KLIMAATVERANDERING EN LOKAAL BELEID

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KLIMAATVERANDERING EN LOKAAL BELEID"

Transcriptie

1 JA N U A RI1999 ECN -C KLIMAATVERANDERING EN LOKAAL BELEID Verslag van de w orkshop 2 decem ber 1998 KIT,Am sterdam E.Schol V.C.van Vuuren H.Burger

2 Verantw oording Dit rapport is een verslag van de w orkshop Klim aatverandering en Lokaal Beleid. Deze w orkshop is gehouden op woensdagm iddag 2 decem ber 1998 in hetk oninklijk Instituutvoor de Tropen te Am sterdam.de w orkshop is gefinancierd in hetkader van het N ationale O nderzoeksprogram m a M ondiale Luchtverontreiniging en K lim aatverandering (N O P-M LK ) en is georganiseerd door de gem eente Am sterdam en ECN.Tijdens de w orkshop zijn de resultaten uitgedragen van de studie Klim aatverandering en LokaalBeleid die door hetecn is verricht(rapportnummer ECN -C ). W ijbedanken alle deelnem ers voor hun bijdrage aan de discussie.tevens willen wijde wethouder M ilieu van Am sterdam de heer R.G rondel,de heer F.Vlieg van hetm inisterie van VROM,de heer J.van Trijp van N ovem en de heren N.Frederiks en H.van W enum van de M ilieudienst Am sterdam bedanken voor hun bijdrage aan de w orkshop.d aarnaastw illen w ijde voorzitter van de w orkshop de heer F.Bulk van de Provincie N oord-h olland bedanken. Tenslotte kijken w ijterug op een plezierige sam enwerking m etde MilieudienstAm sterdam. Deze w orkshop staatbijecn geregistreerd onder projectnummer Abstract This is a reportofthe w orkshop Clim ate C hange and LocalPolicy.The w orkshop was held in A m sterdam on D ecem ber 2 nd, The objective of the w orkshop w as to exchange know ledge am ong D utch experts and local policy m akers on the possibilities for cities to reduce their CO 2 -em issions.the w orkshop is organized by the Policy Studies D epartm entofthe N etherlands Energy Research Foundation (EC N ) in collaboration w ith the Environm entalservice ofthe A m sterdam LocalA uthority.the N etherlands N ational Research Program m e on G lobal A ir Pollution and C lim ate C hange (N R P), the A m sterdam LocalAuthority and ECN delivered the funds for the w orkshop. 2 ECN -C

3 INHOUD INHOUD 3 1.INTRODUCTIE 5 2.INLEIDINGEN 7 3.VERSLAG WERKGROEPEN W erkgroep 1 M onitoring en Benchm arking W erkgroep 2 Liberalisering van de energiem arkt W erkgroep 3 M obiliseren van doelgroepen 13 4.CONCLUSIES 17 BIJLA G E I DEELNEMERSLIJST 19 BIJLA G E II SHEETS VAN INLEIDER F.VLIEG 21 BIJLA G E III SHEETS VAN INLEIDER E.SCHOL 31 BIJLA G E IV SHEETS VAN INLEIDER N.FREDERIKS 39 BIJLA G E V CO 2 -PR O F IEL DEN HAAG 41 BIJLA G E VI SHEETS GESPREKLEIDER WERKGROEP 2 43 BIJLA G E VII MATRIX VAN GESPREKSLEIDER WERKGROEP 3 47 ECN -C

4 Klim aatverandering en lokaalbeleid 4 ECN -C

5 1. INTRODUCTIE HetECN en de gem eente Am sterdam organiseerden op woensdagm iddag 2 decem ber 1998 de w orkshop klim aatverandering en lokaalbeleid.hetdoelvan de w orkshop w as om de uitw isseling van kennis tussen deskundigen en lokale beleidsm akers op hetgebied van lokaalklim aatbeleid te faciliteren.tevens w as hetvoor EC N de gelegenheid de door EC N voor de gem eente A m sterdam opgestelde m ethode om klim aatbeleid te ontwikkelen en te im plem enteren,onder de aandachtte brengen. Na 53 vooraanm eldingen reisden op de bew uste m iddag 47 m ensen (zie B ijlage I) af naar het K oninklijk Instituut voor de Tropen (K IT),om daar door de heer G rondel, wethouder Milieu van de gem eente Am sterdam,als eerste te worden toegesproken. A ansluitend op deze opening volgden drie sprekers: de heer Vlieg van het m inisterie van VRO M,over hetverband tussen m ondiale problem atiek en lokale actie,m evrouw Scholvan ECN,die de m ethode die ECN heeftontwikkeld voor de gem eente Am sterdam duidelijk m aakte en de heer Frederiks van de M ilieudienst Am sterdam,die verhaalde over de praktijkervaringen van de gem eente A m sterdam m ethetim plem enteren van klim aatbeleid totnu toe. Na een pauze werden de deelnem ers m iddels w erkgroepen in de gelegenheid gesteld om hun ervaringen uitte w isselen.er kon w orden gekozen tussen drie w erkgroepen: M onitoring en Benchm arking, G evolgen van liberalisering van de energiem arkt en M obiliseren van doelgroepen. A ls slotakkoord w erden de uitkom sten van deze discussies plenair uiteengezet. In dit verslag zijn de belangrijkste elem enten uit de speeches van de drie inleidende sprekers opgenom en,alsm ede de rapportages uitde verschillende w erkgroepen.in de conclusie worden een algehele indruk van de m iddag,de resultaten uitde evaluatie en de conclusies uit de w erkgroepen sam engevat. In de bijlagen zijn de gebruikte overheadsheets van de inleiders opgenom en. Hetprogram m a van de w orkshop is op de volgende pagina w eergegeven. ECN -C

6 Klim aatveranderingen en lokaalbeleid PROGRAMMA WORKSHOP 2 DECEMBER O ntvangstm etkoffie/thee O pening door wethouder R.P.G rondelvan de gem eente Am sterdam Inleiding Hoe vulje m ondiaalklim aatbeleid lokaalin? door de heer drs F. Vlieg,projectleider Uitvoeringsnota Klim aatbeleid,m inisterie VROM/Directie Luchten Energie Inleiding M ethode om concrete beleidsopties voor lokaal klim aatbeleid vast te stellen en de verw achte effecten daarvan door m evrouw drs E. Scholvan ECN-Beleidsstudies Inleiding Im plem entatie m aatregelen voor klim aatbeleid in de gem eente Am sterdam door ing.n.frederiks, H oofd afdeling Milieubeleid,MilieudienstAm sterdam Theepauze Startw erkgroepen over knelpunten en oplossingen bijopstellen van gem eentelijk klim aatbeleid I M onitoring en Benchm arking Gespreksleider:ing.H.van W enum,milieudiensta m sterdam II G evolgen van liberalisering van de energiem arkt Gespreksleider:ir.M.Scheepers,ECN-Beleidsstudies III M obiliseren van doelgroepen Gespreksleider:ir.J.van Trijp,N ovem A fronden/noteren van de conclusies per groep op flap minuten presentatie van iedere w erkgroep Vragen en Discussie Einde 6 ECN -C

7 2. INLEIDINGEN De wethouder R.P.G rondelvan de gem eente A m sterdam noem de in de opening van de w orkshop C O 2 een speerpunt in het Am sterdam se M ilieubeleid. Niet alleen het E C N -rapport,m aar ook de Milieuverkenning 1998 laten daar alle aanleiding toe zien. Burgers,bedrijfsleven en de gem eente zelf m et haar diensten en stadsdelen m oeten aan de reductie van CO 2 m eew erken.voor de Milieudienstis als accountanteen grote rolw eggelegd.er moeten voor CO 2 heldere en afrekenbare doelstellingen kom en.de wethouder zietgrote kansen bijde renovatie van de westelijke tuinsteden. In de inleiding Hoe vulje m ondiaalklim aatbeleid lokaalin,benadrukte F.Vlieg,projectleider U itvoeringsnota K lim aatbeleid van het ministerie VROM/Directie Lucht en Energie, dat de gem eenten niet ieder hun eigen lokale klim aatdoestellingen m oeten gaan form uleren. W elhebben zij een eigenstandige rol in het inschatten van hun broeikasgasbelasting en welke reductieopties zijzelfhetbeste kunnen uitvoeren.n aar zijn m ening zouden zijdathetbeste kunnen doen door de gem eentelijke bevoegdheden m eer toe te passen.zo kan m en in hetkader van de verruim de reikw ijdte uitde wetm ilieubeheer alle m ilieuvergunningen voorzien van energievoorschriften (sheets zie Bijlage II). E.Scholvan ECN-Beleidsstudies,ging in op de Methode om concrete beleidsopties voor lokaalklim aatbeleid vastte stellen en de verw achte effecten daarvan.e.schol toonde aan dateen gem eente als Am sterdam over een behoorlijk instrum entarium beschiktom de C O 2 -em issies in A m sterdam te verm inderen.am sterdam zalditinstrumentarium echter ook hard nodig hebben, teneinde een stabilisering van de C O 2 - em issies over de periode te bereiken. De CO 2 -em issies nem en nam elijk metbijna 25% toe in deze periode om datam sterdam groeitqua inw onertalen aantal arbeidsplaatsen.metnam e op hetgebied van w onen en in m indere m ate w erken beschikt de gem eente A m sterdam over voldoende beleidsruim te. Voor verkeer en vervoer verdienthetaanbeveling om na te gaan ofhetwellichteffectiever is om op regionaal,nationaalofe uropees niveau CO 2 -beleid te ontwikkelen (sheets zie Bijlage III). N.Frederiks,H oofd afdeling M ilieubeleid en K ennis van de M ilieudienst Am sterdam, vond de titel Im plem entatie m aatregelen voor klim aatbeleid in de gem eente Am sterdam een hele m ond vol.o ndertussen kon hijwelvoor elke activiteitengroep een concreetvoorbeeld noem en van m aatregelen die Am sterdam nu alheeftgetroffen (sheets zie Bijlage IV). Voor W onen hebben de Stedelijke W oningdienst Am sterdam en het Energiebedrijf Energie N oordw est3 m iljoen gulden in een regeling gestoken om bijeen opknapbeurt m aatregelen te treffen om energie te besparen die anders m isschien achterw ege w aren gebleven. Hierm ee is echt sprake van een plus regeling w aar energiebesparing en milieuverbetering hand in hand gaan. Voor W erken w as de M ilieudiensta m sterdam alenkele jaren bezig om de verruim de reikw ijdte uitde w etm ilieubeheer om te zetten in echte besparingen ten aanzien van energie, water, afvalen m obiliteit. Hetw as een inspecteur van de M ilieudienst Am - ECN -C

8 Klim aatverandering en lokaalbeleid sterdam die hetweg laten vloeien van warm te bijde W KK van Krasnapolsky energieverkw isting vond.de Raad van State bekrachtigde en gafhierm ee een uitstekende invulling aan hetalara-beginsel 1. Voor Vervoer leek een bijzonder kansrijke m aatregelhetverm inderen van hetgew icht van nieuw e tram s. Bijde uitwerking bleek dat gew ichtreductie alleen m ogelijk is in kleine stapjes tegelijk vanw ege veiligheidsoverw egingen. Het G VB vraagt van de tram bouw er een opgave en een garantie voor de kosten van onderhoud, energieverbruik en exploitatie voor de gehele levenscyclus van de tram. H etis hier dus nietalleen een lage aanschafprijs die de doorslag kan geven m aar ook de kosten van de totale exploitatie,w aarin energie een elem entvorm t. N.Frederiks concludeerde dat de m eeliftstrategie 2 goede resultaten kan opleveren. Voorw aarde is w el dat m en of van het begin af aan betrokken is om in het proces energiebesparing een belangrijke rolte geven of dat men als betrokkene bijde vergunningsverlening alertis op de m ogelijkheden die er liggen om totenergiebesparing te kom en.d aarbijm oetmen zich er ook van bew ustzijn datin de waterbesparing,de afvalen m obiliteitsbeperking energetische kansen liggen. Zijn afsluitende w oorden w aren: M onitoring en benchm arking kunnen daarin een belangrijke rolvervullen.datde liberalisering van de E-m arktdaarbijeen com plicatie is, daarover hebben we hetstraks ook.tevens is er een w erkgroep over hetm obiliseren van doelgroepen en w atde bijdrage kan zijn aan de im plem entatie van hetklim aatbeleid.w antdatis welop de goede weg,m aar hetkan sneller en hetm oetbeter.deze w oorden vorm den een prim a overgang naar de w erkgroepen. 1 HetALARA-beginsel(A s Low As Reasonably Achievable) steltdatde bestbestaande technieken worden toegepastter bescherm ing van hetm ilieu,tenzijdeze redelijkerw ijs nietkunnen worden verlangd. 2 De strategie om C O 2 -reductie te behalen door CO 2 m ee te laten liften m etbeleid ontwikkeld voor andere beleidsterreinen. 8 ECN -C

9 3. VERSLAG W ERKGROEPEN 3.1 W erkgroep 1 M onitoring en B enchm arking M onitoring is zinvolom te kunnen vaststellen ofhetm etgem eentelijk klim aatbeleid de goede kantop gaaten ofm aatregelen die worden uitgevoerd voldoende effectiefzijn. Ditis echter gem akkelijker gezegd dan gedaan.h oe kan een gem eente zelfde om - vang van de broeikasgasem issies vaststellen? H oe kan de autonom e ontw ikkeling worden bepaald en heteffectvan uitgevoerde m aatregelen? W atzijn de voor- en nadelen van benchm arking ten opzichte van absolute vergelijking? Ditwas de aanleiding voor discussie in de w erkgroep M onitoring en Benchm arking. Aanwezigen: H. van W enum (gem eente A m sterdam, M ilieudienst, gespreksleider), E. Bosch (S tichting M ilieunetnijm egen),m w.m.kom en (ECN),M.Luttm er (C ogen projects), P.Vernooij(gem eente D en H aag),m.de K oning (gem eente H uizen), R.van Ieperen (Provincie Zuid-H olland), E.Sjoerdsm a (Provincie N oord-h olland), F.Tillem a (gem eente A m sterdam, Milieudienst), F.ter B eek (gem eente Leiden) en m w. E.Schol (EC N,verslaglegging). In de w erkgroep M onitoring en Benchm arking is gediscussieerd aan de hand van enkele stellingen die werden aangereiktdoor de gespreksleider H arry van W enum.in het nu volgende verslag w ordt eerst de stelling w eergegeven en daarna de opm erkingen die zijn geplaatstw aar enige m ate van consensus over w as. Stelling 1: M onitoring is hetm eten en registreren van energieverbruiksgegevens. Opmerkingen: M onitoren m oet welvolgens een vaste structuur gebeuren en herhaald w orden over een gelijke tijdsperiode.tevens m oethetnietblijven bijalleen m eten,m aar m oet er ook een interpretatie van de gem eten gegevens plaatsvinden. Stelling 2: We m onitoren voor de burger. Opmerkingen: O nder w e verstaan w e het gem eentebestuur. D e daadw erkelijke uitvoering hiervan gebeurtdoor de am btenaren.eigenlijk gebeurtde m onitoring voor de burger van de toekom st.tevens geschiedtde m onitoring slechts indirectvoor de burger,aangezien beleidsm akers eerstzelfwillen weten hoe effectiefhetbeleid is. Stelling 3: M onitoring kom tvoor beleid. ECN -C

10 Klim aatverandering en lokaalbeleid Opmerkingen: M onitoring vorm teen onderdeelvan een beleidscyclus.deze beleidscyclus kan er als volgtuitzien. Probleem analyse Evaluatie Plan/doel Analyse Beleid M eet- en registratie Uitvoeren Figuur 3.1 Beleidscyclus Stelling 4: Hetbeleid is hetstim uleren van de verkoop van zonneboilers door hetgeven van een subsidie.w atgaatu nu m onitoren? Is de subsidieregeling er? H oeveelsubsidie is er verleend,hoeveelzonneboilers zijn er verkocht? H oeveelenergie is er bespaard (berekend)? H oeveelenergie is er bespaard (berekend rekening houdend m etde gedragscom - ponentin hetwerkelijk gebruik)? Opmerkingen: W atje gaatm onitoren is afhankelijk van de doelstelling.als de doelstelling is hetverkopen van zonneboilers, dan telje het aantalverkochte zonneboilers. Terwijlals de doelstelling energiebesparing is, een preciezere berekening van het bespaarde energieverbruik de voorkeur heeft. Stelling 5: M onitoring,hoe nauw keuriger,hoe groter de cijferbrij. Opmerkingen: Hierbijis van belang datde inspanning die in m onitoring w ordtgestoken,opw eegttegen hetrendem ent.d itis onder andere afhankelijk van de m ate w aarin een gem eente 10 ECN -C

11 Verslag w erkgroepen invloed kan uitoefenen. Afspraken m oeten w orden gem aakt over hoe de m onitoring wordtuitgevoerd. Tenslotte Alle aanw ezige gem eenten hadden behoefte aan benchm arking. D e vraag is alleen w elke indicatoren kunnen w e hiervoor het beste gebruiken? Voor een goede benchmark is vergelijkbaarheid noodzakelijk,m etandere w oorden er m oeten goede afspraken w orden gem aaktw elke gegevens hiervoor gebruiktw orden. Tevens is hethierbij van belang om gem eenten te vergelijken die qua schaalgrootte en structuur op elkaar lijken.voor Huizen en den H aag (zie Bijlage V) is overigens een indicatiefco 2 -profiel opgesteld en voor A m sterdam w ordt hier in de M ilieuverkenning aandacht aan geschonken.in Leiden is men op ditm omentbezig m etm onitoren.op ditm omentvalt hetalnietm ee om alle gegevens in hetgew enste form aatte verkrijgen.in een geliberaliseerde energiem arktw ordtditnog m oeilijker,aangezien dan m eerdere energiedistributiebedrijven w erkzaam kunnen zijn binnen een gem eente.een optie is om de levering van gegevens op te nem en in de contracten die w orden afgesloten m et de energiedistributiebedrijven. 3.2 W erkgroep 2 Liberalisering van de energiem arkt D oor liberalisering verdw ijnen m onopolies op de energiem arkt.binnen een gem eente kunnen m eerdere energiebedrijven actiefw orden.bovendien zaldoor liberalisering de verhouding tussen energiebedrijfen gem eente kunnen veranderen.hoe kan in de toekom st de sam enw erking tussen gem eente en energiebedrijven er uit zien? K unnen gem eenten m isschien gebruik m aken van com petitie tussen energiebedrijven om haar klim aatbeleid uitgevoerd te krijgen? D it w as de aanleiding voor de discussie in de w erkgroep Liberalisering van de energiem arkt. Aanwezigen: M.Scheepers (E C N -B S, gespreksleider), H. Burger (ECN-BS, verslaglegging), F. Vlieg (M inisterie VROM),N.Frederiks (M ilieudienst Am sterdam ),C.Leguijt(E nergie N oord W est, Am sterdam ), P. Biem ans (gem eente Tilburg), R. G rondel (w ethouder Am sterdam ), A.Bijlsm a (gem eenteraadslid A m sterdam ), A.Lagaaij (inw oner A m - sterdam ), N.Heijdenrijk (stadsdeel Sloterm eer, A m sterdam ), M. Schutte (stadsdeel G euzeveld, Am sterdam ), C.B akker (gem eente H eerhugow aard), M.Duineveld (D u- botech). Inleiding In de w erkgroep Liberalisering van de energiem arkt is gediscussieerd over knelpunten bijde ontwikkeling en im plem entatie van lokaalklim aatbeleid die ontstaan door de liberaliserende energiem arkt. D eze knelpunten en m ogelijk ook enige oplossingsrichtingen, werden geïnventariseerd door de verschillende gezichtspunten van de aanw ezigen naar voren te brengen.o ok de verdere onduidelijkheden dienen aan bod te kom en.nietalleen datwatmen w eet,m aar ook datwatmen nietw eetis belangrijk. Aan heteinde van de discussie worden de belangrijkste punten sam engevat,om plenair toe te kunnen lichten. ECN -C

12 Klim aatverandering en lokaalbeleid Voorafgaand aan de discussie w erd door de gespreksleider een kleine inleiding gehouden,w aarin enkele essenties van de problem atiek en voorzetten voor de discussie werden aangegeven (zie Bijlage VI). Als voorzetten voor de discussie werden gegeven: Hoe com m uniceertde gem eente m etm eerdere energiebedrijven? K an dit m ogelijk via een platform w aarbinnen de verschillende bedrijven en de gem eente totafspraken kunnen kom en? W atis op de geliberaliseerde m arktde rolvan andere,som s nieuw e m arktpartijen zoals installatiebedrijven,projectontw ikkelaars,w oningcorporaties en retailers? Discussie De hieronder genoem de punten zijn door individuele aanw ezigen genoem d. De opmerkingen zijn zo goed als m ogelijk was in groepen bijeengebracht. Belangen energiedistributiebedrijf D e eerste punten die naar voren w erden gebracht hadden betrekking op het belang van hetenergiedistributiebedrijfbijhetleveren van zoveelm ogelijk energie.energiebesparing staatdaarm ee haaks op hetbelang van een com m erciële ondernem ing bij hetbehalen van een om zetgroei.de belangen van gem eente en energiebedrijfzijn zo verschillend datditde com m unicatie m etde afnem ers bem oeilijkt.gewezen werd op de huidige onduidelijke situatie die zorgt voor onzekerheid bijhet energiebedrijf, de klanten en de overheid.d itis zeker geen optim ale situatie w aarbinnen klim aatbeleid kan w orden geïm plem enteerd.w anneer de gem eente am bitieus is, is hetzaak dit zo duidelijk m ogelijk kenbaar te m aken. D ruk vanuitde overheid Veelaanw ezigen waren heter over eens datde lokale overheid de m iddelen m oetkrijgen om de druk op de energiebedrijven op te voeren en om strikte randvoorw aarden aan de energieleverantie te krijgen.hetis zaak datde overeid nu op de nieuw e situatie reageerten eisen stelt.de regiefunctie van de overheid m oetop ditpuntsnelworden ontw ikkeld,w aarbijeen scherpe en duidelijke rolverdeling tussen de lokale en de landelijke overheid in achtm oetworden genom en.er werd geopperd om eisen te stellen aan hetenergieverbruik van een regio.deze regioplafonds m oeten dus door de aanbieder(s) van energie in achtworden genom en. Vraag en Productie Hetonderscheid tussen de productiekanten de vraagkantwerd door een van de aanw ezigen gezien als een essentieelonderscheid. D e productiekant kan w orden benaderd m et heldere randvoorw aarden w at betreftem issies. Hierbijw erd opgem erkt dat bijm aatregelen genom en door een enkelland,er binnen de Europese m arkt het gevaar van concurrentiebenadeling op de loer ligt. Hetbeïnvloeden van de vraagkant werd gezien als een taak voor hetdistributiebedrijf.a angezien zijzelfditsteeds m inder doen,dientde druk vanuitde overheid kennelijk te w orden verhoogd.de rolvan het energiedistributiebedrijfw erd om schreven als een pom pstation, als een overslagbedrijfdatzelfgeen invloed kan uitoefenen op hetaangeleverde ofafgenom en goed. 12 ECN -C

13 Verslag w erkgroepen Gebiedsontwikkeling Op gebouw -niveau kunnen gem eenten weliets doen,m aar dan is hette laatvoor een integrale aanpak voor hetgebied.veelaandachtging daarom uitnaar de m ogelijkheden op nieuw e bouw locaties. Het behalen van m ilieuw inst bij gebiedsontw ikkeling vereistechter veelvoorfinanciering.de risico s van deze investering worden vaak door geen van de betrokken partijen genom en,om dathetgeld in een zeer vroeg stadium op tafelm oetkom en,op datm om entis vaak nog nietduidelijk hoe hetgebied er precies uit kom t te zien en w anneer de investering lonend is. Hetenergiebedrijf zalals commerciële ondernem ing niet snelbereid zijn deze risico s te dragen.welwerd het als essentieelgezien hetoverleg over de aard van hetgebied zo snelm ogelijk m etzoveelm ogelijk partijen (overheden,projectontw ikkelaars,energiebedrijven en w oningcorporaties) te starten. D e gem eente zou via een Energievisie strenge energievoorw aarden aan een gebied kunnen stellen.een Energievisie m eteen EPL die in de loop der tijd steeds wordtaangescherpt,werd geopperd als instrum enthiervoor. M et betrekking tot het stellen van eisen bijgebiedsontw ikkeling w erd erop gew ezen dat regionale concurrentie een belemmerende factor kan zijn. W anneer de eisen streng w orden gesteld,kunnen om liggende regio s m et minder strenge eisen als kapers op de kust liggen.w ellicht dat er m iddels de EPL benchm arking van gebieden kan plaatsvinden.er w erd ook op hetvoordeelvan hettenderen gew ezen,de m ogelijkheid om verschillende energiebedrijven te laten w edijveren voor het door de gem eente aangeboden project.o ok w erd de m ogelijkheid geopperd om de m acht van de gem eente als klantvan hetenergiebedrijfaan te w enden om eisen te stellen aan de geleverde stroom.deze machtzou kunnen worden vergrootin com binatie m etandere grootverbruikers. Conclusies: De liberalisering loopt,de regulering looptachter. N ationale overheid m oetlokale overheid bevoegdheden geven om de vraagkantte kunnen beïnvloeden. G em eenten m oeten hun am bitie neerleggen in bijvoorbeeld een energievisie ofhet bestemmingsplan,w aarbijde EPN en EPL over de tijd heen worden aangescherpt. Hetis onduidelijk w elke oplossing er m oet kom en voor de investeringsrisico s bij hetontw ikkelen van een energiezuinige nieuw e gebiedslocatie.w ellichtis hetvorm en van een speciaalhiervoor ontworpen fonds een oplossing voor deze problematiek. Energiebedrijfw illen nietgraag besparen,terw ijlze een grote rolkunnen hebben bij hetvoorlichten van de afnem ers. De gem eente als klantkan eisen stellen aan de energiebedrijven. 3.3 W erkgroep 3 M obiliseren van doelgroepen Bijhet opstellen en im plem enteren van plannen die verm indering van broeikasgasem issies totdoelhebben,zijn binnen een gem eente veelverschillende partijen betrokken, zoals w oningcorporaties, bew onersorganisaties, K am er van K oophandel, energiebedrijf,openbaar vervoerbedrijf,enzovoort.de gem eente kan een organiserende en ECN -C

14 Klim aatverandering en lokaalbeleid stim uleren rolvervullen.op welke m anier kunnen verschillende lokale partijen worden gem obiliseerd en w orden aangezet tot het bijdragen aan een effectief gem eentelijk klim aatbeleid? D it w as de aanleiding voor de discussie in de w erkgroep M obiliseren van doelgroepen. Aanwezigen: J.van Trijp (N ovem,gespreksleider),r.blom (StadsdeelA dam -N oord),j.bijl(gem eente W orm erland), H.Brinks (w ethouder M ilieu gem eente Leeuw arden), mw.m. Elings (w ethouder Milieu stadsdeelde Baarsjes),J.Janssens (gem eente M aastricht), mw.m.kam p (E C N -B eleidsstudies),m w.a.noy (gem eente Alphen a/d Rijn),R.van O ostveen (gem eente N ieuw egein),h.perree (ToolkitM ilieucom m unicatie),h.robanus M aandag (gem eente D en H aag), mw.a.roels (gem eente Leiden), M.Schutte (stadsdeel G euzenveld), m w. H. Terlouw (M ilieudienst Am sterdam ), m w. V. van Vuuren (EC N -Beleidsstudies,verslaglegging). W anneer m en zich als gem eente de vraag stelthoe m en doelgroepen kan m obiliseren, is het van belang zich bew ust te zijn van de m ogelijkheden die m en als gem eente heeft.voor een belangrijk deelzijn die m ogelijkheden gekoppeld aan de positie die je als gem eente inneem t,als lokale overheid in algem ene zin,m aar zeker ook in de relatie m etspecifieke doelgroepen en bijbehorende partners.om daar inzichtin te krijgen had Jac van Trijp een m atrix van instrum enten versus einddoelgroepen en them a s opgesteld,die hijaan de w erkgroep voorlegde om in te vullen.een voorbeeld:op het gebied van de bestaande w oningvoorraad heeftde gem eente als w et- en regelgeving de Energie Prestatie Keur en de BW S (zie Bijlage VI). Zo n uitgebreide analyse zou resulteren in een overzichtvan beschikbare m ogelijkheden per doelgroep,w aarm ee je als gem eente in staatbentprioriteiten te stellen en na te gaan voor w elke doelgroepen een interessante m ix van elkaar aanvullende instrumenten is sam en te stellen en voor welke juist niet.alvrijsnelkw am van de deelnemers hetsignaaldatze m eer geïnteresseerd waren in elkaars ervaringen,m etnam e in de oplossingen die de een al voor de anders problem en hadden gevonden. O nderstaand hetverslag van die uitwisseling. Voor de gem eente Leeuw arden is een Energiebeleidsplan opgesteld watzich richtop: de eigen gem eentelijke voorzieningen (incl.onderw ijs), de zorginstellingen, de bestaande w oningvoorraad en w oningcorporaties, de nieuw bouw. D aarbijis de vraag gesteld hoe m en de doelgroepen hetsnelstkan bereiken.metgrote industrieën m aken zijwelm ilieu-afspraken,m aar nietm ethetm idden- en Kleinbedrijf (M K B ). HetMKB is moeilijk te bereiken.d aarvoor is in Am sterdam een stichting w aar bedrijven bedrijfskundig m ilieuadvies kunnen vragen. Dit is m aatwerk en datkost echter veelgeld. In A m stelveen gaat een consulent van gem eente/energiebedrijf bijde detailhandellangs.in hetalgem een is de om vang van de bedrijven begrensd totde kleine zakelijke gebruiker.financiering vindtplaats vanuitde M A P-gelden.Voor bedrijven moethetinteressantzijn om deelte nem en.een groen labelbijvoorbeeld.er zou m eer 14 ECN -C

15 Verslag w erkgroepen via institutionele organisaties m oeten lopen en via de branche.hetgevaar dreigtdat benadering van MKB kostenineffectiefis.meteen gerichte inspanning lukthetover het algem een nog w el om ondernem ers te bereiken en ze een scan te laten uitvoeren. M aar w at gebeurt er daarna m et de resultaten van die scan? D en H aag noem de het voorbeeld datzij200 slagers,een energieintensieve branche, hebben gem aild in sam enw erking m ethetbedrijfschap.uiteindelijk hebben er zes zich opgegeven voor een scan en deze liepen alvoorop in de branche,hiervan gaatéén slager er m isschien wat m ee doen. O ok voor de inw oners is m aatwerk nodig om een gedragsverandering te kunnen realiseren.een gebiedsgerichte aanpak kan ook zinnig zijn.milieu in de W ijk in Utrechtis hier een voorbeeld van,w aar m en deur aan deur gaat.ditis ook een duur instrum ent. D aarnaast zijn er Eco-team s. D e kosten per team bedragen tussen de 5 en gulden. Vooralhoger opgeleiden w illen hieraan deelnem en. O verigens blijkt de aanpak w elte leiden toteen blijvende verandering in hetgedrag van de deelnem ers,die bovendien vaak altotde m eer m ilieubew uste groep consum enten behoren. Vooral voor m oeilijke doelgroepen zou je vooraf een slagingspercentage m oeten worden vastgesteld als m aatvoor de effectiviteitvan de inspanning en hetverw achte rendem ent. Zo is de vraag of voorlichting w el werkt. De effectiviteit is bedroevend laag. D e doelgroepen zijn te diffuus. D atvraagt een individuele benadering, die vervolgens duur zalzijn.voorlichting sec werktniet.voorlichting m oetonderdeelzijn van de totale com m unicatiestructuur binnen een bepaald project.uitm aastrichtkw am het voorbeeld datde gem eentepagina in de huis-aan-huis krantals kanaalom m ensen te attenderen op de stim uleringsregeling D uurzaam Bouw en geen effectheeftgehad.het geld raakten ze aan de straatstenen nietkw ijt.lokale radio en TV heeftw el,alis het kortstondig,effect.de krachtvan voorlichting ligtin de herhaling en in de boodschap zelf. D e boodschap voor de zonneboilers is niet dat het bedrijfseconom isch haalbaar is,m aar: Uw huis wordtm eer w aard. Toch m oetm en nietuitsluitend voor de m akkelijke doelgroepen kiezen,als de eigen gem eentelijke instellingen, zorginstellingen en de grote bedrijven. N atuurlijk m oet men metde belangrijkste partners convenanten afsluiten.hetwettelijke instrum entarium is hierbijeen stok achter de deur.in hetkader van de verruimde reikw ijdte van de wetmilieubeheer kan een gem eente m eer aanpakken. Instrum enten naar bedrijven zijn vergunningbeleid, handhaving, A lgem ene m aatregel van Bestuur (A m vb s). D aarin is de rolvan de gem eente aan het veranderen naar m eer adviserend,niet alleen handhaven en controleren. Hoe m aak je inw oners energie/m ilieubew ustin een situatie w aarin groeiende welvaart leidttoteen steeds m eer belastend consum ptiepatroon? Een initiatiefop datgebied is de Ecologische Voetstap van De Kleine Aarde.Een com puterprogram m a w aarm ee je je eigen m ileubelasting scoort.d itzou je bekend m oeten m aken op bijvoorbeeld braderieën. D e gem eente is het overheidsorgaan dat het dichtst bijde inw oners zit. Zij moeten hen dus zeker kunnen bereiken. Energie zou veelm eer m oeten m eeliften op ander beleid.netals Em ancipatie is Milieu facetbeleid.er zou een m ilieueffectrapportage m oeten kom en bijelke nieuw bouw - ECN -C

16 Klim aatverandering en lokaalbeleid locatie. W ijkgericht sam enw erken, dichter bijde bew oner zelfis ook een optie. A lis hetgevaar datm etm eeliften op bijvoorbeeld W ijkbeheer,m ilieu wordtbeperkttothet hondenpoepprobleem. O verige opm erkingen: A an Energiebesparing zou m eer w aarde m oeten w orden toegekend dan alleen geldbesparing. V erkeer en V ervoer is niet aan de orde gew eest,ook daar zijn m ogelijkheden en overigens zeer veelm oeilijkheden. Men moetoppassen zich nietvastte bijten in de m oeilijke doelgroepen. A andachtspunten die plenair gerapporteerd zijn: Zorg voor m aatwerk. Voorlichting via de juiste kanalen (m et nam e radio en TV), herhaaldelijk en als steunzender in een breder pakketaan activiteiten. M aak gebruik van de m omenten die zich voordoen (bijvoorbeeld Bouw aanvraag). Lift m ee op voor doelgroepen interessante them a s (bijvoorbeeld leefbaarheid, kw aliteit). Loop nietweg voor m oeilijke doelgroepen als huishoudens en MKB,m aar blijfbewustvan de betrekkelijke effectiviteit. Energiebesparing is nietalleen een kw estie van geld;versterk het goede gevoel. 16 ECN -C

17 4. CONCLUSIES Hetenthousiasm e van de deelnem ers,geventileerd in hetprachtige interieur van het K oninklijk Instituutvoor de Tropen en gecom bineerd m eteen strenge doch hum oristische dagvoorzitter,hebben er voor gezorgd datde w orkshop in een zeer goede sfeer is verlopen. U it de evaluatie bleek dat deze positieve atm osfeer bijheeft gedragen aan de w aardering van de w orkshop;het overall -cijfer was een ruime zeven.een puntvan kritiek w as de som s iets te vrije discussies in de w erkgroepen. Tevens had volgens sommigen de m ethode die ECN voor de gem eente A m sterdam heeftontwikkeld duidelijker uitde verfm ogen kom en. W anneer de conclusies van de w erkgroepen nader worden bezien,kan worden gesteld datlokale overheden die een actiefbeleid gerichtop broeikasgas-em issiereductie w illen voeren, geconfronteerd w orden m et een groot aantaluitdagingen en onzekerheden. Bijvoorbeeld bij het monitoren en benchm arken moeter bepaald worden wat men gaatm eten om te kijken ofhetbeleid effectiefis.w anneer datbesloten is,blijkt hetvervolgens in de praktijk lastig om de verzam elde gegevens in het gew enste form aatte verkrijgen om te toetsen en te vergelijken.een extra onzekerheid hierbijvorm t de commerciële instelling van energiebedrijven in een geliberaliseerde m arkt,die er voor zorgt dat gegevens m inder toegankelijk zullen zijn. Een oplossingsrichting hiervoor is dat gem eenten in hun contract m et energiedistributiebedrijven opnem en in w elk form aatzijgegevens aangeleverd w ilkrijgen. D ie com m erciële instelling in een geliberaliseerde m arktzorgter tevens voor datde overheid m eer m iddelen nodig heeft om haar doelstellingen m iddels regelgeving te halen.een ander probleem datdoor de liberalisering is ontstaan,w ordtgevorm d door de risico s van voorfinanciering bijhet verw ezenlijken van een duurzam e energievoorziening van nieuw e locaties. De energiebedrijven zijn nietm eer bereid een dergelijke voorinvestering te doen,w aardoor het onduidelijk is wie deze taak in de toekom stop zich wilnem en.bijgem eentelijk beleid ten behoeve van doelgroepen draaithetom m aatwerk en herhaling van de boodschap, iets water voor zorgtdatde kosten snelstijgen.bijhetbereiken van doelgroepen zijn het daarom de kosten en de effectiviteit van het beleid die tegenover elkaar m oeten worden gezet. Hetis gebleken datgem eenten zitten te wachten op voldoende instrum enten om hun am bities w aar te m aken.n aastm eer overheidsregulering is er ook behoefte aan praktische beleidsinstrum enten.ecn wilzich nu en in de toekom stblijven inspannen voor de verdere ontwikkeling van dergelijke beleidsinstrum enten voor lokale overheden zodatlokale oplossingen een substantiële bijdrage kunnen leveren aan hetoplossen van hetm ondiale probleem. ECN -C

18 Klim aatverandering en lokaalbeleid 18 ECN -C

19 BIJLA G E I DEELNEMERSLIJST De heer ir C.Th.R.Bakker H eerhugow aard Energiebeleidscoördinator De heer F.ter B eek G em eente Leiden Afdeling Milieu De heer drs J.van Belzen G em eente W erkendam Ruim telijke O rdening De heer P.Biem ans G em eente Tilburg Afdeling Milieu De heer J.Bijl G em eente Wormerland Afdeling Milieu De heer R.Blom StadsD eeln oord Milieu De heer J.M.Bogers G em eente W ageningen Afdeling Milieuzorg De heer E.Bosch Stichting Milieunet ToolkitM ilieucom m unicatie De heer H.Brinks G em eente Leeuw arden Afdeling Milieu De heer drs F.Bulk Provincie N oord-h olland De heer H.Burger ECN Afdeling Beleidsstudies De heer J.Cornelissen StadsD eelo sdorp B eheer en Milieu De heer M.Duineveld D ubotech De heer K.Eising G em eente Utrecht Afdeling Milieu M evrouw M.Elings StadsdeelDe Baarsjes Milieu De heer D.J.F.M.Frederiks MilieudienstAm sterdam De heer N.Heijdenrijk StadsdeelSloterm eer Afdeling Milieu De heer ir van R.Ieperen Provincie Zuid-H olland Lucht,Veiligheid en Geluid De heer drs J.Janssens G em eente M aastricht Ruim telijke O rdening M evrouw drs M.Kam p ECN Afdeling Beleidsstudies De heer M.T.J.Kok NOP-RIVM Program m abureau N O P M evrouw M.Kom en ECN Postbus 1 De heer M.de K oning G em eente Huizen Afdeling Milieu De heer Luttm er C ogen Projects ECN -C

20 Klim aatverandering en lokaalbeleid De heer ir J.J.M aandag G em eente Den H aag Afdeling Milieu De heer F.M eelker Beleidsplan De heer H.M eerw ijk G em eente Zoeterm eer Milieu en Stadsontwikkeling De heer P.M engde G em eente Veldhoven Afdeling Milieu De heer A.Noy G em eente Alphen a/d Rijn Milieu-aangelegenheden De heer M.J.van Oostveen G em eente Nieuw egein Ruim telijke O rdening De heer H.Perree Stichting Milieunet ToolkitM ilieucom m unicatie De heer W.Piersm a G em eente Rotterdam Afdeling Milieubeleid De heer A.Roels G em eente Leiden Ruim telijke O rdening De heer B.Schoenm akers NOP-RIVM De heer ir.m.scheepers ECN Beleidsstudies M evrouw drs E.Schol ECN Beleidsstudies De heer C.Schoonebeek Provincie N oord-h olland Econom ie,landbouw en M ilieu De heer M.Schutte StadsdeelG euzenveld Milieu De heer W.M.Sierhuis G em eente Am sterdam G em eentelijke D ienst De heer W.Sikken NCDO De heer E.Sjoerdsm a Provincie N oord-h olland De heer ir J.van Trijp N ovem De heer mr.p.j.m.vernooij G em eente Den H aag De heer W.Verweij NOP-RIVM De heer F.Vlieg Ministerie VROM Directie Luchten Energie/IPC 640 M evrouw V.van Vuuren ECN Beleidsstudies De heer H.van W enum MilieudienstAm sterdam Milieudienst 20 ECN -C

Belastingen en heffingen in de luchtvaart. Sam envatting

Belastingen en heffingen in de luchtvaart. Sam envatting Sam envatting Terugkerende discussie Belastingen en heffingen voor vliegverkeer zijn een terugkerend onderwerp van discussie. Voorstanders van belastingen vinden het onrechtvaardig dat de internationale

Nadere informatie

Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Loop geen onnodig renterisico H oud rekening met rentestijgingen Voor wie is deze folder? Deze folder is voor iedereen die geld leent of gaat

Nadere informatie

Instructie excelmeetinstrument Op Eigen Benen Vooruit In het datam anagem entprotocolen het voorbeeld m eetplan (bijlage IIprojectplan)w ordt verw ezen naar excelsheets voor het m eten van de centrale

Nadere informatie

www.burodb.nl info@burodb.nl

www.burodb.nl info@burodb.nl G em eente Houten Hofstad III Tijdelijke bouw w eg A koestisch onderzoek w egverkeer G em eente Houten Hofstad III Tijdelijke bouw w eg A koestisch onderzoek w egverkeer Datum 20 novem ber 2014 K enm erk

Nadere informatie

Risicom anagem ent bijlocatieontw ikkeling

Risicom anagem ent bijlocatieontw ikkeling Risicom anagem ent bijlocatieontw ikkeling ir. H.A.T. Langendijk Assen december 2006 bij locatieontwikkeling 2 Risicom anagem ent bij locatieontwikkeling 4 Proces Risicom anagem ent Risico-invent arisat

Nadere informatie

M IJN W E R K STU K O V E R K A R A TE. G em aakt door Rob van den E yssel 11-2008 G roep 6 Johanna huiskam pschool E erbeek

M IJN W E R K STU K O V E R K A R A TE. G em aakt door Rob van den E yssel 11-2008 G roep 6 Johanna huiskam pschool E erbeek M IJN W E R K STU K O V E R K A R A TE G em aakt door Rob van den E yssel 26-11 11-2008 G roep 6 Johanna huiskam pschool E erbeek Bronverm elding Ik heb de inform atie van dit w erkstuk uit m ijn hoofd

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Advies te hanteren discontovoet bij de Life Cycle Cost analyse. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

Advies te hanteren discontovoet bij de Life Cycle Cost analyse. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Advies te hanteren discontovoet bij de Life Cycle Cost analyse Notitie Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Sytze Rienstra Wim Groot Septem ber 2012 Analyses van m obiliteit en m obiliteitsbeleid. Dat

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 8.

INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 8. %DVLVVFKRRO+HW3DOHW +HWKRXGHQYDQ HHQVSUHHNEHXUW INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 5 SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 7. SPREEK BEURT IN GROEP 8. HOE BEREID IK MIJ N SPREEK BEURT

Nadere informatie

Arbeidsm arktbrief 2 0 0 9. 1. I nleiding

Arbeidsm arktbrief 2 0 0 9. 1. I nleiding Arbeidsm arktbrief 2 0 0 9 1. I nleiding I n de Arbeidsm arktbrief 2008 hebben wij ons gericht op de instroom van scholieren en allochtonen, arbeidsom standigheden en de uitstroom van ouder personeel 1.

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Kaderbrief 2010 / 2011

Kaderbrief 2010 / 2011 Kaderbrief 2010 / 2011 Inleiding Het O ogziekenhuis Rotterdam is een innovatieve organisatie m et een duidelijke verbetercultuur,w aar creativiteit gecom bineerd w ordt m eteen Rotterdam se m entaliteit.

Nadere informatie

onderzoeksopzet WATT Defin itieve versie dd 2 ju li 2010 1 D oel- en vraagstelling De reken kam er beoogt m et dit on derzoek de gem een teraad in zich t te geven in h et on tstaan van de fin an ciële

Nadere informatie

Reglement voor het gebruiken van het gemeentelijk materiaal

Reglement voor het gebruiken van het gemeentelijk materiaal Reglement voor het gebruiken van het gemeentelijk materiaal Algemeen Art.1. Het gem eent eb est uur st elt m at eriaal t er b eschikking van elke Moorsleed se vereniging of init iat ief voor inw oners

Nadere informatie

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency 1. Het Convenant Benchmarking energie efficiency Op 6 juli 1999 sloot de Nederlandse overheid met de industrie het Convenant Benchmarking energieefficiency.

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

AcW-2007/ 215* ADVI ES OVER DE W ATERVI SI E. 1. Aanleiding

AcW-2007/ 215* ADVI ES OVER DE W ATERVI SI E. 1. Aanleiding * ADVI ES OVER DE W ATERVI SI E 1. Aanleiding De Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat heeft op 7 septem ber 2007 de Watervisie Nederland veroveren op de toekom st, Kabinetsvisie op het Waterbeleid

Nadere informatie

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Energiebesparing, geliefd en genegeerd Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Aan de orde Verbruiktrends Wat is besparing Waarom besparen? Stimulering besparing Bereikte besparing Wat

Nadere informatie

Evaluatie van de nota Zeehavens: ankers van de economie

Evaluatie van de nota Zeehavens: ankers van de economie Evaluatie van de nota Zeehavens: ankers van de economie Beleidsdoorlichting artikel 35.02, mainport Roterdam en overige havens Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Evaluatie van de nota Zeehavens: ankers

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Ondernemingsstrategie 2015-2018. Samen w erken aan prettig w onen

Ondernemingsstrategie 2015-2018. Samen w erken aan prettig w onen Ondernemingsstrategie 2015-2018 Samen w erken aan prettig w onen Voorwoord De afgelopen tijd hebben w ij gew erkt aan het positioneren van onze nieuw e stip aan de horizon. Die nieuw e stip w erd onder

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

Zorgpreferenties van jongeren m et chronische aandoeningen: : vier profielen Een Q-m Q ethodologisch onderzoek onder jongeren m et chronische aandoeningen in de leeftijd van 12 tot 1 jaar van het Erasm

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Grijsw ijzer IJm ond Préw onen H.Cornet W oonopmaat A. Kram er De W onerij M. van den H am Partners in de zorg R. van der Stelt Advies w erkgroep program m a van eisen Septem ber 2005 1 Inleiding en doelstelling

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Vernieuw ing arboinfrastructuur PBPE. Op weg naar een healthy com pany. Frank Frijns 14-09-2005

Vernieuw ing arboinfrastructuur PBPE. Op weg naar een healthy com pany. Frank Frijns 14-09-2005 Vernieuw ing arboinfrastructuur PBPE Op weg naar een healthy com pany Frank Frijns 14-09-2005 Inleiding Veranderde sociale wetgeving (wijziging WAO wet) heeft nadrukkelijk financiële consequenties voor

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Monitoringskader Nationale Databank Wegverkeersgegevens

Monitoringskader Nationale Databank Wegverkeersgegevens Monitoringskader Nationale Databank Wegverkeersgegevens Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Vlot bewegen. Veilig leven. Verkeer en Waterstaat. Monitoringskader Nationale Databank W egverkeersgegevens

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING EN LOKAAL BELEID: AMSTERDAM

KLIMAATVERANDERING EN LOKAAL BELEID: AMSTERDAM April 1998 ECN-C--98-031 KLIMAATVERANDERING EN LOKAAL BELEID: AMSTERDAM Beleidsopties en implementatie strategieën ter beperking van de CO 2 -emissie E. Schol A. van den Bosch F.A.T.M. Ligthart J.C. Römer

Nadere informatie

Jaardocum ent 2007 Het O ogziekenhuis Rotterdam Inhoudsopgave 1. Inleiding............3 1.1 Bericht van de Raad van Toezicht... 3 1.2 Uitgangspunten van de verslaglegging...5 2. Profielvan de organisatie......

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 WKK en de Handel Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 Programma Opening, welkom en programma KdB CNl WKK nu en verder, hoe flexibel? KdB CNl Handel: Wat is het, wat kan wel/niet? RH EnGl Hoe

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

10819/03 Interinstitutioneel dossier: 2001/0245 (COD)

10819/03 Interinstitutioneel dossier: 2001/0245 (COD) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 8 juli 2003 (14.07) (OR. en) 10819/03 Interinstitutioneel dossier: 2001/0245 (COD) CODEC 891 JUR 273 ENV 362 MI 157 IND 96 ENER 204 NOTA van: aan: Betreft: het secretariaat-generaal

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Instrumentkeuze in het milieubeleid

Instrumentkeuze in het milieubeleid Instrumentkeuze in het milieubeleid Theorie en 25 jaar praktijk Netwerk Groene Groei Den Haag, 8 december 2015 Carl Koopmans (SEO Economisch Onderzoek, Vrije Universiteit) www.seo.nl c.koopmans@seo.nl

Nadere informatie

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Openbaar Belang op 7 maart 2011.

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Openbaar Belang op 7 maart 2011. REGLEMENT RAAD VAN COMMISSARISSEN Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Openbaar Belang op 7 maart 2011. Artikel 1 Status en inhoud van het reglement 1. Dit reglement is opgesteld

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Gebruik en opbrengsten van regulier en online netwerken in Midden-Nederland

Gebruik en opbrengsten van regulier en online netwerken in Midden-Nederland Gebruik en opbrengsten van regulier en online netwerken in Midden-Nederland Onderzoek uitgevoerd in opdracht van de Kamer van Koophandel Midden- Nederland DIMENSUS beleidsonderzoek Januari 2010 Projectnummer

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

3000 kp Rotterdam. www.rekenkamer.rotterdam.nl. fotografie. Rekenkamer Rotterdam. De werf, Rotterdam. uitgave. augustus 2011 978-90-76655-64-2

3000 kp Rotterdam. www.rekenkamer.rotterdam.nl. fotografie. Rekenkamer Rotterdam. De werf, Rotterdam. uitgave. augustus 2011 978-90-76655-64-2 tussen de regels door onderzoek naar subsidierelatie Get Hoekt Rekenkamer Rotterdam Postbus 70012 3000 kp Rotterdam telefoon 010 267 22 42 info@rekenkamer.rotterdam.nl www.rekenkamer.rotterdam.nl fotografie

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL. TITEL Aanvulling revolverend fonds Duurzaamheidslening

RAADSVOORSTEL. TITEL Aanvulling revolverend fonds Duurzaamheidslening Gemeente Amersfoort RAADSVOORSTEL Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4311288 Aan : Gemeenteraad Datum : 7 februari 2013 Portefeuillehouder : Wethouder P. van den Berg Agendapunt : B&W-vergadering

Nadere informatie

Rekenen met beleid. Anders omgaan met verkeersmodellen. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

Rekenen met beleid. Anders omgaan met verkeersmodellen. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Rekenen met beleid Anders omgaan met verkeersmodellen Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Anders om gaan m et verkeersm odellen Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Merijn Martens Jaco Berveling

Nadere informatie

De rol van het ministerie van Infrastructuur en Milieu bij innovatie in de maritieme sector. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

De rol van het ministerie van Infrastructuur en Milieu bij innovatie in de maritieme sector. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid De rol van het ministerie van Infrastructuur en Milieu bij innovatie in de maritieme sector Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid De rol van het m inisterie van I nfrastructuur en Milieu bij innovatie

Nadere informatie

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 Samenvatting Deze notitie voorziet in de opzet van het klimaatplan voor Nijmegen. Dit is de voortzetting het Nijmeegse energiebeleid. Actualisering was sowieso nodig omdat oude

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Naar duurzaam w egverkeer in 2 0 5 0. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

Naar duurzaam w egverkeer in 2 0 5 0. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Een verkenning van mogelijke opties Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Saeda Moorm an Maarten Kansen novem ber 2011 Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid ( KiM) m aakt analyses van m obiliteit

Nadere informatie

Investeringsagenda. Niet praten maar doen! Besteding NUON-middelen

Investeringsagenda. Niet praten maar doen! Besteding NUON-middelen Investeringsagenda Niet praten maar doen! Besteding NUON-middelen Besteding NUON-middelen Fryslân beschikt op dit m om ent over een NUON-reserve van 1,1 m iljard euro. Deze reserve is t ot st and gekom

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

11 DE OPLEIDING TOT ZWEEFVLIEGINSTRUCTEUR 11.1 Algemene opzet

11 DE OPLEIDING TOT ZWEEFVLIEGINSTRUCTEUR 11.1 Algemene opzet 71-1 11 DE OPLEIDING TOT ZWEEFVLIEGINSTRUCTEUR 11.1 Algemene opzet De wet kent nog steeds de instructeur: solisten van 14 jaar en ouder m ogen onder zijn of haar toezicht solo vliegen. In principe m ag

Nadere informatie

N EDERLANDSE SAMENVATTI NG

N EDERLANDSE SAMENVATTI NG N EDERLANDSE SAMENVATTI NG I nleiding Het grootste gedeelte van reclam ebudgetten wordt besteed aan de inkoop van reclam eruim te in de m edia. Naar schatting werd in 2002 al m eer dan 4 m iljard Euro

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleidende bepalingen

Hoofdstuk 1. Inleidende bepalingen (Tekst geldend op: 09-09-2013) Wet van 7 juli 2006, houdende regels inzake m arktordening, doelmatigheid en beheerste kostenontwikkeling op het gebied van de gezondheidszorg (Wet marktordening gezondheidszorg)

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

St appenplan Aanvr agen subsidie Mobilit eit sf onds

St appenplan Aanvr agen subsidie Mobilit eit sf onds St appenplan Aanvr agen subsidie Mobilit eit sf onds Kunst educat ie Kost en in het kad er van m ob ilit eit w ord en o p b asis van ar t ikel 12:3 CAO Kunst ed ucat ie 2012-2013 voor 50% gesub sid ieer

Nadere informatie

Voor het geding in eerste aanleg verwijst het hof naar voorm eld vonnis.

Voor het geding in eerste aanleg verwijst het hof naar voorm eld vonnis. LJN: BU4770, Gerechtshof 's-hertogenbosch, HD 200.079.650 Datum 01-02-2011 uitspraak: Datum 23-11-2011 publicatie: Rechtsgebied: Civiel overig Soort procedure: Hoger beroep Inhoudsindicatie: Auteursrecht

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving

Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving Casper Tigchelaar Marijke Menkveld Den Haag, SER 2 oktober 2013 www.ecn.nl Instrumenten gericht op eigenaar-bewoners Bewustwording en informatie

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez Gevraagd: Duurzaam commitment Klimaattop Amstelveen Donderdag 14 oktober 2010 Ambitie: Duurzaam in Amstelveen Tijdens de klimaattop staan inspiratie, matchmaking en commitment centraal. Amstelveense voorlopers

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT

ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT 14.06.2005-15.07.2005 803 antwoorden Geef aan op welk gebied uw hoofdactiviteit ligt D - Industrie 225 K - Exploitatie van en handel in onroerend

Nadere informatie

Pro-Actieve Acceptatie CO 2 -afvang en opslag in Drachten

Pro-Actieve Acceptatie CO 2 -afvang en opslag in Drachten Pro-Actieve Acceptatie CO 2 -afvang en opslag in Drachten Ynke Feenstra (ECN) feenstra@ecn.nl www.createacceptance.net 1 Deze presentatie CO 2 -afvang en opslag in Drachten Wat Waar Waarom Wanneer Wie?

Nadere informatie

EINDPROJECT niveau 4 ICT

EINDPROJECT niveau 4 ICT EINDPROJECT niveau 4 ICT Kwalificatie : ICT Beheerder Crebonummer : 93191 Kerntaak : 4, Opzetten en inrichten van een servicedesk Examentoetsnaam : Examentoetscode (noise) : 9319104 Leerweg : BOL / BBL

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Onderzoek Offerte. Voorbeeld Hotel

Onderzoek Offerte. Voorbeeld Hotel Onderzoek Offerte Voorbeeld Hotel AdvaVolt B.V. Telefoon: 06 31 96 17 40 Weegschaalstraat 3 Email: info@advavolt.com 5632 CW Eindhoven, Netherlands Website: www.advavolt.com Postbus 4122 KvK: 17067671

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

Malaise in E- Land. De hype is over. W at is er aan de hand? Hoe m oet het nu w el? Hoe nu verder?

Malaise in E- Land. De hype is over. W at is er aan de hand? Hoe m oet het nu w el? Hoe nu verder? Malaise in E- Land De hype is over Na een bloeiperiode, ook wel gezien als hype-periode is dan nu de bezinning gekom en en blijken veel internet -ideeën niet zo goed van de grond te kom en. Daar waar kort

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 - reductiedoelstellingen scope 1 & 2 -emissies

Voortgangsrapportage CO 2 - reductiedoelstellingen scope 1 & 2 -emissies Voortgangsrapportage CO 2 - reductiedoelstellingen scope 1 & 2 -emissies BESIX Nederland Branch 17 oktober 2011 Definitief rapport BESIX Nederland Branch Trondheim 22-24 Postbus 8 2990 AA Barendrecht

Nadere informatie

Partijen zullen hierna My Dream Music en de Nederlandse Energie Maatschappij genoem d worden.

Partijen zullen hierna My Dream Music en de Nederlandse Energie Maatschappij genoem d worden. LJN: BU9597, Rechtbank Rotterdam, 377379 / HA ZA 11-1016 Datum uitspraak: 23-11-2011 Datum publicatie: 29-12-2011 Rechtsgebied: Civiel overig Soort procedure: Eerste aanleg - enkelvoudig Inhoudsindicatie:

Nadere informatie

Geef je verleden een toekomst Aan de slag m etsporterfgoed! S ophiebossaert, ArchiefbankVlaanderen

Geef je verleden een toekomst Aan de slag m etsporterfgoed! S ophiebossaert, ArchiefbankVlaanderen Geef je verleden een toekomst Aan de slag m etsporterfgoed! S ophiebossaert, ArchiefbankVlaanderen Program m a Deel1 : Hoe en w aarje archiefbew aren 19u30-20u:Bew aren en ontsluiten van je papieren archief

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

CURSUSSEN EN WORKSHOPS. Artista Julianalaan 54 3851 RD Ermelo T: 0341-554979 M: 06-22501731 E: info@artista.nu www.artista.nu

CURSUSSEN EN WORKSHOPS. Artista Julianalaan 54 3851 RD Ermelo T: 0341-554979 M: 06-22501731 E: info@artista.nu www.artista.nu CURSUSSEN EN WORKSHOPS Artista Julianalaan 54 3851 RD Ermelo T: 0341-554979 M: 06-22501731 E: info@artista.nu www.artista.nu en Laat een uw origineel het creativiteit resultaat! kunstwerk de vrije loop

Nadere informatie

Belastingen en heingen in de luchtvaart. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

Belastingen en heingen in de luchtvaart. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Belastingen en heingen in de luchtvaart Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Joost Kolkman Novem ber 2010 Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid ( KiM) m aakt

Nadere informatie

Maatschappelijke acceptatie van energie projecten

Maatschappelijke acceptatie van energie projecten Maatschappelijke acceptatie van energie projecten Ynke Feenstra Ruimteconferentie 2011, workshop Energie en ruimte Rotterdam, 19 april 2011 www.ecn.nl Energieonderzoek Centrum Nederland 600 medewerkers

Nadere informatie

Stook je rijk 2014. Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector. 29 Oktober 2014

Stook je rijk 2014. Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector. 29 Oktober 2014 Stook je rijk 2014 Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector 29 Oktober 2014 Programma 19.00 uur Inloop 19.30 uur Opening en aanleiding 19.40 uur Presentatie Woonbond, Robert Willé 19.50 uur

Nadere informatie

Zelfstandige energieexploitatie

Zelfstandige energieexploitatie Zelfstandige energieexploitatie biedt nieuwe kansen. Studiedag. 13 september 2007 13 september 2007 U.C.I. 1 Inhoud. Wie zijn wij. Energiesector is in beweging. Duurzaam ondernemen wordt speerpunt. In

Nadere informatie

Buitenschoolse Opvang Mijdrecht, locatie Eendracht

Buitenschoolse Opvang Mijdrecht, locatie Eendracht Werkplan De Klimboom Buitenschoolse Opvang Mijdrecht, locatie Eendracht April 2014 De Klim boom Buiten sch oolse opvang M ijdrecht, locatie Eendracht Eendracht 7 3641 M L Mijdrecht tel: (0297)254614 e-m

Nadere informatie

ASVA studentenunie Vendelstraat 2 1012 XX Amsterdam 020-6225771 Inhoudsopgave Inhoudsopgave.........3 Inleiding.........5 Faciliteiten inventarisatie 2003... 5 Een nieuw e inventarisatie... 5 Indeling....

Nadere informatie

Gezonde lucht voor Utrecht. Wiet Baggen, senior adviseru. Hier komt tekst Overzicht luchtbeleid Hier komt ook tekst. Utrecht.nl

Gezonde lucht voor Utrecht. Wiet Baggen, senior adviseru. Hier komt tekst Overzicht luchtbeleid Hier komt ook tekst. Utrecht.nl Gezonde lucht voor Utrecht Wiet Baggen, senior adviseru Hier komt tekst Overzicht luchtbeleid Hier komt ook tekst Utrecht.nl Inhoud Schets gemeente Utrecht Karakteristieken Bouwprojecten stilgelegd / Veranderende

Nadere informatie

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Leo Brouwer Programma adviseur Duurzame Energie en Energietransitie 16 oktober 2007 donderdag 18 oktober 2007 1 Daan van Vliet Directeur Unica Bestuurslid

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Tarievenonderzoek energie

Tarievenonderzoek energie 2013 Tarievenonderzoek energie Vereniging de Vastelastenbond Onderzoek naar het verschil in tarieven voor onbepaalde tijd (slaperstarieven) in de energiemarkt Vereniging de Vastelastenbond 21-5-2013 Inhoudsopgave

Nadere informatie

CAOP. co m m 1/4. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Mw. dr. G. ter Horst Postbus 20011 2500 EA Den Haag

CAOP. co m m 1/4. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Mw. dr. G. ter Horst Postbus 20011 2500 EA Den Haag CAOP ROP advies inzake klokkenluiderl*^ A. Aan: De inister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Mw. dr. G. ter Horst Postbus 20011 2500 EA Den Haag C.C. De inister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie