EXCLUSIEF: ED NIJPELS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EXCLUSIEF: ED NIJPELS"

Transcriptie

1 management nr. 03 / 2010 / 9,45 A MEEtINg of MINDS Er zijn meer leuke bedrijven dan KPN Ad Scheepbouwer, bestuursvoorzitter KPN DoSSIER MVO FAMILIEBEDRIJF FABER IS GROOT IN PALLETS EXCLUSIEF: ED NIJPELS OVER ZIJN ABRUPTE VERTREK BIJ HET ABP HOE CRISISBEStENDIg IS duurzaam ONdERNEmEN?

2 Over Manolo, inlevingsvermogen en een matador. Commercial Banking Paul Staartjes, Algemeen Directeur Waysis, over zijn accountmanager Manolo Marquez: Wanneer je als onderneming na 82 jaar van huisbankier verandert, ga je niet over één nacht ijs. Toch konden we niet om Manolo en zijn team van specialisten heen toen we de beste bank wilden selecteren voor de herfinanciering van delen van Waysis. Wij willen onze leidende rol in de ontwikkeling van stedelijke verkeerssystemen, zoals parkeerautomaten, uitbouwen. Je kunt je dus het belang van de juiste keuze voorstellen. Bij Manolo voelde ik een gedrevenheid die ik niet meer gewend was. In mijn ervaring kunnen banken intern gericht zijn en innovatieve bedrijven zoals wij niet goed begrijpen. Maar Manolo en zijn mensen zijn juist vooral op mijn onderneming gericht waardoor we voortdurend stappen kunnen zetten. Zij adviseren proactief over zaken die voor ons van belang zijn. En zelfs nu we alweer enige tijd een werkrelatie met elkaar hebben, merk ik dat Manolo altijd betrokken is bij mijn business. Toen we na de pitch een illustratie lieten maken die de rolverdeling tijdens de herfinanciering verbeeldde, was Manolo dan ook de spil van de prent. Gekleed in Spaans matadorkostuum is hij de vurige kracht achter onze relatie. Wat mij betreft een relatie om in te lijsten. Wilt u ook praten met een bankier die zich in u en uw business verdiept? Kijk voor een Business Centre bij u in de regio op

3 management scope nr. 03 / 2010 inhoud mark van den BrinK EriK franssen marcel r. BAKKEr Life s too short to ignore business opportunities 37,50 Op de cover Ad Scheepbouwer 18,75 per maand voor de eerste 6 maanden van een 2-jarige OndernemersBundel + internet en met bijvoorbeeld de nieuwste BlackBerry Bold. Kijk op vodafone.nl/business of ga naar de Vodafone winkel. Mvo is verworden tot een containerbegrip. dat stoort Me Kees van der waaij, Unilever nederland, p Meeting of Minds CEO interview Ad Scheepbouwer na bijna een decennium aan de top van telecomconcern KPn denkt Ad Scheepbouwer na over een nieuwe carrière, die vooral leuk moet zijn. Aan sommige bedrijven zou ik van mijn levensdagen niet beginnen. ExPErt Ed Nijpels Ed nijpels over innovatie, onze egalitaire samenleving en zijn abrupte vertrek als bestuursvoorzitter van het ABP. ik heb er stevig de pest over in. 46 familiebedrijf Faber Halbertsma de houten pallet is de corebusiness van familiebedrijf faber Halbertsma. de innovatie zit hem vooral in de diensten die we aanbieden. nr. 03 /

4 inhoud colofon nr. 03 / 2010 voor woord dossier MVO MANAGEMENT SCOPE A meeting of minds, is een uitgave van Scope Business Media. Kerkstraat 54, 1191 JB Ouderkerk a/d Amstel Duurzame bonus yvonne KrOESE marco BAKKEr EriK franssen PEtEr BAK yvonne KrOESE AnAlySE MVO hoort gewoon bij een gezonde businesscase. rondetafel Blijft het streven naar duurzaamheid een heilloze exercitie, of nestelt het zich langzaam in de genen van bedrijven? AnAlySE Ook de bonus ontkomt niet aan vergroening. PrAKtijKCASE Al ver voordat Al Gore met zijn film An inconvenient truth een hype ontketende, lanceerde tnt het ambitieuze milieuprogramma Planet me, wat het transportbedrijf als eerste ter wereld emissievrij moet maken. RubRieken OndErzOEK wie op zoek is naar een echt wetenschappelijke basis voor zijn mensenmanagement, kan tegenwoordig terecht bij de neuropsychologie. familiebedrijf Ingrid Faber (faber Halbertsma Groep) werkte als scholier al mee in het bedrijf. nevenfunctie Thijs Malmberg toezichthouder bij jantje Beton. elke Maand COlOfOn voorwoord focus lezen wandelgangen directeur/uitgever Walter vesters HOOfdrEdACTiE Peter rikhof, Ben Kuiken (adjunct) EiNdrEdACTiE Nicole Gommers vormgeving Wonderworks, Haarlem BASiSONTWErP Marjolein rams AdvErTENTiE verkoop fred Staman, Anouska Steenland, Solange Andreoli (sales assistant) BLAdMANAGEr/WEBrEdACTEur Martijn Lub AdMiNiSTrATiE Marjolein van Leeuwen MEdEWErKErS Peter Bak, drs. Miloe van Beek, roos de Bolster, Mark van den Brink, mr. Saskia Bruyn, Carien van dijk, drs. Aldo dikker, drs. ilse Engwirda, Erik franssen, ron van Gelderen, rob Hartgers, drs. Jos van Hezewijk, drs. Linda Huijsmans, rita Jager, Yvonne Kroese, ilya van Marle, frederick van Melle, Koen van Santvoord, drs. irene Schoemakers, Jeroen Siebelink, Marike van Zanten interviewers Tineke Bahlmann (Commissariaat voor de Media), Peter Bakker (TNT), Cees de Boer (deloitte), Herman Bol (umc utrecht), Marco Gianotten (Giarte Media Group), Eric de Groot (Boer & Croon), Hans Hemels (Hay Goup), Philip Houben (Wavin), Twan van de Kerkhof ( European leadership Platform), ronald Meijers (Krauthammer), Paul Nobelen (bestuursadviseur), Harry Starren (de Baak), Saskia J. Stuiveling (Algemene rekenkamer), Jeanine van der vlist (Worldmax), Maarten vijverberg (Boer & Croon), Hans Wijers (AkzoNobel) ABONNEMENTEN de abonnementsprijs van Management Scope bedraagt 94,50 per jaar. Losse nummers 9,45 (inclusief 6% BTW). Schriftelijke annulering van abonnementen is mogelijk tot uiterlijk twee maanden voor het begin van het nieuwe abonnementsjaar. AdrESWiJZiGiNGEN Het doorgeven van adreswijzigingen aan de administratie dient schriftelijk te gebeuren. AdMiNiSTrATiE EN redactie Postbus 23, 1190 AA Ouderkerk a/d Amstel, T , f Niets in deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt doormiddel van druk, foto-kopie of op welke andere wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Als iedereen er zo van overtuigd is dat duurzaam heid loont, dan kunnen we managers toch gewoon blijven afrekenen op het financiële eindresultaat? Het staat nu al vast dat 2010 de geschiedenisboeken zal ingaan als het jaar van het duurzame ondernemen. In bijna alle persberichten of andere initiatieven die ons vanuit de corporate communicatieafdelingen de afgelopen maanden hebben bereikt, stond minimaal vijf keer het woord duurzaam of een variant daarop vermeld. Vorige maand werd onder het label De Groene Zaak een nieuwe vereniging opgericht door een groep van 34 bedrijven die zich gaat inzetten voor een snellere aanpak van het milieu- en klimaatprobleem. Daaronder bedrijven als postbedrijf TNT, voedingsleverancier Wessanen, zorgverzekeraar Menzis en autoleasebedrijf Athlon. Een belangrijk uitgangspunt van De Groene Zaak is dat bedrijven zich niet alleen richten op kortetermijnwinst en op aandeelhouderswaarde. Zelfs VNO-NCW vindt De Groene Zaak een goede zaak, zo liet algemeen directeur Niek Jan van Kesteren weten. Vooral voor bedrijven die hun geld met duurzaamheid verdienen. Het jongste initiatief in het duurzaamheidoffensief is het instellen van de groene bonus. Afgelopen week lieten DSM, TNT en Shell weten dat ze de hoogte van de prestatiebonussen van hun bestuurders gaan koppelen aan het behalen van duurzame prestaties. Wereldwijd een unicum, maar geen primeur. Die was voorbehouden aan AKZO. Het chemieconcern was vorig jaar het eerste bedrijf ter wereld dat de bonus van haar top-600 managers verbond aan criteria als: is de uitstoot van broeikasgassen voldoende teruggedrongen? Hebben we meer innovatieve, milieuvriendelijke producten ontwikkeld dan de concurrentie? En zijn onze klanten en werknemers voldoende tevreden? Laten we er nou eens van uitgaan dat het instellen van groene bonussen ingegeven is door een oprechte betrokkenheid met people, planet & profit. Dan nog is het de vraag of je fatsoenlijk ondernemen moet belonen met een bonus. Je zou ook kunnen stellen dat maatschappelijk verantwoord ondernemen de norm is. Of in de woorden van Paul Frentrop, hoofd corporate governance bij vermogensbeheerder APG: Je voedt kinderen toch ook niet op door meer koekjes te geven als ze zich gedragen? Daarnaast blijft het erg lastig zo niet onmogelijk om objectieve criteria vast te stellen om al deze duurzame inspanningen te beoordelen. Als iedereen er zo van overtuigd is dat duurzaamheid loont, dan kunnen we managers toch gewoon blijven afrekenen op het eindresultaat: marktaandeel, omzet- en winstgroei en de hoogte van de aandelenkoers? Dat lijkt me voor alle partijen wel zo duidelijk. En maatschappelijk verantwoord ondernemen? Dat moet je gewoon doen. Peter Rikhof Hoofdredacteur Management Scope 06. management scope nr. 01 /

5 focus inspiratie voor bestuurders Belonen: duurzaam en sober De contouren van het nieuwe beloningsbeleid voor de top van het Nederlandse bedrijfsleven worden langzamerhand zichtbaar. Duurzaamheid en soberheid staan daarin centraal. Een duidelijke trendbreuk met de golden years. Bank-verzekeraar ING en oliebedrijf Shell beten halverwege februari het spits af. Tijdens de presentatie van teleurstellende jaarcijfers kondigde directievoorzitter Jan Hommen van ING een nieuw beloningsbeleid aan voor de top van het bedrijf. ING-bestuurders kunnen met ingang van dit jaar nog maar maximaal één jaarsalaris krijgen als bonus. Dit is volgens Hommen overeenkomstig de Code Banken, die de Nederlandse banken sinds kort voeren. Indien de aandeelhouders akkoord gaan, kan Hommen zelf straks maximaal 2,7 miljoen euro mee naar huis nemen, terwijl het salaris van zijn voorganger Michel Tilmant nog kon oplopen tot 6 miljoen. Ongeveer op hetzelfde moment publiceerde de beloningscommissie van Shell op de website van het bedrijf een voorstel voor een nieuw beloningsbeleid aan zijn aandeelhouders. Die hadden vorig jaar een eerder voorstel afgewezen, maar de voorzitter van de commissie, Hans Wijers, had er vertrouwen in dat de aandeelhouders dit keer wel akkoord zouden gaan: Ons doel is gepaste terughoudendheid in de huidige economische omstandigheden en de belangen van bestuurders en aandeelhouders meer op een lijn te krijgen, zo schrijft hij in de brief. Zo zullen de salarissen van de top van het bedrijf bevroren worden van juli 2009 tot januari 2011 en zullen de jaarlijkse bonussen worden gekoppeld aan het afronden van projecten. Ook zal het prestatieloon worden gekoppeld aan de positie die de onderneming inneemt op de duurzaamheidsgraadmeter van Dow Jones. Trendbreuk Daarmee lijkt zich een duidelijke trendbreuk af te tekenen in de beloning voor de top van het Nederlandse bedrijfsleven. Stegen de salarissen en bonussen in de golden years nog tot wat sommigen exhibitionistische hoogten noemden, nu lijken soberheid en duurzaamheid de toverwoorden. Postbedrijf TNT en chemieconcern DSM gaan daarin vooralsnog het verst. TNT, dat onlangs een fors lagere winst moest melden, kondigde bijvoorbeeld een bevriezing aan van het basissalaris van de top op het niveau van Dit geldt voor de jaren 2010 tot en met Daarnaast wordt de variabele beloning beperkt tot maximaal de hoogte van het jaarsalaris. In de praktijk betekent dit een verlaging van het inkomen van de top. De bonus wordt bovendien voor de helft gekoppeld aan niet financiële doelstellingen, zoals de reductie van CO 2 -uitstoot door het bedrijf (zie voor het CO 2 -reductieprogramma van TNT het artikel op pagina 42 van dit blad). Ook bij DSM is de hoogte van de variabele beloning beperkt tot een jaarsalaris en gekoppeld aan duurzame doelstellingen, zoals de uitstoot van broeikasgassen en de duurzaamheid CSA IMAGES van de gefabriceerde producten. Op de website van FNV Bondgenoten reageert bondsbestuurder Henk van Rees enthousiast. Volgens de vakbond steekt DSM zijn nek uit met het nieuwe beloningsbeleid. Het bonusbeleid voor de Raad van Bestuur is nu gericht op het realiseren van financiële langetermijndoelstellingen in plaats van het kortetermijngewin. Dat was vorig jaar nog heel anders. HeTe aardappel Van Rees verwijst hiermee naar een pittige discussie die FNV Bondgenoten een jaar geleden nog had met de top van het chemieconcern. DSM wilde destijds de optiepakketten van de top aanpassen omdat de beloning uit de pas dreigde te lopen met een door DSM geselecteerde peer group van vergelijkbare bedrijven. Dit zou leiden tot een salarisstijging van 40 procent, wat voor de vakbonden volstrekt onacceptabel was omdat er tegelijkertijd als gevolg van de economische crisis honderden medewerkers op straat kwamen te staan. Na gesprekken met verschillende betrokkenen heeft DSM dus nu gekozen voor een soberder plan. Zo heeft het er alle schijn van dat de top van het Nederlandse bedrijfsleven niet zozeer het licht heeft gezien en eindelijk zijn verantwoordelijkheid neemt, maar dat de protesten van vakbonden, aandeelhouders, politici en andere opiniemakers zijn vruchten afwerpen. Want niet alleen bij DSM werd het beloningsdebat op straat uitgevochten, dat gebeurde ook bij TNT en Shell. Wat dat betreft kan ING de borst nat maken. Naar aanleiding van het bericht dat de bank-verzekeraar over 2009 voor 520 miljoen euro aan bonussen heeft uitgekeerd, stak wederom een storm van protest op. GroenLinks-Kamerlid Kees Vendrik wees er fijntjes op dat ING over 2009 geen winst heeft gemaakt en daardoor geen rente hoeft te betalen over de tien miljard euro die de bank aan staatssteun ontving. Gelukkig voor Wouter Bos dat hij deze hete aardappel kan doorschuiven naar zijn tijdelijke opvolger Jan Kees de Jager. Komen & gaan alders, Hans Bedrijf UMCG Functie voorzitter RvT Bekend als bestuursvoorzitter EnergieNed anbeek, Ton Bedrijf Beter Bed Holding Functie CEO Voorheen CEO Koninklijke Auping campenhout, van, Herman Bedrijf USG People Functie CEO Voorheen CEO Science and Technology Reed-Elsevier Jong, de, bart Bedrijf Ordina Functie CFO Voorheen CFO Ordina Nederland Grave, de, frank Bedrijf De Key Functie voorzitter RvC Bekend als oud-minister van Defensie Groenewegen, bert Bedrijf Ziggo Functie CFO Voorheen CEO PCM icke, ron Bedrijf Kas Bank Functie lid RvC Voorheen CEO USG People in cordia, Willem Bedrijf Smit Internationale Functie lid RvC Bekend als Rotterdamse Havenbaron eijkern, van, sander Bedrijf Robeco Functie bestuurder Hartog, den, Hans Bedrijf Ordina Functie CFO Miller, stan Bedrijf KPN Functie lid RvB uit scott, philip Bedrijf KPN Functie lid RvC Bekend als oud-cfo Aviva smits, Marcel Bedrijf Delta Lloyd Functie lid RvC Bekend als CFO Sara Lee 08. management scope nr. 03 /

6 focus inspiratie voor bestuurders Q&a Fusies en overnames laten nederlandse Bedrijven groeien NederlaNdse producenten van consumentenproducten staan onder druk. de omzetten dalen en de winsten worden kleiner. Maar sommige ondernemingen weten zich te ontplooien in deze tijden van crisis, met name door fusies en overnames. In het onderzoek Global Powers of Consumer Products industry 2010 heeft Deloitte een top-250 samengesteld van producenten. Bovenaan staat computerfabrikant Hewlett-Packard met een omzet van 118 miljard dollar. Het bedrijf zag zijn omzet groeien met 13,5 procent en dat is opmerkelijk, aangezien de gemiddelde omzet van de producenten op de lijst sterk terugliep. Ook hun winstgevendheid kwam onder druk te staan en zakte van CSA IMAGES 7,6 procent in 2007 naar een magere 4,8 procent. Op de lijst komen vijf Nederlandse bedrijven voor die zonder uitzondering flink stijgen. Philips staat het hoogst, op de achttiende plek. Heineken is negen plaatsen gestegen naar de 42ste plaats, het gefuseerde Friesland- Campina is respectievelijk 45 en 64 plaatsen gestegen ten opzichte van de positie van de gescheiden partners, en vleesverwerker Vion steeg van de 82ste plaats naar de 70ste positie. De stijging in de ranglijsten is volgens Deloitte voor een groot deel het gevolg van fusies en overnames. Zo nam Philips over de hele wereld verschillende ondernemingen over die zich specialiseren in licht, fuseerde Friesland Foods met Campina Melkunie tot FrieslandCampina. Vleesverwerker Vion wist te groeien door Grampian uit Groot-Brittannië over te nemen. Een andere verklaring voor de stijging ligt volgens de onderzoekers in een juiste prijsstelling. Consumenten hebben door de recessie hun bestedingspatroon aangepast en ondernemingen dienen daarop in te spelen. Erik Nanninga van Deloitte: Daarnaast zal met een focus op de opkomende landen pricing een steeds lastiger onderwerp worden. Bedrijven moeten dan ook rekening houden met culturele verschillen en verschillen in inkomens. Het juiste product voor de juiste markt produceren, op het juiste moment en voor de juiste prijs: dat is meer dan ooit de essentie van succesvolle bedrijven. site seeing IN 2007 richtte de Erasmus Universiteit het Erasmus Instituut Toezicht & Compliance (EITC) op, dat zich toelegt op onderzoek naar corporate governance bij bedrijven en instellingen. Bij het EITC is een dertigtal wetenschappers aangesloten. Zij publiceren regelmatig artikelen over toezicht. Een van de speerpunten is het verrichten van praktisch onderzoek, zodat zij commissarissen ook echt kunnen helpen met wetenschappelijk advies. Op de website, online sinds 2008, staan tientallen gepubliceerde artikelen en onderzoeken die de bezoeker kan downloaden. Daarnaast is er op de site een agenda te vinden met hierin de aankomende evenementen, extra informatie over de aangesloten onderzoekers en een mogelijkheid om eerdere publicaties te bestellen in hardcopy. Vanwege de grote hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek, aangevuld met praktische extraatjes, is de website een uitstekende steun voor de commissaris die echt geïnteresseerd is in zijn vak. duurzaam verdienmodel heeft de toekomst duurzaam ondernemen is zo belangrijk, dat er niet kan worden gewacht op de overheid. op 11 februari werd daarom op initiatief van zo n dertig ondernemingen de Groene Zaak gelanceerd, een vereniging die het bedrijfsleven moet stimuleren een duurzaam businessmodel aan te nemen. directeur Marga Hoek geeft antwoord op vijf vragen. Hoe waren de eerste reacties op De Groene Zaak? Het was overweldigend. Niet alleen vanuit het bedrijfsleven kregen we positieve reacties en steunbetuigingen, maar ook vanuit de politiek werd er positief gereageerd. De timing was achteraf gezien ook fantastisch. Door de val van het kabinet hebben we contact met verschillende politieke partijen, die op dit moment hard schrijven aan hun verkiezingsprogramma. Wat vond VNO-NCW van uw initiatief? Voordat De Groene Zaak werd gelanceerd, heb ik Bernard Wientjes van VNO-NCW opgezocht, samen met Roger van Boxtel (CEO van Menzis en bestuursvoorzitter van De Groene Zaak). Bepaalde media deden het voorkomen alsof de oprichting van de Groene Zaak impliciet ook als kritiek op VNO-NCW was bedoeld. Zij moeten echter het gehele bedrijfsleven vertegenwoordigen, wij plaveien de weg voor slechts één ding: een duurzaam verdienmodel. Is het met de huidige crisis niet onverstandig om geld uit te trekken voor inves- teringen in een duurzaam businessmodel? Het is juist heel onverstandig om dat niet te doen. Bedrijven schuiven misschien liever het hele probleem voor zich uit, maar het is uiteindelijk onvermijdelijk dat het hele Nederlandse bedrijfsleven moet worden omgeschaald tot een duurzaam businessmodel. Door nu te investeren in duurzaamheid, verbeter je de concurrentiepositie in de toekomst. Hoe kunnen jullie bijdragen aan een duurzamer businessmodel? Wij proberen tussen de overheid en het bedrijfsleven te staan. Veel wetgeving is op dit moment onduidelijk, of in strijd met andere regelgeving. Ook zijn er soms onverwachte belemmeringen of vullen subsidieregelingen elkaar heel slecht aan. Namens het bedrijfsleven treden wij op als gesprekspartner met de overheid, om goede wetgeving te creëren. Daarmee bieden wij voordeel aan de overheid èn het bedrijfsleven. Hebben jullie je eerste grote klant al binnen? Ik neem aan dat jullie dromen van een multinational als Philips of Unilever. In de dagen na de lancering kregen we al snel enkele aanmeldingen binnen van bedrijven. Daar zaten geen grote multinationals tussen. Hoewel het natuurlijk fantastisch zou zijn om zo n grote onderneming te verwelkomen, willen wij ons niet alleen richten op de bekende namen. Wij vinden het erg belangrijk om ook het midden- en kleinbedrijf aan boord te krijgen. Meer informatie: Marga Hoek is directeur van vereniging De Groene Zaak 10. management scope nr. 03 /

7 ceo inter view Je moet niet nog even een grote overname doen vlak voor je weggaat Ad Scheepbouwer over zijn laatste jaar bij KPN 12. management scope nr. 03 /

8 ceo interview Volgend jaar neemt Ad Scheepbouwer afscheid van het bedrijf dat hij van de ondergang redde, KPN. Klaar is de pensioengerechtigde Scheepbouwer echter nog lang niet. Het liefst wil hij weer een baan. Dat vind ik leuker dan een serie commissariaten. einterview Peter Paul de Vries Tekst Marike van Zanten Fotografie Marcel R. Bakker ven zijn de rollen omgedraaid. Interviewer Peter Paul de Vries heeft net die ochtend een Buitengewone Algemene Vergadering van Aandeelhouders (BAVA) van zijn beursgenoteerde investeringsmaatschappij Value8 achter de rug. KPN-topman Ad Scheepbouwer stelt met geamuseerde blik de ene vraag na de andere: Hoe ging het? Zaten er serieuze aandeelhouders in de zaal, of vooral dagjesmensen die kwamen voor de koffie met cake? Werden er nog vervelende vragen gesteld? Over De Vries beloning misschien? Er klinkt goedmoedig, gespeeld leedvermaak in door. In het verleden was het immers altijd De Vries die Scheepbouwer het vuur na aan de schenen legde tijdens aandeelhoudersvergaderingen van KPN. Diens beloningspakket was herhaaldelijk aanleiding voor een stevig verbaal robbertje achter de interruptiemicrofoon. Ook nu trekt de voormalig directeur van de Vereniging van Effectenbezitters (VEB) het initiatief weer snel naar zich toe. Maar eenmaal CEO en niet langer de vertegenwoordiger van beleggers, is zijn kruisverhoor anders van toon: minder voor de bühne, minder gefocust op cijfers. Scheepbouwers bonus en optieregeling blijven onbesproken, evenals de jaarcijfers van KPN, de bewegingloze koers van het aandeel en de omzetdaling van 5 procent in 2009, het Back to Growth-programma ten spijt. De gespreksthema s zijn breder: Scheepbouwers leiderschap, zijn voor juni 2011 geplande vertrek na bijna een decennium aan de top van het telecomconcern en zijn post-kpn bestaan. Wát gaat Ad Scheepbouwer zijn laatste jaar bij KPN doen? De buitenwacht suggereert dat het laatste jaar het mooiste moet worden, maar zelf ben ik eerlijk gezegd blijer als het bedrijf er twee jaar na mijn vertrek nog fatsoenlijk bij staat. Ik probeer gewoon door te gaan en marktaandeel, winst en cashflow op peil te houden. Daardoor zijn we bestand tegen de economische tegenwind, maar kunnen we tegelijkertijd opportunities pakken als die zich voordoen. Dit is wel een tijd waarin leuke kansen langs kunnen komen, tegen lage prijzen. Ah, dus misschien komt er nog een mooie overname?! De timing maakt het lastig, want als zo n opportunity te dicht op je vertrek zit, kan je het niet meer doen. Dat zou raar zijn: nog even iets kopen en dan gelijk weggaan. Er zijn toch genoeg topmannen geweest die nog gauw een grote overname deden voor hun pensionering Dat moet je nooit doen, heb ik daarvan geleerd. Als zich nog een grote overnamekans zou voordoen, dan zou je kunnen kijken of je niet wat langer moet blijven. Maar dat is nu geen issue. Is juni 2011 een harde deadline of een intentieverklaring? Maakt het uit of ik een half jaar eerder of later vertrek? Ik denk het niet, maar ik wil de indruk vermijden dat ik aan het pluche kleef. Er zijn meer bedrijven dan alleen KPN waar je leuke dingen kunt doen. Eerst moest je KPN overeind houden en vervolgens heb je het nieuwe KPN in de steigers gezet. Is je werk nog wel opwindend, nu dat allemaal klaar is? Het is nooit klaar. We hebben een zekere mate van stabiliteit bereikt. KPN zal morgen niet omvallen. Maar er gebeurt altijd wel iets. Er komt nu in Duitsland bijvoorbeeld een grote spectrumveiling aan, te vergelijken met de UMTSveiling van tien jaar geleden. Dat is best spannend. Investeren in groei dus. Tijd voor nieuw leiderschap? Na de turnaround hebben we het bedrijf de afgelopen jaren al verder uitgebouwd: we zijn groter geworden in Duitsland en België, we zijn in Frankrijk en Spanje begonnen, we hebben Telfort en Getronics gekocht Maar het is ook wel eens goed als er iemand anders komt, want op een gegeven moment kunnen mensen voorspellen wat je gaat doen. Wie moet het worden? Marcel Smits ging weg, Stan Miller vertrok Er waren vier interne kandidaten en nu zijn het er nog twee: Eelco Blok en Baptiest Coopmans. Voordat iemand denkt dat ik Carla Smits-Nusteling discrimineer omdat ze een vrouw is: zij is net CFO en de anderen zitten al langere tijd in de Raad van Bestuur. Een vrouwelijke CEO zou een fantastisch rolmodel zijn. En KPN benoemt toch alleen nog maar vrouwen op topposities? Er mag van mij een vrouwelijke CEO komen, maar dan wel omdat ze de beste is en niet omdat ze een vrouw is. We benoemen op bepaalde posities alleen vrouwen, omdat we na acht jaar nog steeds gemiddeld scoorden op diversiteit. KPN is een technisch bedrijf met wat vierkante omgangsvormen, waarin vrouwen minder goed gedijen. De enige manier om die achterstandspositie in te lopen, is gewoon meer vrouwen benoemen. Mijn ogen werden geopend als commissaris van Havenbedrijf Rotterdam. Toen er een nieuwe CFO moest komen, kwam de headhunter op verzoek met zes vrouwen. Normaal zijn het vijf mannen en één vrouw en dan wordt het gewoon een man. In hoeverre ben je betrokken bij je eigen opvolging? Ik heb een stem in het kapittel. Officieel benoemt en ontslaat de Raad van Commissarissen het bestuur, maar ze vragen wel wat ik vind. Ik heb gezegd: jullie moeten met mijn opvolger werken, het moet vooral jullie man of vrouw zijn. Maar ik heb ook gezegd dat ik vind dat ze een interne kandidaat moeten kiezen en wat ik van kandidaat A en B vind. Daar hoeven ze zich trouwens niets van aan te trekken. Bij een interne kandidaat is er ook minder overlap met je opvolger. Ik heb zelf gelukkig maar twee maanden overlap gehad. Je hebt toch de neiging om te gaan vertellen hoe jij het deed. Je hebt ook niets meer te doen. Je kunt nog wel iets leuks zeggen, maar de steven wendt zich direct naar de nieuwe man of vrouw. Dus als eenmaal bekend is wanneer de nieuwe CEO benoemd wordt, moet je hier niet meer te lang rondscharrelen. Ad Scheepbouwer (65) Opleiding Mulo, SPD Boekhouden Loopbaan 2001-heden CEO KPN, CEO TPG, CEO Koninklijke PTT, algemeen directeur PTT, directielid Pandair Groep (luchtvrachtdivisie Pakhoed), stafdirecteur Air Express in Londen diverse functies bij Sealand Service Inc kelner/barkeeper op vrachtpassagiersschepen, daarna arbeider in zuivelfabriek en vervolgens op de loonadministratie bij chemiebedrijf DuPont. Nevenactiviteiten presidentcommissaris Havenbedrijf Rotterdam, commissaris Oyens & Van Eeghen, RFS Holland holding (Wehkamp) en HFS Holland, voorzitter Raad van Toezicht Medisch Centrum Rijnmond Zuid. Vrije tijd varen, golfen en boekhandels afstruinen Thuis getrouwd, twee dochters en een zoon Meer over Ad Scheepbouwer op 14. management scope nr. 03 /

9 ceo interview Pot, die bij Kempen een uitglijder had. Hoort de stabiele Scheepbouwer wel bij zo n club? Jiskoot heeft destijds wel meer bedrijven dan World Online naar de beurs gebracht en Wiet Pot was een van de beste bankiers in de Londense City. Het zijn leuke, slimme mensen. En ik vind het een mooi avontuur om een oude bank te doen herleven. Dat vind ik leuker dan commissaris worden bij een grote bank. Vinden je eigen commissarissen het goed? Mijn commissariaten vragen niet veel tijd. Bij Wehkamp zit ik als commissaris een keer of vier, vijf per jaar en nog een paar keer als aandeelhouder. De commissarissen zouden er wel moeite mee hebben als ik er nog iets bij nam, dus dan zou ik iets anders moeten afstoten. Uw spaargeld is... Je wordt na KPN dus ondernemend investeerder? Ja, maar ik ga na mijn vertrek bij KPN ook op zoek naar een andere leuke baan. Dat vind ik leuker dan een serie commissariaten. INVeStereN IS leuker DAN AlleeN maar werken En om de maaltijd tot die tijd wat op te vrolijken heb je alvast wat smaakmakers toegevoegd door privé in Wehkamp en Oyens & Van Eeghen te investeren en er commissaris te worden. Investeren is leuker dan alleen maar werken. Het heeft een andere dynamiek. Wehkamp kende ik nog als postorderbedrijf uit mijn PTT-tijd. Vijftien jaar geleden waren zij al bezig met internet. Eerlijk gezegd moesten ze mij toen uitleggen wat dat was. Ik zei: wat koop je daar nou voor? Jullie geven toch altijd van die mooie dikke catalogi uit? Die bestaan nu niet eens meer. Ze zijn al die tijd blijven experimenteren. Die kennis geeft hun nu een enorme voorsprong. Oyens & Van Eeghen wordt opgezet door Wilco Jiskoot, de man die World Online naar de beurs bracht, en Wiet Een groot bedrijf in problemen kan Ad Scheepbouwer zo bellen? Dan moet ik het wel leuk vinden, anders doe ik het niet. Die vrije keus heb ik gelukkig. Aan sommige bedrijven zou ik van mijn levensdagen niet beginnen. ASML bijvoorbeeld, dat lijkt me veel te moeilijk. Ik moet het gevoel hebben dat ik de problematiek aankan. Philips? Dat kan ik niet goed beoordelen. Een bank? Jan Hommen stapte zomaar in bij ING. Ja, maar hij was al president-commissaris. Bovendien was hij een bovengemiddelde CFO. Ik vind het knap. Chapeau dat hij het heeft aangedurfd. Je was destijds commissaris bij KPN, maar de beperkte efficiency kwam pas naar boven toen je CEO werd. Dat is inherent aan de two-tier structuur, waarin de commissarissen alleen maar Of om een babykamertje in te richten. Misschien wel om uw eigen Bed&Breakfast in Spanje te beginnen. Wat u ook van plan bent met uw spaargeld, om het te realiseren zoekt u een gegarandeerd goed rendement. Wij zijn LeasePlan Bank, een nieuwe Nederlandse internetspaarbank met een eerlijk en transparant plan: uw spaarrente gekoppeld aan Euribor. Hierdoor krijgt u altijd een transparante rente. De spaarrente voor maart 2010 is 2,52% nominaal op jaarbasis. Kijk voor meer informatie op leaseplanbank.nl...het plan om ooit een oldtimer te gaan kopen. LeasePlan Bank in het kort: Aantrekkelijke rente Spaarrente gekoppeld aan Euribor Maandelijkse rentebijschrijving Spaargeld vrij opneembaar zonder kosten Depositogarantiestelsel van toepassing sparen met een plan 16. management scope

10 ceo interview hoe groen voorstellen van het bestuur kunnen ters soms leuke uitdagingen hebben: goed- of afkeuren. Daarom vind ik een het terugdringen van het financieringstekort, de fileproblematiek, de gezond- De INDruK IK wil one-tier board ook beter. Morris Tabaksblat, mijn president-commissaris heidszorg, of de integratie. Als ik lees bij TNT, zei altijd dat er ict? geen verschil over die oorlog tussen jongeren en de is als je het maar goed invult. Misschien ME in een slapend stadje als Culemborg moet je als commissaris ook wel meer doorvragen. Maar in een one-tier board is de betrokkenheid van de non-executives nu eenmaal groter en wordt er ten. Maar je moet ook kunnen omgaan Ik ruik mínstens drie ministerspos- vaker vergaderd. Toen ik commissaris was bij KPN, was ik trouwens ook CEO bij TNT en dat bijt elkaar ook een beetje qua tijd. Het is geen excuus, maar het speelde wel mee. Wie vind je nog meer goede managers? Jan Aalberts vind ik een interes- sante vent. Hij weet zijn bedrijf telkens te vernieuwen. Het zijn ook zijn eigen centen. Goede ondernemer en leuke vent. Verder vind ik Boskalis een goed geleid bedrijf. Die overname van Smit Internationale is ook weer aardig. Rob van Gelder is na zijn pensioen naar Heij mans gegaan, ja. Dat zou mij te bewerkelijk lijken. Wat vind je van de CEO van de BV Nederland? Je kenschetste Nederland eerder als een land zonder plan. Er is weinig visie op de lange termijn. Als minister-president moet je nadenken over waar je met dit land over tien jaar wilt staan: met het bedrijfsleven, op sociaal gebied, het onderwijs, de zorg, het milieu Als je dat plaatje hebt getekend, moet je een plan ontwikkelen. Dat kost geld: de belasting moet omhoog, je moet in de overheidsfinanciën snijden, de bestuursstructuur moet op de helling Dat plan moet je dus goed aan de bevolking verkopen. Wat het lastig maakt, is dat mensen op je moeten stemmen. In het bedrijfsleven kun je gewoon zeggen: zo gaan we het doen. Liever stemmende aandeelhouders dan stemmende burgers? Hij lacht: Er zijn er in elk geval minder van. Heb je zelf politieke ambities? Ik ben geen lid van een politieke partij. Maar ik kan niet ontkennen dat minis- met de politieke structuur en ik weet niet of ik genoeg geduld heb om zes keer per week naar de Tweede Kamer geroepen te worden voor iets onbelangrijks. Ik heb het er ook wel eens met Hans Wijers over gehad, er zitten veel haken en ogen aan. Wijers heeft het goed gedaan, een vrije jongen als Herman Heinsbroek had het moeilijk. VermIJDeN DAt IK AAN Het PluCHe KleeF Ga je na je vertrek bij KPN ook meer tijd besteden aan andere zaken dan werk? Vanaf mijn 24 e heb ik lange tijd 90 procent van mijn tijd gereisd. Ik ben overal geweest. Nu denk ik: blij dat ik niet naar Australië hoef. En aan hobby s als varen of golf kom ik nu ook al toe. Een doodenkele keer golf ik twee De ICT wereld is een belangrijke gebruiker van keer per week en dan moet ik niet dénken aan een derde keer. energie. Boekhandels Twee keer googlen kost net zoveel afstruinen vind ik ook leuk, energie ja. Als ik als in het zetten van een pot thee en het is Londen ben ga ik altijd naar dan Hatchards. ook niet onlogisch dat het energieverbruik de Dan koop ik wat ik kan meesjouwen. Ik afgelopen 5 jaar verdubbeld is. Maar het besef heb nu ook een e-reader: minder leuk, wel handig. Laatste aankoop? van een De duurzame memoires van Tony Blair. Verder harde heb doelstelling; ik 30% minder energieverbruik IT sector is vastgelegd in een pas die trilogie van Stieg in Larsson gelezen. Ik heb altijd een heel stapeltje boe- En glasvezel speelt daarbij een belangrijke rol. Het kost namelijk al veel minder ken liggen. Stilte. Dan, met een grijns: Heb ik vast wat te lezen, energie als ik straks om dezelfde hoeveelheid data te met pensioen ga. versturen over glasvezel dan over een koperdraad. En het faciliteert thuiswerken en videoconferencing waardoor we ook duizenden autokilometers en vlieguren besparen. groen.eurofiber.nl het begint bij glasvezel. Peter Paul de Vries is CEO van Value Deloitte Touche Tohmatsu Deloitte Innovation: ideeën in uitvoering Iedere innovatie start met een idee. Maar hoe voert u dit uit? Hoe zorgt u dat het werkt? Door de mouwen op te stropen en ermee aan de slag te gaan. Volgens een strak georganiseerd proces. Bij voorkeur met een partij die buiten de dagelijkse operatie staat. Die weet hoe je het doet. Zoals Deloitte Innovation. Samen met u brengen we nieuwe initiatieven tot het gewenste resultaat. Want een idee is pas een innovatie als het wat oplevert. Ga naar of neem contact op met Wassili Bertoen via management scope

11 onder zoek Hersengymnastiek Dankzij de neuropsychologie kunnen we in de hersenen kijken. Dat levert aardige inzichten op voor managers. Wij mensen hebben een opgeblazen idee van onszelf. Leidinggeven is het sturen van menselijk gedrag. Dat kan op vele manieren, maar in de kern zijn er maar twee manieren van sturen: straffen en belonen. Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe. Op businessscholen is deze basale wijsheid tot in het oneindige verfijnd. Zo ontstonden er tal van theorieën over leiderschap, ingegeven door uiteenlopende visies op menselijk gedrag. De pessimisten zijn meer van het opjagen, de optimisten meer van het uitdagen. Een beetje speculatief is het allemaal wel. Wie op zoek is naar een echt wetenschappelijke basis voor zijn mensenmanagement, kan tegenwoordig terecht bij de neuropsychologie. Deze jonge tak van wetenschap heeft in de psychologie al heel wat teweeggebracht. Psychologen trekken hun conclusies op basis van gedragingen en de uitspraken van mensen over die gedragingen. Neuropsychologen gaan een paar stappen verder. Zij kijken met hun MRIscanners rechtstreeks in onze hersenen. Dat levert interessante doorkijkjes op. Zo ontdekten de neurowetenschappers dat traditionele emotionele categorieën zoals angst, jaloezie en woede in de hersenen minder netjes zijn afgebakend dat tot nu toe werd aangenomen. Een ander voordeel is dat een scanner, anders dan de psycholoog naast de sofa, niet om de tuin geleid kan worden. Het apparaat ziet simpelweg welk deel van de hersenen actief zijn. Pijn De nieuwe inzichten uit de neuropsychologie zijn inmiddels ook doorgedrongen tot de wereld van het management. Er verschenen al neuropsychologisch geïnspireerde boeken en artikelen over marketing, vormgeving en organisatieleer. Een interessante, recente bijdrage aan deze verzameling is te lezen in strategy + business. De Amerikaanse auteur David Rock, oprichter van het NeuroLeadership Institute en auteur van Your Brain at Work, schetst in het artikel Managing with the Brain in Mind de contouren van een managementmethode die hij losjes baseerde op bevindingen uit de neuropsychologie. Het uitgangspunt van Rocks methode, die hij het snelle acroniem SCARF meegaf (Status, Certainty, Autonomy, in het kort Neuropsychologen onderzoeken met speciale scanners het menselijke brein. Oude aannames over het functioneren van onze hersenen staan op de tocht, nieuwe inzichten gloren. David Rock, oprichter van het NeuroLeadership Institute, probeert neuropsychologische inzichten toe te passen op organisaties. Hij bedacht een nieuwe managementmethode, SCARF. Omdat waargenomen bedreigingen volgens Rock het brein verlammen, moeten deze zoveel mogelijk worden vermeden. Bij SCARF draait het daarom om slimme manieren van belonen. De vooraanstaande Amsterdamse neuropsycholoog Victor Lamme vindt dat te kort door de bocht. Volgens hem is bewezen dat mensen pas optimaal functioneren wanneer de bedreigingen en beloningen in balans zijn. Lamme denkt wel dat de neuropsychologie een bijdrage kan leveren aan de mananagmenttheorie, die wat hem betreft nu te veel gestoeld is op intuïtie. tekst rob Hartgers illustratie yvonne kroese Relatedness en Fairness), is dat het brein een sociaal orgaan is. Hersenonderzoekers toonden aan dat sociale uitsluiting in onze hersenen dezelfde reactie oproept als fysieke pijn. Dus, concludeert Rock: Mensen die het idee hebben dat ze op hun werk niet erkend worden, of zelfs verraden bijvoorbeeld doordat ze een reprimande krijgen, een opdracht die beneden hun niveau ligt, of een salarisverlaging ervaren dit als een neurale impuls die net zo krachtig en pijnlijk is als een klap tegen het hoofd. Op het moment dat dit gebeurt, wordt de betrokken medewerker onmiddellijk minder productief. De angst die direct volgt na de pijnprikkel zorgt voor een toestroom van zuurstof en glucose naar dit deel van de hersenen, waardoor andere delen van het brein slechter functioneren. De SCARF-methode is daarom voornamelijk gericht op het verminderen van deze threat response. In andere woorden: zo min mogelijk straffen, zo slim mogelijk belonen. Sterk hiërarchische organisaties, waarin medewerkers voortdurend op de huid worden gezeten door superieuren en in een ratrace verkeren met collega s, doen ons brein geen goed. Zelfs de bekende 360-graden feedback is volgens Rock een aanslag op het welbevinden van werknemers. Rock belooft dat met zijn methode de productiviteit omhoog zal schieten. Mits het juiste type leider aan het roer staat. Die moet niet superintelligent zijn, weet Rock: hij verwijst naar onderzoek dat een link legt tussen hoge intelligentie en een laag zelfbewustzijn. Wie zijn hersenen gebruikt voor cognitieve hoogstandjes, houdt weinig grijze massa over voor het empathische SCARF-denken van Rock. Dankzij de neuropsychologie is er dus ook een nieuwe blauwdruk van de ideale leider: niet te slim, invoelend en neuropsychologisch onderlegd. HersensPoelen Victor Lamme, hoogleraar cognitieve neuropsychologie aan de Universiteit van Amsterdam, heeft er geen probleem mee dat managers met zijn onderzoeksresultaten aan de haal gaan. Het kan zelfs wel nuttig zijn, denkt hij: Organisaties worden vaak geleid op basis van vage intuïties en op verkeerde gronden gestoelde meninkjes. Er is bedrijven WorDen vaak geleid op basis van vage intuïties en meninkjes 20. management scope nr. 03 /

12 onderzoek Nuon in de wereld van de management- en organisatie theorie sprake van een enorme wildgroei. Het mag wel wat meer evidence based. Dat heeft misschien de smaak van hersenspoelen, maar ach, dat is toch waar management op neer komt. Als ze het doen, laten ze het dan goed doen. Nu gebeurt het vaak op een manier die niet werkt en die niemand wil. Volgens Lamme zijn de inzichten uit de neurowetenschap een les in bescheidenheid: Wij mensen hebben een opgeblazen idee van onszelf. We denken dat we ons laten leiden door ratio en vrije wil. Filosofen en psychologen hebben de mens op het schild gehesen als een uniek en bijzonder wezen. Dankzij hersenonderzoek raken we er steeds meer van overtuigd dat het gaat om graduele verschillen. In feite keren we daarmee langs een omweg terug naar een meer behavioristische benadering van menselijk gedrag. We worden sterk gedreven door sociale beloning en straf. Mensen moeten geen overtrokken ideeën koesteren over hun moraliteit. Toch is Lamme niet erg te spreken over Rock en zijn SCARF-methode. Hij pleit voor zo min mogelijk dreiging en benadrukt een softe en vriendelijke omgang met elkaar. Ik kan me voorstellen dat je zoiets schrijft voor een Amerikaans publiek, maar in de Nederlandse context lijkt het me niet verstandig. Wij hebben in ons bedrijfsleven geen cultuur van autoritair leiderschap. Het is juist belangrijk dat er een optimale balans is tussen dreiging en beloning. Dat weten we door experimenten met ratten. Het niveau van stresshormonen in hun hersenen is bepalend voor de synaptische plasticiteit, dat weer rechtstreeks verbonden is met het vermogen om te leren. Dat niveau mag niet te hoog, maar ook niet te laag zijn. Te veel competitie en dreiging is net zo slecht als te weinig. de ethologie, sociologie en de psychologie. Het hele artikel had geschreven kunnen worden zonder een enkele verwijzing naar de neuropsychologie, vindt Lamme. Een veronderstelling van Rock is volgens de Amsterdamse hersenonderzoeker zelfs pertinent onjuist, namelijk diens aanname dat mensen de meeste informatie opnemen wanneer ze zich volledig kunnen concentreren. Lamme: Dat is echt flauwekul. Je leert net zoveel als je niet geconcentreerd bent. Veel nadenken en veel aandacht voor een onderwerp verstoort het denken leerproces. Samenraapsel of niet, Rocks artikel geeft op zijn minst stof tot nadenken. Neem het onderzoek waarmee hij de F (Fairness) uit SCARF illustreert. Mensen hebben graag het gevoel dat ze eerlijk (fair) worden behandeld. Een proefpersoon reageert blijer wanneer iemand hem de helft van een dollar geeft, dan wanneer hij acht dollar krijgt uit een totaalbedrag van vijfentwintig dollar. Dat is te zien in de hersenen, waar de ervaring van eerlijke behandeling dezelfde respons opwekt als het eten van chocolade. Oneerlijke organisaties jagen mensen weg, concludeert Rock, terwijl eerlijke organisaties mensen aan zich binden. In een moeite door presenteert hij daarmee het eerste neurologische argument tegen het old boys network. Leve het neuromanagement. ook interessant Deze is te leuk om u te onthouden. Een team onderzoekers van de Harvard Business School hield CEO s tegen het licht en stelde daaruit een ranglijst samen van de 200 best functionerende CEO s. Die lijst is vooral interessant vanwege de mensen die er niet op staan, of die in de onderste regionen eindigden. Van de tien bestbetaalde Amerikaanse CEO s van 2008 eindigde er niet een in de top vijftig. Van de lijst van dertig meest gerespecteerde CEO s ter wereld, die het tijdschrift Barron s in 2009 publiceerde op basis van gesprekken met hotshots uit de financiële wereld, eindigden er slechts vijf in de top 30 van de Harvard lijst. Een aantal komt zelfs niet voor in de top 200. Weer een bewijs dat de bestaande beloningssystemen niet werken. Andere (voor)oordelen worden door de lijst juist ontkracht: de MBA s onder de CEO s blijken gemiddeld stukken beter te presteren, waarmee de critici van MBAopleidingen weer enige wind uit de zeilen wordt genomen. Nummer 1 op de lijst: Steve Jobs. Hoogst geplaatste Nederlander: Harry Roels, RWE (Op nummer 34). The Best Performing CEO s in the World. Harvard Business Review, January 2010 diversiteit Diversiteit moet, want diversiteit is goed. Diversiteit is een dogma geworden dat geen enkele moderne bestuurder zal durven tegenspreken. Onderzoeker Jean-François Manzoni van IMD, Lausanne, durft dat wel. De gedroomde voordelen van diversiteit in de boardroom zijn volgens hem precies dat - gedroomd. In de praktijk leidt diversiteit in veel gevallen tot conflict en slechter functioneren. Zo hoeft het natuurlijk niet te gaan. Manzoni benoemt de pijnpunten en legt uit hoe de diepste valkuilen kunnen worden ontweken. Why Diversity Can Backfire on Company Boards. MIT Sloan & Wall Street Journal, 22 January 2010 Energie- Consultancy De volgende stap in energiebesparing en CO 2 -reductie. Kijk op energieconsultancy samenraapsel Lamme plaatst ook kanttekeningen bij het wetenschappelijke gehalte van Rocks theorie. Volgens hem is het een samenraapsel van inzichten uit verschillende wetenschapsgebieden, zoals David Rock, Managing with the Brain in Mind, Strategy + Business 2009, Issue management scope

13 Aftreden is niet mijn stijl expert Interview Paul Nobelen Tekst Linda Huijsmans Fotografie Eric Franssen Ed Nijpels aan het woord laten over innovatie, dat was het idee achter dit interview met de voorzitter van branchevereniging NLingenieurs. De actualiteit we spraken Nijpels daags na zijn aftreden als bestuursvoorzitter van ABP gaf het gesprek een extra dimensie. Ik heb er stevig de pest over in. Na ruim een uur leunt Ed Nijpels eindelijk achterover in zijn stoel. In zijn rol als voorzitter van de branchevereniging NLingenieurs heeft hij met passie gesproken over innovatie, de rol van het onderwijs, het falen van Balkenende en Europese ranglijsten waarop Nederland steeds verder wegzakt. Hij heeft gevloekt in de liberale kerk door te pleiten voor onbeperkte subsidies voor duurzame investeringen. Slechts één onderwerp bleef in de lucht hangen. Nadat hij een slok van zijn inmiddels koude thee heeft genomen gooit hij dat er zelf maar uit: U wilt vast ook nog wel iets weten over ABP. En dat is zo. Op het moment dat het gesprek plaatsvindt, is het nieuws over zijn aftreden als bestuursvoorzitter van het pensioenfonds nog vers. Het beeld dat de gemiddelde krantenlezer daarover had gekregen, was dat Nijpels als lid van de Raad van Toezicht van de DSB Bank gefaald had en daarom de eer aan zichzelf heeft gehouden. Maar zo simpel ligt het zelden en deze keer zeker niet. Ik heb er stevig de pest over in, kan ik wel zeggen. Ik had me zorgvuldig op deze functie voorbereid. Dit jaar gaat het pensioenstelsel in Nederland behoorlijk op de schop en daar had ik graag een bijdrage aan geleverd. Maar ik kan niet anders dan vaststellen dat ik als bestuursvoorzitter niet volwaardig aan het debat kan deelnemen. Dat was voor mij de allerbelangrijkste reden om terug te treden. Wat ik ook doe, altijd komt het DSB-verhaal om de hoek kijken. Ik vind het nobel dat u het ABP niet voor de voeten wilt lopen en waardeer het zeer dat u er zo open over bent. Anderzijds verbaast het me dat iemand die zo gelouterd is als u, dit overkomt. Mij ook! Ik zal u vertellen: ik dacht dat ik in mijn carrière in de politiek wel zo n beetje alle hoogte- en dieptepunten had meegemaakt. Maar de orkaan aan publiciteit rond DSB heeft me verbijsterd, en vooral de ongenuanceerdheid ervan. Functies, namen en gebeurtenissen, alles werd door elkaar gehaald. De beeldvorming staat mij in de weg. Om de andere dag schrijft er wel iemand ergens over DSB en dan staat er niet: de Raad van Commissarissen heeft gefaald, maar: Ed Nijpels (1950) 1977 Kamerlid voor de VVD 1982 Volgt Hans Wiegel op als fractievoorzitter Minister van VROM in het kabinet Lubbers-II Burgemeester van Breda mei 2008 Commissaris van de Koningin in Friesland Mei heden Voorzitter van NLingenieurs, de branchevereniging van advies- management- en ingenieursbureaus, voorheen ONRI februari 2010 Bestuursvoorzitter van pensioenfonds ABP Naast zijn bestuurlijke hoofdtaken heeft Nijpels altijd veel nevenfuncties gehad. Van 2004 tot 2009 was hij Commissaris bij de DSB bank. Daarnaast is hij onder andere voorzitter van het Ronald McDonald Kinderfonds, voorzitter van de Raad van Toezicht van de TROS en lid van het dagelijks bestuur van VNO-NCW Thuis: Ed Nijpels is getrouwd en heeft twee zoons uit een eerder huwelijk Hobby s: modelspoorbanen Meer over ed Nijpels op 24. management scope nr. 10 /

14 ExpErt ExpErt WE hebben LAst van onze EgALItAIrE samenleving. UItBLINkErs WorDEN AfgEstrAft Nijpels heeft gefaald. Terwijl die Raad toch uit zes mensen bestond, waaronder enkele gerenommeerde bankiers. Daar krijgt het ABP vroeg of laat last van, en dat gaat ten koste van mijn effectiviteit. Aftreden is in strijd met mijn normale stijl. In mijn jonge jaren was ik er juist nog harder tegenaan gegaan, maar nu was ik het gewoon zat. En het ABP schiet er evenmin iets mee op. uw andere functie hebben, als vertegenwoordiger van de ingenieursbureaus in Nederland. Innovatie en technologische ontwikkelingen gaan u zeer aan het hart. Welke ontwikkelingen springen wat u betreft in het oog? Dat zal ik u laten zien. Kijk: dit apparaatje draag ik nu al een paar maanden in mijn broekzak met me mee. Het is van Philips, het heet Direct Life en is zo groot als een euro. Het houdt al mijn bewegingen nauwgezet bij en door middel van een USB-stick zet ik ze over in een computerprogramma. Het programma doet suggesties om mijn bewegingsniveau geleidelijk omhoog te brengen. Het is een leuk dingetje, maar het idee erachter vind ik nog veel interessanter. Het is ontwikkeld op de Kennis Campus in Eindhoven en die staat wat mij betreft voor een nieuwe vorm van innovatie. In plaats van kennis en patenten op te bergen in een kluis, deelt Philips ze met kleine bedrijfjes die er nieuwe toepassingen voor ontwikkelen. Ze hebben in Eindhoven letterlijk en figuurlijk de muren afgebroken tussen universiteit en bedrijfsleven. Dat is een concept van open innovatie waar ik heilig in geloof. Toch zakt ons land steeds verder weg op de Europese ranglijsten die innovatie, research & development bijhouden. Als we nou eens naar Finland kijken. Dat geldt als hét voorbeeld van een vernieuwende economie, met onder andere Nokia als lichtend voorbeeld. Wat doet Finland beter dan Nederland? Zij hebben massaal ingezet op vernieuwing van het onderwijs. Dat zou bij ons tijdens de komende kabinetsformatie eindelijk een belangrijk item moeten worden. Onderwijs is dé hefboom voor een gezonde kenniseconomie. Net als research. Nederland zakt in alle statistieken weg. Tussen 2000 en 2006 was de gemiddelde groei in Europa op het gebied van R&D 14,8 procent, maar in Nederland was dat 0 procent. Daar zou het kabinet wakker van moeten liggen. Dat heeft het Innovatieplatform in het leven geroepen om de innovatie vlot te trekken, maar het lukt niet. Balkenende heeft voor zichzelf een prominente rol binnen dat Platform gecreëerd, dan had hij ook een doorbraak moeten forceren. Die is er niet gekomen, integendeel. Op het gebied van innovatie staan we in Europa op de 13 e plaats, van productinnovatie zelfs op de 31 e. Je zou denken dat dit het ideale moment is een doorbraak te forceren? Juist nu het zo slecht gaat is er veel te winnen. Dat had ik verwacht van het Innovatieplatform. Ik ben teleurgesteld in Balkenende, die niets met de mogelijkheden heeft gedaan. Stel dat u als voorzitter van de Nederlandse ingenieursbureaus de kabinetsformateur mocht adviseren. Wat zou uw top-3 zijn? Veruit het belangrijkste is onderwijs. Op alle niveaus, maar zeker ook de techniek. Onderwijs vormt de basis voor vele oplossingen en is het visitekaartje van Nederland. En dan niet alleen minder bezuinigen maar écht flink investeren. Op twee staat het stimuleren van innovatie en vernieuwing door middel van fiscale stimulering. Ten derde zou ik inzetten op energieen klimaatbeleid. Ook daar is de lange termijn van groot belang. Het bedrijfsleven moet ervan uit kunnen gaan dat subsidieregelingen voor duurzame investeringen zeker tien of vijftien jaar beschikbaar blijven. Het is vloeken in de liberale kerk, daar ben ik me van bewust, maar subsidieregelingen met een open eind zijn absoluut noodzakelijk. Ik heb te vaak gezien dat subsidies al na een paar maanden waren uitverkocht. Zo geef je bedrijven geen enkele stimulans om te investeren in zonnecollectoren, of wat dan ook. Het valt mij op dat u de rol van de bedrijven in het innovatieproces niet expliciet noemt. Het bedrijfsleven zelf blijft ook achter en ik wil zeker niet alles op het bordje van de overheid leggen, maar fiscale maatregelen zijn nu eenmaal een zaak van de staat, die grensverleggende randvoorwaarden moet scheppen. Dat is er de laatste jaren zeker nog niet uitgekomen. Je ziet maar weinig mensen uit het bedrijfsleven, laat staan ingenieurs, de overstap naar de politiek te maken. Hoe komt dat? Ik vrees dat dat alleen maar minder wordt, want het afbreukrisico is groot. De discussie over de balkenendenorm helpt natuurlijk ook niet. Ik stoor me daar enorm aan. Er is geen enkele reden om het salaris van de minister-president als norm te stellen. Ik vind de baan van Yvonne van Rooy, Collegevoorzitter van de Universiteit van Utrecht, bijvoorbeeld stukken ingewikkelder dan die van minister-president. Zodra je in de marktsector terechtkomt en het over presentatoren en dergelijke gaat, moet je de wetten van de markt zijn werk laten doen. Klaar. Ik pleit niet voor excessieve beloningen, laat dat helder zijn, maar ik ben wel tegen het koppelen van alle functies aan die van minister-president. Een topambtenaar mag van mij best meer verdienen dan zijn minister. We hebben allemaal belang bij een ambtenaar die inhoudelijk de beste is. Noemt u eens een Nederlandse innovatie waar u echt trots op bent? In de discussie rond de Afsluitdijk gebeuren goede dingen. Daar is Rijkswaterstaat echt over zijn eigen schaduw heengestapt door alleen een paar kernpunten op papier te zetten. De dijk moet voldoen aan de hoogste veiligheidsvoorwaarden en er moet rekening worden gehouden met het feit dat de Waddenzee aan de ene kant binnenkort werelderfgoed is en dat het IJsselmeer aan de andere kant ons belangrijkste zoetwaterreservoir is. Tom Poes, verzin een list! Kunnen we meer met de Afsluitdijk doen dan simpelweg verhogen? Met die vraag zijn acht consortia aan de slag gegaan en dat heeft er toe geleid dat er nu ideeën liggen, variërend van opwekken van groene stroom tot het aanleggen van een valmeer. Ook het intellectuele eigendom is daar eindelijk op een fatsoenlijke manier geregeld. De overheid kan niet zomaar met een idee van een van de deelnemende bedrijven aan de haal gaan. Dat is een grote stimulans voor innovatie. Goed, laten we het dan maar over nr. 03 / Volgens het Verdrag van Lissabon moeten we onder andere het aantal voortijdige schoolverlaters terugbrengen, meer studenten werven voor de exacte vakken en een hogere arbeidsparticipatie bewerkstelligen. Die doelstellingen zijn in Nederland niet verwezenlijkt, maar daar is bijzonder weinig aandacht voor geweest. In Lissabon zijn veertien concrete doelstellingen geformuleerd. Drie daarvan hebben we gehaald, vier hebben we zeker niet gehaald en voor de rest is het resultaat onduidelijk. Daar zouden we wakker van moeten liggen. Voor mij speelt innovatie een cruciale rol bij het realiseren van het Verdrag van Lissabon en de ingenieursbranche kan daarin een essentiële rol spelen. De concepten die hier in Nederland bedacht worden, gaan de hele wereld over, maar in Nederland hebben we last van onze egalitaire samenleving. Uitblinkers worden afgestraft en op extra voorzieningen voor briljante studenten lijkt wel een taboe te rusten. Wil het ooit wat worden met de innovatie in Nederland, dan moeten we durven excelleren en kwaliteit prijzen en belonen, niet in de laatste plaats de skills van onze techneuten. Paul Nobelen is zelfstandig bestuursadviseur Geen blabla management scope 15905_85x117_Scope_fc.indd :33:09

15 Een interim manager moet tijdelijk zijn. Z n oplossing niet. Vind de x. dossier MVO is maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) een leeg containerbegrip of wordt er inmiddels serieus werk gemaakt van people, planet & profit? een dossier over business principles, kostenbesparing en de rol van de overheid. Lees onze cases en ontdek hoe Eiffel ook voor uw organisatie de x kan vinden op eiffel.nl/interimmanagement 30 analyse MVO hoort bij een gezonde businesscase 34 rondetafel duurzaamheid: een zin loze exercitie? 40 analyse de bonus wordt steeds groener 42 case tnt wil emissievrij worden nr. 03 /

16 dossier MVo Tekst Willem Lageweg illustratie Yvonne Kroese analyse Mvo is crisis-proof Maatschappelijk verantwoord ondernemen komt uit elke porie van het bedrijf: inkoop, productie, sales en marketing, financiën, HRM, communicatie. Alleen als iedereen meedoet, verandert mvo van een trucje in een strategie die volop kansen biedt, ook in tijden van crisis. Eerst een klein testje. Lees onderstaande tekst en raad wie de afzender is. De verslechtering van de vispopulatie en de ecologische toestand van de watersystemen zorgt ervoor dat we onze visinkopen hierop drastisch dienen aan te passen om ervoor te zorgen dat wij ook in de toekomst van een gevarieerd aanbod van vis kunnen genieten. Wie schrijft dit? Greenpeace? Het Wereld Natuur Fonds? Een verdwaalde vishandelaar wellicht, die het licht heeft gezien? Nee, dit citaat komt van de website van Lidl, prijsvechter onder de supermarkten. Onder het tabblad verantwoordelijkheid zet het bedrijf uitgebreid uiteen waarom Lidl maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) serieus neemt en op wat voor manier het dat doet. Door niet klakkeloos iedere vis te verkopen, bijvoorbeeld, maar kwetsbare soorten uit het schap te weren. Het is maar een voorbeeld, maar het laat zien dat mvo het stadium van nieuw, nieuw, nieuw voorbij is. Ook bedrijven die mvo van oudsher niet in de genen hebben, pikken het op en gaan ermee aan de slag. En doen er hun voordeel mee. BoVengeMiddeld Mvo hoort bij een gezonde businesscase. Niet voor niets laat de Duurzaamheidsbarometer van PricewaterhouseCoopers van december 2009 zien dat een kleine driekwart van de ondervraagde ondernemers hun duurzaamheidsinitiatieven of -investeringen in 2009 ongewijzigd hebben voortgezet. Crisis of geen crisis. Sterker: bijna 20 procent zegt zijn inspanningen op duurzaamheid zelfs te hebben geïntensiveerd. Waarom is dat? Wat maakt mvo crisis-proof en belangrijker misschien wat maakt dat bedrijven die mvo serieus nemen zich in tijden van crisis goed handhaven of zelfs bovengemiddeld presteren? Mvo gaat over verstandig omgaan met materialen en energie. Dat kan forse kostenbesparingen opleveren. Mvo gaat over het zoeken naar nieuwe markten en vooral ook naar nieuwe producten, die klimaatneutraal zijn, energiezuinig of cradle-to-cradle bijvoorbeeld. Producten die gezonder zijn of bijdragen aan minder stress en een betere leefomgeving. In die zoektocht kiezen mvo-bedrijven vaak voor samenwerking. Leveranciers, afnemers, medewerkers, ze worden allemaal gevraagd mee te denken over verduurzaming: kan het mens- en milieuvriendelijker? En mvo gaat over investeren in werknemers, zodat die creatief en gemotiveerd blijven. Een kleine peiling onder partners van MVO Nederland begin dit jaar liet zien dat onze partners op verschillende manieren baat hadden bij hun mvo- strategie. Een schoonmaakbedrijf dat veel klanten verloor in de zwaargetroffen metaalindustrie, wist zijn schade te beperken door een aantal gemeentes binnen te halen als klant. Lokale overheden hebben zich immers verplicht om vanaf 1 januari dit jaar voor 75 procent duurzaam in te kopen en daar kon de schoonmaker direct op inspelen. Eosta, im- en exporteur van biologische groenten en fruit, zag de prijzen van zijn producten onder druk staan. Maar zijn klanten zijn recessie-resistent, ze zijn trouw aan zijn product, en dus zag Eosta zijn omzet stijgen. ToVerforMule Bedrijven die beginnen met maatschappelijk verantwoord ondernemen, kijken vaak als eerste naar hun energieverbruik. Prima. Daar valt meestal snel winst te halen door grotere efficiëntie. Maar als hun inspanningen daar blijven steken, is mvo niet meer dan een groen stickertje dat even snel is opgeplakt. Dat levert misschien een lagere energierekening op en wat sympathieke publiciteit, maar ondertussen stoomt de onderneming op de oude voet door. Het is juist de combinatie people én planet én profit, die mensen innovatief maakt, die ze inspireert om breder te denken en nieuwe mogelijkheden te onderzoeken of verrassende allianties aan te gaan. Elke afdeling van een bedrijf kan hiermee aan de slag. Is ons personeelsbestand divers genoeg? Weten we wat er in onze keten gebeurt: waar onze materialen vandaan komen, of er geen kinderarbeid aan te pas is gekomen, of onze leveranciers zich aan de wet houden? Kunnen we een investering in productinnovatie combineren met een investering in duurzaamheid? Natuurlijk is de combinatie people, planet, profit geen toverformule ook duurzame bedrijven worstelen en gaan soms ten onder maar mvo kan wel het verschil maken en blijkt steeds vaker te zorgen voor een beter bedrijfsresultaat. ToileTpapier Een voorbeeld. Neem Van Houtum uit Swalmen. Dat familiebedrijf tweehonderd werknemers ontwikkelde Satino Nature toiletpapier. Zowel het productieproces als het product zijn volledig onschadelijk voor mens en milieu. Het toiletpapier wordt gemaakt van 100 procent gerecycled papier. Satino Nature leverde het bedrijf het prestigieuze Amerikaanse MBDC-certificaat voor cradle-to-cradle op en een bezoek van de minister-president. Om aan de grondstof voor Satino Nature te komen, ging Van Houtum een samenwerking aan met afvalverwerker Van Gansewinkel bedrijfsmotto: Afval bestaat niet. Van Gansewinkel haalt het papier rechtstreeks bij bedrijven en levert het af aan de fabriekspoort in Swalmen. De reststoffen van het recy- 30. management scope nr. 03 /

17 dossier analyse clen, korte papiervezels, kalk en dergelijke, stuurt Van Houtum als grondstof naar een nabijgelegen kartonfabriek. Die maakt er de dozen van waarin Satino Nature toiletpapier wordt verpakt en naar de klanten wordt vervoerd. Zo investeert Van Houtum op een creatieve manier in zijn zakelijke relaties. De cradle to cradle strategie van het bedrijf maakt dat materialen volledig worden benut. Het verdient zelfs nog aan zijn afvalstoffen. Bovendien, door het productieproces volledig door te lichten en slim te investeren behoren de CO 2 -emissie, water- en energieverbruik tot de laagste ter wereld in zijn sector. Ook op personeelsgebied denkt Van Houtum duurzaam. Door stevig te investeren in veiligheid op de werkvloer is het aantal bedrijfsongevallen terugbracht van veertien jaar geleden, tot nul in 2008 en In 2009 steeg Van Houtums omzet met zo n 5 procent. De mvo-strategie heeft het bedrijf nieuwe klanten opgeleverd en toegegeven, de Mexicaanse griep deed de verkoop van tissues die ook in Swalmen worden geproduceerd geen kwaad. Toch, ook zonder die griep verwacht directeur Henk van Houtum voor 2010 veel moois, zo meldde hij ons. Ook MVO Nederland ziet volop kansen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen in Inzicht in uw keten, duurzaam inkopen, is geen trend, maar een gegeven. Het is geen door de overheid opgelegd regeltje al koopt de rijksoverheid sinds 1 januari volledig duurzaam in maar het is een B2B vraag. Zo brengt AkzoNobel zijn toeleveranciers een supplier support visit om hun duurzaamheidsbeleid tegen het licht te houden. Indien nodig, volgt daarop een verbeterplan. Hebben bedrijven hun zaken daarna nog niet op orde, dan staakt Akzo de inkoop. Dan stoppen we even, aldus inkoopdirecteur Ton Geurts in het FD. Ook bouwbedrijf Strukton vraagt zijn leveranciers het hemd van het lijf. Door Struktons regardz.nl 32. management scope duurzaamheidsverklaring te tekenen, beloven die leveranciers mvo-beleid te voeren op gebied van ketens, veiligheid, arbeidsomstandigheden, CO 2 -uitstoot, maar ook stank. Onder de noemer ProefLokaal spoort brouwerij Gulpener leveranciers en afnemers, supermarkten en horeca, aan om regionaal in te kopen, van eten en drinken tot energie. Dat scheelt transportkilometers. De Nederlandse Vereniging van Inkoopmanagement (NEVI) koos duurzaam inkopen als thema voor het jaar 2009 en houdt het vast in Onderzoeksbureau EIM bevestigt die groeiende vraag naar duurzaam ondernemen. EIM vroeg ondernemers zowel in 2008 als in 2009 of ze merkten dat klanten meer eisen stelden op het gebied van mvo. In de industrie, bouw en handel Niet steeg het percentage in dat een bevestigend antwoordde van een derde tot hokje bijna de helft. Opmerkelijk is de stijging in de te sector logies plaatsen & maaltijden (restaurants, hotels): van 30 naar 68 procent. In die sector zijn de klanten veelal consumenten, wat laat zien dat ook de consument Regardz opschuift neemt in de richting vrijheid van om continu te verrassen. Alles is duurzaamheid. samen Kortom, de markt vraagt erom. En wie aan die marktvraag wil beantwoorden en met mvo aan de slag wil, of vol- werkklimaat. gende stappen wil zetten, hoeft het wiel niet uit te vinden. Veel is al beproefd, stappenplannen, checklists en best practices heeft MVO Nederland ruimschoots voor handen. Al loont het altijd om wat een ander deed niet één op één over te nemen, maar in te passen in uw eigen situatie. En doe het samen. Laat mvo geen projectje zijn van een eenling binnen de organisatie. Borg het binnen alle disciplines, laat iedereen meedenken en meewerken vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid en functie. Ik weet zeker dat u versteld zult staan van de creativiteit en de betrokkenheid. LAAt Mvo geen projectje zijn van een eenling binnen de organisatie mogelijk. The Ultimate Business Bubble is niet in een hokje te plaatsen. Een training, meerdaagse bijeenkomst of grootschalig evenement? Wij gaan verder dan het creëren van een goed Als je bij Regardz bent, heb je dat laagdrempelige lekkere gevoel. Je hoeft je geen zorgen te maken of alles wel goed geregeld is. Wij zijn specialist en laten dat graag zien. Op meerdere plaatsen in Nederland. Regardz blijft zelfs niet binnen de muren van de zeventien Hotels, Meeting en Event Centers. Wat is jouw Ultimate Business Bubble? Ga naar regardz.nl en vertel het ons. Willem Lageweg is directeur van MVO Nederland, het snelgroeiende nationale netwerk waarin ondernemersorganisaties, bedrijven en NGO s samenwerken op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Gezamenlijk vertegenwoordigen zij meer dan ondernemers. The Ultimate Business Bubble Meeting Centers Event Centers Hotels Specials Afval wordt door de meeste mensen als 0ngewenst beschouwd. Als iets zonder waarde. Wij denken daar heel anders over. Want in het afval van vandaag groeit de kiem voor de producten van morgen. Wij maken er zelfs graag iets moois van. Dat gaat niet vanzelf. Het begint met een gedegen kennis van grondstoffen en materialen. Vervolgens vangen wij alle afval zo vroeg mogelijk af. Dus kennen wij elke schakel van het ontwerp- en productieproces. Wij noemen dat een tweede huid die wij rondom het bedrijfsproces leggen. Op deze manier ontstaat er zo min mogelijk afval. Maar het afval dat wel overblijft wordt door ons gekoesterd. Want daar begint het tweede leven. Zoals Coolrec laat zien door afval in prachtige metalen en kunststoffen om te zetten. En Maltha door er schitterend glaswerk van te maken. En het allerlaatste afval dat dan nog overblijft? Dat wordt door AVR in zijn geheel gebruikt om er energie voor honderdduizenden huishoudens mee op te wekken. Steeds meer mensen ontdekken dan ook het credo van de Van Gansewinkel Groep. Afval bestaat niet. Wij maken er liever iets moois van.

18 dossier MVo ronde tafel Duurzaamheid moet nestelen in de genen van bedrijven Wie kan er nog zonder duurzaam ondernemen? De deelnemers aan deze Rondetafel zagen het fenomeen binnen hun bedrijfsmuren gestaag inburgeren. Zowel bedrijven als overheden moeten duurzaam leiderschap creëren. Interview Herman Bol tekst Jeroen Siebelink fotografie Marco Bakker 34. management scope nr. 03 /

19 dossier rondetafel Eleonoor Hintzen (47) startte haar loopbaan in 1989, na een studie psychologie, bij The Body Shop. Na uiteenlopende commerciële functies richtte ze met twee collega s in 1993 Good Company op, destijds het eerste adviesbureau voor maatschappelijk verantwoord ondernemen in Nederland. Ze werkt voor multinationals, de overheid en het mkb. Consumenten hebben heel lang het vertrouwen gehad dat het wel klopte wat bedrijven deden at ze op voorhand gemeen hebben: een duurzame carrière. Eleonoor Hintzen is al zeventien jaar directeur van adviesbureau Good Company, Kees van der Waaij werkt ruim dertig jaar voor Unilever, en gastheer Peter de Wit trad bijna veertig jaar geleden in dienst van Shell. Van der Waaij en De Wit zagen hun Unilever en Shell in de loop der jaren de kanteling maken naar duurzaam opererende multinationals. Hintzen moest begin jaren negentig nog geregeld de zeepkist op om uit te leggen waar dat nou goed voor was, dat maatschappelijk verantwoord ondernemen. Nu is alles anders, stelt het trio vast: duurzaam ondernemen is een zakelijke noodzaak, waarbij rendement voorop staat. Interviewer Herman Bol gooit bij aanvang van het gesprek meteen de knuppel in het hoenderhok, als hij Hintzen confronteert met een van haar columns; daarin schreef ze dat mvo onzin is. Eleonoor Hintzen (EH): Ik bedoelde daarmee dat wat mij betreft dat hele begrip maatschappelijk verantwoord ondernemen kan verdwijnen. De term impliceert dat ondernemers zouden kunnen kiezen tussen maatschappelijk verantwoord en maatschappelijk onverantwoord ondernemen. Maar in de huidige geglobaliseerde samenleving bestaat die keuze niet meer. Ondernemers moeten per definitie zorg hebben voor efficiency, zorg en kwaliteit van hun bedrijfsprocessen. Dat is gezond ondernemen en daarmee vanzelf maatschappelijk verantwoord. Kees van der Waaij (KvdW): Het begrip maatschappelijk verantwoord ondernemen is verworden tot containerbegrip. Dat stoort me. Iedereen doet eraan, en laat zich erop voorstaan. Peter de Wit (PdW): Binnen Shell hebben we het nooit over maatschappelijk verantwoord ondernemen, maar over duurzame ontwikkeling. Een begrip dat voortkomt uit onze business principles. En dat inmiddels ons dagelijks doen en laten mede bepaalt. Als wij bijvoorbeeld met een groot investeringsplan naar de Board gaan, moeten we daar altijd in opnemen wat de effecten en kosten zijn op gebied van bijvoorbeeld de uitstoot van CO 2. Dat was tien jaar geleden nog wennen, maar nu vinden we dat heel normaal. KvdW: Duurzaam ondernemen is een keuze, maar bij sommige bedrijven zit het in de genen. De oprichters van Unilever bouwden al eind 19 e eeuw Port Sunlight, een tuindorp voor medewerkers. Dit dorp was gebaseerd op aandacht voor educatie, milieu en gezonde arbeidsomstandigheden. Doing well by doing good, we doen business voor de lange termijn, dat is het credo van Unilever. Onze nieuwe bestuursvoorzitter Paul Polman wil Unilevers omzet verdubbelen, whilst reducing our impact on the environment. Dat is een heel ambitieuze en duurzame doelstelling. In de media, op scholen, iedereen heeft t over duurzaam ondernemen. In hoeverre komt deze tendens voort vanuit consumenten? EH: Aanvankelijk hebben consumenten heel lang het vertrouwen gehad dat het wel klopte wat bedrijven deden. In mijn tijd bij de Body Shop, begin jaren negentig, deden we veel onderzoek onder consumenten. Er was toen de nodige aandacht voor dierenwelzijn. Dierproeven voor make-up werden massaal afgewezen. Wij speelden daar met onze producten op in, maar desgevraagd bleek dat slechts 2 procent van onze klanten onze producten kocht omdat deze niet op dieren waren getest. De rest noemde alleen producteigenschappen als geur en kleur. Midden jaren negentig brak het bewustzijn onder consumenten opeens door. Met als duidelijke aanleidingen Shells Brent Spar-affaire in 1995, en het jaar daarop de terugtrekking van Heineken uit Birma. PdW: Dat is inderdaad de grote verandering: het blinde vertrouwen dat consumenten in bedrijven hadden, is verdwenen. Je moet als bedrijf vandaag de dag per definitie transparant opereren, vanuit een maatschappelijke context. En daarbij is een perfecte technische oplossing maatschappelijk gezien niet altijd de juiste oplossing. Dat was voor ons de les van de Brent Spar. KvdW: Ik zie wel een kloof in het consumentengedrag. Enerzijds willen consumenten vooral betaalbare producten, anderzijds willen ze dat die producten fatsoenlijk geproduceerd zijn, zonder negatieve consequenties voor arbeidsomstandigheden in de fabriek of voor het milieu. Zodra er een crisis is, denk aan BSE, MKZ of de varkenspest, kiezen mensen voor de betere, vertrouwde merken, die een duurzaam karakter hebben. Maar zodra dat gevaar voorbij is, rennen ze weer naar de Kiloknaller. Het komt en het gaat. EH: Al is er meer bewustzijn, ik denk dat burgers de verantwoordelijkheid voor duurzame producten bij bedrijven leggen. Díe moeten het doen, en als ze het goed doen, dan koopt de consument hun producten. Maar consumenten zullen niet nadrukkelijk duurzame producten eisen. Wat is de impact van de crisis op duurzaam ondernemen? PdW: Die zou negatief kunnen uitpakken omdat de druk op performance zeer sterk is toegenomen binnen bedrijven. Ook binnen Shell staan we sinds de crisis meer dan ooit onder geweldige financiële druk. Komt ook omdat we weten dat de vraag naar energie de komende dertig jaar verdubbelt, terwijl de voorraad fossiele brandstoffen eindig is. Wij moeten ervoor zorgen dat die energie er straks toch is, met gelijktijdige reductie van de uitstoot van CO 2. Deze crisis betekent niet dat wij minder duurzaam gaan opereren. Integendeel. Veelzeggend is onze eind januari bekendgemaakte joint venture met de Braziliaanse ethanolproducent Cosan. Daarmee investeren we gezamenlijk, crisis of niet, in een business van twaalf miljard dollar. Met als topprioriteit de productie van biobrandstof, goed voor 80 procent minder uitstoot van CO 2 vergeleken met fossiele brandstoffen. EH: Deze crisis is een breekpunt: dit is de tijd dat het kaf van het koren wordt gescheiden. De Mvo is verworden tot een containerbegrip. Dat stoort me Kees van der Waaij (58) is directievoorzitter Unilever Nederland Holdings. In 1976 startte hij bij Unilever als management accountant. In 1983 werd hij chief accountant en secretary van Unilever-dochter Crosfield Chemicals, drie jaar later werd hij de assistent van de CFO van Unilever in Londen. In 1998 trad hij toe tot de RvB van Unilever Nederland Holdings als financieel directeur. Sinds 2001 is Van der Waaij directievoorzitter van Unilever Nederland Holdings. ene groep bedrijven gaat back to basics, wat ten koste gaat van hun duurzame activiteiten, de andere groep zet juist nu volop in op duurzaamheid. Dat zijn de koplopers die de kansen zien. Ik vrees overig ens wel dat de aandacht voor duurzaamheid kan verslappen. Niet zozeer vanwege de crisis, maar vooral omdat steeds meer de nadruk wordt gelegd op technologie. Neem cradle-to-cradle: dat concept is erg abstract en technology driven. Daarmee loop je het risico dat een paar begeesterde mensen het gaan trekken, terwijl de grote gemeenschap ondertussen afhaakt. KvdW: In mijn ogen is deze crisis vooral erg heilzaam. Het is nu duidelijker dan ooit dat bedrijven moeten samenwerken met andere stakeholders om de grote problemen van nu denk aan watertekorten, voedselschaarste en de milieuproblematiek aan te kunnen pakken. En dan begin je bij je eigen expertise. Wij zijn groot met ons duurzame landbouwprogramma, zo behoren we tot een van s werelds grootste inkopers van palmolie, thee en tomaten. Op die terreinen werken we hard aan duurzaamheid. PdW: Ik denk dat de crisis bedrijven dwingt optimale oplossingen te zoeken in hun doelen ten 36. management scope nr. 03 /

20 dossier rondetafel Peter de Wit (59) is president-directeur Shell Nederland. Na zijn studie economie trad hij eind 1970 in dienst van Shell. Hij werkte in verschillende met name commerciële functies in Australië, Nederland, de VS, Engeland, Singapore, Hong Kong en Maleisië. In 1990 nam hij ontslag, om voor zichzelf te beginnen in Australië, maar de drang naar de internationale oliewereld was groot genoeg voor mij om weer terug te komen bij Shell. aanzien van duurzaamheid. Dat is overigens niet altijd makkelijk met groeiende regelgeving vanuit Brussel, wanneer die haaks staat op wat Den Haag ambieert met haar eigen regels. We zijn nog steeds wat te veel met onszelf bezig en te weinig met de buitenwereld Waarom eist Unilever simpelweg niet van ál haar leveranciers dat ze duurzaam produceren? KvdW: Zo eenvoudig is dat niet. Al zijn we flink op weg. Neem thee. Dat wordt geproduceerd onder vaak slechte sociale omstandigheden. Theeboeren hebben weinig inkomen, de productie heeft negatieve gevolgen voor het milieu. Unilever is om de tafel gaan zitten met een aantal ngo s. Uitkomst is dat zij onze thee certificeren zodra bewezen is dat deze op duurzame wijze is geproduceerd. Iedereen wint: de theeboeren krijgen een beter inkomen, wij zetten meer thee af, en de consument drinkt duurzame thee. Of neem palmolie: binnen vijf jaar is al onze palmolie gecertificeerd. We zetten dus grote stappen voorwaarts. Bovendien hebben we een Business Partner Code en verwachten we van onze zakenpartners dat zij onze normen en waarden in het zakendoen delen. EH: Bedrijven moeten de eerste stap zetten, maar ze moeten het maatschappelijke tij wel mee hebben. Unilever verkoopt nu sterk geconcentreerde wasmiddelen, die beter zijn voor het milieu. Maar Kees, dat hadden jullie tien jaar geleden ook al kunnen doen. Punt is dat consumenten dat toen niet hadden gekocht, omdat ze het te duur zouden vinden. Nu komt die duurzame boodschap veel beter aan. Wat betekent duurzaam ondernemen voor de eigen identiteit van een bedrijf, en voor zijn aantrekkingskracht richting medewerkers? PdW: Eleonoor noemde net de sterkere focus op technologisering. Voor een bedrijf als Shell geldt dat natuurlijk zeker, omdat wij naar onze aard een zeer technologisch bedrijf zijn. Zo moeten we steeds dieper de zee in om olie te boren, en dat vergt de nodige techniek. Wij zijn op de arbeidsmarkt een aantrekkelijke partij, maar ik merk wel dat het aspect van duurzaamheid bij ons opereren flink wordt meegewogen. Wat betreft onze eigen medewerkers, ik vind dat we nog steeds wel wat te veel met onszelf bezig zijn, en te weinig met de buitenwereld. We zijn een multinational, maar waar ook ter wereld opereren we volledig lokaal. En dus moeten we altijd met de lokale bevolking in gesprek blijven. Dat kan soms nog wel wat beter. EH: Mee eens, je moet met duurzame issues altijd alle externe betrokkenen meenemen in processen. Hoe mis dat kan gaan, zie je bij de discussie over de ondergrondse CO 2 -opslag in Barendrecht. Lokaal is daar veel weerstand tegen, alleen al omdat inwoners zich vanwege gebrek aan informatie geen gefundeerd oordeel over het nut van dit project kunnen vormen. Omdat het ze nooit goed is uitgelegd. PdW: Daar heeft de overheid flinke steken laten vallen. De regering had het waarom van dit project, waarom het zo belangrijk is voor Nederland, eerder en breder moeten uitdragen. Wij kunnen hooguit lokaal communiceren, maar dat zet te weinig zoden aan de dijk. EH: De overheid wil nu zelf verduurzamen, maar legt alleen maar prioriteit op duurzame inkoop. Maar dat is echt veel te mager. Het gaat er niet alleen om welke bureaustoelen je voor het ministerie bestelt. Je moet als overheid duurzaam leiderschap creëren. Dat ontbreekt nu totaal. Zou de overheid niet, à la Tabaksblat, een Code Duurzaamheid moeten lanceren? KvdW: Zelfregulering is heel belangrijk. Veel Nederlandse bedrijven lopen met hun duurzame gedrag voorop in hun sector, denk aan TNT, Akzo- Nobel, DSM, KLM. En ook aan Shell en Unilever. Dat vind ik veelzeggend. Fatsoenlijk zakendoen zit in je hart. Zo n Code vind ik op zich niet nodig. Maar dat de voorstellen van de Commissie Burgmans op het gebied van MVO nu ook deel uitmaken van de zelfreguleringscode Tabaksblat vind ik een prima zaak. EH: Een Code is niet realistisch. En inderdaad onnodig. Want als je het als bedrijf op duurzaam gebied niet goed doet, word je vroeg of laat gepakt door de klant. Die laat je dan geheid links liggen. En wie wil er nog bij je komen werken? Verduurzaamt het begrip duurzaamheid, of wordt het pleit de komende jaren toch beslecht door de cynici? KvdW: Ik ben en blijf optimistisch. Een bedrijf als het onze móet wel duurzaam ondernemen. Kijk ik vanuit de samenleving, dan zie ik inmiddels toch een permanente druk om nu werkelijk iets te gaan doen. Willen wij onze kleinkinderen belasten met hetgeen wij hebben gedaan, of hebben nagelaten? PdW: Zoals voor zoveel bedrijven geldt ook voor ons dat het een zakelijke noodzaak is en blijft om duurzaam te opereren. Anders krijgen we geen project meer van de grond. Ik bespeur in veel bedrijven een groeiende gewaarwording van dit proces en denk dat dat uiteindelijk een verankerd automatisme wordt. Tot slot, wat is jullie boodschap? PdW: Bedrijven moeten niet alleen goed naar hun externe omgeving kijken, maar hun eigen duurzaamheidscode ontwikkelen. Ze moeten daar naar handelen op lokaal niveau en daarbij het zicht op de lánge termijn niet verliezen. KvdW: De overheid heeft weliswaar de sleutelgebieden omarmd, maar ik mis vaak het breder wenkend perspectief vanuit onze regering, denk aan investeringen in de kenniseconomie. Onze duurzame kennis en gedrag zouden moeten uitgroeien tot een kansrijk exportproduct. Dat kan alleen gebeuren als we een inspirerende visie krijgen voorgeschoteld. EH: Zowel bedrijven als overheden moeten duurzaam leiderschap creëren. Dat is ongenadig belangrijk. Anders krijg je duurzaamheid nooit in de genen van burgers en bedrijven. En blijft het al met al een tamelijk heilloze exercitie van een kleine groep mensen. Herman Bol is lid van de Raad van Bestuur van het Universitair Medisch Centrum Utrecht. 38. management scope nr. 03 /

DE NIEUWE COMMISSARIS

DE NIEUWE COMMISSARIS DOSSIER TOEZICHT ONDER ZOEK Tekst Peter Rikhof Illustratie Yvonne Kroese DE NIEUWE COMMISSARIS Meer diversiteit, permanente opleiding en jaarlijkse evaluatie van het team en de individuele commissarissen.

Nadere informatie

Uitkomst Enquête 20% als Maximum Bonus voor alle Financiële medewerkers?

Uitkomst Enquête 20% als Maximum Bonus voor alle Financiële medewerkers? Uitkomst Enquête 20% als Maximum Bonus voor alle Financiële medewerkers? Inhoud: 1. Aanleiding 2. Geen bonus bij Staatsteun 3. Lagere beloningen (in de top) bij staatsdeelnemingen 4. Ontnemen onterechte

Nadere informatie

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance 12 januari 2012 -persbericht- Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance De top 50 bedrijven uit de Eurozone

Nadere informatie

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet 7 oktober 2005 - Goed bestuur zoals dat wordt beschreven in de code- Tabaksblat moet van twee kanten komen. De bedrijfsbestuurders moeten hun organisatie

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance De impact van HR op de business Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance Inhoudsopgave Heeft HR impact op de business? (interview met Jaap Paauwe) Certificering HR is must (interview met Job Hoogendoorn)

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Turbo Daily Commerzbank 10 April 2015 Nummer 1147 Pagina 2 MIDDELLANGE TERMIJN TREND. Steun : 459.1 Weerstand : 516.8

Turbo Daily Commerzbank 10 April 2015 Nummer 1147 Pagina 2 MIDDELLANGE TERMIJN TREND. Steun : 459.1 Weerstand : 516.8 Turbo Daily Turbo Daily Commerzbank 10 April 2015 Nummer 1147 INDICES SLOTKOERS VERSCHIL AEX 501,97 0,97% DOW JONES 17958,73 0,31% NASDAQ CMP 4974,565 0,48% NASDAQ -100 4403,953 0,64% NIKKEI 225 19907,63-0,15%

Nadere informatie

Jolan. Jolanda Omvlee (42),

Jolan. Jolanda Omvlee (42), Jolan Jolanda Omvlee (42), getrouwd met Ron (48), moeder van Lise (10) en Emmely (6) is directeur van Compassion. Ze geeft leiding aan 38 personen, haar contacten gaan internationaal. 22 tekst Wieteke

Nadere informatie

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Page 1 of 5 U bevindt zich hier: Home Ministeries Financiën Documenten en publicaties Toespraken Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Toespraak 27-01-2011 Toespraak

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Persoonlijk rapport van: Marieke Adesso 29 Mei 2006 1

Persoonlijk rapport van: Marieke Adesso 29 Mei 2006 1 Talenten Aanzien en Erkenning 3 Besluitvaardigheid 8 Confrontatie en Agitatie 4 Doelgerichtheid 4 Talenten Hulpvaardigheid 5 Ontzag 3 Orde en Netheid 4 Pragmatisme 6 Stressbestendigheid 7 Verantwoording

Nadere informatie

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes?

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? December 2007 / Januari 2008 Door: Marco Bouman, Impulse, Strategie & Marketing Februari 2008 2008 Marco Bouman, alle rechten voorbehouden Het is niet

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

T A S K. Wim Dubbink. Winst & Verlies. over zelfverbetering en morele excuses TASK. 13 mei 2015

T A S K. Wim Dubbink. Winst & Verlies. over zelfverbetering en morele excuses TASK. 13 mei 2015 T A S K Wim Dubbink 13 mei 2015 Winst & Verlies over zelfverbetering en morele excuses Waarom is een wethouder corrupt? Waarom schendt een Tweede Kamerlid de integriteitsregels? Waarom speculeert een directeur

Nadere informatie

1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips. Haal direct meer uit je netwerk!

1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips. Haal direct meer uit je netwerk! 1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips Haal direct meer uit je netwerk! Inleiding Allereerst wil ik u bedanken voor het downloaden van dit e-book. Na weken van voorbereiding kunnen we dan nu eindelijk dit e-book

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

MTY wordt IEX Group NV, leider in online beleggersinformatie

MTY wordt IEX Group NV, leider in online beleggersinformatie PERSBERICHT Bussum, 5 november 2015 In aanvulling op het persbericht IEX gaat naar de beurs, dat hedenmorgen is gepubliceerd, informeert MTY Holdings NV middels onderstaand bericht haar aandeelhouders

Nadere informatie

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 152 152 25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 153 Interview Mantijn van Leeuwen Voor de meeste mensen ben jij nog een onbekende, zeker gerelateerd aan het NIBE. Vertel eens iets over je achtergrond,

Nadere informatie

Participatief leiderschap. Hoe leid je een samenwerkingsverband?

Participatief leiderschap. Hoe leid je een samenwerkingsverband? Participatief leiderschap Hoe leid je een samenwerkingsverband? Mr. Drs. Lucien Stöpler Justice in Practice December 2014 Participatief leiderschap: Hoe leid je een samenwerkingsverband? 2014 Justice in

Nadere informatie

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach.

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Karin de Galan Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Ze heeft zich gespecialiseerd in het trainen van trainers en richtte in 2007 de galan school voor training op. Eerder werkte ze als

Nadere informatie

Turbo Daily Commerzbank 04 September 2015 Nummer 1252 Pagina 2 MIDDELLANGE TERMIJN TREND. Steun : 419.7 Weerstand : 509.2

Turbo Daily Commerzbank 04 September 2015 Nummer 1252 Pagina 2 MIDDELLANGE TERMIJN TREND. Steun : 419.7 Weerstand : 509.2 Turbo Daily Turbo Daily Commerzbank 04 September 2015 Nummer 1252 INDICES SLOTKOERS VERSCHIL AEX 444,55 2,53% DOW JONES 16374,76 0,14% NASDAQ CMP 4733,497-0,35% NASDAQ -100 4234,654-0,51% NIKKEI 225 17792,16-2,15%

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI AVI E4* Alcoholisme, ruzie, bang zijn Midden in de nacht rinkelt de telefoon. Anna weet wat dat betekent. Ze moet vluchten, alweer. Ze rent de donkere nacht in. De volgende dag valt Anna in de klas in

Nadere informatie

DE VLUCHT & andere spannende verhalen

DE VLUCHT & andere spannende verhalen DE VLUCHT & andere spannende verhalen 2 Bianca Kruger DE VLUCHT & andere spannende verhalen Enschede 2015 3 Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaarden auteur

Nadere informatie

THE DUTCH FEMALE BOARD INDEX 2015 NEDERLANDSE SAMENVATTING. op Gehele (Engelstalige) rapport, inclusief tabellen,

THE DUTCH FEMALE BOARD INDEX 2015 NEDERLANDSE SAMENVATTING. op  Gehele (Engelstalige) rapport, inclusief tabellen, THE DUTCH FEMALE BOARD INDEX 2015 Prof. dr. Mijntje Lückerath-Rovers NEDERLANDSE SAMENVATTING Gehele (Engelstalige) rapport, inclusief tabellen, op www.tias.edu Nederlandse samenvatting (Dutch Summary)

Nadere informatie

Duurzaamheid. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen.

Duurzaamheid. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Syllabus Duurzaamheid Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer waterschap Hollandse Delta, Sanoma Uitgevers

Nadere informatie

Wereldproblemen te lijf met business modellen

Wereldproblemen te lijf met business modellen INTERVIEW tekst: Maarten van der Schaaf Wereldproblemen te lijf met business modellen Marcello Palazzi behoort al decennia tot de voorhoede van het mondiale duurzame bedrijfsleven. Samen met Leen Zevenbergen

Nadere informatie

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land.

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Interview door Sandra Heuts en Cees Jorissen Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Egbert ten Cate is op het moment van dit gesprek zowel directeur van Bank Ten Cate & Cie als commissaris

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Succesvol Leiderschap in de praktijk

Succesvol Leiderschap in de praktijk Succesvol Leiderschap in de praktijk In gesprek met: Ruben Wegman van Nedap: Ik hoef niet overal bij te zijn. Ik loop liever vrij rond door de organisatie om feeling te houden met wat er gebeurt. Is Nieuw

Nadere informatie

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl Dit essay is gepubliceerd in het boek Dynamic Food (2013). Dynamic Food is een reizend platform dat onderzoek doet naar en informatie verzamelt over de relatie tussen stad en platteland. In 2050 zal 75%

Nadere informatie

24-uurs inspirerend leiderschap

24-uurs inspirerend leiderschap 10 juni 2015 Amsterdam 24-uurs inspirerend leiderschap Copyright 2014 De Transformatie Groep Het programma van een 24-uurs leidt tot een diepere verbinding met jezelf en je omgeving PROGRAMMA Avond Ochtend

Nadere informatie

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne.

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Bij research Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Opdracht 1 Stagelogboek De eerste dag heb ik bij Ron Steijvers stage gelopen en die is project leider ontwikkelaar, vooral

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

Nieuwe Steen Investments n.v. ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN NIEUWE STEEN INVESTMENTS N.V.

Nieuwe Steen Investments n.v. ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN NIEUWE STEEN INVESTMENTS N.V. ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN NIEUWE STEEN INVESTMENTS N.V. (Beleggingsmaatschappij met veranderlijk kapitaal) te houden op donderdag 15 oktober 2009 om 10.30 uur in Schouwburg Het Park te

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

ORGANISATIEDISSONANTIE

ORGANISATIEDISSONANTIE ORGANISATIEDISSONANTIE Hebben wij dat? Marianne Kok 2015 Marianne Kok Titel Organisatiedissonantie Ondertitel Hebben wij dat? ISBN 978-90-823911-0-7 Druk Eerste druk, 2015 NUR 801 management algemeen Trefwoorden:

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap 1 Rekenen met procenten, basispunten en procentpunten... 1 2 Werken met indexcijfers... 3 3 Grafieken maken en lezen... 5 4a Tweedegraads functie: de parabool...

Nadere informatie

Het jaar 2018. Niet alleen an-

Het jaar 2018. Niet alleen an- MECC meer Met rug tegen het MECC Maastricht wordt, als de raad akkoord gaat, weer volledig eigenaar van het MECC. De tijd met de RAI aan het roer werd eigenlijk nooit wat er vooraf van werd verwacht. Het

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

MARK HUIJSMANS VIJF CARRIÈRETIPS VAN. Marketingdirecteur bij Miele. Op 7 februari opent Miele als derde Top Marketing

MARK HUIJSMANS VIJF CARRIÈRETIPS VAN. Marketingdirecteur bij Miele. Op 7 februari opent Miele als derde Top Marketing in het hart van de marketing VIJF CARRIÈRETIPS VAN MARK HUIJSMANS Marketingdirecteur bij Miele Door: Tristan Lavender, bestuurslid NIMA Young Professionals Op 7 februari opent Miele als derde Top Marketing

Nadere informatie

De Nederlandsche Bank. drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V.

De Nederlandsche Bank. drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V. drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V. - Deltacommissaris - Voorzitter raad van toezicht Stichting VU - Lid raad van commissarissen Woningbouwcorporatie Stadgenoot

Nadere informatie

E BOOK HOE ORGANISEER IK EEN SUCCESVOLLE. o.a. aandachtspunten hoe BENADER JE JE GASTEN? WAT DOE JE WEL EN WAT DOE JE NIET?

E BOOK HOE ORGANISEER IK EEN SUCCESVOLLE. o.a. aandachtspunten hoe BENADER JE JE GASTEN? WAT DOE JE WEL EN WAT DOE JE NIET? E BOOK Vol met handige, onmisbare tips om uw relatiedag te laten slagen! HOE ORGANISEER IK EEN SUCCESVOLLE o.a. aandachtspunten hoe BENADER JE JE GASTEN? WAT DOE JE WEL EN WAT DOE JE NIET? BEDRIJFSFEEST.NL

Nadere informatie

Pensioenfonds Update April 2014

Pensioenfonds Update April 2014 Pensioenfonds Update April 2014 1. Van de Voorzitter nr 17 april 2014 pagina 1 INHOUD 1. Van de voorzitter 1 2. Dekkingsgraad gestegen in eerste twee maanden 2014 2 3. Interview met Roy Braem en Klaas

Nadere informatie

STOP MAAR MET FEEDBACK GEVEN. HET HEEFT GEEN ZIN

STOP MAAR MET FEEDBACK GEVEN. HET HEEFT GEEN ZIN E-blog STOP MAAR MET FEEDBACK GEVEN. HET HEEFT GEEN ZIN In samenwerken Het is tijd voor een next level feedback geven; gewoon kijken naar het resultaat i.p.v. het gedrag. In dit blog 5 gedachtenkronkels

Nadere informatie

Ondersteuning en ondersteuningsplan.

Ondersteuning en ondersteuningsplan. Definitieve versie. Mei 2011. Emoties en hersenletsel horen bij elkaar. Het hebben van niet aangeboren hersenletsel roept emoties op. Emoties als woede, verdriet en angst. Cliënten van de Mantelmeeuw moeten

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

Amsterdam, 18 september 2014. Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders

Amsterdam, 18 september 2014. Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders Amsterdam, 18 september 2014 Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders 1 Dhr. Scholtes Opening BAVA 2 Agenda 1 Opening BAVA door de heer Scholtes 2 Behandeling agendapunten door de heer Scholtes 3 Dhr.

Nadere informatie

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg.

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg. Veel nieuw bij de DUO Laatst was ik op bezoek bij de DUO om in het nieuwe gebouw in Groningen te kijken. Naar het gebouw zelf en het Nieuwe Werken dat ze daar toepassen. Er is veel nieuw, want is er blijkt

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Alsjeblieft: 26 tips voordat je een BOB Borrel bezoekt

Alsjeblieft: 26 tips voordat je een BOB Borrel bezoekt Alsjeblieft: 26 tips voordat je een BOB Borrel bezoekt Inleiding Ondanks het feit dat iedereen weet dat netwerken van belang is - we zullen dan ook niet meer ingaan op het waarom - blijkt dat veel mensen

Nadere informatie

AGENDA EN TOELICHTING VOOR DE JAARLIJKSE ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN WAVIN N.V.

AGENDA EN TOELICHTING VOOR DE JAARLIJKSE ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN WAVIN N.V. WavinWavin N.V. N.V. AGENDA EN TOELICHTING VOOR DE JAARLIJKSE ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN WAVIN N.V. 27 april 2011 Solutions for Essentials Agenda Agenda voor de jaarlijkse Algemene Vergadering

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren.

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. Nieuwsflits N54 September 2015 Gert Anbeek, Esmiralda Borgt, Ron van Eijk, Patrick

Nadere informatie

Positief denken & doen

Positief denken & doen Positief denken & doen Inspirerende en motiverende workshop Geert Hermans We stellen elkaar voor Wie ben ik? Wat wil ik? Wat heb ik echt nodig? Welke doelen heb ik in mijn leven? Wat ben ik? (pessimist,

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Be good & sell it! 10 tips voor heldere communicatie over duurzame locaties

Be good & sell it! 10 tips voor heldere communicatie over duurzame locaties Be good & sell it! 10 tips voor heldere communicatie over duurzame locaties Inleiding Be good & sell it! Goed dat je dit e-book hebt gedownload! Hoe belangrijk is het voor jou om helder te communiceren

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

REMUNERATIE RAPPORT 2011 REMUNERATIE RAPPORT 2011

REMUNERATIE RAPPORT 2011 REMUNERATIE RAPPORT 2011 REMUNERATIE RAPPORT 2011 REMUNERATIE RAPPORT 2011 2 INHOUDSOPGAVE 3 4 INTRODUCTIE 6 BELONINGSBELEID RAAD VAN BESTUUR 9 UITVOERING BELONINGSBELEID 2011 10 BELONINGSBELEID RAAD VAN COMMISSARISSEN 4 INTRODUCTIE

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

ondernemers B&R Bouwgroep Een buitenbeentje in de traditionele bouwwereld

ondernemers B&R Bouwgroep Een buitenbeentje in de traditionele bouwwereld Voka Kamer van Koophandel Kempen maandelijks magazine jaargang 29 nr 4 april 2014 B&R Bouwgroep Een buitenbeentje in de traditionele bouwwereld Verschijnt maandelijks (niet in juli en augustus) P. 309988

Nadere informatie

Commerciële buitenfuncties krijgen de zwaarste factuur

Commerciële buitenfuncties krijgen de zwaarste factuur Persbericht SD Worx en LeasePlan berekenen welke impact de nieuwe bedrijfswagenbelasting heeft op portemonnee van werknemers Commerciële buitenfuncties krijgen de zwaarste factuur Beroepsgroep voor wie

Nadere informatie

Brainport 2020 wordt Brainport Network

Brainport 2020 wordt Brainport Network Een soepel draaiende arbeidsmarkt waar overheden, bedrijfsleven, werknemers en onderwijs moeiteloos hun weg kunnen vinden en constant beschikken over de meest actuele informatie, om de afstand tussen vraag

Nadere informatie

#kpnjaarcijfers2011. Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i.

#kpnjaarcijfers2011. Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i. #kpnjaarcijfers2011 Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i. #hoofdpunten Turbulent 2011 Financiële doelen grotendeels gehaald Strategie neergezet voor komende jaren Internationaal gaat heel goed Nederland

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

gegeven. Op een later moment lieten de handtekeningenjagers het afweten.

gegeven. Op een later moment lieten de handtekeningenjagers het afweten. In herinnering ga ik terug naar het begin van de jaren zeventig van de vorige eeuw. Radio was als het ging om de commerciële stations actief vanaf internationale wateren glorieus. Hilversum 3, dat 6 jaar

Nadere informatie

Codes worden een beetje volgens

Codes worden een beetje volgens Interview door Peter Bommel Codes worden een beetje volgens de smaak van de dag gemaakt Jeroen van der Veer Codes zijn beter dan wetgeving. De voormalig Shell-topman Jeroen van der Veer is stellig in zijn

Nadere informatie

Surviving outsourcing

Surviving outsourcing t informatie /mei 2009 sourcing Surviving outsourcing Jones is de chief executive officer van een groot internationaal beursgenoteerd bedrijf: Schreuder. Hij staat voor de zware opgave om de resultaten

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

FNV Professionals. Krachtige mensen die zich ontwikkelen, elkaar ontmoeten en samenwerken

FNV Professionals. Krachtige mensen die zich ontwikkelen, elkaar ontmoeten en samenwerken FNV Professionals Krachtige mensen die zich ontwikkelen, elkaar ontmoeten en samenwerken Visie FNV Professionals Krachtige mensen die de regie nemen en samen verder willen komen Mensen die verantwoordelijkheden

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

JONGEREN IN GELDERLAND OVER

JONGEREN IN GELDERLAND OVER JONGEREN IN GELDERLAND OVER een sterk bestuur en hun gemeente Aanleiding De provincie Gelderland werkt samen met VNG Gelderland aan het project Sterk Bestuur Gelderland (SBG). In het project wordt het

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

Patriottisch beleggen: investeren in de B.V. Nederland?

Patriottisch beleggen: investeren in de B.V. Nederland? Patriottisch beleggen: investeren in de B.V. Nederland? 1. In het politieke debat in Nederland (en overigens ook in andere Europese landen) is beleggen in eigen land een hot topic. Dat is ongetwijfeld

Nadere informatie

Esther Gerritsen. Dorst. de geus

Esther Gerritsen. Dorst. de geus Esther Gerritsen Dorst de geus De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds Esther Gerritsen, 2012 Omslagillustratie en -ontwerp Berry van Gerwen isbn

Nadere informatie

Google AdWords Tips Stefan Rooyackers

Google AdWords Tips Stefan Rooyackers Google AdWords Tips Stefan Rooyackers Aan de inhoud van dit document kunnen geen rechten worden ontleend. Dit document is met grote zorg samengesteld door Stershop BV. Incidentele onvolkomenheden kunnen

Nadere informatie

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL DE VOORHOEDE VAN DIGITAL Betalingen vormen het hart van e-commerce. Maar de digitalisering heeft voor banken veel meer potentie dan alleen betalingen. Daarom investeert ABN AMRO in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

Toelichting op de agenda van de algemene vergadering van aandeelhouders van AamigoO Group NV (de Vennootschap ) van 26 juni 2012.

Toelichting op de agenda van de algemene vergadering van aandeelhouders van AamigoO Group NV (de Vennootschap ) van 26 juni 2012. Toelichting op de agenda van de algemene vergadering van aandeelhouders van AamigoO Group NV (de Vennootschap ) van 26 juni 2012. 2. Notulen Algemene Vergadering van Aandeelhouders 31 augustus 2011 De

Nadere informatie

Jan de Laat OVERSTAG

Jan de Laat OVERSTAG Jan de Laat VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen van teksten

Nadere informatie

Hoe maakt een onderneming optimaal gebruik van het menselijk kapitaal?

Hoe maakt een onderneming optimaal gebruik van het menselijk kapitaal? White paper Hoe maakt een onderneming optimaal gebruik van het menselijk kapitaal? Deze white paper wordt u gratis aangeboden door De Valk Leadership Company Datum: 1 januari 2013 Versie: 2.0 Auteur: Guido

Nadere informatie

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014?

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? Mark C Hoogenboom Deze tekst is eind 2013 geschreven alsof het eind 2014 is. De tekst is bedoeld om een beeld te schetsen waar de OosterparkBOOM

Nadere informatie