Hé, Europa?! Lesproject over Europa en de Nederlandse land- en tuinbouw

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hé, Europa?! Lesproject over Europa en de Nederlandse land- en tuinbouw"

Transcriptie

1 INHOUDSOPGAVE Docentenhandleiding 2 Europa is dichterbij dan je denkt 4 Groot en sterk dankzij Europa 8 Uit Europa: Gezond, lekker, veilig en beschermd 14 Vanwege het milieu 19 Natuurbehoud zonder grenzen 25 Eensgezind in dierenwelzijn 30 D E C E M B E R Hé, Europa?! Lesproject over Europa en de Nederlandse land- en tuinbouw

2 Docentenhandleiding Grenzen passeren zonder paspoortcontrole, overal betalen met dezelfde munt: het lijkt zo vanzelfsprekend. Alsof het nooit anders is geweest. De Europese Unie heeft - merkbaar en onopgemerkt - een grote invloed op het leven van dag tot dag. Wie goed kijkt, ontdekt steeds meer Europa om zich heen. Begin bij de winkelier, de bakker, de groenteman en de slager. Europa ligt in de winkel. Het staat in de schappen en ligt in de vitrine. Zie bijvoorbeeld de E-nummers op het etiket van een potje pindakaas of een pakje frisdrank. Die E-nummers zijn Europees zo afgesproken en in elk land hetzelfde. Wel zo gemakkelijk als je een product uit een ander land koopt en je wilt weten wat er aan toevoegingen in zit. Land- en tuinbouw in Europa Europa is belangrijk voor Nederland. Nederland is belangrijk voor Europa. Ons land is na Amerika en Frankrijk de belangrijkste exporteur van land- en tuinbouwproducten ter wereld. Het merendeel van die producten wordt geëxporteerd naar andere EU-lidstaten. Dankzij het wegvallen van de Europese binnengrenzen is de in- en uitvoer van goederen en producten er een stuk gemakkelijker op geworden. Maar ook anderszins zijn Nederlandse boeren en tuinders met hun bedrijf verbonden met Europa. De land- en tuinbouw is een sector die vanaf de oprichting van de Europese Gemeenschap in 1957 altijd heel veel met Europa te maken heeft. Land- en tuinbouw, de voedselvoorziening, raakt het hart van Europa. Elk land heeft er alle belang bij dat er altijd voldoende voedsel tegen een redelijke prijs beschikbaar is voor de eigen bevolking. Dat moet dus gemeenschappelijk goed geregeld zijn. Naast de ontwikkeling van achtergebleven plattelandsgebieden, is die gegarandeerde voedselvoorziening nog steeds een uitgangspunt van het gemeenschappelijke landbouwbeleid. Daarnaast hebben in het Europese landbouwbeleid in de loop der jaren ook onderwerpen als dierenwelzijn, voedselveiligheid, milieuzorg, duurzame energie en natuurbescherming een steeds apartere rol gekregen. Redenen te over voor de redactie van Het Kleine Loo om in samenwerking met onder meer het ministerie van Buitenlandse Zaken en de Stichting Hart voor het Platteland een themanummer over Europa en de landbouw te maken voor de bovenbouw van het basisonderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs. HET LESPROJECT Hé, Europa?! laat de leerlingen zien wat de rol van de EU is bij de voedselproductie, de natuurbescherming, de milieuzorg en het dierenwelzijn in Nederland. Het is een kennismaking met de Nederlandse land- en tuinbouw door Europese ogen. Alle sectoren van de land- en tuinbouw komen erin aan bod. De hierboven genoemde thema s zijn uitgewerkt in circuitlessen over een onderwerp. De lessen bevatten begrijpend lezen -vragen, opzoekvragen en doeopdrachten. Het lesonderdeel Europa is dichterbij dan je denkt (pagina 4) is een algemene inleidende lesmodule, waarin wordt uitgelegd waarom Europa belangrijk is en hoe invloedrijk de Europese besluiten zijn op wat in Nederland gebeurt in de land- en tuinbouw. In Groot en sterk dankzij Europa (pagina 8) wordt ingegaan op het thema voedselproductie in Europa en op de rol en betekenis van de eenwording van Europa voor de Nederlandse land- en tuinbouw (wegvallen van binnengrenzen en nationale, handelsbelemmerende regels in de EU, etc.). Land- en tuinbouw is biologie, maar ook economie. Hoe de Europese marktordening werkt, wordt toegelicht aan de hand van de voorbeelden graan, zuivel en suikerbieten. Ook gaat deze les in op de gevolgen van de liberalisering van de wereldhandel voor landen in en buiten de EU. De lesmodule Uit Europa: Gezond, lekker, veilig en beschermd (pagina 14) gaat over zaken als de kwaliteit van producten, de bescherming van regionale producten, producten die zijn gemaakt met behulp van biotechnologie, BSE en het Europese voedselveiligheidsbeleid. Nederland is op het gebied van de borging van de voedselveiligheid een voorbeeld voor de andere lidstaten. Dat is onder meer het geval bij de kwaliteitsborging van diervoeder. 2

3 Vanwege het milieu (pagina 19) gaat in op aspecten als duurzame energie, de productie van biobrandstof, CO 2, het Europese beleid op het gebied van gewasbescherming en de bescherming van het milieu. Sommige afspraken die Europees gemaakt worden, zorgen ervoor dat Nederlandse initiatieven een Europees gezicht krijgen. In Natuurbehoud zonder grenzen (pagina 25) wordt ingegaan op onder meer de bescherming van de flora en fauna, zoals die is vastgelegd in de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn. Ook de Nederlandse boer en tuinder hebben hiermee in hun bedrijfsvoering te maken. De EU speelt eveneens een stimulerende rol bij de ontwikkeling en de instandhouding van (agrarische) natuur en ontwikkeling van het landschap. In Eensgezind in dierenwelzijn (pagina 30) tot slot staat de Europese regelgeving op het gebied van dierenwelzijn (varkens, pluimvee, etc.) en de bestrijding van besmettelijke dierziekten centraal. Evenals de invloed die dat heeft op de Nederlandse veehouderij en de vooraanstaande rol die ons land speelt op het gebied van dierenwelzijn in Europa. De in Europa afgesproken maatregelen die elk land moet nemen om de uitbraak en de verspreiding van een besmettelijke ziekte te voorkomen, werden in ons land al ver voor de oprichting van de EU toegepast. LESAANPAK Hé, Europa?! bestaat uit zes kopieerbare circuitlessen met leerlingenopdrachten, die zijn gegroepeerd rondom een specifiek thema. De nadruk ligt op zelf doen en zelf ontdekken. Verder zijn er ook begrijpend lezen lesopdrachten opgenomen. De leerlingenopdrachten kunnen individueel of in groepjes worden gedaan, waarna de antwoorden klassikaal worden besproken. Daarnaast is het ook mogelijk om uit meerdere circuitlessen zelf een eigen circuitles samen te stellen over een specifiek deelonderwerp. Dat kan bijvoorbeeld door onderdelen uit de circuitles over Eensgezind in Dierenwelzijn en Uit Europa: Gezond, lekker en veilig te kopiëren en te combineren tot een nieuwe circuitles. Zo zijn zonder meer ook lesonderdelen uit Vanwege het milieu prima te combineren met Uit Europa.... Ook andere combinaties zijn mogelijk. Zo is het bijvoorbeeld ook mogelijk een circuitles samen te stellen over het onderwerp diervoeder of een circuitles over zuivel. Europaweek op school Hé, Europa?! leent zich uitstekend als basis voor een themaweek over Europa, waarin ook andere aspecten van de EU aan bod komen. Dit kan men vervolgens laten uitmonden in een tentoonstelling/presentatie over de EU, waarbij niet alleen Nederland onder de loep wordt genomen, maar waarin ook het leven in andere lidstaten centraal staat. Meer weten van een bedrijfstak Een andere mogelijkheid is een deelonderwerp uit het lesproject nemen en dit als vertrekpunt gebruiken voor verdere verdieping in een bedrijfstak. Het onderwerp dierenwelzijn kan bijvoorbeeld worden gebruikt als entree voor een nadere kennismaking met de varkenshouderij, de kalverhouderij of de pluimveehouderij. Het onderdeel Groot en sterk dankzij Europa biedt goede aanknopingspunten voor verdieping in de akkerbouw en de melkveehouderij. Zo kan het onderdeel over gewasbescherming een mooi vertrekpunt zijn voor een uitgebreide kennismaking met de glastuinbouw en de producten die in kassen worden geteeld. Zie voor aanvullend lesmateriaal en achtergrondinformatie over deelsectoren de achterpagina. Dit themanummer van Het Kleine Loo is tot stand gekomen dankzij een financiële bijdrage uit het Europafonds van het ministerie van Buitenlandse Zaken, de Stichting Hart voor het Platteland en participanten in Het Kleine Loo. 3

4 Europa is dichterbij dan je denkt Waarschijnlijk sta je er niet zo bij stil, maar als je met vakantie naar een ander land van de Europese Unie gaat, hoef je bij de grens meestal niet te stoppen om je paspoort of identiteitskaart aan de douane te laten zien. Ook hoef je voor bijna geen enkel land nog geld te wisselen (te kopen ) om te kunnen betalen in de munteenheid van dat land. Je kunt overal betalen met een en dezelfde munt: de euro. Dat is wel zo gemakkelijk. Het is inmiddels zo vanzelfsprekend dat je waarschijnlijk nauwelijks nog beseft, dat dit zo is door Europa en door de afspraken en regels die de landen van de EU daarover samen hebben gemaakt. Dat doen ze over een heleboel onderwerpen. Nederlandse regels zijn daardoor heel vaak ook Europese regels, die ook in de andere EU-landen worden toegepast. Sommige Europese regels moeten eerst door het Nederlandse parlement goedgekeurd worden voor ze rechtsgeldig zijn. Soms moet in ons land eerst een bestaande wet worden aangepast, voordat onze regels overeenkomen met de Europese regels. Steeds meer worden onze wetten zo gelijk aan die in andere EUlanden. Het belang van landbouw Zoals jij bewust en onbewust met Europa te maken hebt, zo hebben ook boeren en tuinders dat. Voor de land- en tuinbouw zijn al vrijwel direct na de oprichting van de EU in 1957 gezamenlijke Europese regels gemaakt. De voedselvoorziening is het allerbelangrijkste in een land. Als dat niet goed geregeld is, lijdt de bevolking honger en ontstaat er onrust. Elk land vindt het bovendien belangrijk dat het voldoende boeren en tuinders heeft die dat voedsel kunnen produceren. Geen enkel land wil voor het voeden van zijn bevolking afhankelijk zijn van de invoer van voedsel uit andere landen, want dan ben je extra kwetsbaar. Elk land heeft dan ook handels- en andere ondersteuningsmaatregelen om de eigen boeren en tuinders te beschermen. De zes oprichters van de EU (Frankrijk, Duitsland, Italië, België, Luxemburg en Nederland) hebben daarom in het Verdrag van Rome (het oprichtingsverdrag) extra afspraken gemaakt over de landbouw. Volgens dat verdrag moet de EU ervoor zorgen dat er voor alle inwoners van de Unie voldoende voedsel voorhanden is tegen redelijke prijzen. De EU moet er ook voor zorgen dat boeren en tuinders met de productie van voedsel bovendien een redelijk inkomen kunnen verdienen, zodat ze hun bedrijf kunnen blijven voortzetten, aldus de zes oprichters. De uitgangspunten van toen gelden nog steeds. Ook nu er 27 landen lid zijn van de EU. Marktordening Met het oog op die Europese doelstellingen zijn er voor sommige agrarische producten Europese regels gemaakt. Zo zijn er bijvoorbeeld regels voor de in- en uitvoer van die producten, voor de hoeveelheid die de boer mag produceren en voor het bedrag dat hij minimaal voor zijn product moet kunnen krijgen, wil hij zijn bedrijf kunnen blijven voortzetten. Dat geheel van Europese regels voor de landbouwproductie wordt marktordening genoemd. De marktordeningsregels verschillen per product. De productie van melk en suiker bijvoorbeeld is aan zeer strakke productieregels gebonden. Bij de meeste andere producten is dat niet het geval. De Europese binnenmarkt Nederland is van oudsher een agrarische exportland. Dat was ook al zo, voordat de EU werd opgericht. Driekwart van wat de Nederlandse land- en tuinbouw produceert, wordt uitgevoerd naar andere landen. Grotendeels is dat naar de andere EU-landen. Omdat er dankzij de afspraken die in de EU zijn gemaakt, geen handelsbelemmeringen meer zijn, kunnen wij gemakkelijker naar die landen exporteren. Zo hoeft er bijvoorbeeld geen geld betaald te worden om een product te mogen invoeren. Ook mogen we naar een ander EU-land zo veel uitvoeren als we willen. Wij kunnen daardoor onze producten daar verkopen onder dezelfde voorwaarden als onze con-currenten in dat land. De Europese binnenmarkt wordt dit genoemd. Het lidmaatschap van de EU heeft er dan ook voor gezorgd dat de export van Nederlandse land- en tuinbouwproducten sinds de oprichting flink is toegenomen. 4

5 DE EU NADER BEKEKEN Lees de tekst nog eens goed door en beantwoord de volgende vragen: - Waarom vindt een land het belangrijk dat er boeren en tuinders zijn? - Wat wordt bedoeld met marktordening? - Leg uit welk voordeel Nederland van de Europese binnenmarkt heeft. EUROPESE REGELS De regels in de EU komen tot stand in overleg met de regeringen van de lidstaten. Die moeten met die nieuwe Europese regels instemmen. Meestal moet elk land daarna eerst zijn eigen (nationale) wetten aanpassen om helemaal te kunnen voldoen aan die nieuwe Europese regels. In Nederland zijn het meestal de ministers die een wetsvoorstel maken. Die dienen dat wetsvoorstel in bij de Tweede Kamer. Die mag de wetsvoorstellen wijzigen, maar ook zelf een wetsvoorstel maken. Om een wet te wijzigen moet er wel een meerderheid in de Tweede Kamer vóór zijn. Nadat de Tweede Kamer een wetsvoorstel heeft goedgekeurd, gaat het naar de Eerste Kamer. Die kijkt er dan ook nog eens naar. Na goedkeuring gaat het naar de Koningin. Zij zet er haar handtekening onder voor akkoord en dan is het een wet. Wat weet jij over het Nederlandse parlement? Hoeveel leden heeft de Tweede Kamer? Voor hoe lang worden de Kamerleden gekozen? Welke partijen zitten er in de Tweede Kamer? Hoeveel leden heeft de Eerste Kamer? En hoe worden die gekozen? Zoektip: Kijk onder andere op VOEDSELZEKERHEID Een van de doelstellingen van de EU is ervoor zorgen dat de boeren en de tuinders in de EU voldoende voedsel produceren om de bevolking in de lidstaten te voeden. In sommige delen van de wereld lijdt de bevolking nog steeds honger. Dit als gevolg van oorlog, misoogsten en armoede. Vooral in Afrika is dat het geval. Voorbeelden zijn Ethiopië, Soedan en Somalië. Wat weet je van de landbouw in deze landen? Kijk onder andere op en Op sommige sites moet je zoeken onder het kopje economie. Kijk ook in de schoolbibliotheek. ZO WORDT EUROPA BESTUURD De Europese Commissie De Europese Commissie is een soort dagelijks bestuur van de Europese Unie. De Europese Commissie maakt onder andere voorstellen voor nieuwe Europese regelgeving. Ook speelt de Europese Commissie en belangrijke rol bij de uitvoering van de besluiten. De Commissie kan bijvoorbeeld landen op de vingers tikken als die zich niet houden aan de Europese regels. De Europese Commissie bestaat uit 27 commissarissen, uit elke lidstaat één. Elke commissaris heeft een specifieke verantwoordelijkheid. Zo is de eurocommissaris voor landbouw verantwoordelijk voor de uitvoering van het landbouwbeleid. Zo zijn er ook eurocommissarissen voor bijvoorbeeld Mensenrechten, Milieu, Energie, Voedselveiligheid, Milieu, Buitenlandse Handel en Onderwijs, Opleiding en Jeugdzaken. Het huidige college van eurocommissarissen is in november 2004 beëdigd. In 2009 wordt er een nieuwe Europese Commissie benoemd. De Europese Raad De regeringsleiders van de 27 lidstaten van de Europese Unie en de voorzitter van de Europese Commissie vormen samen de Europese Raad. De Raad komt minstens twee keer per jaar bijeen om de algemene politieke beleidslijnen vast te stellen. De Raad van de EU en het Parlement Het goedkeuren van de wetgeving en de begroting gebeurt door de Raad van de EU (de Raad van Ministers ) en het Europees Parlement. In de Raad van Ministers zijn de regeringen van de 27 lidstaten vertegenwoordigd. Zo zitten in de Landbouwraad de ministers van landbouw van alle landen. Deze Raad beslist samen met het Europees Parlement over landbouwzaken in de EU. Zo is er bijvoorbeeld ook een Milieuraad en een Raad voor Onderwijs, Jeugdzaken en Cultuur. De Raad van Ministers heeft elk half jaar een nieuwe voorzitter. Die komt telkens uit een ander EU-land. De Raad en het Parlement nemen onder andere besluiten over de wetsvoorstellen die de Europese Commissie heeft gemaakt. Het Parlement mag wijzigingen aanbrengen in die wetsvoorstellen. Het Parlement en de Raad van de Europese Unie beslissen samen of een wetsvoorstel akkoord is. Het Europees Parlement wordt rechtstreeks en om de vijf jaar gekozen via Europese verkiezingen. Daarnaast heeft elk land afzonderlijke verkiezingen voor het eigen parlement en voor een eigen regering. Elk land heeft daarvoor zijn eigen regels. 5

6 KIJK! DE EU! Hieronder zie je een kaart met alle landen van de Europese Unie. Schrijf bij elk land welk land het is. Ken je ook de hoofdstad? Schrijf die erbij. Naar al deze EU-landen gaan Nederlandse land- en tuinbouwproducten. Hieronder staan achter enkele belangrijke producten de vijf belangrijkste exportlanden. De vijf staan in volgorde van belangrijkheid. Elk product heeft een kleur. Geef een land een gekleurd streepje als het in de top-5 staat. Welk land staat het meest in de top-5? Groenten en fruit: Duitsland, Groot-Brittannië, België/Luxemburg, Frankrijk en Zweden (LICHTGROEN) Bloembollen: Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië, Polen (BRUIN) Snijbloemen: Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië, België (DONKERGROEN) Pootgoed: Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, België, Spanje (PAARS) Biggen: Duitsland, Spanje, België/Luxemburg, Polen, Italië (GEELGROEN) Vleesvarkens: Duitsland, Hongarije, Italië, België/Luxemburg, Polen (ORANJE) Varkensvlees: Italië, Duitsland, Griekenland, Groot- Brittannië, Frankrijk (ROZE) Kalfsvlees: Italië, Duitsland, Frankrijk, Denemarken, België/Luxemburg (ROOD) Eieren: Duitsland, Groot-Brittannië, België/Luxemburg, Frankrijk, Oostenrijk (ZWART) Kaas: Duitsland, Frankrijk, België, Spanje, Griekenland (GEEL) 6

7 NEDERLAND EU-LANDBOUWLAND Zet in onderstaand landenpaspoort links je naam, adres en andere persoonlijke kenmerken. Rechts zie je een lijst van onderwerpen die te maken hebben met de land- en tuinbouw in Europa. Schrijf achter elk onderwerp of je het nodig vindt dat de EU daarover regels maakt? Leg uit waarom je vindt dat dit moet/niet moet. Naam: Adres: Land: Leeftijd: Geboren in: Europese zaken? Ja Nee Het welzijn van boerderijdieren De bestrijding van besmettelijke dierziekten De melkproductie De teelt van energiegewassen ( biobrandstof ) De toelating van nieuwe gewasbeschermingsmiddelen De bescherming van zeldzame planten en dieren De bescherming van de kwaliteit van het water De invoer van landbouwproducten uit Afrika UIT DE EU Op de kaartjes in de groente- en fruitafdeling van de supermarkt staat uit welk land de groente of het fruit afkomstig is. Landen waaruit de groente afkomstig zijn, zijn onder andere Bulgarije, Roemenië, Israel, Turkije, Cyprus, Hongarije, Malta, Marokko, Spanje, Italië, Ierland, Egypte, Polen en Chili. Welk van deze landen is lid van de EU? De landen die lid zijn van de EU zijn: Ga naar de supermarkt. Schrijf op welke groente uit Nederland komt. En welke uit een ander EU-land. Dit produceert een Nederlandse akkerbouwer op een hectare land: kilo aardappelen kilo graan kilo suikerbieten 7

8 Groot en sterk dankzij Europa Het ontstaan van de Europese Unie heeft de Nederlandse land- en tuinbouw groot voordeel gebracht. Een van de doelen, die de oprichters voor ogen stonden, was het afschaffen van handelsbelemmerende maatregelen tussen de lidstaten. Voor een exporterend land als Nederland was dit een zwaarwegend belang om mee te doen in de EU. Vóór de oprichting van de EU nam elk land afzonderlijk maatregelen om zijn boeren te beschermen tegen de invoer van goedkopere producten uit andere landen. Dat gebeurde onder andere door voor ingevoerde producten invoerrechten te laten betalen, waardoor deze producten duurder werden. Soms ook mocht uit een land slechts een beperkte hoeveelheid van een product worden ingevoerd. Of was invoer zelfs helemaal verboden, waardoor de eigen boeren werden bevoordeeld. De oprichting van de EU maakte de handel tussen de landen er een stuk gemakkelijker op. Inmiddels is door de uitbreiding van de EU naar 27 landen een flinke exportmarkt ontstaan, waar vanuit elk land zonder belemmeringen handel gedreven kan worden met een ander EU-land. De Nederlandse land- en tuinbouw heeft daar goed van kunnen profiteren. Nederland is na de VS en Frankrijk het belangrijkste agrarische exportland ter wereld. De grootste afnemers van de Nederlandse land- en tuinbouwproducten zijn Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, België, Spanje, Italië en Oostenrijk. De Europese binnenmarkt werd in 1993 een feit. Toen zijn de laatste grote grensbelemmeringen voor de handel tussen de lidstaten weggenomen. WERELDHAVEN ROTTERDAM Een zeer belangrijke rol bij de handel in agrarische producten in de EU speelt de haven van Rotterdam. Via deze haven worden heel veel buitenlandse landbouwproducten en landbouwgrondstoffen uit verre landen ingevoerd, onder andere bulkproducten zoals graan en diervoedergrondstoffen, zoals soja, tapioca en citruspulp. Deze zijn nodig voor de Nederlandse veestapel en voor die van andere Europese landen, vooral Duitsland. Ook is Rotterdam een belangrijke doorvoerhaven van bananen, citrusfruit en andere tropische vruchten naar andere EU-landen. Mede dankzij deze aanvoer van agrarische producten van buiten de EU, is Rotterdam een van de grootste zeehavens ter wereld geworden. De handel, de overslag, het vervoer en de verwerking van al die producten zorgt voor veel werkgelegenheid. Bescherming en vrijheid Lees de tekst hiernaast nog eens door. Op welke twee manieren probeerden landen vóór de oprichting van de EU hun boeren en tuinders te beschermen tegen de invoer van goedkopere producten uit het buitenland. Waarom is het voor de Nederlandse land- en tuinbouw zo belangrijk dat er geen handelsbelemmeringen zijn? VOEDSELZEKERHEID EN GEGARANDEERDE BASISINKOMSTEN De lidstaten van de EU willen niet alleen dat er voldoende voedsel is voor de bevolking, maar ook dat boeren en tuinders met hun werk voldoende verdienen om ervan te kunnen leven, zodat ze hun bedrijf blijven voortzetten. Door een slechte oogst of doordat de producten te weinig opbrengen, kan het namelijk zo maar gebeuren dat een boer niet eens genoeg geld overhoudt om zijn gezin te onderhouden of zaad, gewasbeschermingsmiddelen en kunstmest te kopen. Vooral bij een akkerbouwbedrijf, dat afhankelijk is van het weer, kan zoiets gemakkelijk gebeuren. Verzekerd van inkomsten Een akkerbouwer kan maar één keer per jaar van zijn akker graan, aardappelen en suikerbieten oogsten. Gezaaid en gepoot wordt meestal in het voorjaar, geoogst in de late zomer of de herfst. Als door een ernstige plantenziekte of door slechte weersomstandigheden de oogst mislukt, heeft de akkerbouwer veel kosten gemaakt, maar er geen (of te weinig) inkomsten voor teruggekregen. Het weer heeft een akkerbouwer niet in de hand. Ook kan het gebeuren dat de producten minder opbrengen dan het kost om ze te telen, bijvoorbeeld omdat goedkopere producten worden ingevoerd van landen buiten de EU. De akkerbouwer heeft daar geen invloed op. Alle boeren in de EU krijgen daarom voor hun akkerland jaarlijks een vast bedrag (een toeslag ) per hectare als tegemoetkoming in de kosten die ze maken om producten te telen. Akkerbouwers bewerken grote hoeveelheden land. Ze telen daarop vooral graan en aardappelen. Dat zijn basisvoedingsmiddelen. Als bij heel veel akkerbouwers tegelijk de oogst mislukt, heeft dat direct grote gevolgen. In Nederland is een akkerbouwbedrijf gemiddeld 40 hectare (80 voetbalvelden). Er zijn ook bedrijven van meer dan 100 en zelfs 200 hectare, maar dat zijn er niet zo heel erg veel. In het buitenland zijn vaak veel grotere akkerbouwbedrijven. 8

9 Bergboeren De EU zorgt er door specifieke steunmaatregelen ook voor dat er agrarische bedrijven blijven bestaan in gebieden die minder geschikt zijn, zoals bergachtige streken. Daar houden boeren hun dieren op hooggelegen bergweides, die met een trekker moeilijk bereikbaar zijn. Ook kan hiervan maar weinig hooi worden geoogst als wintervoer voor de dieren. Ook veel wijnboeren hebben hun akkers op berghellingen die moeilijk bereikbaar en te bewerken zijn. Het oogstwerk gaat er erg moeizaam. De boeren en tuinders kunnen daardoor met hun producten niet goed concurreren met die van boeren in andere gebieden. Voor de aantrekkelijkheid en het onderhoud van het landschap en voor de leefbaarheid van zo n gebied is het echter belangrijk dat er ook hier boerenbedrijven zijn. Door deze boeren extra te steunen, voorkomt de EU dat delen van het platteland ontvolkt raken en het landschap niet meer onderhouden wordt. Lees het bovenstaande stukje nog eens door. Wat willen de lidstaten van de EU bereiken met het gemeenschappelijke landbouwbeleid? Vind je dit goed of slecht? Waarom vind je dat? PRODUCTEN VAN DE MARKTORDENING Heel veel boeren en tuinders hebben voor hun producten te maken met Europese marktordeningsregels. Marktordening wil zeggen dat er voor zo n product regels zijn ingesteld voor de productie en de handel en de prijs die een boer minimaal voor zijn product moet krijgen. Ook is soms de invoer uit landen van buiten de EU aan extra regels gebonden. De marktordening zorgt ervoor dat de EU maatregelen kan nemen als er een tekort dreigt te ontstaan of als er overproductie is. Zo kan de EU de invoer beperken door een maximumhoeveelheid in te stellen of door voor ingevoerde producten een extra invoerheffing te laten betalen, waardoor het minder aantrekkelijk wordt deze producten in te voeren. De marktordeningsregels verschillen per gewas en per product. Voor sommige producten zijn er garantieprijzen. Als deze producten minder opbrengen dan het door de EUministers vastgestelde minimumbedrag, krijgt de boer van de EU toch die gegarandeerde minimumprijs. Zo zijn er ook producten die de boer maar beperkt mag telen, omdat er een overschot van is. Graan, melk en suiker De marktordeningsregels, waarmee de Nederlandse boeren het meest te maken hebben, zijn die voor graan, suiker en melk. De regels voor deze producten gaan heel ver. Dat is geen toeval. Graan is een heel belangrijk gewas. Het is voedsel voor mens en dier en het is nodig in het bouwplan om de bodem gezond te houden. De prijs van graan heeft bovendien ook invloed op de prijs van heel veel andere producten. Niet alleen op die van brood, maar ook bijvoorbeeld op die van banket, bier, eieren, melk en vlees. Varkens, kippen en koeien eten namelijk graan. Als de graanprijs te laag is, gaan akkerbouwers vaak meer gewassen telen, waarvan de prijs op dat moment hoger is, bijvoorbeeld aardappelen of groenten. Daardoor kan daarvan dan gemakkelijk een overschot ontstaan, waardoor die prijzen ook dalen. Suiker is eveneens een belangrijk bestanddeel van de voeding. De suikerbiet is een van de drie hoofdgewassen van een akkerbouwbedrijf. Net als graan en (in Nederland) de aardappel. Ook melk is een belangrijk onderdeel van het voedselpakket. Melkveebedrijven zitten vaak in gebieden waar alleen gras goed wil groeien. Dat is bijvoorbeeld het geval in de veenweidegebieden in ons land. De bodem is daar erg drassig. Hij is bovendien te slap voor zware akkerbouwmachines. Die zakken er gemakkelijk in weg. Daardoor is het moeilijk om er akkerbouwgewassen te telen. Leg uit waarom graan zo n belangrijk gewas is. PRODUCTEN VAN DE VRIJE MARKT Het merendeel van wat de Nederlandse land- en tuinbouw voortbrengt, valt onder de zogeheten vrije marktproducten. Hiervoor zijn geen marktordeningsregels ingesteld of maar zeer beperkte. De productie ervan is niet aan banden gelegd en de producten moeten zonder steun van de EU concurreren met producten van buiten de EU. Als er geen kopers zijn voor deze producten of als ze te weinig opbrengen, heeft de boer pech. Producten van de vrije markt zijn onder andere varkens- en pluimveevlees, eieren, bloembollen, potplanten, boomkwekerijproducten en dagverse producten als groente, fruit en snijbloemen. Ook de poot- en consumptieaardappelen behoren ertoe. Ons land behoort in de EU tot de belangrijkste leveranciers van al deze producten. Ook van aardappelen. En niet alleen van consumptieaardappelen, maar ook van pootaardappelen. In ons land worden meer dan 200 soorten pootaardappelen geteeld ( hectare). Ruim 70 procent ( ton) van de oogst gaat naar het buitenland. Daar telen akkerbouwers er consumptieaardappelen van. Voor pootgoed, een specialistische teelt, is zeer veel kennis nodig. 9

10 1. Quotering (de productie is beperkt) 2. Invoerheffing (betalen voor de invoer) 3. Exportsteun (steun bij export naar landen buiten de EU) 4. Beperking van de invoer van buiten de EU melk suiker consumptie- bloembollen snijbloemen varkensvlees aardappelen Hierboven staan vier Europese marktordeningsmaatregelen. Kruis aan voor welk product ze van toepassing zijn. Zoektip: Meer over de marktordening en over de afzonderlijke producten staat onder de kopjes Producten van de marktordening (pagina 9) en Melk en Suikerregels (pagina 11). GRAAN Het meest geteelde gewas ter wereld is graan. Het meest geteeld wordt de graansoort maïs, gevolgd door rijst en tarwe. Andere graangewassen zijn gerst, rogge en haver. Het duurt vijf tot zes maanden voordat van één graankorrel een heleboel korrels zijn te oogsten. Die graanoogsten kunnen van jaar tot jaar flink verschillen. Ieder jaar zijn er wel ergens op de wereld misoogsten door plantenziekten, insectenvraat, aanhoudende droogte of langdurige regenval. Een deel van het graan dat in de EU nodig is, komt uit bijvoorbeeld Amerika, Australië of Oekraïne, belangrijke graanexporterende landen. Als daar de oogst mislukt, gaat wereldwijd de graanprijs flink omhoog, net als de voedselprijs. In het ergste geval kan wereldwijd grote voedselschaarste en zelfs ernstige hongersnood ontstaan. De EU kan de Europese graanmarkt bijsturen via de marktordeningsregels. Afhankelijk van de hoeveelheid graan die de Europese akkerbouwers telen en de hoeveelheid die nodig is, kan ze bijvoorbeeld de uitvoer van de EU aan banden leggen. Ook de invoer van buiten de EU kan ze beperken. In Nederland wordt graan vooral geteeld als grondstof voor diervoederbedrijven en bierbrouwerijen. Het graan voor ons brood kopen de meelbedrijven in onder andere Frankrijk en Duitsland. Daar groeien graanrassen die dankzij het klimaat daar beter geschikt zijn om brood van te bakken, dan het Nederlandse graan. Zomer- of wintergraan? Graan wordt gezaaid in de herfst en in het voorjaar. Het graan dat in de herfst wordt gezaaid heet wintergraan. Het andere heet zomergraan. Wintergraan (tarwe en gerst) wordt eerder geoogst (eind juli/eerste helft augustus) dan zomergraan (augustus). Wintergraan is eerder rijp, omdat het langer heeft kunnen groeien en aren vormen. Al een paar weken nadat het graan is gezaaid, zie je allemaal groene sprietjes boven de grond komen, net grassprietjes. Dat is niet zo raar, want graan en gras zijn familie van elkaar. Wintertarwe moet per se in het najaar worden gezaaid. Meestal gebeurt dat in de eerste helft van oktober. De grond wordt daarvoor eerst bemest, geploegd en geëgd (de grote kluiten aarden worden met een eg fijngemaakt). Wintertarwe moet eerst een koudeperiode hebben gehad om te kunnen bloeien. Als deze tarwesoort pas in het voorjaar wordt gezaaid, bloeit hij niet. Zonder bloei komen er ook geen zaden, en zonder zaden ook geen graanoogst. Zomertarwe wordt tussen half februari en begin april gezaaid. Dat hangt van de weersomstandigheden af. Wintertarwe geeft de boer vaak hogere opbrengsten dan zomertarwe. Kijk in je atlas en zoek op waar in Nederland kleigrond is. Klei is de meest vruchtbare grondsoort. Kleur die gebieden op dit kaartje groen. Schrijf ook de namen op van de andere provincies met kleigrond. 10

11 MELK Als er jaar in jaar uit grote overschotten van een product ontstaan, kan de EU besluiten de productie te beperken. De EU stelt dan een productiequotum in. Dat is onder meer gedaan met de melkproductie. Elk melkveebedrijf in de EU heeft een melkquotum. Het quotum is de hoeveelheid melk die een veehouder op zijn bedrijf maximaal mag produceren. Als een boer zijn bedrijf wil uitbreiden, moet hij daarvoor eerst quotum kopen van een andere boer die ermee stopt. Melkt de boer meer dan het quotum, dan moet hij een fikse boete betalen. Nationaal melkquotum De melkquotering voorkomt dat er overschotten ( melkplassen en boterbergen ) komen, waardoor de prijs zakt en het voortbestaan van melkveebedrijven op het spel komt te staan. De melkquotering is ingevoerd in Het quotum is sindsdien enkele malen verlaagd, omdat er nog steeds overschotten waren. Daardoor is ook de Europese melkveestapel verder ingekrompen. Nu zijn er geen overschotten meer. melkveehouder kan daardoor geleidelijk zijn melkveestapel een beetje uitbreiden zonder dat hij daarvoor extra melkquotum hoeft bij te kopen. In 2015 wordt het melkquotum afgeschaft. Voor enkele landbouwproducten is in de EU een productiequotum ingesteld. Melk is er daar een van. Schrijf in je eigen woorden op wat een quotum is en waarom de EU een melkquotum heeft ingevoerd. NEDERLAND ZUIVELLAND Nederland is een belangrijk zuivelland in Europa. De Nederlandse zuivelfabrieken exporteren jaarlijks voor zo n 3,6 miljard euro aan zuivelproducten. Nederland is een van de grootste zuivelexporterende landen ter wereld. De Nederlandse melkveebedrijven (21.000) behoren tot de beste en modernste ter wereld. De 1,5 miljoen melkkoeien in ons land, leveren in totaal 11 miljard liter melk. Daarvan worden allerlei producten gemaakt. Tweederde van de zuivelproducten die in Nederland worden gemaakt, gaat naar het buitenland. Welke producten worden van melk gemaakt? Noem er tien. Tip: kijk onder andere op voor een antwoord. SUIKERREGELS De melkquotering geldt alleen voor de melk van koeien, niet voor die van schapen en geiten. Schapen en geiten geven minder melk (600 tot 800 liter per jaar) dan een koe ( liter). Hun melk wordt voornamelijk verwerkt tot kaas. De melk van koeien wordt tot tal van zuivelproducten verwerkt. De melkquota van alle Nederlandse melkveebedrijven tezamen vormen het quotum van Nederland. Elke lidstaat heeft zo een eigen nationaal melkquotum. Afschaffing van het melkquotum Om de melkquotering goed te laten werken, kan de EU allerlei aanvullende ondersteunende maatregelen nemen. Zoals het opkopen van botervoorraden bij de zuivelfabrieken. Ook kan de EU exportbedrijven een vergoeding geven voor de verkoop van zuivelproducten buiten de EU, die eigenlijk buiten de EU onverkoopbaar zijn, omdat ze te duur zijn. De EU betaalt dan het verschil tussen die hoge productieprijs en de verkoopprijs bij. In het verleden is dat ook gebeurd. Inmiddels zijn dergelijke steunmaatregelen niet meer nodig. Wereldwijd is de vraag naar zuivelproducten in de afgelopen jaren flink toegenomen. Zuiveloverschotten zijn er al vele jaren niet meer. Alle melkveehouders mogen van de EU tussen 2008 en 2015 zelfs meer melk leveren om aan de groeiende wereldvraag te kunnen voldoen. Iedere Behalve voor melk, is er ook voor suiker een productiequotum. De enige Nederlandse suikerproducent is Suiker Unie, onderdeel van Cosun. Het bedrijf mag jaarlijks niet meer dan ton suiker produceren. Om dit suikerquotum te kunnen produceren heeft elke bietenteler van de fabriek het recht gekregen om een bepaalde hoeveelheid suikerbieten te leveren. Dat leverrecht mag de teler verkopen aan een collega-teler. Moeilijk te voorspellen De suikerfabriek kan aan het begin van het groeiseizoen moeilijk inschatten hoeveel suiker er op het einde van het jaar precies gewonnen gaat worden. Suiker is van nature het reservevoedsel voor de plant. Onder gunstige groeiomstandigheden kan een bietenplant 17 procent suiker bevatten. Maar als het in de loop van het groeiseizoen te nat of te droog is, of als het te koud is, of als de bietenplanten ziek worden, kan dat ook maar 12 procent zijn. Ook als de teler door het slechte weer pas laat in het voorjaar kan zaaien, is de suikeropbrengst lager. De plant maakt dan te weinig suiker aan. Een bietenteler moet dus van tevoren goed inschatten hoeveel bietenzaad hij nodig heeft. Het zaad voor het komende groeiseizoen moet hij eind december al bestellen. 11

12 ZETMEELAARDAPPELEN Net als voor melk en suiker, is er in de EU ook voor aardappelzetmeel een marktordeningsregeling van kracht. Van het zetmeel van aardappelen worden bij het bedrijf Avebe in Groningen allerlei producten gemaakt, zoals lijm, textielversteviger en afbreekbaar plastic. Zetmeel is ook bindmiddel in soepen, sauzen en verf. Ook in frisdrank en medicijnomhulsel zit het. Streekgebonden teelt Zetmeelaardappelen worden in Nederland uitsluitend in het noordoosten van ons land geteeld. Hét gebied voor de zetmeelaardappelteelt zijn de Veenkoloniën (Groningen/Drenthe). Vroeger was de aardappelzetmeelindustrie samen met de strokartonindustrie de belangrijkste industrie in dit gebied. De aardappelzetmeelindustrie is dat nog steeds. De landbouw is in de Veenkoloniën de belangrijkste bron van werkgelegenheid. Als er geen landbouw was, zou de werkeloosheid er flink toenemen. Onder andere met financiële steun van de EU wordt geprobeerd de Veenkoloniën aantrekkelijk te maken voor andere soorten bedrijven, zodat het gebied minder afhankelijk wordt van de landbouw. De EU helpt zo ook in andere landen plattelandsgebieden met hun ontwikkeling. Bijvoorbeeld door mee te betalen aan de aanleg van goede wegen, bruggen en voorzieningen. De financiële hulp bij de plattelandsontwikkeling staat echter los van de marktordening. BOEREN MET EUROPA Hier zie je een melkveehouder en een akkerbouwer, die suikerbieten teelt. Schrijf onder het plaatje hoe de melkveehouder en de bietenteler met Europese regels te maken hebben. De melkveehouder De bietenteler Kleur op de kaart van Nederland in waar de Veenkoloniën liggen. Schrijf op wat je weet over de historie van de Veenkoloniën en over de rol van de landbouw in dat gebied. Waarom heet het gebied Veenkoloniën, denk je? Wanneer is de akkerbouw er tot ontwikkeling gekomen? Wat was daarvoor de belangrijkste bron van inkomsten? Wat weet je over de strokartonindustrie? Wanneer is de laatste strokartonfabriek verdwenen? Zoektip: kijk voor de beantwoording van de vragen ook in de schoolbibliotheek en op internet (Google op strokarton en Veenkoloniën ). EEN VRIJERE WERELDHANDEL De EU is niet de enige met regels voor de voedselproductie en met beschermingsmaatregelen voor de eigen boeren en tuinders. In vrijwel alle landen van de wereld gebeurt het. Die beschermingsmaatregelen belemmeren de wereldhandel. Vooral voor ontwikkelingslanden heeft dat vervelende gevolgen. Vaak zijn deze landen voor hun inkomsten bijna volledig afhankelijk van de uitvoer van landbouwproducten en delfstoffen (bauxiet, koper en andere metalen). De regeringen van alle landen proberen daarom gezamenlijk afspraken te maken om handelsbelemmeringen weg te nemen, zonder dat dit heel erg ten koste gaat van de eigen boeren en tuinders. Die afspraken over de internationale handel worden gemaakt via de Wereldhandelsorganisatie (de WTO ). Alle landen van de wereld praten en beslissen daarin mee. Afschaffing quotering Ten behoeve van die grotere vrijhandel heeft de EU de meest belemmerende marktordeningsregels inmiddels veranderd, waardoor de Europese boeren meer concurrentie hebben van producten van buiten de EU en voor hun inkomsten minder kunnen rekenen op steun en bescherming. Dergelijke aanpassingen gaan stapsgewijs en beslaan meerdere jaren. 12

13 Zo wordt voorkomen dat boeren er in één keer heel erg hard in inkomsten op achteruit gaan. Ook hebben boeren en de fabriek die hun producten verwerkt, zo meer tijd om zich op de nieuwe situatie voor te bereiden. Meer invoer Onder meer is de marktordening voor graan ingrijpend aangepast. Ook voor suiker is dat recent gebeurt. De EU heeft sinds 2005 de Europese suikerproductie verminderd door de opkoop van productierechten ( suikerquotum ) en door suikerfabrieken financieel te helpen die helemaal wilden stoppen. Ook is de hoeveelheid suiker verlaagd die elke fabriek in de EU mag produceren. De fabrieken die doorgaan met de suikerproductie, betalen mee aan de kosten van deze hervormingen. Na deze hervorming worden geleidelijk de invoermogelijkheden voor suikerriet uit ontwikkelingslanden (bijvoorbeeld Cuba en sommige Afrikaanse landen) verder vergroot. Die invoer is er overigens altijd al geweest, maar deze is door de EU gebonden aan een maximum hoeveelheid. Rietsuiker uit de allerarmste gebieden kreeg daarbij voorrang boven die uit andere landen. Er werd - als een vorm van gerichte ontwikkelingshulp - ook een hogere prijs voor betaald. Door de nieuwe wereldhandelsregels worden alle rietsuikerlanden nu gelijk behandeld. Geleidelijk minder eigen suiker De stapsgewijze hervorming van de suikermarkt voorkomt dat door de plotselinge invoer van grote hoeveelheden rietsuiker een flink suikeroverschot in de EU kan ontstaan. Daardoor zouden suikerfabrieken failliet gaan en alle Europese bietentelers noodgedwongen moeten stoppen met de teelt. De EU is in dat geval volledig aangewezen op de onzekere aanvoer van suiker uit andere delen van de wereld. Door de groeiende uitvoer van rietsuiker naar de EU krijgen ontwikkelingslanden betere mogelijkheden hun economie verder te ontwikkelen. Ook de marktordening voor melk wordt aangepast. In 2015 wordt de melkquotering afgeschaft. Lees de tekst nog eens door. Welke gevolgen heeft de stapsgewijze hervorming van de Europese suikermarktordening voor de Nederlandse bietenteler, denk je? Wat betekent het voor de teler van rietsuiker in een ontwikkelingsland? Vind je het goed hoe de EU de hervorming van de suikermarkt aanpakt? Waarom vind je dat? WERELDSUIKER Suiker wordt gewonnen uit suikerriet en uit de suikerbiet. Een suikerbiet heeft een dikke wortel, waarin de plant haar reservevoedsel (de suiker) bewaart. De wortel groeit in de zomer onder de bietenplant. De bladeren maken dan van lucht, water en zonlicht heel veel zoete stof. Ook suikerriet maakt de zoetstof aan. Suikerriet is één van de grootste grassen ter wereld. Het kan zo hoog als een huis worden. De plant slaat de suiker op in de stengel. Die kan wel vijf centimeter dik worden. Suikerriet groeit alleen in tropische landen. Kijk goed naar deze wereldkaart. Schrijf de namen op van tropische landen waar suikerriet wordt geteeld. Wat valt je op? In welk gebied worden de meeste suikerbieten geteeld? En in welke drie continenten het meeste suikerriet? 13

14 Uit Europa: gezond, lekker, veilig en beschermd Voedsel moet niet alleen lekker smaken en er smaakvol uitzien, het moet ook gezond en veilig zijn. Het mag geen schadelijke stoffen bevatten waar je ziek van kunt worden. Het mag ook niet bedorven zijn. En als je gevoelig ( allergisch ) bent voor iets dan moet je op de verpakking kunnen zien of zo n stof erin zit. Voor al dit soort zaken hebben de Europese landen gezamenlijk afspraken gemaakt. De regels gelden voor voedsel uit de EU-landen, maar ook voor voedsel dat in de EU wordt ingevoerd. De Europese regels hebben betrekking op de wijze waarop het voedsel wordt geteeld, in fabrieken wordt verwerkt, wordt verpakt en wordt verkocht in de winkel. Op elk verpakt product moet staan, waar het is gemaakt, wat erin zit en tot wanneer het verkocht mag worden. Bij vers gebakken brood van de bakker staat overigens op het etiket niet tot hoe lang het houdbaar is, maar wanneer het in de winkel is gelegd. Producten die over de houdbaarheidsdatum zijn mogen niet meer verkocht worden. Meestal worden ze dan verwerkt tot diervoeder, want er is verder niets mis mee. Op de naleving van de verkoopregels wordt toegezien door controleurs van de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA). HET STAAT OP HET ETIKET Bekijk een voorverpakt brood uit de supermarkt, een doosje met eieren, een pak melk, voorverpakte vleeswaren, gesneden groenten in een zak en een blikje frisdrank. Kijk goed naar het etiket. Schrijf op wat erin zit en hoe lang het houdbaar is. Staan er nog extra waarschuwingen op het etiket voor mensen met een allergie? Wat staat er nog meer op het etiket? Op voorverpakt voedsel staan vaak ook zogenoemde E-nummers. Elk E-nummer verwijst naar een stof die aan het voedingsmiddel is toegevoegd. Soms heeft de fabrikant een stof toegevoegd die de smaak versterkt (een veel gebruikte is E621) of die het product beter houdbaar maakt. Ook worden soms kleur- en geurstoffen toegevoegd. Kijk nog eens goed naar het blikje frisdrank. Welke E-nummers staan daarop? Kijk ook naar de andere producten. Welke stoffen verbergen zich achter de nummers? Schrijf ze op. Op enummers.htm staat een overzicht van alle E-nummers. Je vindt daar ook waar de stof vandaan komt en waar hij voor dient. Welke groepen E-nummers zijn er? GEZONDE NEDERLANDSE GROENTEN Met het oog op de gezondheid zijn er ook Europese regels voor het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Zo wordt gecontroleerd op de eventuele aanwezigheid van restanten gewasbeschermingsmiddel op voedsel. Uit internationaal onderzoek hiernaar komen Nederlandse producten steevast als veiligste uit de bus. Dat komt doordat de Nederlandse boeren en tuinders zorgvuldig werken, maar ook doordat ze middelen toepassen die snel afbreken. Ook passen ze biologische bestrijding toe. In plaats van gewasbeschermingsmiddelen gebruiken ze dan de natuurlijke vijanden van plaaginsecten en beestjes, die plantenziekten overbrengen. Vooral groentetelers met een kas passen deze methode veel toe. Ook in de sierteelt in kassen gebeurt het steeds meer. Fruittelers maken er ook gebruik van. Zij hebben in hun boomgaard onder andere valkenkasten. De valken jagen op muizen en vogels die het op het fruit hebben voorzien. Hier zie je verschillende soorten groenten. Sommige groeien in de kas, andere groeien op de akker. Zet achter elke groente kas of akker. Let op: één groente wordt in Nederland zowel buiten als binnen geteeld. bloemkool komkommer paprika prei peen sla spruitjes tomaat SCHOOLFRUIT Eten doe je niet alleen omdat het lekker is, maar ook omdat het nodig is. In voedsel zitten nuttige stoffen die je lichaam nodig heeft om te kunnen groeien, te bewegen en gezond te blijven. Die gezonde stoffen zitten onder andere in groente en fruit. De EU wil bevorderen dat kinderen gezonder gaan eten. Als je gezond eet, verklein je de kans op ziek worden. Liever groente en fruit dus in de schoolpauze in plaats van snoep! De EU stelt daarom geld beschikbaar om aan kinderen tussen 6 en 10 jaar op school gratis groente en fruit uit te delen. Gezond leven begint bij gezond eten. Tip: Als je op je computer lekker wilt dollen met groente en fruit moet je naar Welk fruit eet jij op school? Wat vind je het lekkerste? Weet je ook uit welk land het komt? Welke groente zou jij graag op school willen eten? Waarom? 14

15 VOEDSELVEILIGHEID De veiligheid van voedsel luistert heel nauw. Ziek worden van voedsel wil niemand. De oorzaak zit meestal in een klein hoekje. Soms is het een kwestie van geen goede hygiëne. Als de producent niet zorgvuldig werkt, kan voedsel schimmels en bacteriën bevatten waardoor je ziek wordt. Maar ook kan het gebeuren dat er bij de bereiding thuis niet hygiënisch gewerkt wordt. Een heel bekend voorbeeld is de salmonellabesmetting. Salmonellabestrijding Salmonella is een bacterie. Van enkele soorten kun je flink ziek worden als je besmet voedsel eet. Zo n besmetting ontstaat bijvoorbeeld doordat iemand bij de bereiding in de keuken met hetzelfde mes én rauw vlees én groenten heeft gesneden of met de handen aan het rauwe en het gewone vlees heeft gezeten. Ook als je een rauw ei eet, kun je een salmonellabesmetting oplopen. Maar als je het vlees en de eieren kookt of bakt, is er niets aan de hand. De salmonellabacteriën gaan dan dood. Om de verspreiding van salmonella via vlees en eieren te voorkomen hebben pluimveehouders en slachterijen allerlei voorzorgsmaatregelen genomen. Dat gaat zo ver dat de stal regelmatig ontsmet wordt en dat zelfs het voer dat de kippen krijgen salmonellavrij is. Europese voedingsmiddelenverordening Behalve hygiënisch, moet het voedsel dat je in de winkel koopt ook veilig zijn. In een pot appelmoes of een fles frisdrank mag geen glasscherf zitten. Alle bedrijven in de EU zijn daarom verplicht voorzorgsmaatregelen te nemen om te voorkomen dat zoiets kan gebeuren. Als er desondanks toch iets mis is met een product in de winkel, worden van diezelfde fabrikant al die producten uit alle winkels teruggehaald. Ook kunnen kopers dat product terugbrengen naar de winkel. Ze krijgen dan hun geld terug. De basisregels voor het achterhalen van de herkomst van een product en de meldplicht als er iets mis mee is, zijn vastgelegd in de zogeheten Food Law (de Europese voedingsmiddelenverordening). De wet geldt voor alle bedrijven van boer tot bord die zich bezig houden met de productie, verwerking en handel in voedingsmiddelen. De Food Law is vanaf 2002 in fases in alle schakels van de voedselketen van kracht geworden. De meldplicht is ingegaan in Met de invoering is er een einde gekomen aan de versnipperde wetgeving die de lidstaten tot dan hadden over dit onderwerp. Dierziekte Zoals gebrekkige hygiëne en glas een risico zijn voor de gezondheid van mensen, zo kan ook vlees van zieke dieren dat zijn. Als er een besmettelijke dierziekte uitbreekt, kan die via het vlees of de eieren verder verspreid worden. Sommige besmettelijke dierziekten kunnen ook voor mensen besmettelijk zijn. Tuberculose bijvoorbeeld, dat is een longziekte die bij mens en dier voorkomt. Om verspreiding van besmettelijke dierziekten te voorkomen, worden uit voorzorg het vlees, de melk en de eieren van de (mogelijk) besmette dieren vernietigd, zodat ze niet in de voedselketen terechtkomen. Gekke koeien Een beruchte dierziekte is BSE. De ziekte nestelt zich in het zenuwstelsel van de koe en tast de hersenen van het dier aan. De koe kan daaraan overlijden. Mensen die besmet vlees eten, lopen een extra kans de ziekte van Creutzfeldt- Jakob te krijgen. BSE wordt overgebracht door stofjes, die prionen worden genoemd. De ziekte is in 1984 voor het eerst ontdekt. De ziekte is in Groot-Brittannië ontstaan door een onzorgvuldige productie van diermeel. Diermeel wordt gemaakt van botten en vleesresten van geslachte dieren. Er zitten veel waardevolle voedings-stoffen in voor dieren. De EU heeft als bescherming van de gezondheid van de burgers van de EU maatregelen genomen om de verspreiding van BSE te voorkomen. Op een bedrijf waar een besmette koe wordt aangetroffen, worden ook alle andere koeien gedood. Vlees van BSE-koeien mag niet worden verkocht. Uit voorzorg mogen van geslachte dieren risico-organen en het ruggenmerg niet worden verwerkt in vleesproducten. Ook heeft de EU het gebruik van diermeel als diervoeder verboden. BSE is inmiddels geen grote bedreiging meer voor de volksgezondheid. OPSPORING VERZOCHT Elke kalf krijgt, zodra het wordt geboren, in elk oor een gele flap met een streepjescode en een uniek nummer. Dit nummer staat ook in een centrale computer. Daarin staat onder andere wie de eigenaar is van het dier en wanneer het is geboren. Als het wordt verkocht, worden de naam en het adres van de nieuwe eigenaar in de computer erbij geschreven. Zo is precies na te gaan op welk bedrijf het dier is geweest. Mocht er op de slachterij geconstateerd worden dat er met het vlees iets aan de hand is, dan is zo gemakkelijk na te gaan, wat daarvan de oorzaak is en kunnen maatregelen worden genomen. Voer en medicijnen De kalverhouder houdt onder meer bij welk voer zijn dieren hebben gehad en wanneer welke medicijnen. Van elk kalf is zo na te gaan, wat er met het dier is gebeurd. Van het stukje vlees in het schap kun je zo helemaal het spoor terug volgen tot aan de boerderij waar het dier is geboren. Elk land van de EU heeft zo n registratiesysteem van dieren. Kippen Ook voor varkens, schapen, geiten en kippen is er zo n registratie. Van een ei in de supermarkt bijvoorbeeld is precies te achterhalen van welke boerderij en uit welke stal het afkomstig is. Ook kun je aan de eicode zien hoe de dieren 15

16 gehuisvest zijn. Anders dan bij koeien en varkens, hebben kippen geen individueel nummer, maar een groepsnummer. Een kip kun je geen oormerk indoen. Een pluimveehouder koopt zijn dieren (legkippen of vleespluimvee) bovendien als groep. Hij verkoopt ze ook als groep. Euro-eitjes Elk ei heeft een nummercode. Ook het land van herkomst staat erop. Hier zie je afkortingen van EU-landen. Weet jij welke afkorting bij welk land hoort? Verbind ze met een lijntje. Verenigd Koninkrijk, Slowakije, Portugal, CZ CY PT UK ES EE SK Tsjechië, Cyprus, Spanje, Estland Tip: Kom je er niet uit, kijk op Zet de woorden op de juiste plaats in de puzzel. Pas op. Niet alle diervoedergrondstoffen passen in de puzzel. VEILIG VOER, VEILIG VOEDSEL In diervoeder worden niet alleen granen, soja (een peulvrucht) en tapioca (meel van de cassavewortel) verwerkt, maar ook waardevolle restproducten uit de voedingsmiddelenindustrie. Die grondstoffen komen deels ook van buiten de EU. De Nederlandse mengvoerindustrie gebruikt ze om er smakelijke diervoeders van te maken. Op de kwaliteit van die grondstoffen wordt streng toegezien door de diervoederbedrijven om te voorkomen dat er ongewenste stoffen in het diervoeder komen. Alleen bedrijven die werken volgens dezelfde kwaliteitsregels als de Nederlandse diervoederbedrijven zelf mogen grondstoffen leveren. Dat wordt gecontroleerd. Waarschuwingssysteem De diervoederbedrijven hebben bovendien een onderling waarschuwingssysteem. Zodra in een partij grondstoffen een verdacht stofje wordt gevonden, worden direct alle andere diervoederbedrijven gewaarschuwd, zodat ook die direct maatregelen kunnen nemen. Ook wordt de Nederlandse Voedsel- en WarenAutoriteit (VWA) gewaarschuwd. Die licht ook de EFSA, de European Food Safety Authority (EFSA), in. Dat is een onafhankelijk wetenschappelijk adviesorgaan dat de Europese Commissie adviseert over de risico s voor de voedselveiligheid. Puzzelen met diervoedergrondstoffen Hiernaast staan allerlei grondstoffen die in diervoeder verwerkt worden. Weet je ook wat voor diervoedergrondstof het is en waar het van afkomstig is? Zet het erachter. Diervoedergrondstof melasse vinasse sojaschroot wei lijnzaad maïsgluten palmpitschilfers graan muesli aardappelschillen zonnebloempitten kokosschroot vismeel koekjes bierbostel citruspulp bietenpulp tapioca Afkomstig van Tip: Kijk op onder het kopje Voor kinderen; de Voerhoek. Daar staat een Diervoeder ABC. 16

17 BIOLOGISCH MET EEN EU-LOGO Biologische boeren en tuinders gebruiken geen chemische gewasbeschermingsmiddelen en geen kunstmest. De dieren op een biologische boerderij kunnen buiten rondscharrelen en ze krijgen biologisch voer. In Nederland kun je biologische producten herkennen aan het EKO-keurmerk. Maar met biologische producten uit andere landen is dat lang niet altijd het geval, omdat die vaak andere keurmerken en logo s hebben. Ook verschillen de regels voor de biologische teelt soms per land. De EU heeft daarom regels gemaakt waaraan alle biologische producten minimaal moeten voldoen. Vanaf 2009 is er één Europees logo voor alle biologische producten uit alle lidstaten. Voor alle inwoners van de EU zijn de biologische producten dan gemakkelijker als biologisch herkenbaar. Op organic/index_nl.htm staat de Europese verordening over het nieuwe logo. Wat wordt in deze verordening gezegd over het gebruik van het logo? Mogen er ook andere logo s op de verpakking? Wanneer mag het logo op de verpakking? VERBODEN PLANTEN EN PRODUCTEN Voor sommige producten van buiten de EU geldt een absoluut invoerverbod. Ze mogen onder geen enkele voorwaarde de EU in. Zo n invoerverbod geldt voor de zogeheten GGOgewassen, die door de EU nog niet zijn toegelaten voor verwerking in voedingsmiddelen en diervoeders. Ook mogen restproducten van deze planten hier niet in diervoeder worden verwerkt, ook al zijn ze in landen buiten de EU wel toegelaten. Vruchten van de veredeling GGO -planten zijn ontwikkeld met de modernste veredelingstechnieken. Boeren en tuinders willen op hun bedrijf graag planten met de allerbeste eigenschappen. Plantenveredelaars ontwikkelen daarom steeds nieuwe rassen met betere erfelijke eigenschappen dan alle reeds bestaande rassen. Dat kan zijn een plant die meer opbrengst geeft, maar ook een plant die ongevoelig is voor een ziekte of een plaag. De plantenveredelaar doet dat door met het stuifmeel van een plant met een nuttige eigenschap een plant te bevruchten die deze eigenschap nog niet heeft. Trucje Bij GGO -planten wordt een andere veredelingsmethode toegepast. Daarbij wordt het stukje erfelijk materiaal uit die plant geknipt en met een trucje ingebouwd in een andere plant. Er komt dus geen bevruchting meer aan te pas. GGO is dan ook de afkorting van Genetisch Gemodificeerd Organisme. Genetisch is een ander woord voor erfelijk. Gemodificeerd betekent aangepast en een organisme is een ander woord voor een levend wezen. Dat kan een plant zijn, maar ook een dier, een bacterie of een schimmel. In plaats van GGO wordt soms ook de Engelse afkorting GMO gebruikt ( Genetically Modified Organism ). Ook wordt de term GG-gewassen gebruikt. Bijzondere eigenschappen Met behulp van genetische modificatie is het mogelijk een plant eigenschappen te geven die ze van nature niet heeft, bijvoorbeeld ongevoeligheid voor een bepaald onkruidbestrijdingsmiddel. De boer kan dan beter het hardnekkig onkruid bestrijden tussen die planten zonder dat deze ook doodgaan. Maar ook is het met deze veredelingstechniek bijvoorbeeld mogelijk planten ongevoelig te maken voor een plantenziekte, waardoor geen chemische gewasbescherming meer hoeft te worden toegepast. Maïs en soja Genetisch gemodificeerde gewassen mogen in de EU niet zo maar worden geteeld en verkocht. De EU moet daarvoor toestemming geven. Ook voor de invoer van dergelijke gewassen van buiten de EU is toestemming van de EU nodig. Die wordt pas gegeven als onderzoek heeft aangetoond dat zo n ras geen enkel risico is voor de gezondheid van mens, dier en milieu. Internationaal zijn er afspraken gemaakt dat eerste de veiligheid van een nieuw GGO-gewas wordt onderzocht alvorens het wordt toegelaten. Vooral in Amerika, Brazilië en Argentinië worden veel GGO-gewassen geteeld, vooral maïs en soja. Maar ook bijvoorbeeld in Canada, India en China groeien veel GGO-planten. Op het etiket In de EU-wetgeving is vastgelegd dat op alle voedingsmiddelen (bijvoorbeeld bloem, plantaardige olie en glucosestroop) en diervoeders op het etiket moet staan als het is gemaakt met of bestaat uit genetisch gemodificeerde organismen. Dierlijke producten vallen er niet onder. Dierlijke producten, zoals melk, eieren en vlees, worden niet gemaakt van GGO-gewassen. Daarom hoeft dat ook niet op het etiket. Maak een Vele-wensen-vrucht Beschrijf hoe jouw ideale vrucht eruit moet zien (lekker, zoet, sappig, lang houdbaar, andere vorm zodat hij beter in je rugzak past, een andere kleur misschien of minder pitjes). Wat denk je, zou jouw ideale vrucht ook de ideale vrucht van de fruitteler zijn? Of heeft zijn vrucht (ook) andere ideale eigenschappen? Welke? Hou er rekening mee dat hij de vruchten moet kweken. Dat hij afhankelijk is van het klimaat (regen, hagel, wind en weinig zon), dat hij ze moet beschermen tegen insecten en vogels en ze ook goed en snel moet plukken en ze langere tijd moet kunnen bewaren. 17

18 BESCHERMD DOOR EUROPA Sommige landbouwproducten genieten extra Europese bescherming. De Opperdoezer Ronde bijvoorbeeld. Deze aardappelsoort mag alleen worden geteeld rondom het plaatsje Opperdoes. Zoek in je atlas of op internet maar eens op waar het ligt. De Opperdoezer Ronde is een begrip. Het heeft een erkenning als Europees streekproduct en mag daarom alleen maar daar worden geteeld. De beschermde status van de Opperdoezer Ronde kun je ook zien aan het Europese logo Beschermde Geografische Aanduiding op de verpakking. Ook de Westlandse Druif heeft deze erkenning. Zo zijn er in de EU ook andere producten die Europese bescherming hebben door de wijze waarop ze gemaakt worden en door hun bijzondere smaak. Doel van die bescherming is te voorkomen dat iedereen zo n product gaat namaken. Er zijn inmiddels 740 producten met zo n Europese bescherming. Deze producten mogen het logo voeren van Beschermde Oorsprongsbenaming. Dat logo wordt verleend aan producten waarvan de productie, verwerking en bereiding in een streek volledig plaatsvinden volgens een bijzondere, gecontroleerde methode. Zo zijn er ook beschermde producten, die niet helemaal uit een gebied afkomstig zijn of in een gebied gemaakt. Europees logo voor een bijzonder product dat volledig is gemaakt in een bepaalde streek en volgens een specifiek, beschermd recept. Dit product is volgens een specifiek recept in een bepaalde streek gemaakt, maar niet helemaal. De grondstof kan van elders komen of een deel van de bewerking is buiten de streek gedaan. Dit product is op een bijzondere, ambachtelijke wijze en/of volgens een bijzonder recept gemaakt en mag niet zo maar nagemaakt worden. KAAS In ons land hebben de kaassoorten Noord-Hollandse Gouda, Noord-Hollandse Edammer, Boeren-Leidse met sleutels en de Kanterkazen (komijnekaas en nagelkaas) een beschermde Europese status. De naam Kanter verwijst naar de kantige vorm. De kaas heeft scherpere kanten dan de gewone kaas. Kanterkazen komen uit Friesland en het Westerkwartier. De Boeren-Leidse onderscheidt zich van andere kazen door zijn bijzondere smaak. Slechts enkele melkveebedrijven in Leiden en directe omgeving mogen hem maken. Dat er zo veel Nederlandse kazen Europese bescherming genieten is niet zo verwonderlijk. Nederland is in de EU beroemd om zijn kazen. Duitsers noemen Nederlanders daarom ook wel kaaskoppen. Duitsers zijn gek op onze kazen. Naar Duitsland gaat dan ook de meeste Nederlandse kaas. Een heel bekend buitenlands beschermd product is de Parmaham. Die mag alleen in de Italiaanse plaats Parma gemaakt worden. Het vlees is overigens vaak afkomstig van varkens uit Nederland. Kaaskundige Kaas is te koop in heel veel soorten. Kijk maar eens in de winkel. Hoeveel soorten kaas ken jij? Schrijf ze allemaal op. Weet je ook welke van die kazen uit een ander Europees land komt? Uit welk land? 18

19 Vanwege het milieu De EU-landen hebben in 1987 van milieubescherming een politiek hoofdonderwerp van de Europese Unie gemaakt. Sindsdien zijn er allerlei gezamenlijke milieuregels gemaakt. Die regels hebben tot doel het milieu en de natuur (en dus de gezondheid van mens en dier) te beschermen en verspilling van grondstoffen te voorkomen. Zo zijn er afspraken gemaakt over de bescherming van de kwaliteit van het oppervlakte- en drinkwater, over het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en mest en over de toepassing van duurzame energie. De verplichte bijmenging van biobrandstof in benzine is een van de afspraken. Biobrandstof wordt gemaakt van akkerbouwgewassen, maar het kan ook gemaakt worden uit dierlijk vetten of plantenresten. De Europese milieuregels zijn maatgevend voor elke lidstaat, maar een land mag strengere regels instellen als dat nodig is voor het milieu. Elk land is verplicht zich aan de Europese milieuregels te houden. Vaak moet daartoe de wetgeving in een land worden aangepast. Voldoet een land niet aan de Europese milieuregels, dan kan de EU boetes opleggen en aanvullende maatregelen eisen. Een land mag alleen van de Europese regels afwijken met toestemming van de Europese Commissie (het dagelijks bestuur van de EU). Als daarvoor goede redenen zijn, krijgt een land tijdelijk een ontheffing en mag het afwijken van de Europese regels. Lees de tekst nog eens door. Vind je het goed dat de EU regels voor het milieu maakt? Waarom vind je dat? BIOLOGISCHE BESTRIJDING Planten worden bedreigd door ziekten en plagen. Boeren en tuinders nemen daarom maatregelen om te voorkomen dat ze worden aangetast en de oogst mislukt. Zij doen dat onder andere met behulp van chemische gewasbeschermingsmiddelen. Ook over het gebruik van deze middelen zijn in de EU afspraken gemaakt. Ziekten en plagen die een plant kunnen belagen zijn onder andere: vogels, muizen, luizen, rupsen, slakken, schimmels, bacteriën, virussen, kevers, insecten en bodemdiertjes, zoals aaltjes en emelten, die de wortels en plantenstengels aanvreten. Maar ook onkruid is een bedreiging van de oogst. Akkerbouwers telen elk jaar een ander gewas op een akker NATIONAAL MILIEUBELEIDSPLAN De maatregelen die ons land moet nemen om aan de milieudoelstellingen te kunnen voldoen, zijn door de regering vastgelegd in Nationale Milieubeleidsplannen. Het huidige Milieubeleidsplan loopt van 2001 tot Om maatregelen uit dit plan door te kunnen voeren moet soms de wetgeving worden aangepast. Boeren en tuinders hebben daarnaast vrijwillig afspraken gemaakt met de overheid (een convenant ) over maatregelen om schoner te produceren. Die afspraken hebben betrekking op het gebruik van energie, gewasbeschermingsmiddelen, (kunst)mest en het hergebruik van bedrijfsafval. In 1989, vooruitlopend op het eerste Nationaal Milieubeleidsplan van de overheid in datzelfde jaar, is door de land- en tuinbouw voor alle sectoren een Integraal Milieuactieplan gemaakt. De afspraken over het terugdringen van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen zijn vastgelegd in een Meerjarenafspraak Gewasbescherming. Afgesproken was dat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in 2000 nog maar de helft zou zijn van het gebruik in de periode Die doelstelling is gehaald. De glastuinbouw heeft daarnaast afzonderlijk een convenant afgesloten over het efficiëntere gebruik van energie en het beperken van het broeikasgas CO 2. Het convenant liep tot Het heeft een vervolg gekregen in een nieuw convenant met nieuwe, zwaardere milieudoelstellingen voor In dit nieuwe convenant is ook het gebruik van duurzame energie opgenomen. Bloembollentelers zetten tijdelijk hun land onder water Sommige soorten onkruid worden weg geschoffeld met een machine 19

20 Alternatieve bestrijdingsmethoden Om minder chemische gewasbescherming te hoeven gebruiken, passen boeren en tuinders allerlei andere beschermingsen bestrijdingsmethoden en -technieken toe. Akkerbouwers telen elk jaar een ander gewas op een akker. Zo voorkomen ze het ontstaan van ziekten en plagen. Bloembollentelers zetten na de oogst hun land tijdelijk onder water, zodat daar geen onkruid kan groeien, waarop belagers van bloembollen zich vermeerderen. Ook beperken boeren en tuinders het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen door het onkruid weg te schoffelen. ten zijn, ziet de tuinder onder andere op de gele kleefplaatjes die hij in zijn kas heeft opgehangen. De Nederlandse tuinders lopen met de biologische bestrijding voorop in de wereld. In de groenteteelt onder glas is biologische bestrijding algemeen. Ook telers van rozen, chrysanten en gerbera s maken er meer en meer gebruik van. Mede dankzij de biologische bestrijding zijn groenten uit Nederlandse kassen de veiligste van Europa. Ook fruittelers passen deze bestrijdingsmethode toe. Fruittelers hebben een valkenkast in hun boomgaard. De valken jagen op muizen en vogels die het op de oogst hebben voorzien. In de boomgaard hangen ook sekselokvallen. Daarin zit een geurstof die mannelijke insecten lokt. Die kunnen zich dan niet voortplanten. De biologische bestrijdingsmethodes worden door gewone en EKO - boeren en -tuinders toegepast. EKOboeren en tuinders gebruiken geen chemische gewasbeschermingsmiddelen en geen kunstmest. De andere boeren en tuinders doen dat wel. Lees de tekst nog eens door. Noem vijf manieren waarop boeren hun planten en de oogst beschermen. DE VRIENDEN VAN DE TUINDER In de natuur is het eten of gegeten worden. Niet alle biologische bestrijders die in de kas ingezet worden, schakelen hun prooi uit door hem direct op te eten. Roofmijten bijvoorbeeld eten niet alleen de spintmijt, maar ook haar eitjes. Of neem de sluipwesp. Die legt een eitje in de pop van de witte vlieg. De larve van de wesp leeft van de inhoud van de pop. Zo komt er uit deze pop geen witte vlieg meer, maar een wesp. Hier zie je verschillende natuurhulpjes van de tuinder. Wat weet je nog meer van deze dieren? Wat eten ze? Hoe doen ze dat? Hoe planten ze zich voort? Waar leven ze? Tip: Kijk in de bibliotheek of op internet voor een antwoord. timalia torenvalk De natuur helpt mee Een veel beproefde beschermingsmethode is de inzet van natuurlijke vijanden van de oogstbelagers. Biologische bestrijding wordt dit genoemd. Deze methode wordt vooral in de glastuinbouw op grote schaal toegepast. Zodra een teler in zijn kas schadelijke insecten (luizen, spint, trips, wantsen, wittevlieg, mineervlieg) ontdekt, haalt hij roofinsecten (roofmijt, roofwants, sluipwesp) in zijn kas. Die koopt hij bij een gespecialiseerd bedrijf. Of er veel schadelijke insecgekko roofmijt sluipwesp roofwants lieveheersbeestje 20

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf De markt voor de varkenshouderij in Nederland Structuur In Nederland worden op ongeveer 1. bedrijven varkens gehouden. Het aantal bedrijven met varkens is de afgelopen jaren duidelijk afgenomen (figuur

Nadere informatie

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES DE BOSATLAS VAN HET VOEDSEL VRAGENSET ANTWOORDMODEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES I. Voeding en welvaart 1. De Human Development Index (HDI) geeft aan hoe welvarend een land is. Vergelijk de HDI met de andere

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

Waar groeit mijn eten? handleiding

Waar groeit mijn eten? handleiding Waar groeit mijn eten? handleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Waar groeit mijn eten? handleiding Ontwikkeld in opdracht van Vereniging Boerenstadswens Redactie/layout: Hans Wilschut, Marijntje van

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Meie Kiel, Jacques van der Pijl, Maril Rijks THEMA 4 thema 4 les 1 Volop

Nadere informatie

Groenten onder glas 1. Op het land 2. Blad 1. Verbouwen (van groente) Iets laten groeien. Insect Een klein diertje met zes poten.

Groenten onder glas 1. Op het land 2. Blad 1. Verbouwen (van groente) Iets laten groeien. Insect Een klein diertje met zes poten. 5 Lastige woorden Blad Groenten onder glas Verbouwen (van groente) Iets laten groeien. Insect Een klein diertje met zes poten. Ziektekiem Een bacterie of virus waar je ziek van kunt worden. Stapelbed Bedden

Nadere informatie

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE?

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? SPREEKBEURT OF WERKSTUK WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over genetische modificatie. De informatie is ingedeeld in stappen. Dit zijn de verschillende

Nadere informatie

Waar groeit mijn eten? handleiding opwarmles

Waar groeit mijn eten? handleiding opwarmles Waar groeit mijn eten? handleiding opwarmles Uitgave: Amsterdams NME Centrum Waar groeit mijn eten? handleiding, opwarmles Ontwikkeld in opdracht van Vereniging Boerenstadswens www.boerenstadswens.nl Redactie/layout:

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

pdf05 GEMEENSCHAPPELIJK LANDBOUWBELEID in de EU

pdf05 GEMEENSCHAPPELIJK LANDBOUWBELEID in de EU pdf05 GEMEENSCHAPPELIJK LANDBOUWBELEID in de EU MARKT- en PRIJSBELEID Het gemeenschappelijk landbouwbeleid beoogt o.a. de agrarische bevolking een redelijk inkomen te verschaffen en de consumenten te verzekeren

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be)

Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be) Landbouw in Oekraïne 12/05/2011 Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be) Oekraïne is groter dan elk land van de EU. De goede ligging van het land, gecombineerd met de vruchtbare bodems, geeft

Nadere informatie

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 DEEL 3.4 DE EURO Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 3.4. DE EURO DOEL - De leerlingen/cursisten ontdekken de voordelen van het gebruik van de eenheidsmunt: wisselen van geld is niet meer nodig, je spaart

Nadere informatie

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU?

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen gaan in tweetallen aan de slag en krijgen een werkblad. Welk land hoort bij de omschrijving? Elke lidstaat van

Nadere informatie

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS kok boer vader ondernemer IK BEN VADER, KOK, BOER EN ONDERNEMER. Het verhaal dat ik vandaag ga vertellen: Ik ben, kok, boer en ondernemer. JEUGD KEUZES, KEUZES, KEUZES. ACHTERGROND:

Nadere informatie

Circuitles. Thema: de biologische melkveehouderij Doelgroep: middenbouw Lesduur: maximaal een dagdeel Voorbereidingstijd: 1/2 uur

Circuitles. Thema: de biologische melkveehouderij Doelgroep: middenbouw Lesduur: maximaal een dagdeel Voorbereidingstijd: 1/2 uur ZO ZIT DAT! Handleiding voor de docent Het uitgangspunt van de biologische land- en tuinbouw is de zorg voor de gezondheid en het welzijn van dieren en de zorg voor de gewassen, de bodem en de leefomgeving.

Nadere informatie

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u?

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u? Wie beslist wat? Korte omschrijving werkvorm: De werkvorm Wie-Beslist-Wat is een variant op het spel Ren je rot. De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Inhoud Inhoud... 2 1. De Melkveehouderij in onze streek... 3 1.1 Onze streek... 3 1.2 Wat is veen?... 3 1.3 Boeren vanaf het begin... 3 1.4 Koeien melken...

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

De scholen regelen zelf het vervoer naar de locatie.

De scholen regelen zelf het vervoer naar de locatie. l Veel kinderen eten slecht, weten niet waar hun eten vandaan komt en hebben zo verhoogde kans op Obesitas. Met dit project gaan we met de kinderen naar de plek waar het eten vandaan komt. Groenten- en

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

Alleen C: Van voedsel met veel calorieën, zoals frites en chocolade, krijg je veel energie.

Alleen C: Van voedsel met veel calorieën, zoals frites en chocolade, krijg je veel energie. Project Voeding ABC Week 1ABC: Ons voedsel Info: Waarom eten en drinken we? Je lijf heeft eten en drinken nodig; eet en drink je niet, dan ga je dood. Eetgewoontes verschillen per land. In India eten mensen

Nadere informatie

Werkblad. Eten: vroeger en nu. Materiaal. Hoe gaan we te werk? Leestekst. 5 de leerjaar. Schrijf- en tekengerief

Werkblad. Eten: vroeger en nu. Materiaal. Hoe gaan we te werk? Leestekst. 5 de leerjaar. Schrijf- en tekengerief Materiaal Schrijf- en tekengerief Hoe gaan we te werk? Opdracht 1 Hieronder vind je een fragment uit De tafel van arm en rijk (bron: http://www.20eeuwennederland.nl/, thema Eten en drinken ). Lees aandachtig

Nadere informatie

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE 1 e GRAAD 1 LESUUR FICHES VOOR DE LEERLINGEN FICHE 1 - A WORTELEN Biowortelen van een bioboer die kiest voor natuur en milieu. Bio kiest voor natuur en milieu! De biowortelboer(in)

Nadere informatie

Doelen. Begin van het spel. Handleiding EU-spel

Doelen. Begin van het spel. Handleiding EU-spel Het EU-spel is gemaakt in opdracht van de Europese Unie. Leerlingen uit groep 7 en 8 beantwoorden vragen en lezen weetjes over de 28 landen van de EU. Zo testen en vergroten de leerlingen hun kennis over

Nadere informatie

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan?

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan? Waar komt ons eten vandaan? Inleiding Via de lessen van Boerderijeducatie Gooi en Vechtstreek worden leerlingen uitgenodigd kennis te maken met een boerderij in de Gooi en Vechtstreek. Er zijn totaal 15

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

DE BRIEVEN BRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE TIJDSLIJN

DE BRIEVEN BRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE TIJDSLIJN DE BRIEVEN BRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE TIJDSLIJN INTRO VOOR DE LEERKRACHT Deze tijdslijn illustreert het verhaal van de Europese Unie. U kunt de tijdslijn in verschillende stukken afdrukken

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

de andijvie A is een soort groente met grote groene bladeren.

de andijvie A is een soort groente met grote groene bladeren. Woordenlijst bij hoofdstuk 6 de aardappel Wat eten we vanavond, rijst of a? alcoholvrij zonder alcohol Graag een a bier. Ik moet nog auto rijden. de andijvie A is een soort groente met grote groene bladeren.

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

Naam: Werken voor geld

Naam: Werken voor geld Naam: Werken voor geld Dat niet alle Nederlanders koeien melken en kaas maken voor hun werk wist je waarschijnlijk al. Maar wat doen Nederlanders nog meer en wat maakt Nederland zo bijzonder om in te werken?

Nadere informatie

De aardappel: van het veld tot op je bord

De aardappel: van het veld tot op je bord Lesinfo De aardappel: van het veld tot op je bord 1.1. Doelstelling De leerlingen inzicht geven in: de oorsprong van een aardappel en welke weg deze aflegt van het veld tot op je bord, de verschillende

Nadere informatie

Inleiding Het spel Algemeen doel van het spel

Inleiding Het spel Algemeen doel van het spel Brochure Inleiding Boerenbusiness van grond tot mond, is ontwikkeld door jonge vrijwilligers van verschillende kinderboerderijen in Vlaanderen. Ze verdiepten zich in het thema Voedsel, ontwikkelden er

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2013

De agrarische handel van Nederland in 2013 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale handelsoverschot groeit met 4,5 miljard; aandeel agrarische producten 2 miljard Nederlandse agrarische export neemt in opnieuw

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

WERKBLADEN VOOR DE LEERLINGEN

WERKBLADEN VOOR DE LEERLINGEN BIO? DA S LOGISCH! INTROLES VOOR DE 2 e GRAAD 1 LESUUR WERKBLADEN VOOR DE LEERLINGEN 2 BIO? DA S LOGISCH? - WERKBLADEN VIDEO: GEERT HOSTE Wat is biologische voeding? Schrijf zoveel mogelijk termen op die

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Veiligheid & Hygiëne Veilig eten met je kind

Veiligheid & Hygiëne Veilig eten met je kind Veiligheid & Hygiëne Veilig eten met je kind Zijn groente en fruit nog wel gezond ondanks alle bestrijdingsmiddelen? Op nederlands groente en fruit valt het het gelukkig nog mee. Daar moet wel bij vermeld

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN?

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? 2/09/2008-22/10/2008 Er zijn 329 antwoorden op 329 die voldoen aan uw criteria DEELNAME Land DE - Duitsland 55 (16.7%) PL - Polen 41 (12.5%) DK - Denemarken 20

Nadere informatie

Streekproducten en eten uit de buurt

Streekproducten en eten uit de buurt Spreekbeurt of werkstuk Streekproducten en eten uit de buurt Inhoud Stap 1. Ga zelf op onderzoek uit Stap 2. Streekproducten of gewoon producten uit de buurt Stap 3. Waarom zijn streekproducten zo bijzonder?

Nadere informatie

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie)

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Herhaling leerstof / maatwerk Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Algemeen: Lees onderstaande tekst en uitleg door en beantwoord de vragen

Nadere informatie

Inleiding. Dit boek helpt je om meer inzicht te krijgen in het etiket en bij het maken van gezonde, veilige en duurzame keuzes.

Inleiding. Dit boek helpt je om meer inzicht te krijgen in het etiket en bij het maken van gezonde, veilige en duurzame keuzes. Inleiding Door etiketten goed te lezen, weet je beter wat je koopt en kun je producten beter vergelijken. Toch is een etiket lezen soms lastig. En de verpakking van het product staat vaak vol met cijfers,

Nadere informatie

Voedselhygiëne. Doelgroep: bovenbouw. Doelstelling: kinderen inzicht geven in de principes van voedselhygiëne.

Voedselhygiëne. Doelgroep: bovenbouw. Doelstelling: kinderen inzicht geven in de principes van voedselhygiëne. Voedselhygiëne Doelgroep: bovenbouw Doelstelling: kinderen inzicht geven in de principes van voedselhygiëne. Activiteit : zoek de fouten (groepswerk) De leerlingen zetten zich in groepjes van vier personen.

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen.

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. Verhoging tabaksaccijnzen : meer inkomsten en minder rokers PERSBERICHT Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. In België werden er in 2009 11.617 miljoen sigaretten

Nadere informatie

Alles voor een Pannenkoek

Alles voor een Pannenkoek uder-amstel n-o -U me ith o Die De regio zit vol energie! 0 Aa lsmeer - Amstelve en - Groep 1 t/m 3 Energien traal 204 eu orn Informatieblad + Docentenhandleiding Alles voor een Pannenkoek www.natuurmilieuweb.nl

Nadere informatie

Biedt de nieuwe GLB kansen voor voedergewassen? L.Tjoonk Kennisontwikkelaar ruwvoerteelt

Biedt de nieuwe GLB kansen voor voedergewassen? L.Tjoonk Kennisontwikkelaar ruwvoerteelt Biedt de nieuwe GLB kansen voor voedergewassen? L.Tjoonk Kennisontwikkelaar ruwvoerteelt Hervorming Gemeenschappelijk Europees Landbouwbeleid Toeslagrechten 2014 Betalingsrechten 2015 Nationale invulling

Nadere informatie

Infofiche 1. De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen

Infofiche 1. De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen Infofiche 1 Doelstellingen De leerlingen leren de actieve voedingsdriehoek kennen en begrijpen de indeling ervan. De leerlingen kunnen zelf voedingsmiddelen indelen bij de passende voedselgroep. geeft

Nadere informatie

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij:

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 9. ENERGIE 1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 31973 D 0045: Besluit 73/45/Euratom van de Raad van 8 maart

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2014

De agrarische handel van Nederland in 2014 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale Nederlandse handelsoverschot is in gelijk gebleven aan het niveau van ( 47,6 mld.); handelsoverschot agrarische producten komt

Nadere informatie

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008:

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008: Werkbladen 2008: Over gezond eten 1 WAAROM IS GEZOND ETEN BELANGRIJK? Je bent nu in de groei. Je lichaam is nog lang niet klaar. Goed en gezond eten is daarom erg belangrijk. Want alleen dan krijg je voldoende

Nadere informatie

Les 4. Eten en drinken, boodschappen doen

Les 4. Eten en drinken, boodschappen doen www.edusom.nl Opstartlessen Les 4. Eten en drinken, boodschappen doen Wat leert u in deze les? Wat u kunt zeggen als u iets lekker vindt of ergens van houdt. Praten over eten en drinken. Praten over boodschappen

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 11.30 13.00 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

Groeien Afrikaanse aardappelen aan de bomen Het basisvoedsel in het Zuiden

Groeien Afrikaanse aardappelen aan de bomen Het basisvoedsel in het Zuiden L E E S T E K S T Cassave of maniok De dikke knollen van de maniokplant kunnen tot meer dan 20 cm lang worden, en wel tot 10 cm dik. Wat de vorm betreft lijken ze op dikke wortels, maar dan met een bruine

Nadere informatie

Lesbrief voor het basisonderwijs Bovenbouw

Lesbrief voor het basisonderwijs Bovenbouw Lesbrief voor het basisonderwijs INFORMATIE VOOR LEERKRACHTEN Deze lesbrief hoort bij de Dorcas Voedselactie. Tijdens de Dorcas Voedselactie zamelt Dorcas in heel Nederland producten in voor de allerarmsten

Nadere informatie

Kan een plant direct alle voedingszouten gebruiken die in dierlijke mest zit? Licht je antwoord toe.

Kan een plant direct alle voedingszouten gebruiken die in dierlijke mest zit? Licht je antwoord toe. Opdrachten Mestsoorten Puzzel Doel Je kunt: via een tabel verschillende mestsoorten met elkaar vergelijken; vormen van drollen bekijken en vaststellen van welke diersoort ze afkomstig zijn. Benodigheden

Nadere informatie

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie?

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie? MODULE II Wat heb jij aan de Europese Unie? In de Europese Unie ben je als consument goed beschermd. Producten moeten aan allerlei veiligheidsvoorschriften voldoen, reclame mag niet misleidend zijn en

Nadere informatie

WERELD. 5 havo 1 Globalisering 14-16

WERELD. 5 havo 1 Globalisering 14-16 WERELD 5 havo 1 Globalisering 14-16 Melkprijzen wereldwijde concurrentie Hoog: centrumlanden Middel, semi-periferie Laag, periferie Globalisering = concurrentie.. 3 factoren? 1. Opkomst MNO s, mondiale

Nadere informatie

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In een rollenspel ervaren de deelnemers de invloed van beleidsbeslissingen in het ene land op het leven van mensen in een ander land. De meerderheid

Nadere informatie

Bio-industrie. Wat is de bio-industrie? Om hoeveel dieren gaat het eigenlijk. De legbatterij

Bio-industrie. Wat is de bio-industrie? Om hoeveel dieren gaat het eigenlijk. De legbatterij Bio-industrie Wat is de bio-industrie? Bio betekent,,leven'' en industrie is een verzamelnaam voor fabrieken. Bio-industrie is een nieuw woord voor bepaalde moderne vormen van veeteelt. In de veeteelt

Nadere informatie

WAAR TREK JE DE GRENS? Hoe zouden we landbouwdieren moeten behandelen?

WAAR TREK JE DE GRENS? Hoe zouden we landbouwdieren moeten behandelen? 1. Productie van kippen Vleeskippen in de stal Scharrelkippen Scharrelvleeskippen kunnen naar buiten. Zij leven langer omdat ze op een langzamere, meer natuurlijke manier groeien. Is het eerlijk dat het

Nadere informatie

Kinderen zijn de consumenten van de toekomst. Als ze jong vertrouwd raken met het bestaan. van voedselproductieketens en de herkomst van

Kinderen zijn de consumenten van de toekomst. Als ze jong vertrouwd raken met het bestaan. van voedselproductieketens en de herkomst van Kinderen zijn de consumenten van de toekomst. Als ze jong vertrouwd raken met het bestaan van voedselproductieketens en de herkomst van ons eten, zullen ze deze kennis later bewuster laten meewegen bij

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2012

De agrarische handel van Nederland in 2012 De agrarische handel van Nederland in 2012 1. Opvallende ontwikkelingen Totale wereldhandel in agrarische producten groeit voor tweede opeenvolgende jaar met ruim 10% Nederlandse agrarische export groeit

Nadere informatie

Europa in een notendop

Europa in een notendop Europa in een notendop Wat is de Europese Unie? Europees Een unie = gelegen in Europa. = verenigt landen en mensen. Laten we eens verder kijken: Wat hebben de Europeanen gemeenschappelijk? Hoe heeft de

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012 Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 212 NA KRIMP IN FEBRUARI STOKT EXPORT BLOEMEN EN PLANTEN OP KRAPPE PLUS VAN 1% TOT 915 MILJOEN In februari is de exportwaarde van bloemen en planten vanuit

Nadere informatie

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen?

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen? Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen Deze kaart gaat over micro-organismen. Microorganismen zitten in voedsel. Als je voedsel bereidt is het belangrijk om te weten wat micro-organismen

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij Nederlandse Landbouw en Visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

Onderzoek gunstige prijsligging.

Onderzoek gunstige prijsligging. Onderzoek gunstige prijsligging. BMW 3 Serie Model 320D. 22 Eu-Lidstaten. Jordy Reijers Marketing/Onderzoek P van. Prijs 1 Inhoud Opgave Onderzoek informatie over Eu landen Welke landen hanteren de euro?

Nadere informatie

Anders denken, anders doen!!

Anders denken, anders doen!! Schrijvers: Julia van der Ploeg & Jannie Verloop Sector: economie Vakken: economie & biologie Begeleider: Meneer Boonstra Inleverdatum: 18-12-2014 Inhoudsopgave Inleiding blz 3 De hoofdvraag blz 4 Deelvraag

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

Handleiding docent De koe in de kringloop

Handleiding docent De koe in de kringloop De koe in de kringloop Inleiding Via de lessen van Boerderijeducatie Gooi en Vechtstreek worden leerlingen uitgenodigd kennis te maken met een boerderij in de Gooi en Vechtstreek. Er zijn totaal 15 deelnemende

Nadere informatie

Herman 1ste president van EU

Herman 1ste president van EU Herman 1ste president van EU Herman for President Een droom van een grijze muis komt uit uit! Heel het land reageerde positief op de aanstelling van Herman Van Rompuy als Europees president. Velen vonden

Nadere informatie

Betaalbaar bio in 6 stappen

Betaalbaar bio in 6 stappen Betaalbaar bio in 6 stappen Biologisch eten duur? Veel mensen denken dat biologisch eten niet in hun budget past. Ik heb dat ook heel lang gedacht. Tot ik ontdekte dat je door anders boodschappen te doen

Nadere informatie

Etiketten lezen voor beginners & nieuwe allergenenwetgeving. Nederlandse Coeliakie Dag 2015 Esther Melenberg, dietiste NCV

Etiketten lezen voor beginners & nieuwe allergenenwetgeving. Nederlandse Coeliakie Dag 2015 Esther Melenberg, dietiste NCV Etiketten lezen voor beginners & nieuwe allergenenwetgeving Nederlandse Coeliakie Dag 2015 Esther Melenberg, dietiste NCV Agenda 1. Etiketten lezen: de basis 2. Glutenvrij en etiketten 3. Wat is er veranderd

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en)

Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en) Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2014/0298 (E) 14563/14 ACP 166 FIN 764 PTOM 51 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: Besluit van de

Nadere informatie

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys INHOUD 1. Algemene kennis over de EU 2. Wat ging eraan vooraf 3. Structuur 4. Totstandkoming wetten De Europese Unie: 500 miljoen mensen 27 landen EU-landen Kandidaat-EU-landen

Nadere informatie

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten:

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten: Naam: GEZOND ETEN Gezonde voeding zorgt voor een gezond lichaam. Als je daarbij genoeg beweegt blijf je op een gezond gewicht. Daardoor word je minder snel ziek. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Arbeidsmarkt allochtonen

Arbeidsmarkt allochtonen Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Arbeidsmarkt allochtonen Samenvatting 1.176 werkzoekende allochtone Kempenaren (2012) vaak man meestal

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

Resultaten na 3 jaar. Suikermarktordening. Acties Cosun: Prijsdaling Volumedaling Geografische herverdeling. Forse reorganisatie suikersector in EU

Resultaten na 3 jaar. Suikermarktordening. Acties Cosun: Prijsdaling Volumedaling Geografische herverdeling. Forse reorganisatie suikersector in EU EU suikermarkt Uitzaai 008 Vooruitblik 009 Jan Willem van Roessel Resultaten na jaar Prijsdaling Volumedaling Geografische herverdeling Suikermarktordening Forse reorganisatie suikersector in EU 6 Mln

Nadere informatie

Schuivende panelen. Petra Berkhout

Schuivende panelen. Petra Berkhout Schuivende panelen Petra Berkhout Kerncijfers agrocomplex Nederland, 2012 2 Aandeel (%) van deelcomplexen in TW en werkgelegenheid, 2012 Deelcomplex Toegevoegde waarde Werkgelegenh eid 2012 2012 Akkerbouw

Nadere informatie

Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage.

Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage. Mensen in de ruimte GROEP 5-6 58 50 minuten 1 en 23 Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage. De leerling: weet dat voedsel in de ruimte gaat zweven weet

Nadere informatie

de beste producten mede mogelijk gemaakt door agrifirm

de beste producten mede mogelijk gemaakt door agrifirm de beste producten mede mogelijk gemaakt door agrifirm Onze veehouders zorgen voor prachtige en heerlijke producten. Van melk en kipfilet tot eieren en subliem varkensvlees van eigen bodem. Vele mensen

Nadere informatie

Hygiëne en conserveren vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73573

Hygiëne en conserveren vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73573 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 14 April 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/73573 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie