Workshop 1 of 3 renwable heating and cooling in the Netherlands

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Workshop 1 of 3 renwable heating and cooling in the Netherlands"

Transcriptie

1 Workshop 1 of 3 renwable heating and cooling in the Netherlands Presentations and workshop report D8 of WP3 of the RES-H Policy project A report prepared as part of the IEE project "Policy development for improving RES-H/C penetration in European Member States (RES-H Policy)" Meeting report in English included on page 9 October 2009 Written by: Luuk Beurskens Marijke Menkveld Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) Supported by

2 Workshop 1 van 3 duurzame warmte en koude in Nederland Presentaties en verslag D8 van WP3 van het RES-H Policy project Uitgebracht in het kader van het IEE project Policy development for improving RES-H/C penetration in European Member States (RES-H Policy) Meeting report in English included (see page 9) Oktober 2009 Samengesteld door: Luuk Beurskens Marijke Menkveld Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) Ondersteund door

3 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid Het project "Policy development for improving RES-H/C penetration in European Member States (RES-H Policy)" wordt ondersteund door de Europese Commissie in het IEE-programma (contractnummer IEE/07/692/SI ). Het project wil regeringen van de Europese lidstaten bijstaan bij de voorbereiding van de uitvoering van de nieuwe richtlijn inzake hernieuwbare energiebronnen (2009/28/EC) voor het deel hernieuwbare warmte en koude (RES-H/C). De bedoeling is om lidstaten te ondersteunen bij het opzetten van nationale sectorspecifieke 2020/2030 RES-H/C-doelstellingen. Bovendien worden nationale processen opgezet waarin beleidsopties kwalitatief en kwantitatief worden beoordeeld. Op grond van deze evaluatie zal het project beleidskeuzes en aanbevelingen formuleren voor het beste ontwerp om de penetratie van RES-H/C in de nationale energiehuishouding te bevorderen. In het project worden Griekenland, Litouwen, Nederland, Oostenrijk, Polen en het Verenigd Koninkrijk nader beschouwd. Op Europees niveau wil het project bijdragen aan de coördinatie en harmonisatie van de beleidsvorming. De bedoeling is dat dit resulteert in gemeenschappelijke ontwerpcriteria voor een algemeen EU-kader voor RES-H/C-beleid en een overzicht van kosten en baten van verschillende geharmoniseerde strategieën. De enige verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit verslag ligt bij de auteurs. Het rapport geeft niet bij de mening van de Europese Gemeenschappen weer. De Europese Commissie is niet verantwoordelijk voor het gebruiken van de beschreven informatie. Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN), Oktober

4 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid Inhoud 1 Verslag van de workshop Summary of the workshop Presentatie 1 van Presentatie 2 van Presentatie 3 van Presentatie 4 van

5 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid 1 Verslag van de workshop Workshop duurzame warmte en koude RES-H Policy project Den Haag, 15 september 2009 Verslag van de bijeenkomst Aantal aanwezigen: 16 (beleidsmakers: 6 personen, branche voor hernieuwbare energie: 5 personen, installatiebranche: 1, NGO: 1, ECN: 3) Algemeen De workshop kende drie presentaties: als eerste een presentatie over bestaand beleid, daarna een presentatie over realiseerbare doelen en tenslotte een presentatie over beleidsintensivering. De documenten zijn te downloaden van (Deliverable D8). Het laatste uur van de workshop was bestemd voor discussie over beleidsintensivering. Al tijdens de presentaties was er discussie en waren er kritische opmerkingen. Eén van de beoogde doelstellingen, het krijgen van feedback over de voorgestelde ranges voor realiseerbare doelen per duurzame warmteoptie, is niet gehaald. De aanwezigen vinden het moeilijk om zich uit te spreken over de ranges voor de duurzame opties, omdat men de onderliggende aannames niet kent. Het maximum voor zonneboilers en warmtepompen is af te schatten door te kijken naar ketelvervangingen. Ook lukt het niet om een uitspraak te doen per optie, maar wel wordt geconcludeerd dat een maximum van 200 PJ in 2020 haalbaar is. Onderstaand verslag geeft in chronologische volgorde de vragen en opmerkingen tijdens de presentaties weer. Feedback tijdens de presentaties Bij de eerste presentatie over stand van zaken en ervaringen met beleid Over de huidige regeling Duurzame Warmte van SenterNovem: het subsidiebudget is weliswaar niet helemaal op schema als je kijkt naar het aantal jaren dat nog te gaan is, maar dat is te verklaren: deels worden particulieren beoogd, en intekenen is conform verwachting. Maar de intekening door woningbouwcoöperaties blijft achter, omdat Meer met Minder niet op schema ligt. Daarnaast klopt het genoemde bedrag niet. Het correcte bedrag is 66 miljoen. 4

6 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid Het advies van de Taskforce WKO over de vereenvoudiging van de vergunningsverlening is niet van toepassing op diepe geothermie omdat daar de mijnbouwwet van kracht is. Het beoogde garantiefonds voor de verzekering van diepe geothermieboringen ligt momenteel ter goedkeuring in Brussel. Het fonds is dus nog niet beschikbaar. Bij biomassa-installaties heeft de keuze wel of geen restwarmte leveren een extra investering tot gevolg, indien gekozen wordt voor warmtelevering. Het is dus de vraag of het wel voorkomt dat installaties contracten voor warmteafzet in de planningsfase niet op orde hebben. Als warmteafzet gewenst is, moet het in de planningsfase geregeld worden. Bestaande kolencentrales hebben nog MEP-beschikkingen voor het meestoken van biomassa tot Over het aandeel duurzame warmte in de geactualiseerde referentieraming van begin 2009: voor 2020 is geen EPC-aanscherping meegenomen en de regeling duurzame warmte is niet gecontinueerd na Warmtepompen in Nederlandse statistiek: de toename van 2006 naar 2008 is vooral toe te rekenen aan eens statistische aanpassing, omdat sinds kort luchtwarmtepompen meegenomen worden. De verwachting is dat de hybride ketel snel een succes wordt. Daar zitten grote buitenlandse bedrijven achter. Bij nieuwe kolencentrales is warmtelevering geen goed idee: a) vanwege de grote afstanden en b) vanwege de lage temperatuur van de restwarmte: 25 tot 40 C. Biomassa meestook: de 0.7 PJ warmte in de statistiek is afkomstig van kolencentrale Geertruidenberg. Omdat dit slechts één installatie betreft lijkt het gepaster om bilaterale afspraken te maken in plaats van generiek beleid voor alle kolencentrales t.a.v. duurzame warmte. Het succes van zonthermische installaties in Oostenrijk is mede te verklaren door de energiemix in dat land: huisbrandolie en hout. Uitgaande van goedkoper aardgas zoals in Nederland zijn de kansen minder goed. Bij de presentatie over potentiëlen Bij de verdeling van de EU doelstelling van 14% moet een verdeling worden gemaakt van de bijdrage van duurzame elektriciteit biobrandstoffen en duurzame warmte. De afweging daartussen kan o.a. op basis van kosteneffectiviteit gebeuren. Maar dan moet worden gekeken naar de kosten voor stimulering door de overheid (bijv. subsidies) en moeten verwachte kostendalingen worden meegenomen. 5

7 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid De gebruikte bron voor duurzame warmtepotentiëlen (Harmsen 2007) veronderstelde onmiddellijke implementatie. Daarvan zijn nu al twee jaar verloren. In de utiliteitsbouw is de nieuwbouw nu al 40% duurzaam. Dit volgt uit een rapport dat EZ in bezit heeft. Het is standaard om een elektrische warmtepomp te installeren, eventueel met warmteopslag. Een snelle optie is om bij vervangingsinvesteringen voor bestaande stadsverwarmingsnetten een bio-wkk of diepe geothermie in te zetten. WKO zonder warmtepompen telt niet mee in de Europese doelstellingen. Voor Nederland zou het een mooie kans bieden als exportproduct of in ieder geval voor het exporteren van kennis, en dus is het interessant om te proberen of het er wellicht toch onder zou kunnen vallen. Check de EU-wijze van berekening voor de bijdrage door warmtepompen. Het zou wel eens om meer dan 4 PJ kunnen gaan. De Taskforce WKO noemt 100 PJ als potentieel (maar dit zou slechts voor 50% meetellen in de definitie) Doorbraken zijn nodig in de bestaande bouw, want alleen nieuwbouw leidt niet tot voldoende groei. Biomassa is minder beschikbaar door de inzet voor groene grondstoffen (die buiten de Europese doelstelling vallen). Bij de presentatie over intensivering van beleid Resultaten uit een workshop die EZ heeft gehad met de markt: Verplichting om energielabels te verbeteren zou opgelegd moeten worden (eisen aanscherpen in de loop van de tijd). Fiscale prikkels door hypotheekrenteaftrek of overdrachtsbelasting afhankelijk te maken van het energielabel. Bij het vormgeven van beleid is een langetermijnvisie en een stabiel klimaat nodig. Er is discussie over de populariteit van goedkope leningen. In Nederland is het voor bijvoorbeeld ketelvervanging niet gebruikelijk om een lening af te sluiten. In Duitsland daarentegen waren goedkope leningen voor duurzame energie erg populair. Een andere mogelijkheid is om consumenten bij het gebruik van warmtepompen goedkoper elektriciteit te laten inkopen. Zonpassieve maatregelen, evenals kassen in de tuinbouw gelden niet als duurzame energie. Bij de laatste categorie kan bij energieopslag met WKO en warmtepompen wel meetellen voor het Europese aandeel duurzame energie. 6

8 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid Warmtepompen worden vaak gezien als een goede oplossing, maar het is mogelijk dat de totale energievraag toeneemt na het plaatsen ervan, zo blijkt uit ervaringen in een laag energievragende meet- en demonstratiewoning in Heerhugowaard. Dit kan komen door slechte uitvoering tijdens de bouw: slechte kwaliteit en het al te rigoureus toepassen van maatregelen. Op papier kan de woning goed presteren (EPC=0.0) maar de praktijk wijst dan toch anders uit. Energiebesparing is belangrijk, ondanks de opmerking in de presentatie dat het niet genoeg is om het aandeel duurzaam te halen. Zorg er voor dat besparingsopties altijd als eerste uitgevoerd worden, dan pas komt duurzame energie in beeld: trias energetica + trias pecunia (eerst het energiegebruik beperken en dan eerst effectieve maatregelen treffen die het minste geld kosten). Een groot gedeelte van de realisatie voor duurzame warmte moet komen uit de bestaande bouw. Lessen uit de nieuwbouw kunnen vertaald worden naar de renovatie. Het belangrijkste aandachtspunt blijft kwaliteit van de uitvoering: half isoleren heeft weinig zin. Verplichten van aandelen duurzame energie bij bestaande woningen: voor auto s is de verplichte APK al maatschappelijk geaccepteerd. Een verplichte aanscherping van labels zou dus denkbaar zijn. Probleem daarbij is het bereiken van lageinkomensgroepen. Uit de ervaringen van makelaars blijkt dat bij de aanschaf van een woning een eventueel aanwezig energiesysteem absoluut geen argument is. Belangrijkste overwegingen betreffen de locatie. Er zijn meer maatregelen denkbaar in combinatie met financiering van woningen: minimale eisen aan het energielabel bij het verkrijgen van een hypotheek bijvoorbeeld, of gedifferentieerde overdrachtsbelasting. Bij het voorgestelde beleid ontbreken heffingen nog. Dit wordt ook als een belangrijk instrument gezien De focus is nu erg op bekende opties in de gebouwde omgeving, maar verbreed je blik: zonthermisch in de industrie, bestaande warmtenetten, biomassa-inzet voor hoge temperaturen. Sta het alleen maar toe om biomassa in te zetten in warmtevraaggestuurde WKK, om zodoende de waardevolle brandstof het meest te valoriseren. Hierbij dient echter wel gelet te worden op de rendementen van de installaties: het elektriciteitsrendement is relatief laag bij kleinere installaties. Verplichting voor bij- en meestoken in kolencentrales: niet veel voorstanders. Het is niet verstandig om de locatiekeuze van kolencentrales bepaald te laten worden door warmtelevering. Het binnenlands potentieel voor biomassa bedraagt volgens een rapport van SenterNovem ongeveer 60 PJ. Kleinschalige houtkachels bij huishoudens: dit moet niet gestimuleerd worden, omdat de substitutie van het schone aardgas door hout een negatieve invloed heeft op de 7

9 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid locale emissies. In andere Europese landen werkt dit beter. Ten eerste omdat vaak huisbrandolie verdrongen wordt, maar ook omdat de omstandigheden gunstiger zijn: er is meer biomassa beschikbaar, en er zijn kelders voor de opslag ervan. Geavanceerde kachels zoals pelletkachels hebben een betere prestatie dan traditionele installaties. Heat-only of liever nog WKK-systemen met geavanceerde installaties kan eventueel wel een optie zijn in flatgebouwen met een collectieve ketel. Een aparte webportal ontwikkelen met alle branche-organisaties tezamen om zo een synergie te realiseren is geen goed idee, omdat er al andere initiatieven lopen via het Expertisecentrum Warmte en Meer met Minder. Tenslotte wordt door de dagvoorzitter geconcludeerd dat het ECN-team in ieder geval nieuwe zaken gehoord heeft. Het illustreert ook dat duurzame warmte in een relatief pril stadium zit, waarbij betrokkenen volop nieuwe inzichten met elkaar kunnen uitwisselen, maar waarbij er ook nog veel onzekerheden zijn. Combinaties van beleidsmaatregelen en maatwerk blijven onverminderd een voorwaarde voor succesvol beleid. Alle deelnemers worden bedankt voor hun bijdrage. Contact Meer informatie naar aanleiding van de workshop: Luuk Beurskens Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) Unit Beleidsstudies Telefoon

10 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid 2 Summary of the workshop Workshop renewable heating and cooling RES-H Policy Project The Hague, 15 September 2009 Meeting report Number of participants: 16 (policy makers: 6 persons, renewable energy trade associations: 5 persons, installation sector: 1, NGO: 1, ECN: 3) General Three presentations were held during the workshop: first there was a presentation on existing policies, followed by a presentation on realizable goals and finally a presentation on policy intensification. The documents can be downloaded from (Deliverable D8). The last hour of the workshop was dedicated to discussing policy intensification. During the presentations, there were already discussions and critical comments. One of the objectives, aimed at getting feedback on the proposed ranges for achievable goals per renewable heating option, was not realised. The participants found it difficult to comment on the ranges for renewable options, because they did not know the underlying assumptions. The maximum for solar water heaters and heat pumps can be estimated by looking at boiler replacements. It was also impossible to make statements about each single option, but it was concluded that a maximum of 200 PJ in 2020 is feasible. The following report addresses the questions and comments that arose during the presentations in chronological order. Feedback during the presentations In the first presentation on state of affairs and experience with policy About the current scheme for Renewable Heating of SenterNovem: the subsidy budget is not exactly on schedule when you look at the number of years still to go, but this can be explained: private individuals are partly targeted, and their registering is meeting expectations. However, the registry of housing cooperatives falls short of expectations, because the More with Less programme is running behind schedule. Moreover, the amount that is mentioned is not correct: the correct amount is 66 million. 9

11 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid The advice of the WKO Taskforce (underground heat and cold storage) on simplification of the permit granting procedure does not apply to deep geothermal, because this is covered by the Mining Act. The proposed fund for the insurance of deep geothermal drilling is currently in Brussels for approval. The fund is not yet available. For biomass plants, the choice of whether or not to supply residual heat may lead to additional investment, if heat supply is selected. It remains to be seen if there are any plants at all that have not yet properly arranged contracts for heat supply in the planning stage. If heat supply is desired, this must be arranged in the planning stage. Existing coal-fired plants have MEP ordinances for co-firing of biomass up to About the share of renewable heating in the updated reference projection of early 2009: EPC-tightening before the year 2020 is not included and the renewable heating scheme will not be continued after Heat pumps in Dutch statistics: the increase between 2006 and 2008 is primarily attributable to statistical adjustment, because air heat pumps were recently included. It is expected that the hybrid boiler will become successful rapidly, because large foreign companies are involved. Heat supply is not a good option for new coal-fired plants, because of the large distances and because of the low temperature of residual heat: 25 to 40 C. Biomass co-incineration: 0.7 PJ of heat in the statistics comes from the coal-fired plant Geertruidenberg. Since this is only one installation, it seems more appropriate to make bilateral agreements rather than generic policy for all coal-fired plants in relation to renewable heating. The success of solar thermal systems in Austria can partly be explained by the energy mix in that country: domestic fuel oil and wood. Prospects in countries with (cheap) natural gas as main energy carrier, as for example in the Netherlands, are less favourable. In the presentation on potentials The allocation of the EU target of 14% should be a breakdown of the contribution of renewable electricity, biofuels and renewable heat. The assessment of these contributions can be done on the basis of their cost effectiveness, for example. In that case the cost of incentives by the government (e.g. grants) and expected cost reductions should be included. The source that was used for sustainable heat potentials (Harmsen 2007) assumed immediate implementation. Two years have already passed at this point. 10

12 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid In non-residential constructions, a sustainability level of 40% has already been reached according to a report possessed by the Dutch Ministry of Economic Affairs. Installing electric heat pumps in new non-residential constructions is now standard procedure, and underground heat storage is included if possible. A fast implementation option is to deploy bio-chp or deep geothermal for existing district heating networks at the time of replacement investment. Underground heat/cold storage without heat pumps can t be included to meet the European target. For the Netherlands it would provide a great opportunity as an export product or at least for the export of knowledge, and therefore it is interesting to see whether it could become an accepted option for reaching the European targets after all. Check the EU method of calculation for the contribution of heat pumps. This could involve more than 4 PJ. The Taskforce WKO states that there is a potential of 100 PJ (but this would only count for 50% in the definition). Breakthroughs are needed in existing buildings, because new constructions alone will not lead to sufficient growth. Biomass is less available due to their deployment for green feedstocks (which are not covered by the European target). During the presentation on policy intensification Results from a workshop held by EZ with the market: Obligation to improve energy labels should be imposed (tighten requirements over time). Fiscal incentivisation by making mortgage interest deduction or conveyance tax dependent on the energy label. Shaping of policy requires a long term vision and a stable climate. There was discussion about the popularity of cheap loans. In the Netherlands, for example, it is not customary to conclude a loan for boiler replacement. In Germany, however, cheap loans for renewable energy were very popular. Another option is to allow consumers who use heat pumps to purchase cheaper electricity. Solar passive measures and greenhouses in horticulture are not considered renewable energy. In the latter category energy storage with heat/cold underground storage including heat pumps can be included in the European share of renewable energy. Heat pumps are often considered a good solution, but the total energy demand may increase after they are installed, as shown by experiences in a low-energy measuring and demonstration dwelling in Heerhugowaard. This may be due to poor performance 11

13 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid during the construction: poor quality and overly rigorous application of measures. On paper, the house may perform well (EPC = 0.0), but practice will show different results. Energy saving is important, despite the statement in the presentation that it is not enough to reach the renewable share. Make sure that saving options are always performed first; only after that should renewable energy be dealt with: Trias energetica + trias pecunia (first curb energy use and subsequently take effective measures at the lowest possible cost). A large part of the realisation of sustainable heat must come from existing dwellings. Lessons from new buildings could be translated into renovation. The main concern remains the quality of execution: partial insulating half has little effect. Make shares of renewable energy compulsory in existing dwellings; the vehicle testing regulations for Dutch cars have already become socially accepted. Compulsory tightening of labels is thus conceivable. The main problem is how to reach the lowincome groups. From the experiences of brokers it becomes clear that the presence of an energy system in a dwelling is absolutely not a valid argument. The key consideration is the location of the dwelling. More measures are conceivable in combination with funding of housing: minimum requirements for the energy label in obtaining a mortgage for example, or differentiated conveyance tax. In currently proposed policy levies are not yet included. These are also considered important tools. At the moment focus is mainly concentrated on well-known options in the built environment, but you should broaden your view: i.e. solar thermal in industry, existing heat networks, and biomass deployment for high temperatures. Only allow deployment of biomass in heat demand driven CHP, thus valorising the most valuable fuel. The efficiency of the plants should be taken into account: the electrical efficiency is relatively low in smaller installations. Compulsory direct and indirect co-incineration in coal-fired plants is not widely supported. It is not wise to make the choice of location of coal-fired plants dependent on heat supply. The domestic potential for biomass in the Netherlands is approximately 60 PJ according to a report by SenterNovem. Small wood stoves in households: this should not be encouraged, because substitution of clean natural gas by wood has a negative impact on local emissions. This works better in other European countries. First, because heating fuel oil is often substituted for, but also because the conditions are favourable: higher availability of biomass and storage cellars are available. Advanced stoves, such as pellet stoves, have a better performance than conventional systems. Heat-only, or rather cogeneration systems with sophisticated equipment could possibly be an option in flats with a collective boiler. 12

14 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid Developing a separate web portal together with all trade associations in order to achieve synergy is not a good idea, because other initiatives have already been initiated by the Expertise Centre Heat and the More with Less programme. Finally, the chairman of the meeting concluded that the ECN team at least heard some new issues. This also illustrates that renewable heating is at a relatively early stage, where stakeholders can exchange plenty of new insights, but where there are also many uncertainties. Combinations of policy measures and tailor-made work unabatedly continue to be a precondition for successful policy. All participants are thanked for their valuable contributions. Contact For more information in relation to the workshop please contact: Luuk Beurskens Energy research Centre of the Netherlands (ECN) Unit Policy Studies Telephone

15 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid 3 Presentatie 1 van 4 14

16 Workshop duurzame warmte en koude Den Haag, 15 september 2009

17 Agenda 13h30 13h45 14h15 Welkom Bestaand beleid in Nederland en andere Europese landen Realiseerbare doelen voor Nederland 15h15 Pauze 15h30 16h00 16h45 17h00 Toekomstig beleid: hoe haalt Nederland de doelen? Discussie over beleidsmaatregelen Samenvatting Sluiting 2

18 Richtlijn 2009/28/EG van het Europees Parlement en de Raad ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen Artikel 3 lid 1: Elke lidstaat dient ervoor te zorgen dat zijn aandeel energie uit hernieuwbare bronnen ( ) in het bruto-eindverbruik van energie in 2020 minstens gelijk is aan zijn nationaal algemeen streefcijfer voor het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen ( ). Voor Nederland is dat 14%. Artikel 4 lid 2: De lidstaten moeten uiterlijk op 30 juni 2010 hun nationale actieplannen voor energie uit hernieuwbare bronnen aanmelden bij de Commissie. 3

19 Europees project RES-H Policy Aanbevelingen voor effectief en efficiënt beleid Aanbevelingen voor nationaal actieplan Uitwisselen van ervaring tussen lidstaten Focus op: Nationaal beleid èn Europees beleid Zes lidstaten: Griekenland, Litouwen, Nederland, Oostenrijk, Polen, Verenigd Koninkrijk 4

20 Fasering van het project Looptijd: september 2008 t/m maart 2011 Diverse publicaties reeds te downloaden van website: - Ervaringen met warmtenetten in Zweden (maart 2009) - Beleidsopties voor duurzame warmte en koude (mei 2009) - Diverse landrapporten, waaronder Nederland (juni 2009) Drie nationale workshops met discussie, open voor alle stakeholders en met terugkoppeling van resultaten Analyse van beleidsopties Europese workshops 5

21 Disclaimer The sole responsibility for the content of this presentation lies with the author. It does not necessarily reflect the opinion of the European Communities. The European Commission is not responsible for any use that may be made of the information contained therein. 6

22 RES-H Policy Workshop 1 van 3: duurzame warmte en koude in Nederland >> Doelstellingen en beleid 4 Presentatie 2 van 4 21

23 Duurzame warmte en koude Stand van zaken en ervaringen met beleid Marijke Menkveld Workshop Den Haag, 15 september 2009

24 Doel en inhoud Welke duurzame warmte opties zijn er? Hoe belangrijk is hun bijdrage nu? Welk beleid is er tot nu toe gevoerd en was dat succesvol? Bij welke opties liggen kansen voor intensivering van beleid om tot een hoger aandeel duurzame warmte te komen? Kunnen we iets leren van andere landen? 2

25 Duurzame warmteproductie 2008 [PJ th] Zonthermisch 0,6 Warmtepompen 4,1 wpboilers utiliteit wp utiliteit wpboilers woningen wp woningen wtw melkkoeling 2,6 0,7 0,1 0,5 0,2 Warmte/koudeopslag WKO 0,7 Diepe geothermie <0,1 Biomassa 17,2 AVI s 3,6 Meestook kolencentrales 0,7 Houtkachels huishoudens 5,2 Houtkachels bedrijven 2,2 Verbranding WKK 0,7 Verbranding heat-only 2,6 Vergisting 2,2 Bio SNG 0 Totaal 22,7 aandeel 2,1% warmtevraag 1093 Bron CBS 3

26 Zonthermisch Al vanaf 1988 af en toe subsidies, budgetten vaak vroegtijdig op. Energiebedrijven via MAP MJA/Convenant zonneboilers wel succesvol in prijsdaling niet in opschaling Nu Subsidieregeling duurzame warmte bestaande bouw t/m 2011 EPC nieuwbouw geen effect, andere opties goedkoper 4

27 Warmtepompen 1995/1996 Programma Warmtepompen/subsidies Diverse technologie qua warmtebron, type Ieder project maatwerk Leveranciers zijn kleine bedrijven Als bouwkwaliteit te wens overlaat dan schiet capaciteit te kort. Installateurs onbekend met WP. Nieuw: hybride ketel subsidieregeling duurzame warmte bestaande bouw EPC weinig effectief

28 WKO, warmtepompen en diepe geothermie (bron NVOE)

29 Warmte/koude opslag 1993 eerste projecten, subsidie alleen haalbaarheidstudies, nu al 804 projecten WKO rendabel grote gebouwen met koelvraag beleid alleen EIA Sector zelf opleiding en certificering opgezet Knelpunt is vergunningen (niet geharmoniseerd) Advies Taskforce WKO: vereenvoudiging procedure en verplichte certificering

30 Diepe geothermie ofwel aardwarmte Tot nu toe 1 project Grote potentie energiebesparing 90% Grootse knelpunt is risico van foute boring Lange vergunningsprocedures via Mijnbouwwet Werkprogramma warmte op stoom: - Garantiefonds - Vereenvoudiging en versnelling procedures

31 Biomassa Zeer uiteenlopende opties Houtkachels alleen in bedrijven een duurzame optie maar een nichemarkt Elektriciteitsproductie uit biomassa stimulans vanuit MEP en SDE, maar geen aandacht voor warmtebenutting, warmte lift toevallig mee Voor SDE subsidieaanvragen vanaf 2009 wordt subsidie op elektriciteit wel afhankelijk van warmtebenutting Warmteafzet vereist lange termijn planning: al in planningsfase warmteafnemers te contracteren

32 Biomassa (2) In SDE geen subsidie meer voor biomassabijstook in kolencentrales, zonder subsidie niet rendabel, maar misschien afspraak of verplichting AVI s afhankelijk van capaciteitsuitbreiding Bij vergisting warmte nodig in proces zelf Kleinschalige biomassa verbranding en vergisting wanneer MEP beschikkingen na 2015 aflopen geen SDE meer vanwege beperkt budget Bio-SNG op grote schaal en op commerciële basis na 2020, tot die tijd demonstratieprojecten

Workshop 1 of 3 renwable heating and cooling in the Netherlands

Workshop 1 of 3 renwable heating and cooling in the Netherlands Workshop 1 of 3 renwable heating and cooling in the Netherlands Presentations and workshop report D8 of WP3 of the RES-H Policy project A report prepared as part of the IEE project "Policy development

Nadere informatie

Workshop 1 van 3 duurzame warmte en koude in Nederland

Workshop 1 van 3 duurzame warmte en koude in Nederland Workshop 1 van 3 duurzame warmte en koude in Nederland Presentaties en verslag D8 van WP3 van het RES-H Policy project Uitgebracht in het kader van het IEE project Policy development for improving RES-H/C

Nadere informatie

Syntheserapport stakeholder consultatie RES-H/C potentiëlen in Nederland

Syntheserapport stakeholder consultatie RES-H/C potentiëlen in Nederland Syntheserapport stakeholder consultatie RES-H/C potentiëlen in Nederland D7 van WP3 van het RES-H Policy project Dit rapport is uitgebracht in het kader van het IEE project "Policy development for improving

Nadere informatie

Stakeholderconsultatie voor een kwalitatieve evaluatie van beleidsmaatregelen duurzame warmte en koude

Stakeholderconsultatie voor een kwalitatieve evaluatie van beleidsmaatregelen duurzame warmte en koude Stakeholderconsultatie voor een kwalitatieve evaluatie van beleidsmaatregelen duurzame warmte en koude Samenvattingsrapport D11 van WP4 van het RES-H Policy project Uitgebracht in het kader van het IEE

Nadere informatie

Synthesis report on stakeholder consultation on RES-H/C targets in the Netherlands

Synthesis report on stakeholder consultation on RES-H/C targets in the Netherlands Synthesis report on stakeholder consultation on RES-H/C targets in the Netherlands D7 of WP3 from the RES-H Policy project A report prepared as part of the IEE project "Policy development for improving

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

EPC ESCO VME. Sven Wuyts Factor4

EPC ESCO VME. Sven Wuyts Factor4 EPC ESCO VME Sven Wuyts Factor4 Energie Prestatie Contract Energy Service COmpany Vereniging van MedeEigenaars Sven Wuyts Factor4 Factor4: Antwerpen en Amsterdam Ingenieurs en financieel experts Energiebesparingsprojecten

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE 6. Oktober 2011 Contract N o IEE/09/676/SI2.558233 Duration: 17th May 2010-16th May 2013 Project profiel Doel:

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Workshop 2 of 3 renewable heating and cooling in the Netherlands

Workshop 2 of 3 renewable heating and cooling in the Netherlands Workshop 2 of 3 renewable heating and cooling in the Netherlands Presentations and workshop report D12 of WP4 of the RES-H Policy project A report prepared as part of the IEE project "Policy development

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

ADMINISTRATIEVE EN WETTELIJKE ASPECTEN BIJ DE TOEPASSING VAN ZONNESTROOM IN NEDERLAND PV LEGAL / PV GRID. Holland Solar Arthur de Vries

ADMINISTRATIEVE EN WETTELIJKE ASPECTEN BIJ DE TOEPASSING VAN ZONNESTROOM IN NEDERLAND PV LEGAL / PV GRID. Holland Solar Arthur de Vries ADMINISTRATIEVE EN WETTELIJKE ASPECTEN BIJ DE TOEPASSING VAN ZONNESTROOM IN NEDERLAND PV LEGAL / PV GRID Holland Solar Arthur de Vries Eindhoven, 13 september 2012 PV LEGAL Eenvoudiger, goedkoper en sneller

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Seminar 360 on Renewable Energy

Seminar 360 on Renewable Energy Seminar 360 on Renewable Energy Financieren van duurzame energie initiatieven ING Lease (Nederland) B.V. Roderik Wuite - Corporate Asset Specialist - Agenda I 1. Introductie 2. Financiering van duurzame

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015 Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime Woensdag 20 mei 2015 1. Globaal perspectief 1. Globaal perspectief: evolutie van CO² emissie tot 2005 The big picture 1971 General Motors, 1971 Buick Riviera Owner

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

DECLARATION FOR GAD approval

DECLARATION FOR GAD approval Version 1.2 DECLARATION FOR GAD approval Declare that for the following central heating boilers Intergas Calderas de Calefacción S. L. Kombi Kompakt R 24, 28/24, 36/30 and Prestige The installation and

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Bewonerservaringen bij doorgedreven renovatie: input voor bedrijfsmodellen. Erwin Mlecnik, TU Delft i.s.m. PHP Ad Straub, TU Delft

Bewonerservaringen bij doorgedreven renovatie: input voor bedrijfsmodellen. Erwin Mlecnik, TU Delft i.s.m. PHP Ad Straub, TU Delft Bewonerservaringen bij doorgedreven renovatie: input voor bedrijfsmodellen Erwin Mlecnik, TU Delft i.s.m. PHP Ad Straub, TU Delft Inhoud Inleiding Doel Onderzoeksaanpak Resultaten/ analyse Conclusie Vooruitzichten

Nadere informatie

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg?

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Workshop Public & Private Governance Wageningen UR / MinBuZa Th Hague, February 1, 2013 The Hague, Febr. 1, 2013 Public & Private Governance slide 1 Initiatieven

Nadere informatie

Workshop 2 van 3 duurzame warmte en koude in Nederland

Workshop 2 van 3 duurzame warmte en koude in Nederland Workshop 2 van 3 duurzame warmte en koude in Nederland Presentaties en verslag D12 van WP4 van het RES-H Policy project Uitgebracht in het kader van het IEE project Policy development for improving RES-H/C

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Ecodesign. Invloed voor onze bedrijfstak Henk Kranenberg Senior Manager Daikin Europe NV

Ecodesign. Invloed voor onze bedrijfstak Henk Kranenberg Senior Manager Daikin Europe NV Ecodesign Invloed voor onze bedrijfstak Henk Kranenberg Senior Manager Daikin Europe NV Roadmap : -80% by2050 2 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/txt/pdf/?uri=celex:52014dc0015&from=en Ecodesign

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011 Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6 Jaarverslag / Auditor s report 2011 1 2 Het bestuur van de NGO All for Children heeft op 26 mei 2012 het volgende jaarverslag vastgesteld

Nadere informatie

Seminar Hernieuwbare energie voor bedrijven

Seminar Hernieuwbare energie voor bedrijven Seminar Hernieuwbare energie voor bedrijven Financieren van duurzame energie initiatieven ING Auke de Boer- manager ING Groenbank N.V. Agenda I 1. Introductie 2. Financiering duurzame energie initiatieven

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Heating the Flowers A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Agenda 2 FloraHolland Shareholders Project in a nutshell Coöperatie 3 Kwekerscoöperatie met als doel: Krachtenbundeling en versterking

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Opschaling van. Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider

Opschaling van. Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider Opschaling van Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider Projectleider IEA PVPS Task 15 Onderzoeker BIHTS / Zuyd Hogeschool 18 november 2015 Develop fundamental Knowledge

Nadere informatie

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Handleiding/Manual Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Inhoudsopgave / Table of Contents 1 Verbinden met het gebruik van

Nadere informatie

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 Environmental and Social Assessment Stakeholder Engagement EIA Fishing Biodiversity

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering Klimaatneutaal bouwen in de praktijk Chiel Boonstra directeur De uitdaging van het klimaat Wat is klimaatneutraal bouwen Waarom passief bouwen Projectvoorbeelden BergenopZoom, oktober 9. Uitdaging klimaat

Nadere informatie

C-LIEGE - Clean Last mile transport and logistics management for smart and efficient local Governments in Europe

C-LIEGE - Clean Last mile transport and logistics management for smart and efficient local Governments in Europe C-LIEGE - Clean Last mile transport and logistics management for smart and efficient local Governments in Europe DELIVERABLE n. 7.1 TRANSFERABILITY PLAN FOR LOCAL GOVERNMENTS ON ENERGY SAVING AND SUSTAINABLE

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

BIM, WAAR STAAN WE EN HOE STAAN WE ER VOOR?

BIM, WAAR STAAN WE EN HOE STAAN WE ER VOOR? BIM, WAAR STAAN WE EN HOE STAAN WE ER VOOR? Presentatie BIM Praktijkdag 2016 Drs. Henri Busker 21 april 2016 Overzicht 1 Introductie 2 Stand van zaken BIM in Nederland en Europa 3 Wensen en behoeften 4

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE Fred Akerboom January 29th 2014 Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Deltalinqs, DCMR Milieudienst Rijnmond en Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

WUR rural sustainability index, A Simple Biomass Certification System?

WUR rural sustainability index, A Simple Biomass Certification System? WUR rural sustainability index, A Simple Biomass Certification System? Wolter Elbersen, Marieke Meeusen, Herbert Diemont en Eric ten Pierick BUS, 24 April, 2006 BUS Kaartje Probleemstelling Het is van

Nadere informatie

Good governance in a Complex World

Good governance in a Complex World Good governance in a Complex World Some examples from The Netherlands Rian van Gulijk-Boon Willem Stapel Subjects SD Team at the Ministry of Security & Justice Main Trends Use of SD and GMB (1): dealing

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

Illustratie VESTA. energiemodel gebouwde omgeving. Ruud van den Wijngaart Rob Folkert. Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011

Illustratie VESTA. energiemodel gebouwde omgeving. Ruud van den Wijngaart Rob Folkert. Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011 Illustratie VESTA energiemodel gebouwde omgeving Ruud van den Wijngaart Rob Folkert 1 Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011 Illustratie VESTA Energiemodel gebouwde omgeving Ruud van den

Nadere informatie

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst André Zeijseink (KEMA) Biomassa Meestook Symposium, Amsterdam, 27 mei 2010 Inleiding KEMA in t kort Belangrijke energie-drivers Rol van kolen in

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

supply storage Nuclear energy Sustainable

supply storage Nuclear energy Sustainable Er bestaan uitgebreide statistieken van bio-energieproductie in Nederland. De herkomst van de biomassa is echter zeer slecht te achterhalen. De duurzaamheid van bioenergie hangt echter wel zeer nauw samen

Nadere informatie

Duurzame Warmte voor Iedereen

Duurzame Warmte voor Iedereen Duurzame Warmte voor Iedereen Welke Warmtepomp Waar? Charles Geelen partner technisch secretaris Dutch Heat Pump Association Welke Warmtepomp Waar Toepassen 2 Geen tijd te verliezen! Welke Warmtepomp Waar

Nadere informatie