweging (bv overgang Nationale Politie) en staat in het

Nadere informatie

Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc

Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc Netwerk OLK (NOLK) Conceptrichtlijn 2009: Somatisch Onvoldoende verklaarde

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van Samenvatting proefschrift Jolijn Kragt Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van patiënten en dokters met elkaar overeen? Multipele sclerose (MS) is een chronische progressieve neurologische

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie