ONRI Netwerkforum Veiligheid De mens in veiligheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ONRI Netwerkforum Veiligheid De mens in veiligheid"

Transcriptie

1 ONRI Netwerkforum Veiligheid De mens in veiligheid ONRI referentie: Den Haag April 2005

2 12.30 Inlooplunch en networking Pagina: 6 hoofdlezing Cultuur van veiligheid Jop Groeneweg (Universiteit Leiden) Pagina: 10 themalezing Verkeer Harry Snel (Holland Railconsult) Pagina: 11 themalezing Industrie Joi Oh (Ministerie van SZW) Pagina: 12 themalezing Gebouwen David den Boer (Peutz) Koffie en networking Pagina: 13 Pagina: 13 Pagina: 15 Pagina: 16 Pagina: 19 Pagina: 21 Workshop workshop workshop workshop workshop workshop Risicoperceptie Maria Kuiken (DHV) Veiligheid van tunnels Jack Koster (Advin) Cultuur van veilig werken Paul Heimplaetzer (Royal Haskoning) De mens als factor in risico's Oscar Schneider (Bureau De Bont) Vluchten bij brand uit complexe ondergrondse ruimten Aryan Snel (Witteveen+ Verantwoordelijkheden voor het gebouw Christine Verkaik (K+V) Bos) Pagina: 14 Pagina: 14 Pagina: 17 Pagina: 18 Pagina: 22 Pagina: 25 workshop workshop workshop workshop workshop workshop Rampenbestrijding Huub Francot (SAVE/ Oranjewoud) Risicomanagement Armand Verweij (Grontmij) Industriële organisatie en onderhoud Johan van Middelaar (DHV) Bestaande situaties tegenover nieuwe inzichten in de industrie Roy Savelkoul Handhaving van bouwregelgeving Adriaan de Jong (Adviesburo Nieman) Brandveiligheid; meer dan op papier Peter van de Leur (DGMR) (Cauberg-Huygen) Borrel en networking ONRI Netwerkforum Veiligheid 2

3 ONRI Netwerkforum Veiligheid De mens in veiligheid 2 december 2004, NBC in Nieuwegein De mens als ontwerper, als hulpverlener en gebruiker - en niet te vergeten als risicofactor! Dat was het centrale thema tijdens de netwerkforum Veiligheid dat ONRI op 2 december 2004 hield. Toonaangevende advies- en ingenieursbureaus keken samen met de beste opdrachtgevers vanuit de 'state of art' van hun dagelijkse adviespraktijk naar 'de mens in veiligheid'. Het Netwerkforum De mens in veiligheid werd georganiseerd door de Commissie Veiligheid van ONRI, de organisatie van advies- en ingenieursbureaus. Ongeveer honderd deelnemers kwamen in Nieuwegein samen en zij verdeelden zich na de hoofdlezing over de themalezingen en workshops. De bijeenkomst werd geopend met de inleiding 'Cultuur en veiligheid' door Jop Groenweg van de Universiteit Leiden. In deze inleiding werd een visie neergezet die als herkenbaar baken bij alle lezingen en presentaties terugkwam. De bijeenkomst was zodanig opgebouwd dat er vanuit een 3-tal hoofdthema s ingeleid door lezingen uiteindelijk actief werd gewerkt in workshops waar de inleiders een aantal stellingen ter discussie brachten. In deze publicatie vindt u een korte weergave van het verloop van de workshops en lezingen. De workshops vormden het interactieve deel van het programma. Wij hebben er niet voor gekozen het programma minutieus samen te vatten in verslagen. U vindt ook geen afdrukken van diapresentaties of iets dergelijks. Het leereffect treedt naar wij hopen op aan de hand van de uitkomsten bij issues en vooral tijdens de workshops en het netwerken zelf. De foto's in deze publicatie zijn daarvan een illustratie. Wij hopen als commissie met deze publicatie de discussie over veiligheid verder te voeden. Enkele thema s van de workshops vragen namelijk nadrukkelijk om opvolging. Dank voor de actieve inbreng van alle deelnemers. Alphonse Hanlo, Voorzitter Commissie Veiligheid ONRI Netwerkforum Veiligheid 3

4 Samenvatting: vragen nadrukkelijk om opvolging Het netwerkforum trok een grote groep deskundigen op velerlei terreinen. Om u een indruk te geven van de inhoud, ziet u hieronder een greep uit de workshops en lezingen. U kunt het ook zien als een lijstje van aanbevelingen. Ze vragen, om voorzitter Hanlo te citeren, nadrukkelijk om opvolging. Zie: Weinig bekend over de omvang van het transport van gevaarlijke stoffen op pagina 13 Het denken over technische maatregelen waarmee men bijvoorbeeld wil voorkomen dat mensen ter wille van de veiligheid tunnels moeten bewaken, gaat op een hoger abstractieniveau over in het denken over soorten vervoer over de weg. Soorten gewoon vrachtvervoer zijn, als wij er statistieken van zouden hebben, mogelijk grotere gevaren dan vervoer van gevaarlijke stoffen Zie: Veiligheid kun je niet simpel exporteren op pagina 10 Als infraspecialist verbaas je je doorlopend over de manier waarop mensen de wegen gebruiken. Wandelaars, dieren, kinderen, marktkraampjes, maar ook tuktuks, auto's en motoren Zie: Samenwerking begint al bij het denken over die samenwerking op pagina 14 en Laat de verantwoordelijke zich ook verantwoordelijk voelen voor veiligheid op pagina 21 Het is beter te weten op welke hulp, in welke mate, van verschillende diensten kan worden gerekend en hoe dit wordt georganiseerd bij enkele soorten calamiteiten, dan te streven naar een gemeenschappelijk handboek dat de samenwerking operationeel beschrijft Samenwerking begint bij het denken over hoe de samenwerking bij een ramp zal verlopen. In wezen geldt dit ook bij het maken van een toezichtmodel: met het maken van het model begint de samenwerking Zie: Advies over consequenties van trends op pagina 17 en Concrete interventies in bedrijven op pagina 11 De bijdrage aan de veiligheid in de industrie zou voor advies- en ingenieursbureaus wel eens veel meer gelegen kunnen zijn in het adviseren over de consequenties van de maatschappelijke, beleidsmatige en bedrijfskundige trends, dan in het maken van een arbo-vriendelijk ontwerp Arbeidsomstandigheden zijn niet meer zo sterk gebaat met nieuwe regels als vroeger. Het Ministerie van SZW heeft op dit moment het pad verlaten van overleg met branches om via regelgeving of een convenant verbeteringen te brengen Zie: Risiconiveaus zeggen weinig op pagina 13 en Overheid en bedrijven rekenen op veilig gedrag op pagina 14 Vanuit de mens bekeken is het stellen van risiconormen onzinnig. Maar geeft veiligheidsbeleid dat is gebaseerd op risicoperceptie wel antwoord op de vraag wanneer is het goed genoeg? En gebeurt er nog wel iets als er helemaal geen gevaar wordt gepercipieerd? Zowel overheden als bedrijven rekenen voor een deel op de cultuur van veiligheid. Ook het individu moet vanuit zichzelf veilig gedrag vertonen en verantwoordelijkheid nemen voor anderen en de omgeving. Er is verschil van mening over de mate waarin de eigen verantwoordelijkheid voor veiligheid mag worden toegelaten als factor ONRI Netwerkforum Veiligheid 4

5 Zie: Papier beneemt het zicht op zeer grote en onnodige veiligheidsrisico s op pagina 25 en Regels bieden ook hier weinig gelegenheid voor nuances op pagina 12 en Innovatie staat of valt bij deskundigheid lokale autoriteiten op pagina 18 en Roltrappen ondersteunen vluchtgedrag op pagina 19 De wetgever lijkt de brandveiligheid niet op hoog kennisniveau te willen regelen. De kennis infrastructuur is gebrekkig. De wet is een belemmerende factor geworden voor het toepassen van gezond verstand bij het ontwerpen van brandveilige gebouwen. Het is zinvol de kennis die in complexe projecten is opgedaan en de consensus wat betreft uitkomst van keuzes vast te leggen. Dit alles ten behoeve van andere projecten Jurisprudentie kan als zodanig worden beschouwd, maar helaas is dit een erg indirecte en tijdrovende weg. Het verdient aanbeveling om een landelijk expertisecentrum gelijkwaardigheid op te richten Zie: Geen enkele schakel mag falen op pagina 22 In een stelsel van toetsing aan het Bouwbesluit mag geen schakel falen. Dat zou ten koste gaan van de betrouwbaarheid van het hele stelsel. Publiek- en privaatrechtelijk zijn de belangen groot ONRI Netwerkforum Veiligheid 5

6 Hoofdlezing: Jop Groeneweg over 'Cultuur en Veiligheid' De veiligheidslessen van een rattenvanger en een Noorse ingenieur 'Veiligheid is geen zaak van formulieren en regeltjes. Het is een bijproduct van goed management.' Aan de hand van Hamelen, een schoolkantine en het Panamakanaal laat Jop Groeneweg van de Universiteit Leiden zien hoe je in de praktijk met veiligheid kunt omgaan. Dat je consultant kunt zijn, zonder te bedriegen en beledigen. Eerst wilde Groeneweg enkele misverstanden uit de weg ruimen: Een homogene veiligheidscultuur is goed. Een hogere veiligheidscultuur is beter dan een lagere. Een hoge veilig heids cultuur betekent: nul ongevallen, nul verstoringen en fouten of bijna fouten. Dat betekent nul afwijkingen van de regels en nul bijna-afwijkingen van regels. En een hoge veiligheidscultuur is voor elke organisatie te bereiken. 'Allemaal mis!' aldus Groeneweg die deze stellingen tijdens zijn betoog ontkrachtte. Ongevallen zijn in zijn visie niet zozeer het gevolg van technische en menselijke tekortkomingen, maar vooral van organisatorische. Ze zijn toe te rekenen aan het management. 'Er zijn geen eenvoudige oplossingen voor een complex probleem als het voorkomen van menselijk falen. Het voorkomen van ongevallen vereist zowel strategische als operationele oplossingen.' Als illustratie daarvan liet Groeneweg enkele uitspraken van de onderzoekers van de ramp met de Space Shuttle Columbia (zie kader Columbia). Verderop gaf hij als best practice de aanleg van het Panamakanaal en als worst case de stad Hamelen. Columbia Bij het onderzoek naar het ongeluk van de Space Shuttle Columbia in februari 2003 deden de onderzoekers de volgende uitspraken over veiligheid (cursiveringen van Groeneweg): We are convinced that the management practices overseeing the Space Shuttle Program were as much a cause of the accident as the foam that struck the left wing It is our view that complex systems always fail in complex ways, and we believe it would be wrong to reduce the complexities and weaknesses associated with these systems to some simple explanation. Too often, accident investigations blame a failure only on the last step in a complex process, when a more comprehensive understanding of that process could reveal that earlier steps might be equally or even more culpable. Bron: Columbia Accident Investigation Board, 2003 Half A4 syndroom 'Veel bedrijven zien het nut van veiligheid wel in. Ze halen dure veiligheidsconsultants binnen, met vaak nog veel duurdere oplossingen. U weet wellicht waar het woord consultant vandaan komt? 'To con' is oplichten en 'to insult' is beledigen. Ik zal u daar ook enkele voorbeelden van geven.' Een groot risico is volgens Groeneweg het versimpelen van het probleem. 'Je kunt veiligheid niet in een lijstje vangen. Onze maatschappij lijdt aan het half-a4-syndroom. Risico is een veelkoppige draak, die ga je niet met een lijstje te lijf.' We kunnen aan de andere kant erg veel leren van succesverhalen. Daarom presenteerde Groeneweg eerst zo'n best practice: Hoe de Noorse engineer Osmund Osmundsen uit Stavanger ( ) werkte aan het Panamakanaal. In de jaren tachtig van de negentiende eeuw hadden de Fransen geprobeerd om het kanaal te ONRI Netwerkforum Veiligheid 6

7 graven. Op zijn Frans: bergje afgraven, geultje er door en klaar. Maar dan ging het regenen en dan stortte alles in. 240 van elke duizend medewerkers bezweken jaarlijks aan het werk. Twintig procent van het BNP door de drain. Osmundsen, die onder meer het Suezkanaal op zijn CV had staan, pakte dat anders aan. Groeneweg: '2,1 doden per duizend per jaar, dat was al een hele verbetering! Hij had niet zoals de Fransen negentien duizend, maar bijna 45 duizend man aan het werk. Waarom? Ze bleven leven!' Aanleg Fransen Osmundsen Panamakanaal ( ) ( ) Aantal werknemers Doden per jaar 240 / / 1000 Zieken per maand 75 / / 1000 Kosten (miljoen $) Bereikt (cubic yards) 30 miljoen 238 miljoen Afgeleide In de Noorse optiek, en die van Groeneweg, is veilig heid geen product, maar een afgeleide van goed management. Osmundsen nam geen veiligheids deskundigen in dienst, maar zorgde voor de best mogelijk manier om een kanaal te graven. Gevolg: veilig, lage kosten en een uitstekend resultaat. Groeneweg: 'De Fransen vonden slechte hygiëne geen probleem. Je kent de Franse kaasjes: hoe meer bacteriën, hoe beter.' Maar Osmundsen liet vrouwen en kinderen overbrengen (zie foto van Osmundsen met zijn familie). Die eisen gewoon betere leefomstandigheden. Dus werd de productie gestopt, tot er een riool was aangelegd. Ander voorbeeld: 'De Fransen hadden veertien soorten graafmachines. Een eerste partij voor 1000 dollar. Toen kregen ze elektrische machines aangeboden voor maar 800, maar die gingen kapot, en later diesel voor 500. Dat leek voordelig, maar het bleek zo onmogelijk om procedures op te stellen, om mensen goed op te leiden, kortom om te standaardiseren. De werklieden spraken 25 talen. Bij Osmundsen ging alles in Engels, Spaans, en Chinees. 'Ik ben de EU niet', moet hij gedacht hebben. Hij nam het klimaat serieus. Was het droog, dan werd er gegraven; bij regen was er tijd voor onderhoud en reparaties. De mannen hielden wedstrijden in wie het snelst een machine uit elkaar kon halen en weer kon monteren.' 'Daarnaast luisterde Osmundsen naar experts: Geologen adviseerden hem om niet alles af te graven, maar de loop van de bodem te volgen en sluizen te bouwen. Osmundsen werkte, net als Julius Ceasar en Norman Schwarzkopf, met semi-autonome groepen die zelf nadachten, rapporteerden en de arbeidsomstandigheden manageden. Na 85 jaar werkt het kanaal nog steeds uitstekend. En dat is toch de ultieme droom van iedere ingenieur en van elke opdrachtgever: een ding dat je na 25 jaar vindt, je drukt op de knop en het doet het nog! De les van Osmundsen: Veiligheid speelt zich af op het niveau van het primaire proces. Elke dag oefenen tot je het blind beheerst.' Ingenieursdroom After more than 85 years of service, the concrete of the Panama Canal locks and spillways is in near perfect condition, which to present-day engineers is among the most exceptional aspects of the canal The Panama Canal Commission, The Congressional Record, 2002 Conclusie van deze best practice: 'Osmundsen veranderde de werkomstandigehden en probeerde niet rechtstreeks het individuele gedrag te beïnvloeden. Hij bereikte enorme successen op het gebied van veiligheid en gezondheid en dat van productie en kosten, want Osmundsen veranderde de corporate culture.' ONRI Netwerkforum Veiligheid 7

8 Klippen Een expert moet wijzen op risico's. Een echte ingenieur zegt in een huwelijkspraatje dan ook dat een op de drie huwelijken binnen drie jaar op de klippen loopt. Daarmee maakt de expert zich niet altijd even populair. We moeten dus oppassen met hoe we tegen risico's aankijken. Groeneweg geeft nog een voorbeeld vanuit de regels: 'Keuringsdienst van Waren verbiedt soep op school schreef de Telegraaf. Conciërge en kantinejuf maakten zelf soep met ballen. Henriks (KDW): We hebben geen bacteriën aangetroffen, de keuken was ook niet vies, maar er was geen voedselveiligheidsplan. Kijk dat vind ik dus griezelig! Dit soort mensen is op zich al een ramp. 'Wij gaan er vanuit dat er waarden zijn, die omgezet worden in normen die tot acties leiden. De waarde van het leven, normen die levens niet op het spel zetten en dus veilige acties. Daarbij moet je telkens een kleine barrière overwinnen. We nemen toch af en toe een risico, zetten af en toe een leven op het spel, hoewel we de waarde van een mensenleven niet betwisten. Een andere waarde is die van het samenleven in partnerschappen. Daarom bestaat bijvoorbeeld het huwelijk en blijven we in de regel van elkaars vrouw af (de actie). 'In de VS hanteren ze andere maatstaven. Daar geloven ze heilig in belonen en straffen. Na zeven echtscheidingen ben je blut en ga je anders over relaties denken. In het bedrijfsleven zie je soortgelijke uitwassen: belonen voor targets, leidt tot het target tightness. Dan ga je olievoorraden overwaarderen en krijg je schadepostjes van vijftien miljard. De les voor veiligheid: ga niet uit van alleen belonen van goed gedrag, want je gaat op targets sturen en de werkelijke risico's over het hoofd zien. 'Voorbeeldje uit een ander land: Canada. Ik wilde daar zelf autorijden en liet mijn internationaal rijbewijs zien. Maar de Canadezen geloven niet zo in papiertjes en procedures, ze willen bewijs. Dus moest ik een rijtest afleggen. Beheerste ik mijn voertuig ook op het ijs? Nee dus! En dus nam ik een paar extra rijlessen. Dat spaart levens!' Verschillen Vraag aan managers hoe ze over veiligheid denken, vraag het aan medewerkers en verbaas je over de verschillen. Employees Management 1 Freedom from harm or injury 1 Rules and regulations 2 Disciplined work, no mistakes 2 Safety has priority over production 3 Safe working conditions 3 Avoiding residual dangers 4 Safety has priority over production 4 Supervision, monitoring 5 Rules and regulations 5 Freedom from harm or injury 'Je ziet dat er op de verschillende niveaus heel anders over veiligheid gedacht wordt. En die verschillen zie je ook binnen de diverse organisaties, overheden en bedrijven. Ik onderscheid de volgende manieren: 1. Pathologisch: De enige zorg is om binnen de wettelijke kaders blijven. Ze houden system audits, veiligheid is in handen van Spong en co. 2. Reactief: Veiligheid is vooral na een ongeval belangrijk. 3. Calculatief: Er is een systeem om gevaarlijke situaties te managen. Ze houden compliance audits en Deloitte zorgt een kosten-batenanalyse. 4. Pro-actief: We proberen de problemen die we vinden op te lossen. 5. Generatief: We doen het goed, of we doen het niet. Ze houden effect audits en hebben Guus Hiddink als veiligheidsmanager. Pathologisch is de laagste veiligheidscultuur, generatief de hoogste. Is een hoge veiligheidscultuur nou beter dan een lage? Niet altijd. Een hoge veiligheidscultuur betekent ook: beseffen dat je ooit ONRI Netwerkforum Veiligheid 8

9 je neus stoot! Falen is nodig. Door falen zoek je de grenzen op, verleg je ze Soms mag je dus calculatief met je risico's omgaan, bijvoorbeeld als er alleen financiële risico's zijn die je goed kunt dragen. Je gaat uit van je waarden, zoals de kwaliteit van een mensenleven. Risico's zijn soms uiterst nuttig. We hebben al enige tijd geleden het vuur uitgevonden. Als het aan veiligheidsconsulenten had gelegen was dat nooit gebeurd!' Duizend florijnen Groeneweg realiseerde zich dat zijn verhaal voor sommige aanwezigen wat technisch werd. ('Ik hoop dat jullie je post-lunchdipje nog even kunnen uitstellen tot de volgende spreker?') Hij laste een casus in: Hamelen. Rattenplaag, alles geprobeerd, beloning duizend florijnen. Een rondtrekkende rattenvanger zou de flinke zak goudstukken krijgen als hij het probleem oploste. Hij pakt zijn fluit, speelt een riedel en lokt alle ratten weg. Maar toen ging het bestuur een kosten-batenanalyse maken: een beetje fluitspelen kan niet zo moeilijk zijn. Zoals je nu soms een computerprobleem ziet oplossen: een nerd gaat enkele minuten zitten tikken en je krijgt een rekening van enkele duizenden euro's. Dat voelt niet goed. Amerikanen zeggen: niet betalen, rechtszaak van maken en afwachten wat er gebeurt. De burgemeester zag de bui al hangen: een consultant die een probleem met één liedje oplost, moeten we die zo veel betalen? Generatief zou je zeggen: afspraak is afspraak. Maar zo waren ze niet in Hamelen. En dus werd er calculatief één florijn betaald in plaats van de afgesproken duizend! Bovendien kan de consultant er niets tegen doen; en dat is zelfs juridisch, pathologisch redeneren! Dus de rattenvanger gaat nog een keer rond met zijn fluit en hij lokt alle kinderen mee. De burgemeester de schuld geven, de blame-cultuur, dat zou reactief zijn. Maar ook de burgemeester was ze voor: 'De rattenvanger was een oplichter, daar begin je niks tegen met procedures ' Hij zat dus wel goed! Efficiencyslag Hoe hadden ze dat probleem met succes aan kunnen pakken? De hamvraag is natuurlijk die naar de oorzaak: waarom waren die ratten er überhaupt? Omdat de Hamelers zo gierig waren en kortzichtig dat ze alle katten, die niks uitvoerden, bij een efficiencyslag de stad uit bezuinigden. Moraal: ze moesten hun cultuur veranderen. Je moet, zeker bij veiligheid, niet alleen laten leiden door cijfers. Een directeur zei eens: een ongeluk waarbij iemand een been verliest, kost me euro. Ik trok mijn creditcard en vroeg: 'Links of rechts?' Hij snapte me niet, maar ik wilde voor één van zijn benen euro betalen. Links of rechts, dat was me om het even. Maar hij dacht dat ik dat niet meende. 'Nou en of!' Ik wist hoe hij met zijn medewerkers omging. 'Als ik hier met de pet rondga, heb ik in no time meer dan die euro opgehaald. Worden we allemaal beter van!' Concluderend stelde Groeneweg: 'Het effectief managen van de menselijke factor bij ongevallen is cruciaal voor het succes van een veiligheidszorgsyteem. De conclusie van onderzoek: de meest effectieve manier om de menselijke factor aan te pakken is door middel van het verbeteren van de werkomgeving. Het verbeteren van de organisatie is van doorslaggevend belang: primaire proces staat voorop. De wereld is veranderd: de maatschappij verwacht van u als management dat u commitment heeft voor de veiligheid van de werknemers.' Willem van den Elzen ONRI Netwerkforum Veiligheid 9

10 Lezing Verkeer Veiligheid kun je niet simpel exporteren Lezing: Harry Snel (Holland Railconsult). 'We zijn gewend om vanuit een Nederlandse situatie te denken over de veiligheid van infrastructuur', zegt Harry Snel van Holland Railconsult. Veiligheid is sterk cultureel bepaald. In Nederland zijn hele dossiermappen gevuld met regels en voorschriften, tot in de kleinste details. Zonder twijfel effectief, maar is het ook altijd efficiënt? Om onze culturele bril op veiligheid wat bij te kleuren, kan het heel leerzaam zijn om eens naar bijvoorbeeld Sri Lanka te kijken. 'Nul risico is niet reëel. Veiligheid is altijd een acceptabel niveau van risico', zegt Snel. 'En die acceptatie is per definitie overal verschillend.' Hij projecteert een straattafereel uit Sri Lanka. 'Kijk bijvoorbeeld eens naar die elektriciteitsdraden en die ladder! En als infraspecialist verbaas je je doorlopend over de manier waarop mensen de wegen gebruiken. Wandelaars, dieren, kinderen, marktkraampjes, maar ook tuktuks, auto's en motoren. En een volgende foto, een wandelaar op een spoortraject, zal in Nederland zelden gemaakt kunnen worden. 'Dat kan niet goed gaan, denkt de ingenieur. Maar toch gaat het weinig fout!' 'Als we onder Nederlandse praktijk letterlijk zouden overbrengen naar een Aziatisch land, zou er niet één weg of spoorlijn aangelegd worden. Het veiligheidsdoel is: 'Een veilige omgeving tegen redelijke kosten.' En als je meer geld te besteden hebt, kun je meer eisen stellen aan de veiligheid. We moeten bij veiligheid aansluiten op de cultuur en het lerend vermogen van de gebruikers.' ONRI Netwerkforum Veiligheid 10

11 Lezing Industrie Concrete interventies in bedrijven Lezing: Joi Oh (Ministerie van SZW). Alsof men de zorg over steeds meer regels zoals die later tijdens sommige workshops wordt geuit heeft aangevoeld, wordt door het Ministerie van SZW een alternatief ge schetst voor nieuwe regelgeving. Want arbeidsomstan digheden zijn niet meer zo sterk gebaat met nieuwe regels als vroeger. Het Ministerie van SZW heeft op dit moment het pad verlaten van overleg met branches om via regelgeving of een convenant verbeteringen te brengen. Er worden middelen besteed aan concrete interventies in de veiligheidscultuur en het veiligheids gedrag, te weten op het niveau van de bedrijven. Er is ruimte voor nieuwe projecten. Een andere prioriteit voor het Ministerie van SZW is kwantitatieve risico modellering. Er bestaat al langer samenwerking met andere landen op dit gebied. Het RIVM verzorgt de wetenschappelijke coördinatie. Er wordt gewerkt aan een database die anders dan vanuit de klassieke ongeval- en verzuimstatistieken gevuld wordt. Onderzoek gebeurt in de bedrijven, aan de hand van vragenformulieren. ONRI Netwerkforum Veiligheid 11

12 Lezing Gebouwen Regels bieden ook hier weinig gelegenheid voor nuances Lezing: David den Boer (Peutz). De veiligheid van gebouwen wordt het vaakst gerelateerd aan brandveiligheid. De vraag die bij het verbeteren van brandveiligheid terugkerend aan de orde is, is of handhavers bereid zijn de gelijkwaardigheid van oplossingen toe te laten in het bewijs dat wordt voldaan aan de wetgeving, ook als daarbij wordt afgeweken van wat in het Bouwbesluit is gegeven. Er zijn veel probleemgevallen van bijzondere gebouwen of situaties: een evenementenhal, een atrium met loopbruggen, een kerk met smalle monumentale deuren. Bij een eis van 1 minuut ontvluchtingstijd hoort een bepaalde loopafstand en deurbreedte. In een evenementenhal is de werkelijk beschikbare tijd om te vluchten veel groter, waardoor langere loopafstanden en kleinere deurbreedtes een gelijkwaardig veiligheidsniveau opleveren. Bij een atrium kan door het treffen van installatie technische voorzieningen de tijd om te vluchten worden vergroot. Regels bieden ook hier weinig gelegenheid voor nuances. De kerk met de smalle deuren voldoet door het grote volume in ruime mate aan de bijbehorende vereiste ontvluchtingstijd. Zelfs met een fenomeen als boogvorming - in paniek vormen mensen een boog voor een smalle uitgang, maar door de druk komen weinigen er doorheen kan na berekening aan de eis worden voldaan. Maar in de regels voor gebouwen met een groot volume ontbreekt de nuance van de sterk vergrijsde kerkbezoekers die zich misschien met een wandelstok of in een rolstoel bewegen. Een kerkbestuur hoort natuurlijk het liefst: 'U hoeft uw monumentale deuren niet te verbreden.' Maar de veiligheid is daarmee in dit geval misschien niet gediend. Kubieke meters Het voorgaande geeft al aan dat met inachtneming van de precieze activiteiten in een gebouw en van installatie technische voorzieningen een ander beeld ontstaat dan door uitsluitend te rekenen in categorieën en kubieke meters. In de praktijk doen zich te veel probleemgevallen voor, waar de professional niet omheen kan. Ze zijn oplosbaar, maar dan wel in gesprek. Het netwerkforum is een bundeling van ervaringen en die zullen er ook nu weer op wijzen dat over knellende regelgeving bij de veiligheid van gebouwen helaas niet kan worden heengestapt als een algemeen bekend fenomeen waar we ons bij neer moeten leggen. ONRI Netwerkforum Veiligheid 12

13 Workshops Risicoperceptie Risiconiveaus zeggen weinig Inleider: Maria Kuiken (DHV); workshopvoorzitter: Rob Houben (DHV). Globaal onderscheiden we twee benaderingen van risico: een technisch/statistische en een gedragswetenschappelijke benadering. Mensen zijn niet erg gevoelig voor frequentie-informatie. Risiconiveaus zeggen mensen maar weinig. Maar ze willen goed geïnformeerd zijn over hoe een ongeval kan gebeuren en ze willen kunnen taxeren of een situatie beheersbaar is. Scenario-informatie noemen we dat. Simpele vuistregels hoe te handelen in noodsituaties zijn van groot belang. Systemen worden beter gebruikt als de risicoperceptie wordt gediend. Om de mate waarin risicoperceptie wordt gediend tot maat te maken voor de kwaliteit van ontwerpen van ingenieurs, gaat de ingenieurs te ver. Normen tegenover perceptie Het stellen van risiconormen voor 'basisveiligheid' is een technisch/statistische benadering. Deze is vanuit de mens bekeken onzinnig. Maar geeft veiligheidsbeleid dat is gebaseerd op risicoperceptie wel antwoord op de vraag wanneer is het goed genoeg? En gebeurt er nog wel iets als er helemaal geen gevaar wordt gepercipieerd? Normen lijken het antwoord te geven, maar normen hebben geen absolute, maar een relatieve betekenis. Toch blijkt de overheid als reactie op incidenten sterk te leunen op normen. De meeste deelnemers aan het netwerkforum zijn het eens dat risicoperceptie en risiconormering op basis van statistiek beide een plaats verdienen in het veiligheidsbeleid. Veiligheid van tunnels Weinig bekend over de omvang van het transport van gevaarlijke stoffen Inleider: Jack Koster (Advin); workshopvoorzitter: Danny Vroemen (Advin). In de wisselwerking tussen techniek, mens en organisatie bij veiligheid is bij tunnels de vraag zeer dringend welke rol de mens dient te hebben. We komen bij tunnels in de sfeer van de ethiek: aan welke omgeving vinden wij dat een mens kan worden blootgesteld? Tunnels zijn wat dit betreft écht anders dan andere bouwwerken. Dient de techniek de menselijke bijdragen over te nemen om te komen tot veilige tunnels? Videotechniek Een systeem op basis van videotechniek herkent de nummering op de bekende gekleurde platen op vrachtwagens die gevaarlijke stoffen vervoeren. Zo worden gegevens verzameld ten behoeve van (1) objectbewaking van de tunnel, (2) wetshandhaving en (3) statistiek. Niettegenstaande de regelgeving, er rijden voertuigen met gevaarlijke stoffen in tunnels. Tot op dit moment is weinig bekend over de omvang van het transport van gevaarlijke stoffen. Metingen ten behoeve van statistiek komen nauwelijks voor. Het maken van risicoanalyses berust veelal op aannamen en niet op metingen, waarbij na metingen verschillen zijn te constateren. Maar er bestaan mogelijkheden om de data beter te krijgen. Eén ervan, het systeem op basis van videotechniek, wordt momenteel beproefd. ONRI Netwerkforum Veiligheid 13

14 Monitoring Het aantal explosies of branden van stoffen in verongelukte vrachtwagens is zeer gering, terwijl vrachtwagens relatief vaak verongelukken. De discussie in het netwerkforum gaat over het nut van monitoring van vrachtwagens die onderkend gevaarlijke stoffen vervoeren, terwijl bijvoorbeeld palletvervoer of pakketvervoer, als wij er statistieken van zouden hebben, grotere gevaren kunnen zijn. Hier blijkt zich voor te doen dat het denken over technische maatregelen waarmee men wil voorkomen dat mensen tunnels moeten bewaken, verdergaat in de richting van denken over soorten vervoer over de weg. Rampenbestrijding Samenwerking begint al bij het denken over die samenwerking Inleider: Huub Francot (SAVE/Oranjewoud); workshopvoorzitter: Roel Eerden (Oranjewoud). Bij samenwerking in een crisissituatie is niet altijd een plan aan de orde. Vrijwillige hulp door toegesnelde omstanders van een ramp is eenvoudigweg niet te plannen. Voor professionele rampenbestrijders bij diensten als brandweer, politie, ambulance, milieudienst enzovoorts zijn plannen voor de samenwerking noodzakelijk. Bij rampen met een grote maatschappelijke impact is dit het meest zichtbaar. Rampenbestrijdingsplan In een rampenbestrijdingsplan worden voor voorzienbare en realistische scenario s samenwerkings afspraken opgenomen. Voordat het zover is kunnen capaciteiten van de verschillende diensten en de gezamenlijke organisatie worden getoetst aan de behoeften die zich tijdens de calamiteit zullen voordoen. De samenwerking begint dan al bij het denken over hoe de samenwerking bij een ramp zal verlopen. Het netwerkforum heeft ervaringen uitgewisseld met bestaande rampenbestrijdingsplannen. De papieren tijgers leggen het af tegen iets dat lijkt op een ANWB steunpunt. Daarmee wordt bedoeld dat we niet streven naar een gemeenschappelijk handboek dat de totale samenwerking operationeel beschrijft. Het is beter is te weten dat we bij een ramp op allen nodige hulp van verschillende diensten kunnen rekenen. We willen vooraf weten hoe dit wordt georganiseerd bij enkele soorten calamiteiten, in plaats van te streven naar een compleet draaiboek. Risicomanagement Overheid en bedrijven rekenen op veilig gedrag Inleider: Armand Verwij (Grontmij); workshopvoorzitter: Herman Postma (Grontmij). We gebruiken de gebouwde en natuurlijke omgeving intensiever. Als we geen maatregelen treffen, nemen veiligheidsrisico s toe. Het treffen van maatregelen is echter iets anders dan het stellen van normen en het nemen van besluiten. Dit maakt in het bijzonder de rol van overheden bij het bedenken van maatregelen interessant. Is er een rol voor overheden bij risicomanagement? Waar ligt de verantwoordelijkheid voor het nemen van maatregelen? Het stellen van normen en regels is het domein van overheden. Risicomanagement is evident het domein van bedrijven in sectoren als railvervoer, nucleaire energie opwekking en chemische industrie. Dit is duidelijk te zien aan voorbeelden van risico - manage ment in de praktijk: in deze sectoren is dit zeer ver ontwikkeld. Wat we steeds zien, is dat zowel overheden (bij de naleving van regels) als bedrijven (bij het veilig maken van systemen), voor een deel rekenen op de cultuur van ONRI Netwerkforum Veiligheid 14

15 veiligheid. Ook het individu moet vanuit zichzelf veilig gedrag vertonen en verantwoordelijkheid nemen voor anderen en de omgeving. Bij het management van risico s dient genuanceerd te worden gekozen voor de ene of de andere aanpak. Bij het nemen van maatregelen hoort ook ontwikkeling van het gedrag van mensen. Dit is niet altijd gemakkelijk: bij de maatregel om een sprinklerinstallatie aan te brengen blijven er voor het individu minder mogelijkheden over om zelf bij te dragen aan de veiligheid. De enige nuttige functie lijkt nog het ontvluchten te zijn. Ethiek In de hoofdlezing van Jop Groenweg kwam een muis voor die werd gelokt naar een stukje kaas in een muizenval. Waren wij de adviseur van de muis, wat zouden wij dan aanbevelen? Op het niveau van risicomanagement kunnen we niet volstaan met een helm voor de muis. We dienen terug te gaan naar de vraag waarom er een muis in huis is. Voedseltekort op een andere omgeving, makkelijke toegang, een kat die niet zichtbaar surveilleert..? De ethiek wil dat wij nadenken over de vraag hoe wij omgaan met mens en natuur; sommige veiligheidsbevorderende maatregelen van vroeger zullen daarbinnen niet meer passen. Economische prikkel Uit het netwerkforum komt een voorbeeld uit de praktijk waarbij als onderdeel van risicomanagement economische prikkels worden uitgedeeld om de veiligheid tijdens de bouw verhogen. Bij aanbesteding van werken kunnen de prestaties op het gebied van veiligheid meegeteld worden bij de selectie ten behoeve van de gunning. Cultuur van veilig werken Systemen zijn veiliger, maar het geheel is complexer Inleider: Paul Heimplaetzer (Royal Haskoning); workshopvoorzitter: Manfred Fielmich (Royal Haskoning). In de workshop wordt net als in de hoofdlezing van Jop Groeneweg gewezen op de ongekende technologische vooruitgang in onze tijd. Mens en organisatie lijken de steeds betrouwbaarder technische systemen steeds minder goed te begrijpen. Hoewel die systemen op zich veiliger worden, wordt het geheel complexer. Kleefden er vroeger bekende risico s aan techniek, nu stellen technische systemen ons voor onverwachte verrassingen, wat nog steeds kan resulteren in grote ongevallen met dramatische gevolgen. Kleine incidenten Alle productiesystemen veroorzaken een vrijwel continue stroom aan kleine incidenten. De optelsom is soms klein, zoals in moderne fabrieken, maar ook kunnen ze samen tot een aanzienlijke en moeilijk te onderkennen schade leiden. De ONRI Netwerkforum Veiligheid 15

16 Stichting Bouwresearch berekent dat in de bouwsector jaarlijks zeven procent van de omzet zou kunnen worden onderkend als faalkosten. IJsberg Om een goed prestatieniveau te handhaven en verder te verbeteren en om iedereen bij de les te houden kan het best het deel van de ijsberg dat zich onder water bevindt in beeld gebracht worden. Wat zijn de kleine dagelijkse missers en in welke richting wijzen ze? En waarom gaat maar zo weinig ernstig fout? Situatie of proces Als intermezzo in het betoog dat wij van missers kunnen leren, wordt een foto getoond van een werk in uitvoering. Op de vraag Is dit erg? op een schaal van nauwelijks tot heel erg geven evenveel mensen het antwoord dat dit heel erg is als er mensen zijn die hier nauwelijks gevaar zien. Een enkeling zit er tussenin. Hier blijkt tijdens discussie dat het verschil zit tussen het bekijken van de situatie en het beschouwen van het proces van het werk in uitvoering. De situatie is overzichtelijk met een kleine kans op grote gevolgen ( niet erg ). Het proces van het werk in uitvoering blijkt vanaf de werkvoorbereiding niet beheerst te worden ( heel erg ). Operationele kennis Veel (certificeerbare) systemen voor veiligheidsmanagement komen niet tot duidelijke verbeteringen. Als het goed is, gebeurt er niets. Operationeel is dit niet vol te houden. Visie en strategie sluiten niet aan bij de cultuur van operators en supervisors. Om technische en organisatorische maatregelen te treffen is kennis nodig van missers en hun oorzaken en van de manier waarop ze worden voorkomen. Dit begint met interesse voor het operationele, de details. De mens als factor in risico s Stuur het gedrag Inleider: Oscar Schneider (Bureau De Bont); workshopvoorzitter: Jeroen Troost (Bureau De Bont). Techniek, mens en organisatie maken veiligheid. Technische en organisatorische maatregelen zijn in de meeste systemen meer voor de hand liggend dan maatregelen die het menselijk gedrag beïnvloeden. In de workshop is benoemd dat, voor volledigheid in denken over veiligheid, naar menselijk gedrag dient te worden omgezien. Bewustzijn van gevaren kan als iedere bewustwording worden bereikt met de volgende instrumenten: (a) training, (b) intervisie, (c) aansturing, (d) voorbeeldgedrag, (e) instructies en (f) controles/inspecties. Het netwerkforum herkent dat een combinatie van deze middelen tot meer succes leidt. Gedragsverandering Een model voor gedragsverandering gaat uit van stadia. Het eerste stadium is dat van de visie. Wat is de waarde van veiligheid en de impact van gevaren? Een heldere visie is geboden. We vinden die terug in handboeken en beschrijvingen. Het tweede ONRI Netwerkforum Veiligheid 16

17 stadium is dat van emotie. Wat is de beleving van veiligheid? Hebben acties tot gevolg dat de visie op veiligheid tot leven komt? We vinden dit terug in coaching en gericht leiding geven. Het derde stadium is de dagelijkse praktijk. Zien wij gereedschappen die ondersteuning bieden voor veilig gedrag? Audits en evaluaties brengen dit naar voren. Het vierde stadium is ratio. Wordt er geleerd en continu verbeterd? Een management review legt dit bloot. Persoonlijke verantwoordelijkheid Hoewel aan een model van gedragsverandering weinig te tornen valt, mag de nadruk volgens deelnemers aan het netwerkforum niet weer verschuiven van mens naar organisatie, door opgelegde, belerende systemen. De verantwoordelijkheid die mensen persoonlijk voelen voor veiligheid lijkt hier te worden geplaatst naast die systemen. Later luidde een stelling dat medewerkers in bedrijven net als kinderen opvoeding nodig hebben. Er is verschil van mening over de mate waarin de eigen verantwoordelijkheid van medewerkers voor veiligheid mag worden toegelaten als factor. Het netwerkforum onderschrijft de stelling dat het beter is om mensen bewust te maken van risico s dan de schijn te wekken van veiligheid. Ingenieursvertrouwen Op de stelling dat ingenieurs te veel vertrouwen op technische oplossingen voor veiligheid reageert het netwerkforum dat dit voor mensen in het algemeen geldt, maar niet voor ingenieurs in het bijzonder. Industriële organisatie en onderhoud Advies over consequenties van trends Inleider: Johan van Middelaar (DHV); workshopvoorzitter: Rob Houben (DHV). Naar aanleiding van een relatief groot aantal incidenten met gevaarlijke stoffen in de procesindustrie in de periode is onderzoek gedaan naar de invloed van twintig jaar maatschappelijke, beleidsmatige en bedrijfskundige trends op de veiligheid in de procesindustrie. De dominante maatschappelijke en beleidsmatige trends worden hier niet genoemd. Bedrijfskundig verdienen de industriële organisatie (van de productie) en het onderhoud (van de productiefaciliteiten) de aandacht. We leren niet van onze fouten, wordt vaak gezegd. Hierover zijn in het netwerkforum de meningen verdeeld. In de olie- en gasindustrie geldt dit zeker niet. Maar de bouw is ook een industrie; veiligheid in de bouw is nog steeds een discussiepunt. Vakbekwaam personeel Een duidelijke constatering in het netwerkforum is een tekort aan vakbekwaam technisch personeel. Dit geldt voor bouw, installatie en technisch onderhoud. Een minimumleeftijd van 18 jaar om te mogen werken in de technische sectoren kan belemmerend werken om personeel te werven. Al vanaf 16 jaar kunnen schoolverlaters terecht in de handel of de glastuinbouw. Techniek is uit, blijkt helaas zowel bij de schoolkeuze als in de maatschappelijke beleving. ONRI Netwerkforum Veiligheid 17

18 Waarborgen Voor bouw, installatie en technisch onderhoud vragen opdrachtgevers in de procesindustrie al jarenlang om gecertificeerde waarborg van bepaalde voorzorg voor veiligheid, het bekende VCA. De voorzorg die een aannemer of installatiebedrijf neemt is echter niet één-op-één te kopiëren naar intellectuele diensten van advies- en ingenieursbureaus. De bijdrage aan de veiligheid in de industrie zou voor advies- en ingenieursbureaus wel eens veel meer gelegen kunnen zijn in het adviseren over de consequenties van de maatschappelijke, beleidsmatige en bedrijfskundige trends, dan in het maken van een arbo-vriendelijk ontwerp. Andere verbanden Enkele trends waarmee we in de industrie te maken hebben, zijn: Minder technisch opgeleid personeel, een terugtredende overheid wat betreft arbo-beleid maar tegelijkertijd een overheid die de eisen voor externe veiligheid opvoert, outsourcing van niet aan kernactiviteiten gerelateerde bedrijfsprocessen. Het handhaven en verbeteren van het veiligheidsniveau is aan de orde, met als indicatie het relatief hoge aantal incidenten met gevaarlijke stoffen in de procesindustrie. In het netwerkforum verwacht verbeteringen van allerlei verbanden naast die in één branche. Haven- en industriële bedrijven kennen vaste samenwerking voor belangenbehartiging, waarbij bijvoorbeeld kan worden aangesloten door adviesen ingenieursbureaus. Bestaande situaties tegenover nieuwe inzichten in de industrie Innovatie staat of valt bij deskundigheid lokale autoriteiten Inleider: Roy Savelkoul (Cauberg-Huygen); workshopvoorzitter: Alphonse Hanlo (Cauberg-Huygen). Goed georganiseerde industriële ondernemingen willen met behulp van de nieuwste inzichten het veiligheidsniveau in stand houden en verbeteren. Zij hebben de middelen om zelf en met adviesbureaus expertise te verkrijgen. Wat zich hierbij voordoet is dat de acceptatie van innovatieve oplossingen staat of valt bij de inzichten en deskundigheid van de lokale autoriteiten. Continu gebruiksvergunningen nodig In een dynamisch groot industrieel complex vinden voortdurend veranderingen plaats. Voor een fabriekshal van een productiebedrijf of de installaties van een chemische fabriek is een nieuwe gebruiksvergunning nodig. Soms is in geval van een complexe productiefaciliteit of chemische installatie geen referentieproject bekend. Voor sommige innovatieve oplossingen die zijn gekozen om het gewenste veiligheids niveau te halen, zijn in het hele land geen referentieprojecten te vinden. Het aantonen van gelijkwaardigheid aan bestaande situaties, waarvan bekend is dat zij voldoen aan de regels waarop de autoriteiten handhaven, is in wezen een omweg. De vraag zou aan de orde moeten zijn of het te realiseren veiligheidsniveau volgens de nieuwe inzichten voor de autoriteiten voldoet. Die autoriteiten zijn echter sterk gericht op het toepassen van regels. Zouden die regels letterlijk worden gevolgd dan kan zelfs een discrepantie optreden met het gewenste veiligheidsniveau. Een globale indicatie van de goede wil van een bedrijf is een gecertificeerd milieumanagementsysteem. ONRI Netwerkforum Veiligheid 18

19 Verzekeraar akkoord Een duidelijke indicatie dat schaderisico s bekend en beheersbaar zijn, is het aanwezig zijn van verzekering. In geval van industriële ondernemingen betekent het akkoord van de verzekeraar met de risico s van een project echter niet meer en niet minder dan dat de materiële risico s bekend en beheersbaar zijn. Letsels van mensen zijn ingecalculeerd. Brandweer De autoriteiten beslissen over het al dan niet verlenen van een vergunning. Daarbij speelt de brandweer een belangrijke rol. Voor de brandweer zijn risicomanagement en beperking van materiële schade niet zwaarwegend. Fysieke veiligheid door brandpreventie en het kunnen redden van mensen bij brand zijn doorslaggevend in hun beoordeling. De benaderingswijze is toetsend, aan bestaande regels en aan bestaande situaties. Er wordt weinig gedacht in randvoorwaarden. De stelling dat de brandweer niet gewend is te onderhandelen vindt instemming. Dit geldt echter ook voor de stelling dat initiatiefnemers en adviseurs niet écht het perspectief van de brandweer meenemen. Hierdoor staat het ontwerp te veel los van de scenario s waarin de brandweer denkt. Het netwerkforum concludeert dat voor een gesprek met de brandweer scenario s nodig zijn, concreet en niet theoretisch. Milieuvraagstukken anders dan feiten over brand Een stelling luidde dat het ontwikkelen van een beleidsvisie met de brandweer een middel is om in de uitwerking eenduidigheid te verkrijgen. Bij milieuvraagstukken is strategisch overleg over een beleidsvisie mogelijk, maar de feiten zijn anders als het gaat om brand. Kennisniveaus; landelijke expertise Het netwerkforum constateert dat sprake is van een groot verschil in kennisniveau tussen de brandweer enerzijds en initiatiefnemende ondernemingen en adviesbureaus anderzijds. Het verdient aanbeveling om een landelijk expertisecentrum gelijkwaardigheid op te richten. Reden is de belangrijke rol die brandveiligheid speelt bij het traject tot gebruiksvergunningverlening. Doel is kennis te verzamelen ten behoeve van de beoordeling van oplossingen op gelijkwaardigheid bij vereiste veiligheidsniveaus. De vraag wie hiertoe het initiatief moet nemen moet nog beantwoord worden. Vluchten bij brand uit complexe ondergrondse ruimten Roltrappen ondersteunen vluchtgedrag Inleider: Aryan Snel (Witteveen + Bos); workshopvoorzitter: Richard Bormans (Projectbureau Noord-Zuidlijn). De casus Noord/Zuidlijn toont hoe kan worden omgegaan met veiligheid bij maatwerk. De stations zijn de safe havens. Er zijn natuurlijk bouwkundige maatregelen, zoals als transparante en logische loopverbindingen en rook- en warmteafvoer installaties. Daarnaast wordt vooral de zelfredzaamheid optimaal ondersteund. De eerste minuten bij een brandincident zijn cruciaal in het beperken van de gevolgen. Gekozen is om het vluchtgedrag te ondersteunen met roltrappen, hoewel dit tegen de primaire eisen van het Bouwbesluit ingaat. Bouwbesluit Het Bouwbesluit biedt bij het ontwerpen van complexe ondergrondse ruimten ten aanzien van het aspect vluchtveiligheid slechts een beperkt houvast. De set van ONRI Netwerkforum Veiligheid 19

20 regels opgenomen in het Bouwbesluit op basis waarvan de vluchtveiligheid dient te worden getoetst, kenmerkt zich door een generalistische benadering voor reguliere situaties. Voor complexe ondergrondse ruimten wordt maatwerk gevraagd, waarbij wordt teruggegrepen op het principe van gelijkwaardigheid. Roltrappen Gekozen is dus roltrappen het vluchten te laten ondersteunen. Omdat grote niveauverschillen in opwaartse richting moeten worden overbrugd is dit een logische keuze, waarmee de evacuatie versneld kan worden. Het Bouwbesluit kent het vluchten naar beneden als principe. Het Bouwbesluit stelt strikte eisen voor het rekenen aan capaciteiten, geeft maatvoering aan van vaste trappen en geeft gestandaardiseerde bezettingsklassen. Voor een reizigersterminal als een station is dit niet specifiek genoeg. Met het toepassen van vaste trappen zal een snelle en effectieve evacuatie niet worden bereikt. Simulaties De casus kent zwaardere rampscenario s dan die waarmee het Bouwbesluit rekening houdt. Om de gelijkwaardigheiddiscussie te voeren zijn proeven uitgevoerd om de capaciteit van ook stilstaande roltrappen aan te tonen. Daarnaast zijn ook extreme scenario s door middel van real time simulaties doorgerekend. Er is een gevoeligheids analyse gedaan ten aanzien van de vele rekenparameters. Loopsnelheden, trapcapaciteiten, afwikkelingsniveaus en type scenario s zijn de revue gepasseerd. Het heeft geleid tot een vluchtconcept dat méér dan gelijkwaardig is. De hoge effectiviteit van het veiligheidsconcept met het gebruik van roltrappen kwam pregnant naar voren. Jurisprudentie In discussie werd door het netwerkforum naar voren gebracht dat het zinvol is de kennis die in complexe projecten is opgedaan en de consensus wat betreft uitkomst van keuzes vast te leggen. Dit alles ten behoeve van andere projecten. Jurisprudentie kan als zodanig worden beschouwd, maar helaas is dit een erg indirecte en tijdrovende weg. Expertisecentrum gelijkwaardigheid Het netwerkforum constateert dat het Bouwbesluit zeker een goede basis biedt voor het merendeel van de standaardprojecten. Vooral bij gemeenten ontbreekt de zeer specifieke kennis voor toetsing van gelijkwaardigheid. Daarom zouden juist lagere overheden zich sterk kunnen maken voor een landelijk expertisecentrum voor complexe situaties. Misschien is er zelfs bestaansmogelijkheid voor een privaat initiatief. Regels tegenover innovatie Discussies zoals die over gelijkwaardigheid spitsen zich uiteraard toe op wet- en regelgeving. Komen er meer regels, dan komt er in eerste instantie ook meer ONRI Netwerkforum Veiligheid 20

Contractor safety; wie betaalt de prijs. De magie van VCA!? Dirk Muis - Imtech Arbodienst BV 1

Contractor safety; wie betaalt de prijs. De magie van VCA!? Dirk Muis - Imtech Arbodienst BV 1 Contractor safety; wie betaalt de prijs De magie van VCA!? Dirk Muis - Imtech Arbodienst BV 1 De magie van VCA!? Opzet presentatie Introductie Positionering Certificatieschema Twee praktijksituaties Eindconclusie

Nadere informatie

Veiligheid. voor alles

Veiligheid. voor alles Veiligheid voor alles Voor BASF Nederland, locatie De Meern betekent veiligheid: alles in het werk stellen om te voorkomen dat er iets mis gaat. In deze brochure leest u hoe we dat doen. Veiligheid is

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

OvD-Bz: nuchter omgaan met risico s?!? Vandaag. Wat ziet u? Nederland: Schat het aantal dodelijke slachtoffers

OvD-Bz: nuchter omgaan met risico s?!? Vandaag. Wat ziet u? Nederland: Schat het aantal dodelijke slachtoffers Wat ziet u? OvD-Bz: nuchter omgaan met risico s?!? Jop Groeneweg Universiteit Leiden Landelijke netwerkdag OvD-Bz Rotterdam, 24 september 2015 Vandaag Nederland: Schat het aantal dodelijke slachtoffers

Nadere informatie

D66-notitie. Veiliger omgaan met Chemie

D66-notitie. Veiliger omgaan met Chemie D66-notitie Veiliger omgaan met Chemie Stientje van Veldhoven, Tweede Kamerlid Paul Breitbarth, Statenlid Zuid-Holland 20 juni 2013 Kansen, maar ook risico s Nederland kent een grote chemische industrie

Nadere informatie

Hans Wijnbergen CCZ. Adviseur Veiligheid. Afdeling Advies & Monitoring

Hans Wijnbergen CCZ. Adviseur Veiligheid. Afdeling Advies & Monitoring Hans Wijnbergen CCZ Adviseur Veiligheid Afdeling Advies & Monitoring 1 Doelstelling van de afdeling Advies & Monitoring Ondersteunen van regiodirecteuren op het gebied van naleving van normen die s Heeren

Nadere informatie

MODEL. veiligheid door samenwerking

MODEL. veiligheid door samenwerking MODEL Integrale Brandveiligheid Bouwwerken veiligheid door samenwerking Brandveiligheid Rookmelders, sprinklersystemen en brandtrappen; brandveiligheidsmaatregelen vullen elkaar aan en zijn vaak onlosmakelijk

Nadere informatie

9-9-2013. Agenda. Bijeenkomst Veiligheidscoaches Gilde van Vrijwillige Molenaars. 1. Opening. 3. Arbowet- en regelgeving (1)

9-9-2013. Agenda. Bijeenkomst Veiligheidscoaches Gilde van Vrijwillige Molenaars. 1. Opening. 3. Arbowet- en regelgeving (1) Agenda Bijeenkomst Veiligheidscoaches Gilde van Vrijwillige Molenaars Zaterdag 13 april 2013 9 september 2013 1. Opening 2. Voorstelronde (Theun) 3. Arbowet- en regelgeving op de molen (Erik) 4. Veiligheid

Nadere informatie

Creëren van een veilige meldcultuur

Creëren van een veilige meldcultuur Creëren van een veilige meldcultuur AZN, 28 juni 2012 Marieke de Boer, hoofd Centrum Patiëntveiligheid Isala Juni 2012 1 Maar wat is patiëntveiligheid? Het (nagenoeg) ontbreken van (de kans op) schade

Nadere informatie

Bouwen met voorsprong

Bouwen met voorsprong Bouwen met voorsprong Trends en ontwikkelingen vanuit Engineering en Schadelastreductie Marcel Hanssen Aon Global Risk Consulting Rotterdam Property Risk Control & Engineering Schadelastbeheersing & Bedrijfscontinuïteit

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

FSE in de Brandweer over mor en

FSE in de Brandweer over mor en FSE in de Brandweer over mor en Ricardo Weewer NVBR Projectgroep Strategische Reis Derde Nationale Congres Fire Safety Engineering 9 en 10 juni 2010 Programma Intro: Nieuwe visie brandweer over morgen

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Voor het onderzoek zijn alle deelnemers verdeeld over vier grootteklassen: - Tot 25 fte - 25 tot 50 fte - 50 tot 250 fte - 250 of meer fte.

Voor het onderzoek zijn alle deelnemers verdeeld over vier grootteklassen: - Tot 25 fte - 25 tot 50 fte - 50 tot 250 fte - 250 of meer fte. NLingenieurs brancherapport 2009 Achtergrond Op basis van het bedrijfsvergelijkend onderzoek dat NLingenieurs jaarlijks onder haar leden uitvoert, wordt een algemeen rapport opgesteld over de status van

Nadere informatie

Bedrijfshulpverlening: informatie voor werknemers

Bedrijfshulpverlening: informatie voor werknemers Bedrijfshulpverlening: informatie voor werknemers Elk bedrijf heeft één of meerdere bedrijfshulpverleners nodig. De bedrijfshulpverleners hebben een voorpostfunctie: zij treden op als voorpost van brandweer,

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Grip op uw bedrijfscontinuïteit

Grip op uw bedrijfscontinuïteit Grip op uw bedrijfscontinuïteit Hoe omgaan met risico s 1 Grip op uw bedrijfsdoelstellingen: risicomanagement Ondernemen is risico s nemen. Maar bedrijfsrisico s mogen ondernemen niet in de weg staan.

Nadere informatie

Customer Case CED. Feiten in het kort:

Customer Case CED. Feiten in het kort: Feiten in het kort: Bedrijf: European Claim Experts Branche: Verzekeringen Werknemers: 1.150 Activiteiten: Internationale Claims management en Expertise Oplossing: Opbouw Mendix-platform voor het flexibel

Nadere informatie

Veiligheidsladder ProRail

Veiligheidsladder ProRail Welkom Veiligheidsladder ProRail NVVK Veiligheidscongres 2015 Eigenaar: Dieter van Delft 31 maart 2015 Status: Definitief Vooraf 18-10-2014 de Volkskrant Veiligheidsladder ProRail 2 Agenda Aanleiding en

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS

Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS Bedrijfscontinuïteit met behulp van een BCMS 26 november 2014 Aart Bitter@ISGcom.nl www.information-security-governance.com Disaster Recovery Plan 2 The Bitter Brew Case To Brew or not to Brew, That s

Nadere informatie

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Datum behandeling OVW i : 1 juni 2005 Kenmerk: OVW-2005-484 Aanleiding Het ministerie heeft het Overlegorgaan Goederenvervoer (OGV) advies gevraagd over

Nadere informatie

Integrale brandveiligheid toegelicht. Louis Cleef ROCKWOOL B.V.

Integrale brandveiligheid toegelicht. Louis Cleef ROCKWOOL B.V. Integrale brandveiligheid toegelicht Louis Cleef ROCKWOOL B.V. 1 Inhoud presentatie ROCKWOOL Group Trends Visie op de bouwregelgeving Kwaliteit in de gebouwde omgeving De ROCKWOOL Group De ROCKWOOL Group

Nadere informatie

Beleidsnotitie BRANDVEILIGHEID. ( brandveiligheid, een hot item )

Beleidsnotitie BRANDVEILIGHEID. ( brandveiligheid, een hot item ) Beleidsnotitie BRANDVEILIGHEID ( brandveiligheid, een hot item ) Inleiding Er zijn zowel interne als externe ontwikkelingen die maken dat extra aandacht voor het onderwerp brandveiligheid gewenst is. In

Nadere informatie

Integrale veiligheidsbenadering in het kader van duurzame ontwikkeling

Integrale veiligheidsbenadering in het kader van duurzame ontwikkeling Integrale veiligheidsbenadering in het kader van duurzame ontwikkeling Veiligheid aan de voorkant van het ontwikkel- en bouwproces ing. Alphonse Hanlo Algemeen directeur Onderwerpen 1. Veiligheid RO/milieuveiligheid

Nadere informatie

Proactief Denken en Doen in het Onderhoud

Proactief Denken en Doen in het Onderhoud Proactief Denken en Doen in het Onderhoud Hoe bereiken we Betrouwbare en Bewegende Organisaties? De laatste jaren wordt er veel aandacht besteed aan Reliability. De Reliability Engineer is inmiddels in

Nadere informatie

Industrial Services. In-Service Verification Brandbeveiliging

Industrial Services. In-Service Verification Brandbeveiliging Industrial Services In-Service Verification Brandbeveiliging Brandveiligheid als zakelijke en morele overweging Brandveiligheid en brandbeveiliging zijn begrippen die binnen de kaders van wet en regelgeving

Nadere informatie

4.3 Het toepassingsgebied van het kwaliteitsmanagement systeem vaststellen. 4.4 Kwaliteitsmanagementsysteem en de processen ervan.

4.3 Het toepassingsgebied van het kwaliteitsmanagement systeem vaststellen. 4.4 Kwaliteitsmanagementsysteem en de processen ervan. ISO 9001:2015 ISO 9001:2008 Toelichting van de verschillen. 1 Scope 1 Scope 1.1 Algemeen 4 Context van de organisatie 4 Kwaliteitsmanagementsysteem 4.1 Inzicht in de organisatie en haar context. 4 Kwaliteitsmanagementsysteem

Nadere informatie

Industrietafel Milieu & Veiligheid 14 februari 2012. Theo Wesseling en Alice van Es

Industrietafel Milieu & Veiligheid 14 februari 2012. Theo Wesseling en Alice van Es Industrietafel Milieu & Veiligheid 14 februari 2012 Theo Wesseling en Alice van Es Programma Welkom en inleiding Veiligheid voorop Inhoudelijke samenvatting en afronding Borrel Veiligheid voorop! http://www.youtube.com/watch?feature=player_popout&

Nadere informatie

Beleids- en BeheersCyclus. Cursus beleidsplanning, -monitoring en evaluatie: Inleidend hoofdstuk

Beleids- en BeheersCyclus. Cursus beleidsplanning, -monitoring en evaluatie: Inleidend hoofdstuk Beleids- en BeheersCyclus Cursus beleidsplanning, -monitoring en evaluatie: Inleidend hoofdstuk Inhoud cursus Rode draad 1.2 Inleiding 1.3 Definities 1.4 Model strategisch 1.5 Belang strategisch 1.6 Belang

Nadere informatie

Schoonderbeek en Partners Advies BV Postbus 374 6710 BJ Ede Trefwoorden: Gezondheidszorgfunctie, (sub)brandcompartimentering Datum: 7 oktober 2010

Schoonderbeek en Partners Advies BV Postbus 374 6710 BJ Ede Trefwoorden: Gezondheidszorgfunctie, (sub)brandcompartimentering Datum: 7 oktober 2010 AANVRAAG Registratienummer: Betreft: Eisen bestaand gezondheidszorggebouw Aanvrager: ir. C.A.E. (Kees) Rijk Schoonderbeek en Partners Advies BV Postbus 374 6710 BJ Ede Trefwoorden: Gezondheidszorgfunctie,

Nadere informatie

De nieuwe Nederlandse Technische Afspraak 8620 NTA 8620. Mareille Konijn 4 juni 2015

De nieuwe Nederlandse Technische Afspraak 8620 NTA 8620. Mareille Konijn 4 juni 2015 De nieuwe Nederlandse Technische Afspraak 8620 NTA 8620 Mareille Konijn Voorstellen Mareille Konijn Lid van de NEN-werkgroep NTA8620 Senior HSE consultant Industry, Energy & Mining T: 088 348 21 95 M:

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Risicoperceptie en -communicatie. Tjabe Smid KLM arbo services VU medisch centrum

Risicoperceptie en -communicatie. Tjabe Smid KLM arbo services VU medisch centrum Risicoperceptie en -communicatie Tjabe Smid KLM arbo services VU medisch centrum Inhoud I Belang van risicocommunicatie II Risicoperceptie III Rollen en context IV Risicocommunicatie 28 april 2005 NVvA

Nadere informatie

Hoe ontwikkel ik een HRO teamcultuur?

Hoe ontwikkel ik een HRO teamcultuur? Hoe ontwikkel ik een HRO teamcultuur? Xaf Utberg DHV Robert Taen Apollo13 consult De doorbraak van het grote zwijgen HRO conferentie 15 november 2011 Xaf Utberg DHV www.dhv.com APOLLO 13 consult Robert

Nadere informatie

ExxonMobil SHE beleid

ExxonMobil SHE beleid ExxonMobil SHE beleid Samen werken aan Veiligheid Contractors én eigen personeel VOMI Themamiddag Veiligheid Focus op Veiligheid! Delta hotel, Vlaardingen, 12 oktober 2010 Ton Jeen, Environmental Advisor

Nadere informatie

Om veiligheid te bereiken moet je inspanningen leveren

Om veiligheid te bereiken moet je inspanningen leveren Om veiligheid te bereiken moet je inspanningen leveren Hoe beïnvloed je een veiligheidscultuur? Marco Kuijsten MSHE Hoofd Safety Nederlandse Spoorwegen Vloot Vervoer Poort Onderhoud & Revisie voor NS (90%)

Nadere informatie

Cultuurmeting in de forensische praktijk. In samenwerking met GGZ Eindhoven

Cultuurmeting in de forensische praktijk. In samenwerking met GGZ Eindhoven Cultuurmeting in de forensische praktijk In samenwerking met GGZ Eindhoven Doel van een cultuurmeting Inzicht krijgen hoe de organisatie richting geeft aan cultuuraspecten met het oog op veiligheid en

Nadere informatie

NTA 8620 versus ISO-systemen. Mareille Konijn 20 april 2015

NTA 8620 versus ISO-systemen. Mareille Konijn 20 april 2015 NTA 8620 versus ISO-systemen Mareille Konijn Voorstellen Mareille Konijn Lid van de NEN-werkgroep Senior HSE consultant Industry, Energy & Mining T: 088 348 21 95 M: 06 50 21 34 27 mareille.konijn@rhdhv.com

Nadere informatie

Certificering als gereedschap voor efficiënt organisatiemanagement

Certificering als gereedschap voor efficiënt organisatiemanagement Certification Certificering als gereedschap voor efficiënt organisatiemanagement Het nastreven en behalen van vooraf vastgestelde doelstellingen is de ultieme uitdaging voor iedere onderneming of instelling.

Nadere informatie

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL 1 Betrekken medewerkers bij de uitvoering van de RI&E. Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

Failure As Option. ISACA, Round Table, Eindhoven, September 16, 2014 Failure is an Option

Failure As Option. ISACA, Round Table, Eindhoven, September 16, 2014 Failure is an Option Failure As Option ISACA, Round Table, Eindhoven, September 16, 2014 Failure is an Option Aristoteles Volgens Aristoteles Verandering, de enige Constante 93% Wat was nieuws vandaag? Future View BCRM Management

Nadere informatie

Moerdijk, belicht vanuit de bedrijfsgezondheidszorg

Moerdijk, belicht vanuit de bedrijfsgezondheidszorg Moerdijk, belicht vanuit de bedrijfsgezondheidszorg Expertise Centrum Toxische Stoffen (ECTS), Arbo Unie Drs.ing. Jolanda Willems, MBA 29 maart 2012 Voorstellen: Manager Arbo Unie Riskinzet (advies) Expertise

Nadere informatie

Lockout / Tagout Saves Lives. Prebes Oost-Vlaanderen. Brady Workplace Safety & Compliance Solutions = Increase Safety Lower risks

Lockout / Tagout Saves Lives. Prebes Oost-Vlaanderen. Brady Workplace Safety & Compliance Solutions = Increase Safety Lower risks Lockout / Tagout Saves Lives Prebes Oost-Vlaanderen Doel van een LOTO programma: Om werknemers te beschermen tegen gevaarlijke energieën tijdens onderhouds- en herstellingswerkzaamheden. Dit wordt bereikt

Nadere informatie

Uw specialist in technisch management

Uw specialist in technisch management IP-Solutions Het technisch beheer van installaties staat onder druk. De toenemende concurrentie, kostendruk en veranderende wet- en regelgeving vraagt om grotere transparantie, flexibiliteit en efficiency.

Nadere informatie

Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming Continu veiliger

Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming Continu veiliger Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming Continu veiliger Continu veiliger De Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) ziet er op toe dat de nucleaire veiligheid en

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Rol van de preventieadviseur bij onderhoud. 07 oktober 2010 Provinciaal Comité Vlaams Brabant ir Werner Vancayseele, QSE manager

Rol van de preventieadviseur bij onderhoud. 07 oktober 2010 Provinciaal Comité Vlaams Brabant ir Werner Vancayseele, QSE manager Rol van de preventieadviseur bij onderhoud 07 oktober 2010 Provinciaal Comité Vlaams Brabant ir Werner Vancayseele, QSE manager Voorstelling SPIE Belgium: activiteiten en markten Integrator van multitechnische

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

Certificeren Waardevol?? KVGM B.V.

Certificeren Waardevol?? KVGM B.V. Certificeren Waardevol?? KVGM Improvement Solutions: + Specialisten in verbetermanagement + 20 jaar ervaring + 6 deskundige, gedreven en pragmatische professionals + Praktische aanpak waarbij de klantorganisatie

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

De 17 principes van lean working

De 17 principes van lean working De 17 principes van lean working Lean working kan samengevat worden in 17 basis principes. De totale aanpak is hieruit opgebouwd. Het kennen en beheersen van de principes is belangrijk voor de continu

Nadere informatie

Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers

Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers RBW-621-L Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers Januari 2014 Pagina 1 van 6 Algemene Gedragscode voor Toeleveranciers 1. Missie Koninklijke Boskalis Westminster

Nadere informatie

Geef aan in hoeverre u het eens bent met onderstaande stellingen (1 = volstrekt mee oneens, 5 = helemaal mee eens)

Geef aan in hoeverre u het eens bent met onderstaande stellingen (1 = volstrekt mee oneens, 5 = helemaal mee eens) Knowledge Performance Scan De Knowledge Performance Scan geeft relatief snel en goedkoop inzicht in de stand van zaken met betrekking tot de manier waarop met kennis wordt omgegaan in een organisatie(onderdeel).

Nadere informatie

Ethiek en management-systematiek

Ethiek en management-systematiek Responsible Care Deze presentatie wat is Responsible Care (Global Charter) Relatie met operationele veiligheid In de chemie VCA en VCO Enkel k l aanbevelingen Bert Zandvoort Coordinator Masterclass Veiligheid

Nadere informatie

BEVEILIGINGSARCHITECTUUR

BEVEILIGINGSARCHITECTUUR BEVEILIGINGSARCHITECTUUR Risico s onder controle Versie 1.0 Door: drs. Ir. Maikel J. Mardjan MBM - Architect 2011 cc Organisatieontwerp.nl AGENDA Is een beveiligingsarchitectuur wel nodig? Oorzaken beveiligingsincidenten

Nadere informatie

Naar een nieuwe doctrine voor brandveiligheid. 12 april 2011 Jan Kuyvenhoven NVBR

Naar een nieuwe doctrine voor brandveiligheid. 12 april 2011 Jan Kuyvenhoven NVBR Naar een nieuwe doctrine voor brandveiligheid 12 april 2011 Jan Kuyvenhoven NVBR 1 Programma Korte intro: Brandweer over Morgen Nieuwe doctrine Brandveiligheid Visie Brandveiligheid en Actieprogramma Mythes

Nadere informatie

Je rijbewijs halen, ook als je autisme of ADHD, hebt. Het Kan!

Je rijbewijs halen, ook als je autisme of ADHD, hebt. Het Kan! Uitgebreid Artikel Rijles, autisme, adhd Je rijbewijs halen, ook als je autisme of ADHD, hebt. Het Kan! Inleiding Tegenwoordig kun je al starten met lessen als je 16,5 jaar bent. Iedere jongere wil wel

Nadere informatie

Onderwerpen. Perspectief van kwaliteit in de zorg. De keuze van het Kwaliteits-management-systeem. Certificering: ISO 9001 voor de Zorg.

Onderwerpen. Perspectief van kwaliteit in de zorg. De keuze van het Kwaliteits-management-systeem. Certificering: ISO 9001 voor de Zorg. ISO 9001 voor de zorg: een bewuste keuze ir.drs. A. van der Star MSHE Normcommissie ISO 9001 Zorg NEN 1 februari 2011 Bijdragen: H. Dekker: Certificatie in de Zorg Onderwerpen Perspectief van kwaliteit

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Dutch Industrial Safety Consultants bv

Dutch Industrial Safety Consultants bv Dutch Industrial Safety Consultants bv Bedrijfsprofiel Volledige bedrijfsnaam Dutch Industrial Safety Consultants bv Contactgegevens Adres : Noordhoevelaan 54-58 3319 CH Dordrecht - Nederland Postbus :

Nadere informatie

Hoe kan het dat mijn collega van dezelfde afdeling een ander OCAI-profiel van onze organisatie krijgt?

Hoe kan het dat mijn collega van dezelfde afdeling een ander OCAI-profiel van onze organisatie krijgt? Veelgestelde vragen Over de uitslag Hoe kan het dat mijn collega van dezelfde afdeling een ander OCAI-profiel van onze organisatie krijgt? De test meet hoe u de werkcultuur beoordeelt in uw organisatie.

Nadere informatie

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman De gemeente Haarlemmermeer is gestart met een nieuwe koers. Een koers waarbij klantgerichtheid

Nadere informatie

MAAK DE COMMUNICATIESPRONG. Bureau Kortkrachtig. Het Kortkrachtig concept. Printversie van de website van Kortkrachtig. www.kortkrachtig.

MAAK DE COMMUNICATIESPRONG. Bureau Kortkrachtig. Het Kortkrachtig concept. Printversie van de website van Kortkrachtig. www.kortkrachtig. Pagina 1 van 5 Document Inhoud document Website Printversie van de website van Kortkrachtig Alle teksten van de site www.kortkrachtig.nl MAAK DE COMMUNICATIESPRONG Hoe gebruik je communicatie slimmer en

Nadere informatie

20 mei 2008. Management van IT 1. Management van IT. Wat is dat eigenlijk? IT organisaties: overeenkomsten en verschillen

20 mei 2008. Management van IT 1. Management van IT. Wat is dat eigenlijk? IT organisaties: overeenkomsten en verschillen Management van IT Han Verniers PrincipalConsultant Han.Verniers@Logica.com Logica 2008. All rights reserved Programma Management van IT Wat is dat eigenlijk? IT organisaties: overeenkomsten en verschillen

Nadere informatie

Aantoonbaar leiderschap door opdrachtgevers

Aantoonbaar leiderschap door opdrachtgevers V C O GM HECKLIST PDRACHTGEVERS V C O GM HECKLIST PDRACHTGEVERS Stichting Samenwerken Voor Veiligheid (SSVV) Postbus 443 2260 AK Leidschendam +31 (0) 70-337 87 55 info@ssvv.nl www.vca.nl veiligheid gezondheid

Nadere informatie

Het samenspel van dienstverlener /dienst ontvanger

Het samenspel van dienstverlener /dienst ontvanger Het samenspel van dienstverlener /dienst ontvanger In de vandale wordt onder spel, Huizinga aangehaald: de aardigheid van het spel verzet zich tegen elke analyse of logische interpretatie Dus zou de conclusie

Nadere informatie

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft Lerende gebouwen meer comfort & minder energie 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft 2 e Expert meeting Thermisch Actieve Gebouwen, woensdag 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool

Nadere informatie

Bestuurlijke keuzes en brandveiligheid: wat is veilig (genoeg)? Marco Zannoni NIBHV congres, 10 november 2014

Bestuurlijke keuzes en brandveiligheid: wat is veilig (genoeg)? Marco Zannoni NIBHV congres, 10 november 2014 Bestuurlijke keuzes en brandveiligheid: wat is veilig (genoeg)? Marco Zannoni NIBHV congres, 10 november 2014 COT: 25 jaar ervaring in oefeningen, onderzoek en advies 1 Ontwikkelingen Van regelgestuurd

Nadere informatie

Evaluatieverslag Legale Graffiti Oefenplaats Binck36

Evaluatieverslag Legale Graffiti Oefenplaats Binck36 Evaluatieverslag Legale Graffiti Oefenplaats Binck36 Inleiding In de december 2009 was de officiële opening van de Legale Graffiti Oefenplaats / LGO aan de Binckhorstlaan 36 / Binck36. De avond was een

Nadere informatie

Strategische Issues in Dienstverlening

Strategische Issues in Dienstverlening Strategische Issues in Dienstverlening Strategisch omgaan met maatschappelijke issues Elke organisatie heeft issues. Een definitie van de term issue is: een verschil tussen de verwachting van concrete

Nadere informatie

RUD Utrecht. Toetsing plaatsgebonden risico (PR) en verantwoording groepsrisico (GR) Bestemmingsplan Paardenveld de Kade

RUD Utrecht. Toetsing plaatsgebonden risico (PR) en verantwoording groepsrisico (GR) Bestemmingsplan Paardenveld de Kade RUD Utrecht Toetsing plaatsgebonden risico (PR) en verantwoording groepsrisico (GR) Bestemmingsplan Paardenveld de Kade Auteur : J. van Berkel Datum : 17 december 2014 RUD Utrecht Archimedeslaan 6 3584

Nadere informatie

Verantwoording groepsrisico Hogedruk aardgastransportleidingen. Bestemmingsplan 'Bedrijventerrein 2013' d.d. 14 november 2012

Verantwoording groepsrisico Hogedruk aardgastransportleidingen. Bestemmingsplan 'Bedrijventerrein 2013' d.d. 14 november 2012 Verantwoording groepsrisico Hogedruk aardgastransportleidingen Bestemmingsplan 'Bedrijventerrein 2013' d.d. 14 november 2012 Inhoudsopgave 1 1 Aanleiding In en in de nabijheid van het bestemmingsplangebied

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Onderzoek Toegevoegde waarde OHSAS 18001-certificatie Samenvatting en conclusies

Onderzoek Toegevoegde waarde OHSAS 18001-certificatie Samenvatting en conclusies Onderzoek Toegevoegde waarde OHSAS 18001-certificatie Samenvatting en conclusies 26 juni 2013 > Samenvatting 2 > Conclusies 5 1 Samenvatting en conclusies Deze samenvatting en conclusies komen uit het

Nadere informatie

Expertmeeting uitval telecommunicatie / ICT

Expertmeeting uitval telecommunicatie / ICT Expertmeeting uitval telecommunicatie / ICT Veiligheidsregio Brabant-Zuidoost is een organisatie waarin brandweer, GHOR en RAV (Regionale Ambulancevoorziening) samenwerken om incidenten en rampen te voorkomen,

Nadere informatie

Waar start je als ondernemer met duurzaamheid

Waar start je als ondernemer met duurzaamheid Waar start je als ondernemer met duurzaamheid www.will2sustain.com SPELREGELS PARTICIPATIEF INTERACTIEF MOBIELTJES GEBRUIK MAKEN VAN KENNIS IN DE GROEP CONCREET TOEPASSEN GEBRUIK MAKEND VAN VRAGEN EN

Nadere informatie

NEN 1010:2015. The making of. 1 september 2015. Moet dat nou echt, de nieuwe NEN 1010

NEN 1010:2015. The making of. 1 september 2015. Moet dat nou echt, de nieuwe NEN 1010 NEN 1010:2015 The making of 1 september 2015 1 Even voorstellen: Johan van Velthoven Afgestudeerd in Elektrotechniek TU Eindhoven, Nederland Werkervaring Royal Philips Electronics: > Innovatieve ontwikkelingen

Nadere informatie

Di t is mijn missie in mijn advies- en trainingswerk en die van mijn collega s. Ik hoop dat u na afloop van het symposium ook overtuigd bent.

Di t is mijn missie in mijn advies- en trainingswerk en die van mijn collega s. Ik hoop dat u na afloop van het symposium ook overtuigd bent. Even voorstellen 1 Di t is mijn missie in mijn advies- en trainingswerk en die van mijn collega s. Ik hoop dat u na afloop van het symposium ook overtuigd bent. 2 Dit zijn de onderwerpen die ik met u wil

Nadere informatie

Algemeen Reglement van de Certificering voor bedrijfsnoodorganisaties

Algemeen Reglement van de Certificering voor bedrijfsnoodorganisaties Algemeen Reglement van de Certificering voor bedrijfsnoodorganisaties Nederlands Instituut BedrijfsnoodOrganisatie Versie 3: Maart 2015 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Definities... 4 3. Inleiding...

Nadere informatie

Handhaven Veiligheidscultuur Bevindingen en Dilemma s. Prof. dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Drs. Robert A. Bezemer MTD

Handhaven Veiligheidscultuur Bevindingen en Dilemma s. Prof. dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Drs. Robert A. Bezemer MTD Bevindingen en Dilemma s Prof. dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Drs. Robert A. Bezemer MTD 1 Opbouw Wat is veiligheidscultuur? - Wat merk je ervan? Quick Scan Veiligheidscultuur bij 14 BRZO-bedrijven: werkwijze

Nadere informatie

Selectie van maatwerkprogramma s

Selectie van maatwerkprogramma s Selectie van maatwerkprogramma s Onderwerp Opdrachtgevers Reacties van deelnemers Actualiteiten bestuursrecht Ministerie van Justitie, Aruba (2012) Zeer onderhoudende docent! Heerlijk om bij hem les te

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management P3M3 DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. P3M3 -DIAGNOSTIEK (PROJECT PROGRAMMA PORTFOLIO MANAGEMENT MATURITY

Nadere informatie

MADE IN HOLLAND ----------HANDGEMAAKTE ORGANISATIES---------- De EverydayFriday TRANSFORMATIE & VERANDER MANAGEMENT FILOSOFIE

MADE IN HOLLAND ----------HANDGEMAAKTE ORGANISATIES---------- De EverydayFriday TRANSFORMATIE & VERANDER MANAGEMENT FILOSOFIE ----------HANDGEMAAKTE ORGANISATIES---------- MADE IN HOLLAND De EverydayFriday TRANSFORMATIE & VERANDER MANAGEMENT FILOSOFIE ------------------------------------INHOUD------------------------------------

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Coördinator BZW Masterclass Veiligheid Zuid West Nederland

Coördinator BZW Masterclass Veiligheid Zuid West Nederland Coördinator BZW Masterclass Veiligheid Zuid West Nederland Heeft VCA nog toekomst? Het VSB Symposium is mede mogelijk gemaakt door Koninklijke Jongeneel B.V. Heeft de VCA nog toekomst? Bert Zandvoort Coördinator

Nadere informatie

Multidisciplinair Opleiden en Oefenen

Multidisciplinair Opleiden en Oefenen Toetsingskader en positiebepalingssystematiek (definitieve versie) Inhoudsopgave Inleiding. Verdeling in oordeel, hoofdonderwerpen, onderwerpen, hoofd- en subaspecten. Banden voor positiebepaling. Prestatieniveaus.

Nadere informatie

De waarde van veiligheidsindicatoren. Jakko van Kampen Jop Groeneweg, Dolf van der Beek

De waarde van veiligheidsindicatoren. Jakko van Kampen Jop Groeneweg, Dolf van der Beek atoren Jakko van Kampen Jop Groeneweg, Dolf van der Beek Staan de seinen op groen? Persoon of proces (meer dan één berg) Leading of lagging Welk sein? Wat betekent het sein? Stand van zaken Guidances van:

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

overigens niet ongewoon; uit recent onderzoek van Nyenrode blijkt dat 69 % van de bedrijven in Nederland een familiebedrijf is.

overigens niet ongewoon; uit recent onderzoek van Nyenrode blijkt dat 69 % van de bedrijven in Nederland een familiebedrijf is. Beste heer De Haan, Bij deze ga ik graag alsnog in op uw verzoek om nadere informatie. Ik kan en wil niet alles delen omdat een deel nog voorligt bij de rechtbank. Toch hecht ik er aan om met u mijn kant

Nadere informatie

Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0

Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0 Verkooporganisatie van Danica maakt verkoopkansen inzichtelijk met Microsoft Dynamics CRM 3.0 Om betere verkoopresultaten te behalen koos Danica voor Microsoft Dynamics CRM 3.0. Vanaf de invoering zijn

Nadere informatie

Veiligheid tussen de oren

Veiligheid tussen de oren Veiligheid tussen de oren Duurzaam veranderen van veiligheidsattitude Kenaz Focus Doel Basis Naam Begrijpen van gedrag Meer bewustzijn en keuzemogelijkheden Wetenschappelijk onderzoek Het rune-teken dat

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

Fulco Stoekenbroek Hoger Veiligheidskundige. Waternet Taken o.a.

Fulco Stoekenbroek Hoger Veiligheidskundige. Waternet Taken o.a. Fulco Stoekenbroek Hoger Veiligheidskundige Waternet Taken o.a. Afvalwater zuivering (onderhoud Rioolstelsel) Waterbeheer taken (Amstel, Gooi & Vechtstreek en Gem. Amsterdam) Nautisch Vaarwegbeheer Drinkwater

Nadere informatie

Wij ontzorgen als het om uw veiligheid gaat!

Wij ontzorgen als het om uw veiligheid gaat! Wij ontzorgen als het om uw veiligheid gaat! Introductie Veiligheid in het algemeen en arbeidsveiligheid in het bijzonder zijn moeilijk te definiëren begrippen. Wat de één als onveilig ervaart, is voor

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Gedragscode Bureau Financieel Toezicht

Gedragscode Bureau Financieel Toezicht Gedragscode Bureau Financieel Toezicht Welke uitgangspunten geven richting aan ons gedrag? INLEIDING Deze gedragscode beschrijft de waarden die richting geven aan het werken bij het Bureau Financieel Toezicht

Nadere informatie

Reputatiemanagement begint en eindigt met het gedrag dat het topmanagement laat zien

Reputatiemanagement begint en eindigt met het gedrag dat het topmanagement laat zien Stelling 1 Groep 1 Reputatiemanagement begint en eindigt met het gedrag dat het topmanagement laat zien Is deze stelling waar? Welk deel is wellicht minder waar? Ja, in beginsel wel. Goed gedrag doet goed

Nadere informatie

Workshop 3 (Guido Suurmond)

Workshop 3 (Guido Suurmond) Workshop 3 () - Als de regelgeving technisch ingewikkeld is, zodat de ondernemer die moeilijk kan kennen; - Als de ondernemer gemotiveerd is de regels na te leven; - Als de ondernemer niet bewust de regels

Nadere informatie