Baten van TopGGz. Business Case de Viersprong. Oktober 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Baten van TopGGz. Business Case de Viersprong. Oktober 2010"

Transcriptie

1 Baten van TopGGz Business Case de Viersprong Oktober 2010

2 Datum: oktober 2010 Referentienummer: KE 2

3 Inhoud MANAGEMENTSAMENVATTING INLEIDING PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN Voorkomen en gevolgen Diagnostiek en behandeling Kosteneffectiviteit Organisatie van zorg DE VIERSPRONG Algemeen Zorgprogramma s voor volwassenen BUSINESS CASE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN VOOR VOLWASSENEN TopGGz; cyclus van innovatie Kosten en baten van behandeling Kosten en baten van innovatie Kosten en baten van kennisoverdracht Uitkomsten samengevat CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

4 Managementsamenvatting De Viersprong is een GGZ instelling gespecialiseerd in de diagnostiek en behandeling van jeugdigen en volwassenen met ernstige en/of complexe persoonlijkheidsproblematiek. De Viersprong heeft innovatie hoog in het vaandel staan; in samenwerking met universitaire centra investeert de Viersprong continu in onderzoek, verbetering van zorgprogramma s en de verspreiding van de kennis daarover in het veld. Topzorg bij de Viersprong en in de GGZ in het algemeen staat echter onder druk. Behandelingen aan patiënten met een ernstige en/of complexe aandoening worden onvoldoende bekostigd. Vooral voor een gespecialiseerde instelling als de Viersprong leidt dit tot een groot nadeel; de behandelkosten liggen circa 20% hoger dan de huidige systematiek van bekostiging toelaat. En voor de omvangrijke kosten van onderzoek, innovatie en kennisverspreiding zijn vrijwel geheel geen vergoedingen beschikbaar. De uitgevoerde business case toont het grote belang aan van TopGGz voor volwassenen met een persoonlijkheidsstoornis. In de business case onderscheiden wij drie gebieden met kosten en baten van TopGGz in de Viersprong, te weten de kosten en baten van: a. Behandeling: Het aanbieden van gespecialiseerde behandeling door de Viersprong aan patiënten met complexe, veelal therapieresistente persoonlijkheidsproblematiek; b. Innovatie: Het onderzoeken, evalueren en verbeteren van die behandeling; c. Kennisoverdracht: Het verspreiden van resultaten van onderzoek en kennis over zorgprogramma s in de GGZ in de breedte. De directe baten van behandeling en innovatie zijn er voor de eigen patiënten van de Viersprong. De directe baten van kennisoverdracht komen terecht bij de patiënten met persoonlijkheidsstoornissen, die in andere instellingen worden behandeld. Daarnaast zijn er ook indirecte baten te onderscheiden voor zorgverzekeraars, werkgevers en overheden. De opbrengsten voor de zorgverzekeraars zijn verminderde zorgkosten als gevolg van een succesvolle behandeling. De opbrengsten voor de maatschappij als geheel betreffen tevens minder kosten door arbeidsuitval, en minder kosten voor justitie en maatschappelijke opvang 1. De totale kosten en baten worden respectievelijk op 17 mln. euro en 72 mln. euro geraamd. Bij de baten is uitgegaan van een conservatieve raming. Alleen díe baten waarvoor nadere onderbouwingen beschikbaar waren, zijn meegenomen in de analyse. De kosten van (a) behandeling door de Viersprong bedragen voor de 695 patiënten waarvoor in 2009 de behandeling is gestart circa 14,5 mln. euro. De baten van behandeling bestaan uit gezondheidswinst (uitgedrukt in QALY s) en de daarbij behorende financiële waarde (directe baten), en de verminderde zorgkosten en kosten van arbeidsuitval (indirecte baten). 1 Deze baten zijn bij het ontbreken van gegevens overigens niet meegenomen in de business case. 4

5 Bij de berekening van deze baten hebben wij een conservatieve raming gehanteerd, onder andere vanwege onvoldoende gegevens waarmee deze onderbouwd kunnen worden. Met zo n 26,5 mln. euro bleken de baten van behandeling minimaal 1,8 keer zo hoog te liggen als de kosten. Dit is een hoog rendement dat in mindere of meerdere mate ook bij andere behandelingen in de zorg naar voren komt, zoals onder andere blijkt uit het recent gepubliceerde brancherapport 2010 van de NVZ vereniging van ziekenhuizen Zorg voor baten. Naast de baten van de behandeling zijn met (b) innovatie en (c) kennisoverdracht eveneens belangrijke baten te realiseren. Worden deze baten meegenomen, dan komen wij op een rendement voor de Viersprong van 4,2. Deze bevindingen onderstrepen het belang van TopGGz functies in het algemeen en van de Viersprong in het bijzonder ten behoeve van de verdere ontwikkeling van de GGZ. Op dit moment is de financiering van TopGGz functies onvoldoende geborgd, vooral omdat de NZa budgetparameters niet passen bij gespecialiseerde topzorg voor patiënten met complexe problematiek. Wij adviseren om op korte termijn te komen tot een adequate financiële infrastructuur, om te voorkomen dat TopGGzfuncties als de Viersprong weer even snel zullen verdwijnen als dat zij zich over de afgelopen jaren hebben ontwikkeld. 5

6 1 Inleiding Sinds een aantal jaren is er veel aandacht voor evidence based werken in de GGZ. Aan de hand van wetenschappelijk onderzoek wordt aangetoond welke interventies wel en niet werken. De richtlijnen worden op grond van deze inzichten opgesteld, aangepast en de kennis daarover wordt actief verspreid binnen het GGZ veld. Dit zorgt voor kwaliteitsverbetering én een effectieve en doelmatige gezondheidszorg De Viersprong, een gespecialiseerde GGZ instelling voor jongeren en volwassenen met complexe psychische problemen en persoonlijkheidsproblematiek, investeert veel in onderzoek naar (kosten)effectieve behandelingen, kennisontwikkeling en kennisoverdracht. Er is daartoe onder andere een onderzoeksafdeling, het Viersprong Institute for Studies on Personality Disorders (VISPD), ingericht met formele verbindingen met de Universiteiten van Amsterdam, het Erasmus MC de Katholieke Universiteit Leuven. Voor het programma Persoonlijkheidsstoornissen Volwassenen heeft de Viersprong het keurmerk TopGGz van de Stichting Topklinische GGz 2 verkregen. Deze stichting bevordert de ontwikkeling van topklinische en topreferente zorg in de GGZ. Het keurmerk wordt verstrekt aan afdelingen van GGZinstellingen die aantoonbaar over specialistische expertise en infrastructuur (tijd, onderzoeks en behandelfaciliteiten) beschikken om de best mogelijke diagnostiek en behandeling van complexe of bijzondere stoornissen tot stand te brengen. Tevens richten deze TopGGz afdelingen zich op ontwikkeling en innovatie (O&I). Het is immers essentieel dat nieuwe diagnostiek en behandelingen worden ontwikkeld en oude en nieuwe behandelingen worden getoetst op kwaliteit en doelmatigheid en de kennis daarover door middel van publicaties en scholing wordt gedeeld met andere zorginstellingen. Door de TopGGz afdelingen is er samenwerking met UMC s tot stand gebracht en zijn er GGZ leerstoelen ingesteld. Onderzoeksambities van medewerkers worden gestimuleerd bijvoorbeeld in de vorm van academische promoties. De externe visitatiecommissie van de stichting TopGGz, die nagaat of de voor het keurmerk gestelde voorwaarden door de TopGGz afdelingen daadwerkelijk worden ingevuld, gaf bij visitatie van de Viersprong het volgende oordeel: Deze afdeling kan beschouwd worden als koploper in Nederland op het gebied van diagnostiek en behandeling van persoonlijkheidsstoornissen. Topzorg in de GGZ, ook bij de Viersprong, staat echter onder druk. De gespecialiseerde behandeling van patiënten met een ernstige en/of complexe aandoening wordt binnen de bestaande budgetparameters onvoldoende bekostigd. En ook voor de omvangrijke kosten van onderzoek, innovatie, kennisverspreiding zijn vrijwel geen vergoedingen beschikbaar. Als hierin geen verbetering komt zal topzorg in de GGZ uiteindelijk tot stilstand komen. Dat zou vanuit het oogpunt van de patiënten en de professionals, maar ook vanuit financieel oogpunt, een gemiste kans zijn. 2 Zie voor nadere informatie 6

7 Om transparant te maken dat investeren in topggz een groot rendement oplevert, zowel in relatie tot de kwaliteit als in de relatie tot zorg en maatschappelijke kosten, heeft de Viersprong Capgemini gevraagd haar te ondersteunen bij het uitvoeren van een business case, waarbij inzicht wordt gegeven in de baten van TopGGz. De business case in dit rapport toont het grote belang aan van TopGGz voor volwassenen met een persoonlijkheidsstoornis. De directe baten zijn voor zowel de eigen patiënten van de Viersprong als patiënten die in andere instellingen worden behandeld. Daarnaast zijn er ook andere baten te onderscheiden voor financiers (zorgverzekeraars), werkgevers en overheden. Bij het opstellen van de business case hebben wij onder andere gebruik gemaakt van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek naar de kosten en baten van behandeling van patiënten met psychiatrische aandoeningen en persoonlijkheidsstoornissen, de multidisciplinaire richtlijn Persoonlijkheidsstoornissen 3 en gegevens van de Viersprong zelf. Leeswijzer In hoofdstuk 2 omschrijven we de doelgroep van de met het TopGGz keurmerk gecertificeerde afdeling van de Viersprong, namelijk volwassenen met een Persoonlijkheidsstoornis. In hoofdstuk 3 gaan we in op de wijze waarop TopGGz voor volwassenen met Persoonlijkheidsstoornissen binnen de Viersprong inhoud wordt gegeven. In hoofdstuk 4 presenteren we de business case; de aanpak en resultaten. Tenslotte zijn in hoofdstuk 5 de conclusies en enkele aanbevelingen opgenomen. 3 GGZ richtlijnen, Multidisciplinaire richtlijn Persoonlijkheidsstoornissen (1.0) d.d. 23 april

8 2 Persoonlijkheidsstoornissen 2.1 Voorkomen en gevolgen Persoonlijkheidstoornissen behoren tot de meest voorkomende psychische stoornissen. De prevalentie of het voorkomen van de ziekte in Nederland is niet precies bekend. In internationale studies wordt deze geschat op 10 tot 15% van de algemene populatie; in de GGZ en verslavingszorg op 40 50% en in de forensische psychiatrie op 60 80% 4. Veelal komt de persoonlijkheidsstoornis voor in combinatie met een andere aandoening voor, zoals depressie, verslaving, et cetera. Persoonlijkheidsstoornissen hebben een grote impact op de kwaliteit van leven en het functioneren van mensen met persoonlijkheidsstoornissen. De kwaliteit van leven wordt vaak uitgedrukt in QALY s; voor kwaliteit gecorrigeerde levensjaren. In een recent Nederlands onderzoek (SCEPTRE, zie ook paragraaf 2.3) is bij een groep van circa 1700 patiënten een EuroQol 5D 5 ziektelast van vastgesteld. Dit betekent een ernstige ziektelast, vergelijkbaar met chronische aandoeningen zoals Parkinson, longkanker en reumatische aandoeningen. Deze ziektelast is hoger dan patiënten met type II diabetes, poliklinische patiënten met schizofrenie die met medicijnen worden behandeld en HIVgeïnfecteerde patiënten. Alleen patiënten met een ernstige depressieve stoornis en hemodialysepatiënten scoren een hogere ziektelast. De persoonlijkheidsstoornissen veroorzaken een aanzienlijke economische schade welke is geraamd tussen de 3,6 en 7 miljard euro per jaar 7 door onder andere zorgconsumptie (3,1 miljard euro), productiviteitsverliezen als gevolg van arbeidsuitval (0,5 miljard euro) en justitiële kosten (0,4 miljard euro). Kosten van bijvoorbeeld overdracht op volgende generaties en kosten van schade aan derden zijn in deze raming niet meegenomen. Bovendien is bij de raming uitgegaan van een persoonlijkheidsstoornis als hoofddiagnose, echter deze stoornis komt ook vaak als nevendiagnose voor. 4 Soeteman, D.I., Verheul, R., & Busschbach, J.J. van (2008). Een prijzige stoornis, Studie naar kosteneffectiviteit van therapieën hard nodig. Medisch Contact, 63, Een gestandaardiseerd instrument, dat bij klinische en economische evaluatie van gezondheidszorg wordt gehanteerd om gezondheidsuitkomsten in de vorm van QALY s te meten. Deze meting vindt plaats met behulp van vijf dimensies (mobiliteit, self care, dagelijkse activiteiten, pijn/discomfort en ongerustheid/depressief). 6 Soeteman, D.I., Verheul R., & Busschbach, J.J. van (2007). The burden of disease in personality disorder; diagnosis specific quality of life. J Pers Disord, 2008 Jun;22(3): Soeteman, D.I., Verheul, R., & Busschbach, J.J. van (2008). Een prijzige stoornis, Studie naar kosteneffectiviteit van therapieën hard nodig. Medisch Contact, 63,

9 Uit onderzoek blijkt dat veel mensen met deze vormen van problematiek, vaak heel geleidelijk kunnen herstellen. Uit een vaak geciteerde meta studie op basis van de literatuur tot 1999 bleek dat door behandeling dit herstel aanzienlijk eerder en sneller intreedt 8. Onderzoek naar de werkzaamheid en doelmatigheid was tot dat jaar (1999) schaars. Er is daarna, niet in de laatste plaats vanuit de Viersprong, een aanzienlijk hoeveelheid effectonderzoek en doelmatigheidsonderzoek toegevoegd aan de internationale wetenschappelijke literatuur. Uit deze literatuur blijkt steeds dat patiënten met persoonlijkheidsstoornissen aanzienlijk kunnen profiteren van psychotherapie 9. Wel lijken er relevante verschillen te bestaan tussen de werkzaamheid van de verschillende therapieën. Die verschillen zijn het grootste waar het gaat om verschillen in de duur en de setting (ambulant, dagklinisch en klinisch) van de therapie 10. Omdat de kosten van de therapie sterk gerelateerd zijn aan de duur en setting van de therapie, is ook de kosteneffectiviteit sterk verschillend 11. Door alleen kosteneffectieve zorg toe te wijzen aan patiënten op basis van dit wetenschappelijk onderzoek, kan de doelmatigheid van de behandeling worden geoptimaliseerd. Het bovenstaande geldt vooral voor de meest voorkomende persoonlijkheidsstoornissen zoals Bordeline en Cluster C patiënten. Door het ontbreken van voldoende wetenschappelijk onderzoek is het vooralsnog minder zeker of deze gunstige behandelresultaten ook gelden voor de schizoïde, antisociale, narcistische of theatrale persoonlijkheidsstoornissen. Overigens zoeken de meeste patiënten pas passende zorg wanneer de klachten te hoog worden om mee te leven. Uit een Australisch onderzoek 12 kwam bijvoorbeeld naar voren dat maar 15% van de gediagnosticeerde personen met persoonlijkheidsstoornissen in de algemene populatie hulp zoekt. 8 Perry, J.C. (1999). Longitudinal studies of personality disorders. Am J Psychiatry, 156, Bartak A, Soeteman S, Verheul R, Busschbach JJV. Strengthening the Status of Psychotherapy for Personality Disorders: An Integrated Perspective on Effects and Costs. The Canadian Journal of Psychiatry, Vol 52, No 12 page , December Bartak A, Spreeuwenberg, MD, Andrea H, Holleman L, Rijnierse P, Rossum BV, Hamers EFM, Meerman AMMA, Aerts J, Busschbach JJV, Verheul R, Stijnen T, Emmelkamp, PMG: Effectiveness of Different Modalities of Psychotherapeutic Treatment for Patients with Cluster C Personality Disorders: Results of a Large Prospective Multicentre Study. Psychother Psychosom 2010;79: / Bartak A, Andrea H, Spreeuwenberg MD, Ziegler UM, Dekker J, Rossum BV, Hamers EFM, Scholte W, Aerts J, Busschbach JJV, Verheul R, Stijnen T, & Emmelkamp, PMG. Effectiveness of outpatient, day hospital, and inpatient psychotherapeutic treatment for patients with cluster B personality disorder. Psychotherapy and Psychosomatics (in press). 11 Soeteman DI, Verheul R, Meerman AMMA, Rossum BV, Delimon J, Rijnierse P, Thunnissen M, Busschbach JJV, & Kim JJ. Cost effectiveness of psychotherapy for cluster C personality disorders. Journal of Clinical Psychiatry (in press) / Soeteman DI, Verheul R, Delimon J, Meerman AMMA, Van den Eijnden E, Rossum, BV, Ziegler U, Thunnissen M, Busschbach JJV, Kim, JJ. Cost effectiveness of psychotherapy for cluster B personality disorders. British Journal of Psychiatry 2010;196: Andrews, A., Issakidis, C., & Carter, G. (2001). Shortfall in mental health service utilization. Br J Psychiatry, 179,

10 2.2 Diagnostiek en behandeling Voor persoonlijkheidsstoornissen is in Nederland een multidisciplinaire richtlijn ontwikkeld. In de richtlijn wordt aangegeven welke zorg er volgens de laatste stand der wetenschap en met consensus binnen de beroepsgroep geleverd zou moeten worden. De individuele behandelaar beslist op grond van zijn kennis en kunde en op grond van de karakteristieken en wensen van de patiënt, in welke mate de richtlijn wordt gevolgd. De diagnose Persoonlijkheidsstoornis wordt gesteld op basis van een aantal criteria en met behulp van nader in de richtlijn vastgestelde methoden. Er is sprake van een persoonlijkheidsstoornis als er een duurzaam patroon van innerlijke ervaringen en gedragingen is die duidelijk binnen de cultuur van betrokkene afwijkt van de verwachtingen. Dit patroon wordt zichtbaar op twee (of meer) van de volgende terreinen: cognities, dat wil zeggen de wijze van waarnemen en interpreteren van zichzelf, anderen en gebeurtenissen; affecten, dat wil zeggen de draagwijdte, intensiteit, labiliteit en de adequaatheid van de emotionele reacties; functioneren in het contact met anderen; beheersing van de impulsen. Er zijn een drietal clusters Persoonlijkheidsstoornissen, die zich op de volgende manier onderscheiden: In cluster A vallen de stoornissen die zich uiten in vreemd en excentriek gedrag (paranoïde, schizoïde en schizotypische persoonlijkheidsstoornissen). In cluster B vallen de stoornissen die zich uiten in overdreven, emotioneel of onconventioneel gedrag (antisociale, borderline, theatrale en narcistische persoonlijkheidsstoornissen). In cluster C vallen de stoornissen die zich uiten in gespannen of angstig gedrag (ontwijkende, afhankelijke en obsessieve compulsieve persoonlijkheidsstoornissen). Daarnaast is er nog een restcategorie persoonlijkheidsstoornissen die bekend staat als Niet Anderszins Omschreven (NAO). Cluster C stoornissen komen het meest voor in de algemene populatie, op de voet gevolgd door de cluster B stoornissen. Cluster A stoornissen zijn duidelijk het minst prevalent. Wat betreft de behandeling geeft de richtlijn aan dat psychotherapie als behandelinterventie voor de brede range van persoonlijkheidsstoornissen verreweg de meeste empirische steun geniet. De bewezen werkzaamheid betreft een brede range van behandeldoelen. Psychotherapie kan met verschillende theoretische oriëntaties (bijvoorbeeld cognitief gedragstherapeutische of psychodynamische) invulling krijgen en poliklinisch, in dagbehandeling of in de kliniek worden aangeboden. In de richtlijn wordt op basis van resultaten van onderzoek aangegeven voor welke groep welke behandeling is aangewezen. In het algemeen behoeven patiënten met persoonlijkheidsstoornissen een psychotherapeutische behandeling met een relatief hoge dosering (groot aantal sessies en/of lange duur). In ernstige gevallen kan de behandeling meerdere jaren duren. Bij de toepassing zijn de volgende principes richtinggevend: (1) het stepped careprincipe, namelijk zo licht als mogelijk en zo intensief als nodig; (2) het matched careprincipe, namelijk afstemming van dosering van behandeling op patiëntvariabelen zoals probleem, ernst, psychologische capaciteiten en sociale rollen; (3) subjectieve/praktische overwegingen, zoals voorkeur voor en beschikbaarheid van behandelfaciliteiten. Vooral met betrekking tot het laatste principe wordt in de richtlijn opgemerkt dat terughoudendheid van toepassing geboden is vanwege het risico van inefficiënt gebruik van behandelfaciliteiten. 10

11 Naast een relatief hoge dosering worden effectieve behandelprogramma s gekenmerkt door een hoge mate van structuur en voldoende aandacht voor universeel werkzame factoren zoals motivatie, therapietrouw, het consistent toepassen van een coherent theoretisch kader, de therapeutische alliantie en een actieve houding van de therapeut. Bij de borderline persoonlijkheidsstoornis is farmacotherapie in aanvulling op de psychotherapie ook effectief gebleken, maar de effecten zijn veel specifieker. Voor andere psychosociale interventies, zoals verpleegkundige interventies en vaktherapieën, geldt dat de mate van het wetenschappelijk bewijs beduidend minder sterk is. 2.3 Kosteneffectiviteit In Nederland zijn er twee onderzoeken uitgevoerd naar doelmatigheid. Dit betreft een onderzoek van de universiteit van Maastricht 13 naar de kosteneffectiviteit van twee vormen van ambulante psychotherapie, schema focused therapy en transference focused psychotherapy bij 86 patiënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis. Wanneer het succes wordt uitgedrukt in het aantal 'genezen patiënten' laten de resultaten zien dat de schema focused therapy dominant is; de maatschappelijke kosten zijn lager en het percentage herstelde patiënten is groter. Wanneer de effecten worden uitgedrukt in 'voor kwaliteit van leven gecorrigeerde levensjaren' (QALY s) ligt de uitkomst iets anders. De QALY's voor de schema focused therapy waren iets lager, maar omdat de kosten voor schema focused therapy aanzienlijk lager waren, werd de schema focused therapy nog steeds gezien als de meest doelmatige behandeling voor borderline persoonlijkheidstoornissen. Het tweede Nederlandse onderzoek betreft een verwijzing naar het omvangrijke onderzoek SCEPTRE (Study on the Cost Effectiveness of Personality disorder Treatment), waaraan de Viersprong en vijf andere gespecialiseerde instellingen hebben meegewerkt 14. In dit onderzoek, waarvan de resultaten na publicatie van de richtlijn beschikbaar zijn gekomen, zijn onder andere een aantal therapieën voor B en respectievelijk C cluster persoonlijkheidsstoornissen onderzocht. In deze studie, die onder regie van de Viersprong is uitgevoerd, zijn 1700 patiënten ingesloten, waarvan er 900 patiënten een behandeling ondergingen bij één van de zes deelnemende behandelcentra. Voor het C cluster persoonlijkheidsstoornissen zijn zes behandelmethoden vergeleken: ambulant, dagklinisch en klinisch, met een onderscheid naar kortdurend (tot 6 maanden) en langdurend (6 12 maanden). Als meest kosteneffectieve optie voor behandeling van deze stoornissen kwamen kortdurende klinische behandeling naar voren en vervolgens kortdurende dagklinische programma s. Ook de (kosten)effectiviteit van behandeling van het B cluster is onderzocht, waarbij onderscheid is gemaakt naar de setting (ambulant, dagkliniek en kliniek). Bij deze stoornissen is ambulante behandeling de meest kosteneffectieve strategie gebleken, gevolgd door dagklinische behandeling. 13 Asselt, A.D.I. van, Dirksen, C.D., Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: cost effectiveness of schema focused therapy v. transference focused psychotherapy, The British Journal of Psychiatry (2008) 192: Zie onder andere Soeteman, D.I. (2010). Economic Evaluation op Psychotherapy for Personality Disorder. Erasmus Medisch Centrum: academisch proefschrift. 11

12 De beide Nederlandse onderzoeken zijn uitgevoerd naar de huidige methodologische maatstaven zoals die gelden voor kosteneffectiviteitonderzoek 15. In overeenstemming met de richtlijnen zijn de kosten berekend vanuit maatschappelijk perspectief en gebaseerd op het gehele formele effectiviteitsinstrumentarium, waaronder de EQ 5D. 2.4 Organisatie van zorg Huisartsen zijn de belangrijkste verwijzers van patiënten met een persoonlijkheidsstoornis. Een deel van de patiënten wordt verwezen naar eerste lijns psycholoog. Een groter deel wordt verwezen naar de tweede en derde lijn. De zorg wordt daar in toenemende mate georganiseerd in zorgprogramma s. De volgende vormen van behandeling en begeleiding dienen aanwezig te zijn: casemanagement; psychotherapie (met name ambulante individuele psychotherapie, groepspsychotherapie en eenvoudig dagklinische psychotherapie); sociaal psychiatrische behandeling of begeleiding; begeleiding door maatschappelijk werk; crisismanagement. De derde lijn biedt in principe de meest complexe behandelingen en is bedoeld voor de meest complexe problematiek, zoals ernstige persoonlijkheidsstoornissen, comorbiditeit met As I, As III en gevallen waarin sprake is van andere complicerende factoren, zoals verminderde intellectuele capaciteiten. Soms worden ook matig ernstige stoornissen behandeld; dit kan waardevol zijn wanneer een complexe behandeling is geïndiceerd waarvan verwacht wordt dat de effecten groter en/of duurzamer zijn dan bij behandeling in de eerste of tweede lijn. Vanwege de onderzoeks en innovatiefunctie kunnen ook andere doelgroepen worden behandeld. De behandelingen vinden hier zowel poliklinisch, dagklinisch als klinisch plaats. 15 College voor Zorgverzekeringen, Richtlijnen voor farmaco economisch onderzoek, geactualiseerde versie. Rapport , maart

13 3 De Viersprong 3.1 Algemeen De Viersprong biedt diagnostisch onderzoek en behandelprogramma s voor jongeren en volwassenen met complexe psychische problemen en persoonlijkheidsproblematiek. De patiënten komen uit heel Nederland, met een nadruk op de zuidelijke helft. Bij hen hebben eerdere behandeling(en) in de tweedelijns GGz veelal onvoldoende resultaat gehad. Na uitgebreid diagnostisch onderzoek krijgen patiënt en verwijzer een specialistisch oordeel over wat er aan de hand is, wat de behandelmogelijkheden zijn en welke instellingen of hulpverleners die behandelmogelijkheden bieden. Dit kan een behandeling zijn door de Viersprong of een advies voor behandeling elders. De Viersprong biedt naast diagnostiek en advies een breed scala aan poliklinische, dagklinische en klinische behandelprogramma s voor volwassenen en jeugdigen, welke voortdurend worden getoetst op hun effectiviteit. De diagnostiek en behandelprogramma s zijn vaak experimenteel of vernieuwend ten opzichte van de gangbare praktijk. Enkele voorbeelden: de Viersprong was de eerste met een variant van de Davanloo methodiek (ISTDP: Intensive Short Term Dynamic Psychotherapy), de eerste met een klinische variant van de schematherapie (SFT: schema focuced therapy) en introduceerde Mentalization Based Treatment (MBT) in Nederland (zie voor een korte inhoudelijke beschrijving paragraaf 3.2). Evaluatie en onderzoek wordt uitgevoerd door de onderzoeksafdeling, het Viersprong Institute for Studies on Personality Disorders (VISPD), in nauwe samenwerking met verschillende GGZ instellingen en Nederlandse en buitenlandse universiteiten. De kennisoverdracht wordt georganiseerd via de Viersprong Academy. Deze afdeling verzorgt congressen, trainingen en kennisoverdracht naar andere GGZ instellingen. 3.2 Zorgprogramma s voor volwassenen Aan volwassen patiënten met een persoonlijkheidsstoornis worden de volgende behandelprogramma s geboden (tabel 1). Patiënt zwaarte Therapievorm Behandelprogramma Licht Ambulant en klinisch TA Midden Ambulant en (dag)klinisch ISTDP Zwaar Ambulant en (dag)klinisch SFT Extra zwaar Ambulant en dagklinisch MBT Tabel 1: Behandelprogramma s de Viersprong 13

14 Transactionele Analyse (TA) In dit zorgprogramma valt momenteel alleen de Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP), een intensief klinisch programma van drie maanden. Dit programma kwam in de Study of Cost Effectiveness of Personality Disorder Treatment (SCEPTRE) in termen van (kosten)effectiviteit als voorkeursbehandeling naar voren voor mensen met complexe cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Intensive Short Term Dynamic Psychotherapy (ISTDP) ISTDP is een kortdurende, zeer intensieve, vorm van psychotherapie voor mensen met hardnekkige cluster C persoonlijkheidstoornissen die resistent zijn gebleken tegen verschillende andere vormen van behandeling. De behandeling duurt zes tot negen maanden en bestaat uit individuele therapieën in groepsverband. Dit brengt een acceleratie van de individuele veranderingsprocessen met zich mee. De poliklinische variant van ISTDP heeft veel aandacht in de literatuur gekregen. De Viersprong heeft een dagklinische en klinische variant ontwikkeld, die beide uitstekende behandelresultaten laten zien. De klinische variant (Intensieve Klinische Dynamische Psychotherapie (IKDP)) is één van de behandelingen die in de SCEPTRE studie zowel in termen van effectiviteit als kosteneffectiviteit als voorkeursbehandeling naar voren komt voor mensen met ernstige cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Verwacht wordt dat de kosteneffectiviteit van ambulante en dagklinische ISTDP nog groter is. Aan ISTDP is een onderzoekslijn en een innovatieprogramma verbonden. Op dit moment wordt de kennisoverdracht verder ontwikkeld en is een expertisecentrum in oprichting waar vanuit implementatie en kwaliteitsborging van ISTDP producten worden begeleid. Schema Focused Therapy (SFT) De Schematherapie wordt zowel poliklinisch als (dag)klinisch aangeboden. In deze behandeling wordt met de patiënt een therapeutische relatie opgebouwd door te focussen op cognitieve schema's en op het ontwikkelen van de werkrelatie. Met behulp van specifieke interventies zoals limited reparenting' en experiëntiële technieken die gericht zijn op pijnlijke ervaringen in de kindertijd, leert de patiënt negatieve gevoelens als wanhoop en verlating te verdragen en te accepteren. Met behulp van cognitieve en gedragsmatige technieken leert de patiënt zijn huidige disfunctionele denkpatronen en gedrag te veranderen. In therapie speelt het actief benutten van de therapeutische relatie een belangrijke rol. Het is aannemelijk dat SFT een werkzame behandeling is voor de reductie van zorgconsumptie, symptomen en persoonlijkheidspathologie bij patiënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Multidisciplinaire Richtlijn Persoonlijkheidsstoornissen. Richtlijn voor de diagnostiek en behandeling van volwassen patiënten met een persoonlijkheidsstoornis (2008). Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ. Trimbos instituut, Utrecht (art.no.:af0806). 14

15 Mentalization Based Treatment (MBT) MBT wordt in twee varianten aangeboden: een intensieve ambulante variant en een intensieve dagklinische variant. MBT is een psychoanalytisch georiënteerde psychotherapie die speciaal is ontwikkeld voor volwassenen met een ernstige borderline persoonlijkheidsstoornis. Mentaliseren is het gedrag van anderen en van zichzelf impliciet en expliciet kunnen interpreteren als betekenisvol op basis van gerichte mentale processen (zoals kunnen nadenken over veranderingen in bewustzijn, beleving en communicatie). Uit de eerste onderzoeksresultaten komt MBT naar voren als een effectieve en efficiënte behandelingsinterventie voor mensen met een zeer ernstige borderline persoonlijkheidsstoornis. Op basis van de geobserveerde effecten kan voorzichtig worden geconcludeerd dat MBT tot nu toe de meest effectieve behandeling is bij deze patiënten 17. De zorgprogramma s van de Viersprong kenmerken zich door een gestructureerde en intensieve behandelaanpak, ondergebracht in compacte zorgprogramma s met een behandelduur van drie tot achttien maanden. De klinische programma s worden eventueel gevolgd door een poliklinische of dagbehandeling. Uit eerder onderzoek is gebleken dat kosten van de Viersprong per behandeluur hoger liggen dan in andere centra. De hogere prijs kan worden toegeschreven aan de inzet van hoger gekwalificeerd personeel (vooral psychotherapeuten), aanmerkelijk meer behandeluren per eenheid behandeling (bijvoorbeeld een opname of deeltijddag) en het niet inzetten van dagbesteding Multidisciplinaire Richtlijn Persoonlijkheidsstoornissen. Richtlijn voor de diagnostiek en behandeling van volwassen patiënten met een persoonlijkheidsstoornis (2008). Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ. Trimbos instituut, Utrecht (art.no.:af0806). 18 Topklinische GGz in beeld, Onderzoek naar de meerkosten van topklinische GGz, Capgemini, 2009, in opdracht van de Stichting Topklinische GGz. 15

16 4 Business Case Persoonlijkheidsstoornissen voor volwassenen 4.1 TopGGz; cyclus van innovatie De kernfunctie van de Viersprong is behandeling van patiënten met ernstige en/of complexe persoonlijkheidsstoornissen. Door de focus op deze patiënten wordt expertise opgebouwd die elders niet beschikbaar is. Innovatie vormt de basis van het bedrijfsconcept van de Viersprong. Door het continu onderzoeken en evalueren van programma s op effectiviteit en doelmatigheid en het ontwikkelen en implementeren van zorgprogramma s op basis van deze en elders uitgevoerde onderzoeken, ontstaat een cyclus van innovatie. De kennis die daarmee wordt opgebouwd, wordt vervolgens ook naar andere instellingen verspreid via publicaties, bijdragen aan richtlijnen, training, et cetera. De doelstellingen of baten verbonden aan de innovatiecyclus zijn: Een betere kwaliteit van leven; Lagere maatschappelijke kosten zorg, werk en overig (justitie, opvang, et cetera). De kosten en baten van de functie topggz c.q. de innovatiecyclus hangen samen met: 1. Behandeling: Het aanbieden van gespecialiseerde behandeling door de Viersprong aan patiënten met complexe, veelal therapieresistente persoonlijkheidsproblematiek; 2. Innovatie: Het onderzoeken, evalueren en verbeteren van die behandeling; 3. Kennisoverdracht: Het verspreiden en adapteren van resultaten van onderzoek en kennis over zorgprogramma s in de GGZ in de breedte. In figuur 1 geven we de samenhang tussen de cyclus van innovatie c.q. TopGGz van de Viersprong en kosten en baten daarvan schematisch weer. Figuur 1: TopGGZ de Viersprong: Kosten en baten van de innovatiecyclus 16

17 In de volgende paragrafen lichten wij de diverse kosten en baten nader toe. Wij geven daarbij tevens aan welke bronnen we daarbij hebben gehanteerd. Veelal betreft dit het SCEPTRE onderzoek, dat door de Viersprong samen met vijf andere gespecialiseerde GGz instellingen en drie Nederlandse universiteiten is uitgevoerd. Soms hebben de gehanteerde gegevens geen of niet uitsluitend betrekking op de Viersprong. Ook kunnen de resultaten niet altijd op basis van wetenschappelijk onderzoek worden vastgesteld. Bij het schatten van de kosten en baten hebben wij in die gevallen een best guess gedaan. Bij de resultaten lichten we de gehanteerde aannames steeds toe. 4.2 Kosten en baten van behandeling De Viersprong biedt gespecialiseerde behandelingen aan volwassen patiënten met ernstige persoonlijkheidsstoornissen. Veelal zijn deze behandelingen gericht op patiënten waarvan de psychische klachten ernstig zijn, al langere tijd bestaan en hebben eerdere behandelingen in eerste en/of tweedelijns GGZ niet geholpen. 1. Kosten In 2009 bood de Viersprong aan bijna 700 nieuwe volwassen patiënten met persoonlijkheidsstoornissen diagnostiek en/of behandeling. De kosten van patiënten die in behandeling zijn genomen bedroegen gemiddeld euro per patiënt (circa euro voor een ambulante behandeling en euro voor een klinische behandeling). Wij nemen in de business case de kosten van de zorg aan deze 700 patiënten, die in totaal circa 15 mln. euro bedragen, als uitgangspunt. 2. Baten Tegenover de onder A genoemde kosten van behandeling van deze 700 patiënten staan baten die kunnen worden onderscheiden naar: a. Verbetering van kwaliteit van leven (directe baten); b. Vermindering van zorgkosten (indirecte baten); c. Vermindering van kosten van werk/arbeidsuitval (indirecte baten); d. Vermindering van overige kosten (indirecte baten). a. Verbetering kwaliteit van leven Uitkomsten De verbetering van kwaliteit van leven drukken we in twee eenheden uit, te weten het behandelresultaat (ad 1) en in QALY's (ad 2). 1. Behandelresultaat De resultaten van de behandeling kunnen inzichtelijk worden gemaakt aan de hand van een door de behandelaren vastgesteld behandelresultaat. In het kader van het SCEPTRE onderzoek is onder andere vastgesteld dat als gevolg van de behandeling het herstelpercentage na 5 jaar van patiënten met: B persoonlijkheidsstoornissen (circa 450 patiënten) gemiddeld 43% bedraagt; C persoonlijkheidsstoornissen (circa 240 patiënten) gemiddeld 39% bedraagt. 17

18 De behandelresultaten in deze studie, te weten circa 40% herstel na behandeling nemen wij als uitgangspunt voor het beschrijven van de verbetering van de kwaliteit c.q. het behandelresultaat. Het gaat hierbij nadrukkelijk om een gemiddelde over verschillende behandelopties heen. 2. QALY s Tegenwoordig wordt de kwaliteit van leven meer en meer gebaseerd op de subjectief ervaren kwaliteit van leven door patiënten, de zogenaamde QALY methode. Een QALY staat voor Quality Adjusted Life Year of wel voor een voor kwaliteit gecorrigeerd levensjaar. Een QALY betekent bijvoorbeeld, 1 jaar overleving bij een 100% kwaliteit van leven of 2 jaren overleving met 50% kwaliteit van leven (2 x 0.5=1). In de SCEPTRE studie zijn de QALY s gedurende 5 jaar na behandeling gemeten. Deze bedroeg bij de patiënten met: B persoonlijkheidsstoornissen 3,5 QALY over 5 jaar (gemiddeld 0,70 QALY per jaar, circa 450 patiënten); C persoonlijkheidsstoornissen 3,2 QALY over 5 jaar (gemiddeld 0,65 QALY per jaar, circa 240 patiënten). In de gemeten QALY s is rekening gehouden met een sterfterisico; voor herstelde patiënten gelijk aan de algemene bevolking en voor patiënten en voor de overige patiënten gecorrigeerd voor een verhoogd risico op overlijden. Wanneer we de startpositie van de 1700 patiënten in het SCEPTRE onderzoek ((nog) zonder behandeling) met gemiddeld 0,56 EuroQol EQ 5D vergelijken met de gevonden waarden over vijf jaar voor de patiënten met behandeling, gemiddeld 0,68 EuroQol EQ 5D voor de B en C persoonlijkheidsstoornissen, dan is er sprake van een toename in QALY s met minimaal 0,12 per jaar. Voor de duur van deze verbetering houden we vooralsnog de onderzoeksperiode van 5 jaar van SCEPTRE aan. Dit betekent een winst van 5 x 0,12 = 0,6 QALY per patiënt. Kwantificering baten Het is wenselijk om de behandelresultaten ook uit te drukken in financiële termen zodat er een vergelijking met de kosten kan worden gemaakt. Dit is niet eenvoudig en stuit op allerlei methodologische problemen. De Raad voor de Volksgezondheid & Zorg (RVZ) heeft in 2006 in het advies Zinnige Zorg een methode ontwikkeld voor het bepalen van een financiële waarde van de QALY. De RVZ raadt aan de waarde van een QALY afhankelijk te maken van de ziektelast. Dit betekent dat wanneer wordt uitgegaan van een ziektelast van 0,56, de waarde van een QALY euro bedraagt. Voor de bijna 700 patiënten die jaarlijks een behandeling bij de Viersprong start gaan wij uit van een winst van 0,12 winst in QALY s per jaar. De directe baten van behandeling van patiënten komt daarmee in op ruim 19 mln. euro: 695 patiënten x 0,6 QALY x euro. (Waarde van) aannames Deze baten, verbetering van kwaliteit van leven, zowel in behandelresultaat/aantal herstelde patiënten en QALY s betreffen een aanname. Wat betreft de winst in QALY s is gebruik gemaakt van gegevens die in het SCEPTRE onderzoek bij aanvang van de studie zijn verzameld. Daarbij zijn de kwaliteit van leven indexen van 1700 patiënten vergeleken met de uistroom van 700 patiënten met B en C persoonlijkheidsstoornissen. 18

19 Omdat deze 700 patiënten deel uitmaken van deze 1700 patiënten en de karakteristieken van beide behandelgroepen vergelijkbaar zijn (gemiddelde leeftijd circa 33 jaar en circa 32% man) wordt er vanuit gegaan dat deze aanname valide is. Tenslotte kan er sprake zijn van een onderschatting wat betreft het aantal jaren dat deze winst wordt behaald. Mogelijk en waarschijnlijk zal ook na vijf jaar een gezondheidswinst worden gerealiseerd. Cijfers betreffende de omvang hiervan ontbreken echter; derhalve zijn deze baten niet meegenomen. Een laatste aanname is dat een QALY in dit geval euro waard is. Deze maar ook andere vormen van onzekerheid kunnen ook formeel verwerkt worden in economische modellen. Het verwerken van deze onzekerheid behoord tot de laatste ontwikkelingen in het kosteneffectiviteits onderzoek. In haar artikel "Cost effective psychotherapy for personality disorders in The Netherlands: the value of further research and active implementation" (Value in Health; 2010 in press) werkt Dr. D. Soeteman dit model verder uit. Omdat Soeteman uitgaat van de landelijke cijfers komt zij op hogere bedragen: 595 mln. voor cluster B en mln. voor cluster C. Soeteman laat zien dat ook wanneer meer conservatieve aannamen worden gebruikt de bedragen hoog blijven. b. Vermindering zorgkosten Uitkomsten In de bovenstaande berekeningen worden de baten uitgedrukt in hun monetaire waarden. De kosten worden daarvan afgetrokken. Zoals hiervoor beschreven is het financieel waarderen van QALY s niet zonder aannamen. Een andere manier van kijken is om de analyse te beperken tot alleen de directe zorgkosten. Dat betekent eigenlijk dat de waarden van de verbetering van kwaliteit van leven worden gewaardeerd met 0 euro. Eventuele winst komt dan alleen uit besparingen elders in de zorg omdat de patiënten dan geen andere kosten gebruiken. In het SCEPTRE onderzoek is nagegaan wat de zorgkosten bedroegen van de 1700 patiënten met persoonlijkheidsstoornissen bij de start van de studie. Deze werden op basis van gegevensverzameling over vier weken voorafgaand aan de opname op circa 7400 euro op jaarbasis geschat. Van deze 7400 euro bedroegen kosten van psychiatrische hulp in de eerste en tweede lijn circa 4000 euro per jaar. Wij nemen aan dat de na behandeling herstelde patiënten met persoonlijkheidsstoornissen (circa 41% na vijf jaar) minder kosten voor psychiatrische behandeling kennen. We ramen deze besparing minimaal op 50% van de jaarlijkse kosten psychiatrische hulp voorafgaand aan behandeling (circa 2000 euro per jaar). Dit betekent een baat van circa 3 mln. euro door lagere zorgkosten. (Waarde van) aannames Bij het ramen van de verminderde zorgkosten (2000 euro per herstelde patiënt gedurende vijf jaar) is uitgegaan van een conservatieve schatting. Immers verondersteld kan worden dat niet uitsluitend de kosten van psychiatrische hulp maar ook van andere zorgkosten, zoals de kosten van medicatie en huisartsen hulp lager zullen zijn, zoals ook uit buitenlands onderzoek naar voren komt o.a. Dolan, B.M. Warren, F.M., Menzies, D., Norton, K. (1996), Cost offset following specialist treatment of severe personality disorders, Psychiatric bulletin, 20, doi 10/1192/pb

20 Daarnaast is er waarschijnlijk een onderschatting wat betreft het aantal jaren dat deze winst wordt behaald. Mogelijk en waarschijnlijk zal ook na vijf jaar een besparing worden gerealiseerd. Omdat dit niet zeker is, zijn deze besparingen niet meegenomen. Uit het SCEPTRE onderzoek blijkt dat de totale zorg kosten van patiënten met C persoonlijkheidsstoornissen, die hersteld zijn, euro per jaar lager zijn dan voor de patiënten waarbij de behandeling met minder succes is verlopen. In buitenlands onderzoek zijn deze kosten ook onderzocht. Bijvoorbeeld Stevenson and Measures 20 vonden dat psychotherapie tot een vermindering van kosten van $ per patiënt in het eerste jaar na behandeling leidde. De aanname van een besparing van minimaal 50% van deze kosten is voorzichtig, preciezere cijfers ontbreken. Gabbard en anderen 21 concludeerden op basis van een review van onderzoek dat er zelfs sprake is van negatieve kosten: de kosten van behandeling zijn lager dan de bespaarde zorgkosten in volgende jaren. c. Vermindering arbeidsuitval Uitkomsten Een belangrijke indirecte baat van behandeling is het verminderen van arbeidsongeschiktheid. Uit het SCEPTRE onderzoek is gebleken dat de kosten van arbeidsuitval bij patiënten met persoonlijkheidsstoornissen en een betaalde baan, die in de zes centra in behandeling zijn genomen in het jaar voorafgaand aan behandeling, gemiddeld 7000 euro bedragen. Het merendeel van deze kosten (90%) bestaat uit verzuimdagen (bijna 28 dagen) en de overige kosten komen vooral voort uit verminderde efficiëntie op het werk. Wanneer er van uit wordt gegaan dat voor de 41,9% herstelde patiënten 53,7 % van de patiënten een baan heeft dan bedraagt besparing in euro s door de verminderde arbeidsuitval circa 1 mln. euro per jaar en over vijf jaar circa 5,5 mln. euro (5 jaar x 41,9% x 53,7% x 695 patiënten x 7088 euro). (Waarde van) aannames Bij het ramen van de verminderde kosten van arbeidsuitval zijn de resultaten van het SCEPTREonderzoek bij de 1700 patiënten die bij de start van het onderzoek zijn ingesloten als uitgangspunten genomen. De arbeidsuitval van 53,7 % patiënten met een baan werd bij de start van het onderzoek met een conservatieve benadering (uitval nooit langer dan vijf maanden per jaar) berekend op 28 dagen absentie en 19,9 dagen verminderde efficiëntie en gewaardeerd tegen het netto inkomen van de patiënt per dag. Wij zijn er van uitgegaan dat de herstelde patiënten (41,9%) deze uitval niet meer kennen. We hebben daarbij het effect van het weer aan het werk gaan van deze patiënten bij het ontbreken van gegevens buiten beschouwing gelaten, wat heel goed verwacht kan worden gezien de gemiddelde leeftijd van de patiënten. Het merendeel (95%) bevindt zich in de leeftijdsgroep jaar. 20 Stevenson, J., & Measures, R (199). Psychotherapy with borderline patients: II. A preliminary cost benefit study. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 33(4), , doi: /j Gabbard, G.O., Lazar, S.G., Hornberger, J & Spiegel, D (1997), The economic impact of psychotherapy: A review, American Journal of Psychiatry, 154(2),

Persoonlijkheids- stoornissen

Persoonlijkheids- stoornissen Persoonlijkheids- stoornissen Classificatie, epidemiologie en psychotherapie Dr. Helene Andrea Wetenschappelijk onderzoeker Viersprong Institute for Studies on Personality Disorders (VISPD), Halsteren

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Inhoud. Doel en uitgangspunten Aanpak en gegevensverzameling Resultaten Tot slot

Inhoud. Doel en uitgangspunten Aanpak en gegevensverzameling Resultaten Tot slot Onderzoek naar potentiële besparingen van innovatieve complexe wondzorg September 2014 Transform to the power of digital Inhoud Doel en uitgangspunten Aanpak en gegevensverzameling Resultaten Tot slot

Nadere informatie

Jan van Busschbach, Roel Verheul

Jan van Busschbach, Roel Verheul Een zware ziektelast Publicatie Nr. 38-16 september 2003 Jaargang 2003 Auteur ur Jan van Busschbach, Roel Verheul Bij een persoonlijkheidsstoornis is langdurige psychotherapie noodzakelijk Bij mensen met

Nadere informatie

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 14 januari 2000 Onderwerp: Beleidsvisie landelijk kennis/behandelcentrum eetstoornissen Hierbij doe ik u een mijn «beleidsvisie voor

Nadere informatie

Concentratie & Spreiding in de ggz Ellen Mogendorff/ Leona Hakkaart-van Royen

Concentratie & Spreiding in de ggz Ellen Mogendorff/ Leona Hakkaart-van Royen Concentratie & Spreiding in de ggz Ellen Mogendorff/ Leona Hakkaart-van Royen Het menu: Voorgerechten: Actuele ontwikkelingen in de ggz Specialisatie / concentratie versus spreiding TOPGGz; wat is het,

Nadere informatie

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar Samenvatting Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar verwachting zelfs verder toenemen in de

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Bijlage 1: Programma van Eisen

Bijlage 1: Programma van Eisen Bijlage 1: Programma van Eisen Functie: Stichting Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid afdeling Jeugd < 18 jaar Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

22-10-2015. Tinnitus kwaliteit van leven en kosten. Besluitvorming. Vergoeding in Nederland. Effecten: kwaliteit van leven. Economische Evaluatie

22-10-2015. Tinnitus kwaliteit van leven en kosten. Besluitvorming. Vergoeding in Nederland. Effecten: kwaliteit van leven. Economische Evaluatie 220205 Condite, Nieuwegein, 205 Disclosure belangen spreker kwaliteit van leven en kosten Potentiële belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsering of

Nadere informatie

borderline persoonlijkheidsstoornis Dr. Josephine Giesen-Bloo Capaciteitsgroep Clinical Psychological Science Universiteit Maastricht

borderline persoonlijkheidsstoornis Dr. Josephine Giesen-Bloo Capaciteitsgroep Clinical Psychological Science Universiteit Maastricht Schema therapie voor mensen met een borderline persoonlijkheidsstoornis Dr. Josephine Giesen-Bloo Capaciteitsgroep Clinical Psychological Science Universiteit Maastricht Opzet q De Borderline persoonlijkheidsstoornis

Nadere informatie

Orthopsychiatrie en ambulante forensische kinderen jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Orthopsychiatrie en ambulante forensische kinderen jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Orthopsychiatrie en ambulante forensische kinderen jeugdpsychiatrie Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Orthopsychiatrie en ambulante forensische kinderen jeugdpsychiatrie Inleiding

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie?

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Rob Kok, psychiater, epidemioloog Parnassia Bavo Groep Den Haag Waarom rehabilitatie? Eerherstel van wie? Over welke ouderen hebben we het

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Voorbeeld adviesrapport MedValue

Voorbeeld adviesrapport MedValue Voorbeeld adviesrapport MedValue (de werkelijke naam van de innovatie en het ziektebeeld zijn verwijderd omdat anders bedrijfsgevoelige informatie van de klant openbaar wordt) Dit onafhankelijke advies

Nadere informatie

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014 Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Magnée, T., Beurs, D.P. de, Verhaak. P.F.M. Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek.

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten Prof. Dr. Bas van Alphen Inhoud Temporele stabiliteit Leeftijdsneutraliteit DSM-5 Behandelperspectief Klinische implicaties Casuïstiek Uitgangspunten!

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen cluster Zuid-Hollandse Eilanden informatie voor verwijzers Inleiding Het cluster Zuid-Hollandse Eilanden is actief in de regio Voorne-Putten, Goeree-Overflakkee en de Hoekse

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie Inleiding In deze brochure geven wij

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Congres ziekenhuispsychiatrie

Congres ziekenhuispsychiatrie Congres ziekenhuispsychiatrie Het belang van integrale zorg psychiatrie & somatiek belicht vanuit de visie van de zorgverzekeraar 7 november 2013 Anouk Mateijsen Regio manager, Achmea Divisie Zorg & Gezondheid

Nadere informatie

Behandeling bij Jongeren en Middelengebruik. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Behandeling bij Jongeren en Middelengebruik. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling bij Jongeren en Middelengebruik Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling bij Jongeren en Middelengebruik Inleiding In deze brochure geven wij u informatie over de

Nadere informatie

In behandeling bij het NPI

In behandeling bij het NPI In behandeling bij het NPI Optimale begeleiding In behandeling bij NPI U ontvangt deze folder omdat u in behandeling gaat bij het NPI. Hierin leest u hoe we te werk gaan bij het NPI en wat u van ons kunt

Nadere informatie

De revisie van de richtlijn angststoornissen

De revisie van de richtlijn angststoornissen De revisie van de richtlijn angststoornissen Ton van Balkom VU-MC/GGZ ingeest Amsterdam Dagelijkse behandeling angststoornis (Young et al, Arch Gen Psychiatry 2001) Depressie Angst Angst + Depressie

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

Doelmatigheid in de gezondheidszorg. Inhoud. Totaal kosten ZFW-populatie hulpmiddelen. Indra Eijgelshoven Mapi Values 19 april 2006

Doelmatigheid in de gezondheidszorg. Inhoud. Totaal kosten ZFW-populatie hulpmiddelen. Indra Eijgelshoven Mapi Values 19 april 2006 Doelmatigheid in de gezondheidszorg Indra Eijgelshoven Mapi Values 19 april 2006 Inhoud Stijging van in de zorg Keuzes maken met beperkt budget Doelmatigheid Economische evaluaties Gezondheidswinst Kosten

Nadere informatie

Kerncompetenties psychotherapeut

Kerncompetenties psychotherapeut Kerncompetenties psychotherapeut 5 oktober 2006 Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie Overname is toegestaan, mits ongewijzigd en met gebruik van bronvermelding. Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie,

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014 Ontwikkelingen DGT bij ASS Michelle Teluij Eindreferaat 22-04-2014 Inhoud Achtergrond Vraagstelling Resultaten Literatuur Interviews therapeuten Database DGT Zetten Conclusie Aanbevelingen Achtergrond

Nadere informatie

Inhoud. Deel I Veranderen 25

Inhoud. Deel I Veranderen 25 Inhoud Inleiding Psychoanalyse in ontwikkeling 13 Deel I Veranderen 25 1 Het psychoanalytisch kader 27 1.1 Inleiding 27 1.2 Bewust-onbewust 27 1.3 Intersubjectiviteit en innerlijk werkmodel 29 1.4 Twee

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen Persoonlijkheidsstoornissen en Angst Ellen Willemsen Overzicht Relevantie Persoonlijkheidsstoornissen Comorbiditeit in getallen PG cijfers comorbiditeit Relatie tussen angststoornissen en PS Aanbevelingen

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 11. Inleiding 13 Wat vindt u in dit boek? 14 Voor wie is dit boek bedoeld? 15

Inhoud. Voorwoord 11. Inleiding 13 Wat vindt u in dit boek? 14 Voor wie is dit boek bedoeld? 15 Inhoud Voorwoord 11 Inleiding 13 Wat vindt u in dit boek? 14 Voor wie is dit boek bedoeld? 15 1 Kenmerken van eetstoornissen 17 1 Inleiding 17 2 Criteria voor anorexia nervosa 17 Wat zijn de criteria voor

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1

JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1 JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1 Ben jij een gedreven senior- of gespecialiseerd psychiatrisch verpleegkundige, werk je al geruime

Nadere informatie

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!!

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Lonneke Mechelse, GZ psycholoog BIG, Registerpsycholoog NIP Arbeid & Organisatie bij Peptalk Delft, (generalistische basis GGZ) & Mentaal Beter Gouda

Nadere informatie

Zorgpaden en Zorglogistiek Een gouden combinatie

Zorgpaden en Zorglogistiek Een gouden combinatie Zorgpaden en Zorglogistiek Een gouden combinatie Het succes van verslavingszorg Utrecht, 24 april 2013 Jan Vissers EUR/iBMG Inhoud presentatie 1. De opgave voor zorgorganisaties 2. Zorgpaden en zorglogistiek

Nadere informatie

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Postbus 1568 3500 BN Utrecht Tel. 030-272 9700 Rapportage 2010 Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) 2 Hieronder worden

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten. Dineke Feenstra 17 maart 2014

Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten. Dineke Feenstra 17 maart 2014 Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten Dineke Feenstra 17 maart 2014 Wat zijn persoonlijkheidsstoornissen? A. Een duurzaam patroon van innerlijke ervaringen en gedragingen die duidelijk binnen de

Nadere informatie

Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten

Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten dr. Ronald Spanjers, raad van bestuur, IKNL ir. Steven Lugard, CEO, Performation Dorien de Groot - van de Kreeke MSc MBA, Novivena 1 waarom 2 kanker 3 D(n)OT

Nadere informatie

Verdiepingsstage Complexe persoonlijkheids- en/of traumaproblematiek. MFC Rotterdam Zuid. informatie voor aios

Verdiepingsstage Complexe persoonlijkheids- en/of traumaproblematiek. MFC Rotterdam Zuid. informatie voor aios Verdiepingsstage Complexe persoonlijkheids- en/of traumaproblematiek MFC Rotterdam Zuid informatie voor aios Verdiepingsstage Complexe persoonlijkheidsproblematiek en/of traumaproblematiek MFC Rotterdam

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg De Verpleegkundig Specialist: De invloed op zorgpraktijken, kwaliteit en kosten van zorg in Nederland Iris Wallenburg, Antoinette de Bont,

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Visiedocument FACT GGZ Friesland

Visiedocument FACT GGZ Friesland Visiedocument FACT GGZ Friesland Soort document: Visiedocument Versie: 02 Visie Rehabilitatie begint bij de voordeur! Vanaf het eerste behandelcontact staat het individuele herstelproces van de patiënt

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds Gaat je interesse uit naar psychiatrie in combinatie met een verslaving? Dan biedt Delta een verdiepingsstage

Nadere informatie

Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP)

Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP) Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP) Informatie voor patiënten en verwijzers Brinkveld 2 Wanneer u deze informatie leest, overweegt u waarschijnlijk een behandeling bij het team Kortdurende Klinische

Nadere informatie

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, oktober 2012 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen en Verslaving

Nadere informatie

Proud2Bme: Where do we go from here?

Proud2Bme: Where do we go from here? Proud2Bme: Where do we go from here? Eric F. van Furth Directeur behandelzaken, Rivierduinen, Leiden. Bijzonder hoogleraar eetstoornissen, afd. psychiatrie, LUMC, Leiden. Nicole van Loy The Essence Consulting

Nadere informatie

Ambulante behandeling

Ambulante behandeling Ambulante behandeling Ouderen Ambulante behandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan Ouderen heeft verschillende

Nadere informatie

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, december 2011 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen

Nadere informatie

impact from intervention strategies A case example from the baking industry

impact from intervention strategies A case example from the baking industry Prospective evaluation of the health impact from intervention strategies A case example from the baking industry Samenwerking Nick Warren, Health and Safety Laboratory Dick Heederik, IRAS, Utrecht University

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Informatie voor de cliënt 2 De Regionale Centra GGZ Venray, Venlo en Roermond Lichamelijke klachten heeft

Nadere informatie

Behandeling van ouderen in de eerste lijn

Behandeling van ouderen in de eerste lijn Behandeling van ouderen in de eerste lijn Lucinda Meihuizen, GZ psycholoog Bestuurslid sectie ouderenpsychologen NIP Zorgpartners Midden-Holland en Samenwerkende psychologen Alphen a/d Rijn Agenda workshop

Nadere informatie

Standpunt NVGzP inzake hoofdbehandelaarschap in de specialistische

Standpunt NVGzP inzake hoofdbehandelaarschap in de specialistische Standpunt NVGzP inzake hoofdbehandelaarschap in de specialistische GGZ In april van dit jaar publiceerde de Inspectie voor de Gezondheidszorg een concept-advies over het hoofdbehandelaarschap in de specialistische

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

persoonlijkheidsstoornissen

persoonlijkheidsstoornissen GGzE centrum persoonlijkheidsstoornissen GGzE centrum persoonlijkheidsstoornissen Algemene informatie >> De basis van een behandeling is dat de cliënt en de behandelaar het eens zijn over concrete veranderdoelen.

Nadere informatie

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden.

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden. De waardebepaling van nieuwe producten en services in de zorg Het beantwoorden van de vraag of nieuwe producten en services in de zorg daadwerkelijk meerwaarde brengen is niet gemakkelijk. Er is een levendige

Nadere informatie

Mondriaan. Mondriaan. in vogelvlucht. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid

Mondriaan. Mondriaan. in vogelvlucht. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid in vogelvlucht voor geestelijke gezondheid Colofon Tekst Concernstaf i.s.m. Afdeling Communicatie is an institute for mental health care in Limburg and is spread over more than fifty sites. This enables

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Het komt overal voor Agenda at is de persoonlijkheid anneer spreken we over een stoornis at betekent dit voor ons als arts? Persoonlijkheidstrekken

Nadere informatie

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Annemein Kemps, Henny Sinnema VGCT najaarscongres 2013 INHOUD

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

DIT NEDERLAND www.d-i-t.eu. www.d-i-t.org. DYNAMIC INTERPERSONAL THERAPY (DIT) VOOR DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK

DIT NEDERLAND www.d-i-t.eu. www.d-i-t.org. DYNAMIC INTERPERSONAL THERAPY (DIT) VOOR DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK DIT NEDERLAND www.d-i-t.eu www.d-i-t.org. DYNAMIC INTERPERSONAL THERAPY (DIT) VOOR DEPRESSIE EN ANGSTSTOORNISSEN PERSOONLIJKHEIDSPROBLEMATIEK SOMATISCH ONVERKLAARBARE LICHAMELIJKE KLACHTEN Wat is DIT?

Nadere informatie

Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering?

Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering? Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering? Ariëtte van Reekum en Nelleke Nicolai FACT PS symposium Altrecht 12 april 2012 A.van. Reekum, 12 april 2012 1 PS: veelkleurige verschijningsvormen..

Nadere informatie

Evidence based behandeling van borderline patiënten: mentalisation

Evidence based behandeling van borderline patiënten: mentalisation Evidence based behandeling van borderline patiënten: mentalisation based therapy (MBT), transference focused therapy, schema gerichte therapie en dialectische gedragstherapie op één podium Marjon Nadort

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

Opname op afdeling Argo en gedwongen opname. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Opname op afdeling Argo en gedwongen opname. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Opname op afdeling Argo en gedwongen opname Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Opname op afdeling Argo en gedwongen opname Inleiding In deze brochure geven wij u informatie over de

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Stoppen met drank of drugs en gewoon blijven werken

Stoppen met drank of drugs en gewoon blijven werken Stoppen met drank of drugs en gewoon blijven werken AVONDPROGRAMMA Onderdeel van Arkin U wilt uw leven niet meer laten overheersen door uw verslaving. Maar tijdens de behandeling wel blijven werken. Met

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014

Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014 Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014 De situatie in Nederland, 2000-2015 Paul Rijnders Emergis, Goes Zeeland Iets specifiek, bijvoorbeeld mosselen / mossel boot Overzicht:

Nadere informatie

Achtergronddocument Kennisinfrastructuur GGZ

Achtergronddocument Kennisinfrastructuur GGZ Achtergronddocument Kennisinfrastructuur GGZ Kennisinfrastructuur GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Ontstaan van een kennisinfrastructuur in de GGZ In 1954 verzuchtte hoogleraar

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

De verschillen tussen Eerstelijns én Tweedelijns

De verschillen tussen Eerstelijns én Tweedelijns De verschillen tussen Eerstelijns én Tweedelijns & In de Bres biedt 'Eerstelijns Kortdurende Hulp' en 'Tweedelijns Specialistische Zorg', maar wat is het verschil? In Nederland ziet de zorgstructuur er

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstelling functie 4 2.1 Algemeen 4 2.2 Continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg (CSLM) 5 2.3 gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden

Nadere informatie

Deskundig, respectvol & optimistisch ONZE GROEPSVISIE

Deskundig, respectvol & optimistisch ONZE GROEPSVISIE Deskundig, respectvol & optimistisch ONZE GROEPSVISIE Richtlijnen/wenken voor het gebruik van onze groepsvisie: Context Het is van steeds groter belang dat we dezelfde boodschappen vertellen (naar patiënten,

Nadere informatie