Volkskrant*20*juli*2015** * Wat*is*er*zo*erg*aan*voedselverspilling?*

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Volkskrant*20*juli*2015** * Wat*is*er*zo*erg*aan*voedselverspilling?*"

Transcriptie

1 Volkskrant20juli2015 Watiserzoergaanvoedselverspilling? Detiengebodenvangoedeten Wewillengoedeten:duurzaam,diervriendelijk,gezond.Enwewillenlekkereten.Maar hoe?vonderzoektineenseriede10gebodenvangoedeten.vandaaghetachtstegebod: Gijzultgeenetenweggooien.Waaromniet? Door:MacvanDinther20juli2015,21:00 OphetoogzietInstockeruitalseendoorsneehippeeettentinAmsterdam:parketvloer, wittetafels,langehoutenbanktegendemuur,mosgroenplafond.middenindezaakstaat eengrotebar,naasteengoedgevuldwijnrek,linksziejedeopenkeuken. Hetmenu'OogstvandeDag'ismetwitkrijtopeenzwartschoolbordgekalkt.Vandaagisdat 'bibimbap',gevolgddoorentrecotemetwortelpuree,groenegroentenenaardappeluitde oven.alstoetjeschaftdepotbread&buttermpuddingmetperzik.watbibimbapis? Koreaanserijstsalademetingelegdegroenten,zegtdeserveersterineenkekzwartschortje. Afvalrestaurant Hetetenisprimaennietduur:22,50eurovoordriegangen.WatInstockbijzondermaakt,is nietwatvóór,maarachterdeschermengebeurt:indekeukenwordtloutergewerktmet voedselrestenuitdesupermarkt.elkeochtendrijdteenelektrischkarretjelangszesfilialen vanalbertheijninamsterdamenhaaltopwatisovergeblevenvandevorigedag:brood, groenten,fruit;datanderszouwordenweggegooid. IndekeukenvanInstockwordtallesverzameldengesorteerd.Metwatnogbruikbaaris, wordteendagmenugekooktvoormaximaaltachtigmensen.datiselkedageenverrassing. Ookvoordekok,zegtFrekevanNimwegen,eenvandeoprichters. InstockisopgezetdoorvierjongeAlbertHeijnwerknemersdienietmeerkondenaanzien hoeveelerindesupermarktwordtweggegooid.zeschreveneenbusinessplanvooreen 'afvalrestaurant'enpresenteerdendataandedirectie.metsteunvanaholdbegonnenze vorigjaareenpopmuprestaurant,sindshalfjuniheeftinstockeenpermanentevestigingin AmsterdamMOost.Vanavondzitdathelemaalvol.

2 Nietverspilleniship Voedselverspillingiseenpopulairthema.Hetritseltvandeinitiatieven,grootenklein,groen enrijp. HetVoedingscentrumdeeldevorigjaareenmiljoenmaatbekertjesM'eetmaatjes'Muitom rijstenpastameeaftemeten;inveelhuishoudenswordtteveelgekookt.sirelanceerde 'kliekipedia',eenwebsitemettipsvoorkokenmetkliekjes.hetbedrijfkromkommermaakt soepenensauzenvanonverkochtegroenten,debrabantsecateraarhuttenheeftserieuze plannenvooreen'verspillingsfabriek'. DamnFoodWastezettopkoksintegenvoedselverspilling,eenstelwhizzkidsuitEindhoven maaktedeappafgeprijsd,dieconsumenteneropattendeertwelkeproducteninhun supermarktindeaanbiedingzijnomdatzedehoudbaarheidsdatumnaderen. Volksvijandnummer1 DeingrediëntenzoalszebijInstockzijnbinnengekomen. StudioV HetetenvanInstock. StudioV

3 EnhetisnietalleeneenNederlandsfenomeen.DeBritsesupermarktTescobegoneen campagnebuyone,getonefreelateromtevoorkomendatklantenteveelineenskopen. EenDeensbedrijfmaaktchipsvanvisafval.InFrankrijkwerdeenwetaangenomendie supermarktenverplichtvoedseloverschotteneengoedebestemmingtegeven. Dewereldvanhetvoedselheeftverspillinguitgeroepentotvolksvijandnummer1. Opmerkelijk,wantnognietzoheellanggeledenwasheteennonMthema. Datheeftallestemakenmetvroeger.Nederlandersdiedeoorlognoghebbenmeegemaakt zijnopgegroeidmetschaarsteenzuinigheid.inrichtlijnenvoordehedendaagschevoeding uit1943werdgeadviseerdaardappelenmetschilenaltekokenomdaterandersteveel verlorengaat.nadeoorlogisallesopallesgezetomvoedselschaarstevooraltijduitte bannen.metalsgevolgdatdegeneratiesvannadejarenzeventignietbeterwetendandat ervoedselinovervloedis:goedkoop,altijdenoveralbeschikbaar. Eenpaarjaargeledenbegonhetideetegroeiendathetietsperversheeftometenwegte gooienineenwereldwaarinhonderdenmiljoenenmensenhongerlijden.milieuproblemen zoalsdeopwarmingvandeaardegingeneenrolspelen,ookindediscussieovereten.hetis nietzondeomschaarsehulpbronnenmland,water,energiemaantewendenvoorvoedsel datdeprullenbakingaat? Deiniatiefnemer DeBritseTristramStuart(1977)zettehetonderwerpin2009wereldwijdopdeagendamet debestsellerwaste,uncoveringtheglobalfoodscandal.hierinbecijferdehijdat wereldwijddehelftvanhetvoedselwordtweggegooidinplaatsvangegeten.devnm landbouworganisatiefaosteldedatin2011bijtot1,3miljardton:eenderdevande (humane)voedselproductie.minder,maarnogsteedsheelveel. Iedereendoeteraanmee.Vissersgooienbijvangstoverboord,boerenlatenaardappelenop hunlandliggendietekleinzijn,tegroot,ofmisvormd.supermarktenengroothandels gooientonnenvoedselwegdateigenlijknoggoedis.enpakweg40tot50procentvande voedselverspillinginrijkelandenkomtvoorrekeningvandeconsument. Overigensmoetenallecijfersmeteenkorrelzoutwordengenomen.Eigenlijkweetniemand precieshoeveelerdaadwerkelijkwordtverspildeninhetantiverspillingskampwordtde overdrijvingnietgeschuwd. Doelstelling 'Geefonshedenonsdagelijksbrood.'Dieopdrachtisingewikkelderdanooittevoren.De moderneconsumentmoetzicheenwegbanendooreenmijnenveldvanmeningen, borrelpraat,elkaartegensprekendeonderzoeken,heleenhalvewaarheden.de voedingsindustrie,deboeren,demilieubeweging,desupermarkten,deklimaatactivisten, slowfood,iederheeftzijneigenagenda.wiemoetjenoggelovenenwieniet?omde

4 consumenteenwegtewijzendoorditoerwoudheeftvde10gebodenvangoedeten opgesteld.ineenonregelmatigverschijnendeseriewordenallegebodenaaneendiepgaand onderzoekonderworpen.aanheteindhiervanhopenwemeerteweten. Voedselverspillingisookeenmoreeldilemma StaatssecretarisSharonDijksma InNederlandzetteCDAMministerGerdaVerburghetthemaopdeagenda.Zijschreefinde NotaDuurzaamVoedseldatdeNederlandseconsumentjaarlijksvoor1,6miljardeuroaan voedselweggooit.zeverbonderookmeteeneendoelstellingaan:20procentminderin Diedoelstellinghalenweniet.In2013MwaaruitderecentstecijfersstammenMgooide Nederlandtussende1,8en2,7miljoentonetenweg,109tot162kiloperpersoon.Datis zelfseenpaarkilomeerdanin2009.maarwehebbenheterwelweervakerover,want Verburgshuidigeopvolger,staatssecretarisSharonDijksma(PvdA)heeftvoedselverspilling opnieuwtotthemagemaakt.dijksmawildatnederlandinternationaalvooroplooptinde bestrijdingervan. VorigemaandwasNederlandgastheervaneenvierdaagseconferentieinDenHaagmet afgevaardigdenvanregeringen,bedrijvenenngo'suitdehelewereld:nomorefoodto Waste.'Voedselverspillingisookeenmoreeldilemma',sprakDijksmatotdeconferentie. 'Metwatweweggooien,kunnenwemiljoenenvoeden.' Duurzaam,ecologisch,kleinschalig Dieopvattingwordtbreedgedeeld.Voedselverspilling,schrijftTheHighLevelPanelof ExpertsonFoodSecurityandNutrition,eendoordeFAOopgerichtedenktank,staatvoor alleswatermisismetonsvoedselsysteem:inefficiënt,oneerlijkennietduurzaam.hetis, kortom,eengrofschandaal. Eenvanderedenenwaaromvoedselverspillingheeftkunnenuitgroeientoteenpopulair themaisdathetapolitieklijkt.hetvoedseldebatissterkgepolitiseerd.aandeenekant staandeverdedigersvandegangbare,industriëlelandbouwendaartegenoverdiegenendie eentotaalandersysteemvoorstaan:duurzaam,ecologisch,kleinschalig. Oververspillingkaniedereenheteenszijn:goedvoedselweggooien'hoortniet',vindt tweederdevanallenederlandersvolgenseenonderzoekvanhetvoedingscentrum.eindelijk eenonderwerpwaaropweschouderaanschouderstaan:consument,regering,dealbert HeijnenenUnileversvandezewereld:samenmakenweonssterktegenvoedselverspilling envoorhetbestrijdenvandehongerindewereld.wiekandaartegenzijn? Deoorzaak Dematevanvoedselverspillingindewereldisredelijkverdeeld.56procentkomtvoor rekeningvanderijkerelanden:noordmamerika,europa,australië,china,japan,zuidmkorea.

5 Deresterende44procentwordtveroorzaaktdoorontwikkelingslanden.DeVSzijnkampioen weggooien. Deoorzakenzijnheelverschillend.Inontwikkelingslandengaathetmeestevoedselverloren vooraanindeketen:ophetveld,tijdenshettransport,indeopslag.inrijkelanden daarentegenwordtruim40procentvanhetverliesgemaaktindelaatstefase:dievan supermarktenconsument.inarmelandenisvoedselverspillinghetgevolgvangebrekkige omstandighedenmslechteopslag,geenkoeling,beroerdewegen.inrijkelandenisheteen luxedieweonskunnenpermitteren. Voedselverspillingiseenonderdeelvandemodernewesterselevensstijl:supermarktendie alleengavegroentenenfruitinhetschaptoelaten,fabriekendieteveelproduceren, handelarendiewatvandaagnietwordtverkochtmorgenweggooienenconsumentendie eenkeerindeweekhunkarvolladenindesupermarkt,teveelkopenenmeteenvolle ijskastblijvenzitten. Hongerbestrijding Hetbestrijdenvandehongerindewereldwordthetvaakstgenoemdalsredenom voedselverspillingtebestrijden.logisch,wantergaateensterkmoreelappèlvanuit:hetis bijnaobsceenomgoedetenwegtegooienterwijlanderenstervenvandehonger.erzijn bijna800miljoenwereldmbewonersdiehongerlijden.diekunnenhunbuikvoletenaande 1,3miljardtonetendiewejaarlijksweggooien.Natuurlijkbelandteenkrommekomkommer dieinamsterdamwordtgeredofeenkliekjedatinnijmegenwordtbewaardniet rechtstreeksophetbordvaneenkindinburkinafasso.maaringroterverband,zeggen activistenenbeleidsmakers,heeftdattocheffect. AlswijinhetWestenminderetenweggooien,hoevenwemindertekopen.Daardoorneemt devraagnaarvoedselaf,dalendeprijzenopdewereldmarktenwordtetenbereikbaarder voorarmemenseninontwikkelingslanden.daarlijktgeenspeldtussentekrijgen,alleen:dat verbandisinonderzoeknooitaangetoond.eenvandeweinigendieeenpogingdaartoe hebbengedaaniseengroeponderzoekersvanleimwageningenuniversiteit.in2013 onderzochtenzijinopdrachtvandeeuropesecommissiewatheteffectisvanhettegengaan vanvoedselverspillingineuropaopdebestrijdingvanhongerindederdewereld. Verrassend:datblijktergemiddeldgenomennietofnauwelijkstezijn,zegteconome MartineRutten,eenvandevierauteurs.Hongeriseenweerbarstigprobleem.Datgaatniet alleenovervoedselprijzen,maarookoverdebeschikbaarheidvanetenopdeplekwaarhet nodigisenovermensendiehelemaalgeengeldhebben. Ingewikkeld Intheorieleidtminderverspillingtotlagerevoedselprijzen,waarvanarmeconsumenten profiteren.prijsdalingenzijnslechtnieuwsvoorkleineboeren,endaarzijnerveelvan,in landenwaarhongerwordtgeleden.watzeindeenehanderbijkrijgenmgoedkoperetenm betalenzemetdeanderehandterug:mindergeldvoorhuneigenproducten.

6 Wieechtietswildoentegenhongerindewereldkanzijnenergiebeterstekeninandere zaken:hulpaankleineboeren,opheffenvanhandelsbarrières,investerenindelokale economie.voedselverspillingbestrijdenisdannietdeeersteprioriteit. Hongerligtdusingewikkeld,maardatlaatonverletdathetmilieuerwelbijgebaatis. VolgensdeFAOisdebergvoedseldiewejaarlijksweggooiengoedvoor3,3miljardtonCO2, 6tot10procentvandetotalebroeikasgasMuitstoot.Zouvoedselverspillingeenlandzijn,dan washetdederdegrootstevervuiler,nadevsenchina. Vanderegenindedrup De1,3miljardtonvoedseldienooitwordtgegetenneemt1,4miljardhectare landbouwgrondinbeslag.ergaat250kubiekekilometeraanop,driekeerdeinhoudvanhet meervangenève.doorgeenvoedselteverspillenkunnenwedatallemaalbesparen. Klinktgoed,maaropnieuw:hetisdevraagofhetzosimpelwerkt.SteldatdeEuropese consumentzijnvoedselverspillingmetdehelftvermindert.daarmeebesparenwejaarlijks 150euro.Watdoenwemetdatgeld?Bestedenwehetaaneenvliegtuigtripjenaardezon, eengrotereautoofeendikkerebiefstuk,danzijnwemilieumenklimaattechnischvande regenindedrupbeland. Ookhiervoorgeldt:wiljemetvoedselechtietsdoenvoorhetmilieu,danzijnereffectievere maatregelentebedenken.mindervleeseten,minderzuivelenjuistmeergroentenenmeer fruit.datisnoggezonderook,maardatiseenboodschapdieinnederlandmetzijngrote zuivelmenvleesindustriemindergoedaanslaat. Pervers Hetiseenillusieomtedenkendatdestrijdtegenverspillinginiedersbelangis LEIMonderzoeksterRutten Hierverschijnendeeerstebarsteninhetfront.Hetiseenillusieomtedenkendatdestrijd tegenverspillinginiedersbelangis,zegtleimonderzoeksterrutten.supermarktenen groothandelszienhunomzettendalenalsdeconsumentminderweggooit. Ookvoorboerenheefthetvooralnadelenalserverderopindeketenminderwordtverspild: danverkopenzijminderenooknogtegenlagereprijzen.eenvandeuitkomstenvanruttens onderzoekwasdathettegengaanvanvoedselverspillingslechtisvoordeeuropese landbouw. Wiedieperdoorgraaft,ontdektalgauwdatvoedselverspillingverdergaatdankokenmet kliekjes.hetiseenonlosmakelijkonderdeelvanonsvoedingssysteem.wiealleenverspilling aanpakt,doetaansymptoombestrijdingenlaatdeechteoorzakenongemoeid.

7 Geld Dehoofdoorzaakisgeld.Voedselistegoedkoopomzuinigmeetehoevenomgaan. Wereldwijdwordtjaarlijksvoor750miljarddollaraanvoedselverspild.Datlijktgigantisch veel.maaralsjeuitrekentwatdegemiddeldenederlanderkanbesparendoorminderte verspillen,dankomjeuitopdeeerdergenoemde150europerjaar(bijdehelftminder weggooien).datis3europerweek,eenbedragdatwegedachtenloosuitgevenaaneen biertjeophetterras. Eenvanderedenendaterwordtverspild,isdathetvoorkómenervansomsjuistmeergeld kost,zegtpaulbosch,analistvanderabobankenopstellervaneenrapportoverinnovatie envoedselverspilling.alshettegengaanvanverspillingsimpelwasendirectgeldzou opleveren,danwerdhetallanggedaan,zegthij.maardatisnietaltijdzo,wantverspillingzit inhetsysteemingebakken. Indevoedseleconomiedraaitallesomsnelheidenefficiency,dandoetheternauwelijkstoe alsafentoewatverlorengaat.'datisdelogicavandehandel',zegteeninkoperopde FransegroothandelsmarktRungis,die880krattensinaasappelenlaatvernietigenomdater eenstelrotzijn,indefilmtastethewaste(2010).uitzoekenwelkesinaasappelennoggoed zijn,kostteveel.hetverliesistochalindeprijsingecalculeerd. Verspillendenoneerlijk Supermarktenbestellenvanbederfelijkewarendievanverkomensomsbijvoorbaatmeer, omdatzewetendateendeelbijaankomstalverrotis.datisaltijdnoggoedkoperdan investereninbeterekoelmentransporttechniekenindelandenvanherkomst.die investeringenbetalenzichpasopdelangeretermijnuit,terwijlindevoedingswereld handelscontactenvaakkortenwisselendzijn. Alsconsumentenzuinigeromgaanmetvoedselkandatookeenonverwachtperversgevolg hebben,zegtrabomanalistbosch.alsdaardoordeprijzendalen,loonthetnogminderomin maatregelentegenverspillingteinvesteren.metalsgevolgdatjuistmeerwordtweggegooid inplaatsvanminder. Lageprijzenzijnnietderemedie,maarjuisthetprobleem,meentAndrewMacMillan, voormaligdirecteurvandefao,dewereldvoedselenlandbouworganisatie.naoorlogse regeringenhebbenjarenlangingezetopeenbeleidomveeletenvoorweiniggeldte produceren.hetresultaatiseenvoedselsysteemdatverspillendisenoneerlijk:inrijke landenwordtmeerweggegooiddanerindelandentenzuidenvandesaharawordt gegeten. Vandemensendiehongerlijdenbestaatdehelftuitkleineboeren.Diezijnnietgebaatbij lagerevoedselprijzen,maarjuistbijhogere.macmillanpleitdaaromvoorhogereen eerlijkereprijzenvoorvoedseldatduurzaamisgeproduceerdenwaaraanarmeboerenook watverdienen.

8 Watkunnenwedoen Nietsillustreertbeterwelkematevanidiotiehetsysteemvanindustriëlevoedselproductie heeftbereikt,dandeverspillingvaneten SlowFoodMoprichterCarloPetriniinhetvoorwoordvanDieEssensvernichter Allesdraaitomdewaardediewijtoekennenaanvoedsel.Ineconomisch,maarookin cultureelenmoreelopzicht.etenheeftletterlijkzijnwaardeverloren,schrijftslowfoodm oprichtercarlopetriniinhetvoorwoordvandieessensvernichter:'nietsillustreertbeter welkematevanidiotiehetsysteemvanindustriëlevoedselproductieheeftbereikt,dande verspillingvaneten.' Wieeenbevestigingvandiestellingwil,hoeftmaareenwillekeurigesupermarktbinnente stappen.vandaagindeaanbieding:eenpondspeklappenvoor2,50euro,een volkorenbroodvoor1euro,1kropslavoor69cent.eteniseenweggooiproduct. 'Ikdenkdatwezijndoorgeschoteninhetdenkenintermenalsproductiviteitsverhogingen intensivering',zegttoinetimmermans,specialistduurzamevoedselketensvande UniversiteitvanWageningenenNederlandsmeestprominenteonderzoekerophetgebied vanvoedselverspilling. Wievolgenshemechtietswildoentegenverspillingmoetervoorzorgdragendatetenweer wordtgewaardeerd.daarhoorteenreëleprijsbijwaarinookdemilieueffectenvaneten wordendoorberekend.dieprijsmoetvolgenstimmermans'significant'hogerzijnom werkelijkeffecttehebben. Genoegvooriedereen Gijzult 1Eetlieverlokaal,maarmaakjegeenzorgenoverdemilieukostenvanvoedseldatperboot ofvrachtwagenwordtaangevoerd.eetniksdatmethetvliegtuigwordtgebracht.doeje boodschappenopdefiets. 2Eetbijvoorkeurbiologisch,maarmaakergeendogmavan.Ziebiologischmeerals richtinggevenddanalszaligmakend. 3Eet(veel)mindervleesenliefstalleenvleesvandierendiediervriendelijkzijngehouden. 4Eetzoveelmogelijkversenonbewerktvoedsel,maardoenietpanischoverEMnummers. 5Betaaleen'eerlijke'prijsvooreten(faitrade,biologisch,dierenwelzijn);stemopeenpartij diedeverborgen(milieu)kostenvanetenwildoorberekenenvolgenshetprincipe'de vervuilerbetaalt'. 6Kookzoveelenzovaakmogelijkzelf.Wiezelfkookthoudtcontroleoverzijneigeneten.

9 7Alsuvantuinierenhoudt:teelzelfgroentenenfruit.Wiezelfetenverbouwtweetbeter waterinhetseizoenisenlaatzichminderopdemouwspelden.uzulterderevolutieniet meeontketenen,maarhetiswellekkerder. 8Verspilgeeneten,maarmaakjegeenillusies:hetprobleemvanvoedselverspillinggaat dieperdankokenmetkliekjes.doneerhetgelddatjebespaartaaneenorganisatiediede hongerindewereldbestrijdt. 9DoenietaangezondheidsMofafslankdiëten. 10Eetlekker. De10GebodenvanGoedEtenkunnennaarhartelustwordengeamendeerd.Reacties, Eerdereafleveringenindezeseriekunnenwordenteruggelezenop:vk.nl/tiengeboden Datgaatmisschienvanzelfwelgebeuren.Inveelonderzoekenwordteensomberscenario geschetstalsdewereldbevolkinggroeittotnegenmiljardin2050.dewereldzalallezeilen moetenbijzettenomaandestijgendevraagnaarvoedseltevoldoenentevoorkomendat deprijzendepanuitrijzen.ofdatwaaris,zalmoetenblijken.erzijnookauteursdiedaar vraagtekensbijplaatsen,zoalsjonathanlatham,hoofdredacteurvanindependentscience News,eenmediumdatdegevestigdewetenschapkritischvolgt. VolgensLathamzijndesomberevoorspellingeneenopzetjevandevoedselindustrieom zichzelfonmisbaartemaken.feitelijkproducerenwenualgenoegom12tot14miljard mensentevoeden.dewerkelijkevoedselcrisisisnietdatweteweinigvoedselhebben,maar teveel,alduslatham. Daarmeezijnwemethetonschuldigethemavanvoedselverspillingtochnogineenpolitiek mijnenveldbeland.'natuurlijkzijnwijonservanbewustdatwevooralaan symptoombestrijdingdoen',zegtoprichtstervanrestaurantinstock,frekevannimwegen, terwijlhetbroodvangisterentertafelkomt.'wewillenmensenbewustmakeneneen aanzetgeventotdiscussieovervoedselverspilling.eigenlijkmoetjehetsysteemaanpakken, maarzegjijmaarhoe.' Latenweerditvanzeggen:opiedervanonsrustdeduretaakomvoedselverspillingwaar wekunnentegentegaan.elkeaardappel,elkegraankorrel,elkeaardbeiismettoewijding geproduceerdennaaronzetafelgebracht.datvoedselverdienthetnietomachteloos verspildteworden.alsjehetgelddatjedaarmeeuitspaartdanmaarstortineenfondster bestrijdingvandehongerindewereld.wanthetwerkelijkeprobleemligttochiets ingewikkelder.

10 Verantwoording Voorditartikelzijngesprekkengevoerdmet ToineTimmermans,specialistduurzamevoedselketens,WageningenUR MartineRutten,onderzoeksterLEIMWageningenUR GerdineMeijerink,headinternationalpolicyLEIMWageningenUR FrekevanNimwegen,medeoprichtsterrestaurantInstock,Amsterdam PaulBosch,analistRabobank JorisLohman,bestuurslidSlowFoodinternationaal,medeMoprichterYouthFoodAcademie Boeken,artikelen&onderzoeken: TristramStuart:Waste,uncoveringtheglobalfoodscandal.PenguinBooks,London,2009. StefanKreuzberger/ValentinThurn:DieEssensvernichter.Kiepenheuer&Witsch,Köln,2011. GlobalFoodLossesandFoodWaste.FAO2011. Foodlossesandwasteinthecontextofsustainablefoodsystems.TheHighLevelPanelof Experts2014. Foodwastagefootprint.FAO2013. ReducingFoodLossandWaste.WorldResourcesInstitute2013. PreparatoryStudyonFoodWasteacrossEU27.EuropeseCommissie2011. GlobalinitiativeonFoodlossandWasteReduction.FAO2014. ReducingfoodwastebyhouseholdsandinretailintheEU.LEIWageningenUR,oktober WebsiteFAOWhoarethehungry? Cuttinggloballossesandwasteinhalf.WageningenUR. TristramStuart:Food:howmuchdoestheworldneed?ArtikelopwebsiteWorldEconomic Forummei2015. JonathanLatham:HowtheGreatFoodWarWillBeWon.IndependentScienceNews (internet)12m1m2015. AndrewMacMillan:Hasn'tthetimecomeforsomebravenewthingkinginfood management?artikelopwww.hungerexplained.org2014 MonitorvoedselverspillingMidMtermrapportage.WageningenUR2013. Monitorvoedselverspilling.Update2009M2013.WageningenUR2015. FoodInnovationnevergoestowaste.Rabobankrapport2015. NotaDuurzaamVoedsel.MinisterievanEconomischeZaken11M8M2009. Vanschaarstenaarovervloed:70jaarvoedselvoorlichtinginNederland.Stichting VoedingscentrumNederland,2014. Voedselverspillingdoorconsumenten.FactsheetNederlandVoedingscentrum Mindervoedselverspillenhelptniettegenhonger.Volkskrant16M10M2014. Voedselproductieishetprobleem,nietverspilling.JorisLohmaninTrouw16M5M2015. Zwijnenparels.DeVolkskrant26M6M2013. Film: TastetheWaste

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

Altijd twee elektriciens bij voetbalwedstrijden

Altijd twee elektriciens bij voetbalwedstrijden Altijd twee elektriciens bij voetbalwedstrijden Vooraf Sector Techniek Niveau van 1F naar 2F Clib:57,4 513 woorden Denkvaardigheid: combineren, ordenen Strategie 1: voorspellen Meervoudige intelligenties:

Nadere informatie

10 het pensioenspook

10 het pensioenspook OPKIKKERTJE 9 Een goal van Anderlecht is ooit beschreven als bijna onstopbaar. Zo n wringwoord schiet tegenwoordig iedereen in het hoofd over pensioenen. Een hervorming is bijna onontkoombaar. Versta:

Nadere informatie

Meer informatie? Ga naar: http://www.goedkoopsteaov.com

Meer informatie? Ga naar: http://www.goedkoopsteaov.com Voor de AOV verzekering met de beste prijs/kwaliteit verhouding bent u bij ons aan het juiste adres. Want onze AOV vergelijking resulteert niet alleen in de goedkoopste AOV, maar houdt ook rekening met

Nadere informatie

De 7 Meest Gemaakte Marketing Fouten

De 7 Meest Gemaakte Marketing Fouten De 7 Meest Gemaakte Marketing Fouten In dit verslag ontdekt U de 7 meest gemaakte marketing fouten. Niet alleen de fouten worden beschreven maar geeft ook een doeltreffende oplossing. Dit verslag wordt

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

= iemand die vertelt of schrijft over het nieuws. = de politie zorgt ervoor dat het veilig is.

= iemand die vertelt of schrijft over het nieuws. = de politie zorgt ervoor dat het veilig is. Woordenschat blok 1 gr5 Les 1 De journalist De politie De acteur De chirurg De soldaat De receptionist De portier Het personeel Het bedrijf De werkloze De werknemer = iemand die vertelt of schrijft over

Nadere informatie

LESBRIEF NR 1 OPDRACHT 1 FEEST! SAMSAM = 40 JAAR! VOOR GROEP 7 + 8 +

LESBRIEF NR 1 OPDRACHT 1 FEEST! SAMSAM = 40 JAAR! VOOR GROEP 7 + 8 + LESBRIEF NR 1 VOOR GROEP 7 + 8 + DOWNLOAD DEZE LESBRIEF OOK OP SAMSAM.NET Wat is Samsam? Samsam is een cross-mediale methode over wereldburgerschap en kinderrechten. Het doel van Samsam is leerlingen te

Nadere informatie

Lieve vrienden van El Manguaré,

Lieve vrienden van El Manguaré, Lieve vrienden van El Manguaré, Vanuit een overstroomd Iquitos de tweede tamtam van 2012. Twee dagen geleden schreef ik onderstaand stukje: Manguaré kampt met wateroverlast! Zoals Yolanthe in de vorige

Nadere informatie

Basisschool de Triangel HET MAKEN VAN EEN WERKSTUK

Basisschool de Triangel HET MAKEN VAN EEN WERKSTUK Basisschool de Triangel HET MAKEN VAN EEN WERKSTUK 1 INHOUDSOPGAVE WERKSTUK I. Keuze. 1 II. Hoe te starten? 2 III. Inhoudsopgave 3 IV. Inleiding 4 V. Indeling 4 VI. Illustraties 7 VII. Taalgebruik 7 VIII.

Nadere informatie

Ka nke r, hoe we meer kunnen bereiken in de strijd ertegen. met het door jouw opgehaalde geld. Dr. Jeanine Boesen-de Cock, MBA

Ka nke r, hoe we meer kunnen bereiken in de strijd ertegen. met het door jouw opgehaalde geld. Dr. Jeanine Boesen-de Cock, MBA Ka nke r, 21 november 2015 hoe we meer kunnen bereiken in de strijd ertegen met het door jouw opgehaalde geld Dr. Jeanine Boesen-de Cock, MBA Het team Geldbesteding Dr. Maaike Alderliesten Onderzoekscoördinator

Nadere informatie

Je website is het centrum van al je online activiteiten. Dat werkt allerlei kanten op.

Je website is het centrum van al je online activiteiten. Dat werkt allerlei kanten op. Kathleenferrier.nl: het KF centrum online Handleiding voor de Blog & Nieuwssectie Je website is het centrum van al je online activiteiten. Dat werkt allerlei kanten op. Het is de plek waarvandaan mensen

Nadere informatie

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola Inhoud Introductie... 2 Maatschappelijk verantwoord ondernemen... 3 Duurzaamheid... 4 Maatschappelijk betrokken ondernemen... 5 Het verschil tussen MVO en MBO... 6 Bronnelijst... 7 MBO... 7 MVO... 7 Introductie

Nadere informatie

Werkstuk. En natuurlijk ook spreekbeurt. Gemaakt door: Anmami Verhulvelrij Groep 7abcd

Werkstuk. En natuurlijk ook spreekbeurt. Gemaakt door: Anmami Verhulvelrij Groep 7abcd Werkstuk En natuurlijk ook spreekbeurt Gemaakt door: Anmami Verhulvelrij Groep 7abcd (Op het voorblad komt de titel van je werkstuk, een foto of een plaatje van je onderwerp, je naam en je klas.) Inhoudsopgave

Nadere informatie

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg MKB-bedrijven worden geconfronteerd met nieuw beleid met betrekking tot producentenverantwoordelijkheid,

Nadere informatie

Keizerin Elizabeth. Keizer Franz Joseph I

Keizerin Elizabeth. Keizer Franz Joseph I 1 Oostenrijk Oostenrijk is een land in Midden Europa. Het is een Alpenland. Nergens grenst het aan een zee. De belangrijkste rivieren zijn de Donau en de Inn. In Oostenrijk spreekt men Duits. De munteenheid

Nadere informatie

Leerervaringen Tijd voor Onder, Midden en Bovenbouw

Leerervaringen Tijd voor Onder, Midden en Bovenbouw Leerervaringen Tijd voor Onder, Midden en Bovenbouw Leren over Tijd 1. Onderbouw Dag en dagen. 1.tijd meten aan de natuur * volgen zon gedurende de dag met schaduw 1.tijd meten aan de natuur * zonnewijzer

Nadere informatie

b u s i n e s s c o n s u l t a n c y Parlementair onderzoek naar ICT projecten bij de overheid Rapport commissie Elias, wat moet ik ermee?

b u s i n e s s c o n s u l t a n c y Parlementair onderzoek naar ICT projecten bij de overheid Rapport commissie Elias, wat moet ik ermee? Parlementair onderzoek naar ICT projecten bij de overheid Rapport commissie Elias, wat moet ik ermee? Aanleiding parlementair onderzoek Rijksoverheid heeft een deel van haar ICT projecten niet op orde

Nadere informatie

Afvaltransport, wetgeving internationaal

Afvaltransport, wetgeving internationaal Afvaltransport, wetgeving internationaal www.vandiepen.com Congres TLN, Beurtvaartadres, EVO en Afvalkennis.nl Transport van afval 5 februari 2015 Mr Ron Laan De PARADOX in wetgeving voor internationaal

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie

Stille revolutie in de spreekkamer

Stille revolutie in de spreekkamer Patiënt beslist mee over beste behandeling Stille revolutie in de spreekkamer Bart Kiers Zorgvisie De Nieuwe Medisch Specialist moet leren de patiënt mee te laten praten over de behandeling. Luisteren,

Nadere informatie

Algemene doelen en de link met de vakoverschrijdende eindtermen vind je in de handleiding bij dit lespakket.

Algemene doelen en de link met de vakoverschrijdende eindtermen vind je in de handleiding bij dit lespakket. Doelstelling(en) Vakgebonden eindtermen 1.1.1 Luisteren 1 De leerlingen kunnen op structurerend niveau luisteren naar uiteenzettingen, en probleemstellingen door een bekende volwassene m.b.t. een leerstofonderdeel

Nadere informatie

Interview verslag! Anouk van Houten 538565. Interview verslag. Naam: Anouk van Houten, 538565 Klas: INF1c Vak: Interviewen Docent: Ellen Leen

Interview verslag! Anouk van Houten 538565. Interview verslag. Naam: Anouk van Houten, 538565 Klas: INF1c Vak: Interviewen Docent: Ellen Leen Interview verslag Naam: Anouk van Houten, 538565 Klas: INF1c Vak: Interviewen Docent: Ellen Leen Inhoudsopgave: Voorwoord -!!!!! blz. 3 Wempe Webdesign -!!!! blz. 4 Opleiding -!!!!!! blz. 4 Beroepskeuze

Nadere informatie

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden 1 Inhoud Inhoud... 2 Inleiding... 3 Wat doet een besturingsysteem, en hoe werkt het?... 3 Algemene informatie... 3 Taken van een besturingssysteem...

Nadere informatie

Grondstoffenschaarste in drie dimensies

Grondstoffenschaarste in drie dimensies Grondstoffenschaarste in drie dimensies Ton Manders Stephan Slingerland Kivi Niria jaarcongres, 23 november 2011 Programma van deze Early Bird Sessie Grondstoffenschaarste in drie dimensies Waar moeten

Nadere informatie

Datum: Jaar van verschijnen: Duur van de film:

Datum: Jaar van verschijnen: Duur van de film: NAAM: Kijk / luisterformulier Speelfilm Naam: Datum: Titel van de film: Regisseur: Jaar van verschijnen: Duur van de film: Lees de vragen op dit formulier voor het kijken en luisteren door. Je weet dan

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

Je zal de spitsmuis maar zijn..

Je zal de spitsmuis maar zijn.. Je zal de spitsmuis maar zijn.. Opdracht: Analyseren 1. Inleiding Bij deze opdracht gaan de leerlingen zelf een voedselweb maken met behulp van gegevens over organismen. Aan de hand van het zelfgemaakte

Nadere informatie

JONGEREN ZETTEN JONGEREN AAN TOT DUURZAMER IT GEBRUIK!

JONGEREN ZETTEN JONGEREN AAN TOT DUURZAMER IT GEBRUIK! JONGEREN ZETTEN JONGEREN AAN TOT DUURZAMER IT GEBRUIK! Sylvia Breukers Jennifer Dahmen, Els Rommes, Timmy de Vos, Ron Broeders useitsmartly: Environmental peer-to-peer education for youths with focus on

Nadere informatie

Workshop Communiceren en beslissingen nemen bij dementie, een kunst apart. Gastheer Paul-Jeroen Verkade Hoofd DOC-team NKN

Workshop Communiceren en beslissingen nemen bij dementie, een kunst apart. Gastheer Paul-Jeroen Verkade Hoofd DOC-team NKN Workshop Communiceren en beslissingen nemen bij dementie, een kunst apart Gastheer Paul-Jeroen Verkade Hoofd DOC-team NKN Stelt u eens voor U gaat met uw partner/uw gezin op vakantie en u gaat naar? Hoe

Nadere informatie

Projectplan Duurzame Utrechtse Evenementen

Projectplan Duurzame Utrechtse Evenementen Projectplan Duurzame Utrechtse Evenementen De weg naar samenwerken, kennis en inkoopkracht Utrecht februari 2012 Betreft: Projectvoorstel en financiersingsaanvraag verduurzaming van de evenementen branche

Nadere informatie

Effectief brainstormen met Disney! Ruben van der Laan Innova.on / Change / Par.cipa.on info@rubenvanderlaan.com

Effectief brainstormen met Disney! Ruben van der Laan Innova.on / Change / Par.cipa.on info@rubenvanderlaan.com Effectief brainstormen met Disney! Ruben van der Laan Innova.on / Change / Par.cipa.on info@rubenvanderlaan.com Kennismaking! Ga in een lijn staan Op dag en maand van verjaardag JE MAG NIET PRATEN! De

Nadere informatie

Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Lesbrief Pensioenworkshop Mañana 1

Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Lesbrief Pensioenworkshop Mañana 1 Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) 1 Deze instructie is bedoeld voor (gast-)docenten die de pensioenworkshop Mañana gaan geven. Na het lezen van deze instructie ben je in staat om zelfstandig deze les

Nadere informatie

Logeerboerderij de Poartepleats

Logeerboerderij de Poartepleats Jaarverslag Juni 2012 - december 2012 Logeerboerderij de Poartepleats Boerderijnummer: 1445 Kwaliteitssysteem Zorgboerderijen Versie 4.1, juni 2011. Federatie Landbouw en Zorg Niets uit deze uitgave mag

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECT HANDBOEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO ONTWIKKELPLANNEN IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECTSTART-UPS IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECT HEALTH CHECKS IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office

Nadere informatie

JUBILEUMBOEK 100 JAAR

JUBILEUMBOEK 100 JAAR JUBILEUMBOEK 100 JAAR Adelbrecht - Windekind 100 jaar. Wist u dat 100 jaar geleden: de Titanic gezonken is de internationale vrouwendag ingevoerd is Maarten Toonder (van Olie B. Bommel) geboren is Ot en

Nadere informatie

de grote verbouwing m e e r d o e n m e t m i n d e r www.doorzichtwebrichtlijnen.nl

de grote verbouwing m e e r d o e n m e t m i n d e r www.doorzichtwebrichtlijnen.nl de grote verbouwing m e e r d o e n m e t m i n d e r www.doorzichtwebrichtlijnen.nl de wiep training hamstra - Strategisch communicatie adviseur - Studie: Communicatiekunde aan de RUG - Loopbaan: van

Nadere informatie

Simon de schildpad. 2012 J van Weert 1

Simon de schildpad. 2012 J van Weert 1 Programmeren met Simon Simon de schildpad 2012 J van Weert 1 Inleiding: Wat is programmeren eigenlijk? Een computer doet niets zonder een programma. Die programma s worden geschreven door mensen: programmeurs.

Nadere informatie

Lijst met websites voor het project Milieu en Kringloop van Alles-in-1

Lijst met websites voor het project Milieu en Kringloop van Alles-in-1 Lijst met websites voor het project Milieu en Kringloop van Alles-in-1 Algemene zoeksites: Denk van tevoren na over het trefwoord waarmee je zoekt. www.netwijs.nl www.meestersipke.nl www.google.nl ook

Nadere informatie

Actuele opdracht leesvaardigheid Pesten mei - 2014 2thv

Actuele opdracht leesvaardigheid Pesten mei - 2014 2thv Actuele opdracht leesvaardigheid Pesten mei - 2014 2thv Opdracht 1 In april is er op televisie en in de media veel aandacht geweest voor (online) pesten. a Wat heb jij in de afgelopen weken gezien en/of

Nadere informatie

Het Nationaal Schoolontbijt

Het Nationaal Schoolontbijt R.K. BASISSCHOOL OP T HWAGVELD Past. Dom. Hexstraat 16 631 HG MEERSSEN Telefoon 043 364813 info.hwagveld@innovo.nl 0 Dinsdag 10 november 015 Het Nationaal Schoolontbijt Een gezond ontbijt blijft de beste

Nadere informatie

Kleuren met getallen Afbeeldingen weergeven

Kleuren met getallen Afbeeldingen weergeven Activiteit 2 Kleuren met getallen Afbeeldingen weergeven Samenvatting Computers slaan tekeningen, foto s en andere afbeeldingen op door het gebruik van getallen. De volgende opdracht laat zien hoe. Kerndoelen

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Hallo lezer, Ga maar gewoon eens met me mee, en kijk over mijn schouder. Kijk hoe ik het doe. En doe dan maar na.

Hallo lezer, Ga maar gewoon eens met me mee, en kijk over mijn schouder. Kijk hoe ik het doe. En doe dan maar na. Hallo lezer, Mensen leren het meeste van kijken. Kijken hoe iets moet, in plaats van het te lezen. Tijdens het schrijven van dit boek realiseerde ik me dat het heel erg moeilijk is om aan mensen uit te

Nadere informatie

stappenplan 0. Bestaande toestand.

stappenplan 0. Bestaande toestand. variant 1 variant 2 stappenplan 4. Aanschaf partij jukken 5. Loods 3 uitbreiden 5. Loods 3 uitbreiden. 6. Electriciteitsvoorziening haven aanpassen. 5. Loods 3 uitbreiden. 6. Electriciteitsvoorziening

Nadere informatie

Lessenserie over functional foods voor bovenbouw vmbo

Lessenserie over functional foods voor bovenbouw vmbo Lessenserie over functional foods voor bovenbouw vmbo Leerlingenhandleiding Gijs Zom, Yuri Matteman, De Praktijk Tanja Klop, TU Delft en Kluyver Centre for Genomics of Industrial Fermentation Amsterdam,

Nadere informatie

KPN XL 1 KPN XL 1 Titel van de presentatie Classificatie

KPN XL 1 KPN XL 1 Titel van de presentatie Classificatie KPN XL KPN XL 1 Titel van de presentatie Classificatie Ambitie KPN XL: ontwikkelen van een full service formule die past bij merk KPN. Wat willen we? KPN Beste dienstverlener met on-telco hoge klanttevredenheid

Nadere informatie

Importeren vanuit je scanner

Importeren vanuit je scanner Importeren vanuit je scanner Fabrikanten van printers en scanners (vaak gecombineerd) hebben er alles aan gedaan om het moeilijk te maken, maar als je even een (oude) foto wilt scannen en opslaan kan dat

Nadere informatie

Hoe duurzaamheid u geld gaat besparen en waarom dit tot betere prestaties leidt!

Hoe duurzaamheid u geld gaat besparen en waarom dit tot betere prestaties leidt! Artikel in de FIER.FM MKFA rapportage juli 2013. Meetmethodiek Kwaliteit van Facilitaire Activiteiten. Benchmark facility management domein. Circulaire Economie Hoe duurzaamheid u geld gaat besparen en

Nadere informatie

Presentatie Bas Post

Presentatie Bas Post Presentatie Bas Post Gezinsmarketing en de rol van het kind Senior Product Marketing Manager Center Parcs Europe Marketing- en Productstrategie Nederland/ België/ Duitsland/ Frankijk @BasPost, bas.post@groupepvcp.com

Nadere informatie

IPTV in Noordoost-Friesland

IPTV in Noordoost-Friesland IPTV in Noordoost-Friesland een onderzoek onder deelnemers aan een pilot met interactieve televisie Door Junior Consult Agenda Over Junior Consult Het onderzoek Conclusies Aanbevelingen Over Junior Consult

Nadere informatie

Digitale invoer Midwintertellingen

Digitale invoer Midwintertellingen Digitale invoer Midwintertellingen Intro Digitale invoer kan met name in het begin als veel ingewikkelder worden ervaren dan het invullen van papieren formulieren en dat klopt ook. Maar de ervaring leert

Nadere informatie

Een Werkende Arbeidsmarkt

Een Werkende Arbeidsmarkt Een Werkende Arbeidsmarkt Bas ter Weel 16 mei2014 Duurzame inzetbaarheid Doel Langer werken in goede gezondheid Beleid gericht op Binden: Gezondheid als voorwaarde voor deelname Ontbinden: Mobiliteit als

Nadere informatie

Strategie SEIN 2013-2016

Strategie SEIN 2013-2016 Strategie SEIN 2013-2016 2016 Vastgesteld 14 mei 2012 Inleiding Gespecialiseerde Epilepsiezorg SEIN biedt gespecialiseerde diagnostiek en behandeling, woonzorg en dagbesteding en onderwijs aan mensen met

Nadere informatie

Draaiboek instructievideo hulpmiddelen thuiszorg

Draaiboek instructievideo hulpmiddelen thuiszorg Draaiboek instructievideo hulpmiddelen thuiszorg In dit draaiboek wordt beschreven hoe instructievideo s gemaakt kunnen worden van hulpmiddelen in de thuiszorgsituatie voor thuiszorgmedewerkers en mantelzorgers.

Nadere informatie

Superieure draagbare inspectie kit.

Superieure draagbare inspectie kit. Superieure draagbare inspectie kit. Het inspecteren van rioleringen, schoorstenen en gebouwen wordt een stuk eenvoudiger met deze inspectie camera. Met deze kit kunt u problemen in een mum van tijd bekijken,

Nadere informatie

30 November 2015 Ondernemersavond Haaren. Peter Dirks Woon en werk in Haaren Introductie MBA

30 November 2015 Ondernemersavond Haaren. Peter Dirks Woon en werk in Haaren Introductie MBA 30 November 2015 Ondernemersavond Haaren Peter Dirks Woon en werk in Haaren Introductie MBA RegioBank Midden Brabant Advies 9.000 klanten: Regio Midden-Brabant Bankzaken Verzekeringen Hypotheken en Financieringen

Nadere informatie

Het nieuwe kwalificatiedossier Agrocluster

Het nieuwe kwalificatiedossier Agrocluster Innovative Varkenshouderijdag education for a 05-06-2013 green future Het nieuwe kwalificatiedossier Agrocluster Wil Schellekens & Arnold Helmink Wat is een kwalificatiedossier? (KD) Wie bestudeert/kent

Nadere informatie

VIDEOMARKETING CHECKLIST

VIDEOMARKETING CHECKLIST VIDEOMARKETING CHECKLIST we produce online video Inhoudsopgave Waarom je nu met online video moet beginnen 3 Videomarketing in 2016: méér video content 4 Videomarketing Checklist 5 1. Voorstelfilmpjes

Nadere informatie

Onderzoek CKV: weg ermee?!

Onderzoek CKV: weg ermee?! Onderzoek CKV: weg ermee?! 5 juli 2013 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 10 tot 15 januari 2013, deden in totaal 977 jongeren mee. Hiervan volgen 699 jongeren het vak CKV of hebben

Nadere informatie

Voorlichting brugklassen

Voorlichting brugklassen Voorlichting brugklassen dinsdag 24 mei 2016 Wat moet je kiezen? O&O of TC&M? Voorlichting brugklassen dinsdag 24 mei 2016 Even voorstellen: Mevrouw Meeuwis (teamleider team klas 1 en 2 havo/vwo) Meneer

Nadere informatie

Loopbaan Oriëntatie en Begeleiding. 2 VMBO, HAVO en VWO. Mijn beroep. Dit is de werkmap van :.. Klas :..

Loopbaan Oriëntatie en Begeleiding. 2 VMBO, HAVO en VWO. Mijn beroep. Dit is de werkmap van :.. Klas :.. Loopbaan Oriëntatie en Begeleiding 2 VMBO, HAVO en VWO Mijn beroep Dit is de werkmap van :.. Klas :.. osg Piter Jelles De Foorakker Sint Annaparochie, 2013 2014 Loopbaan Oriëntatie en Begeleiding 2 VMBO,

Nadere informatie

Kijken naar het heelal

Kijken naar het heelal Kijken naar het heelal GROEP 5-6 55 70 minuten 1, 46 en 54 Tip. Je kunt de Melkweg met het blote oog bekijken. Dit kan het beste in januari als het nieuwe maan is. Als het mogelijk is, kunt u de leerlingen

Nadere informatie

Circuitles. Thema: de biologische melkveehouderij Doelgroep: middenbouw Lesduur: maximaal een dagdeel Voorbereidingstijd: 1/2 uur

Circuitles. Thema: de biologische melkveehouderij Doelgroep: middenbouw Lesduur: maximaal een dagdeel Voorbereidingstijd: 1/2 uur ZO ZIT DAT! Handleiding voor de docent Het uitgangspunt van de biologische land- en tuinbouw is de zorg voor de gezondheid en het welzijn van dieren en de zorg voor de gewassen, de bodem en de leefomgeving.

Nadere informatie

5. Hoe komt het dat de brulkikker niet meer in Nederland voorkomt?

5. Hoe komt het dat de brulkikker niet meer in Nederland voorkomt? Lesbrief Help, een brulkikker! Wat weet je al? 1. Welke namen zijn genoemd voor deze kikker? 2. Wat eet deze kikker? 3. Waar komt deze kikker van oorsprong vandaan? 4. Hoe is deze kikker in Nederland gekomen?

Nadere informatie

Biobased Inkopen. De koffiebeker. Rob Heijink Categoriemanager Catering IUC BV RWS

Biobased Inkopen. De koffiebeker. Rob Heijink Categoriemanager Catering IUC BV RWS De koffiebeker Rob Heijink Categoriemanager Catering IUC BV RWS Achtergrond Studie Milgro; 175 miljoen bekers per jaar Slechte scores met afvalscheiden Randvoorwaarden in kaart brengen voor duurzame koffiebeker

Nadere informatie

Gewesten en gemeenschappen

Gewesten en gemeenschappen Staten en kiesstelsels België België is, anders dan Nederland, een federatie. Juist ook omdat België een land is met verschillende taalgebieden, is de structuur van deze staat veel ingewikkelder dan die

Nadere informatie

Ontwikkelen van mensen en organisaties

Ontwikkelen van mensen en organisaties Ontwikkelen van mensen en organisaties Rijskadeveld 28 4231 DZ Meerkerk +31 183 35 35 20 +31 6 22 201 805 www.deldenadvies.nl mail@deldenadvies.nl Missie Van Delden Advies: Mensen en organisaties ondersteunen

Nadere informatie

Alle digitale muziek op high-end niveau dankzij DA466

Alle digitale muziek op high-end niveau dankzij DA466 Alle digitale muziek op high-end Het aanvalsplan Audio Experts Digitale muziek op high- end Digitale muziek op high- end. Digitale muziek op high- end http://www.soundkeeperrecordings.com/ format.htm

Nadere informatie

Werken aan de Wereld Lessenserie 2013 Niveau 2 en 3

Werken aan de Wereld Lessenserie 2013 Niveau 2 en 3 Werken aan de Wereld Lessenserie 2013 Niveau 2 en 3 Wereldburgerschap Wat kun jij als mbo-student doen voor de wereld buiten je dorp, stad of land? En wat kan de wereld voor jou doen privé en professioneel?

Nadere informatie

Stadslandbouw in Beverwijk

Stadslandbouw in Beverwijk Stadslandbouw in Beverwijk handreiking voorgestelde manier van aanpak Juni 2013 Stadslandbouw in Beverwijk Handreiking voorgestelde manier van aanpak Juni 2013 Inhoud Inleiding 1. Wat is Stadslandbouw

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

David Kolb en de leerstijlen

David Kolb en de leerstijlen Hoezo leerstijlen? David Kolb en de leerstijlen De toepassing van de leerstijlen theorie van Kolb, het leerproces en de vier leerstijlen, kan bij leren en scholing activerend werken. Iedereen die wil leren

Nadere informatie

Vlinder en Neushoorn

Vlinder en Neushoorn Vlinder en Neushoorn Hoi, zei Vlinder. Hoi, zei Neushoorn, hoewel hij meestal niets zei. Maar hij was in een goede bui. Vlinder streek neer op de hoorn van Neushoorn en leek erg zenuwachtig. Hoi! zei Vlinder

Nadere informatie

Opdrachten bij de tentoonstelling Foodtopia

Opdrachten bij de tentoonstelling Foodtopia Opdrachten bij de tentoonstelling Foodtopia HET ETEN VAN DE TOEKOMST Welkom in Foodtopia! De tentoonstelling Foodtopia richt zich op voedselinnovaties die vaak gedaan werden en worden om wereldvoedselproblemen

Nadere informatie

Het Pretesten van vragenlijsten in de dagelijkse praktijk. NPSO 17 mei Henk Foekema

Het Pretesten van vragenlijsten in de dagelijkse praktijk. NPSO 17 mei Henk Foekema Het Pretesten van vragenlijsten in de dagelijkse praktijk NPSO 17 mei Henk Foekema Pilot versus pretest Het testen van vragenlijsten in de dagelijkse praktijk > Technische fouten inhoudelijke fouten Technische

Nadere informatie

Hunebedden. Inleiding. Hoofdstuk 1 Wat zijn hunebedden en waar kun je ze vinden?

Hunebedden. Inleiding. Hoofdstuk 1 Wat zijn hunebedden en waar kun je ze vinden? Hunebedden Inleiding Ik hou mijn werkstuk over hunebedden, omdat ik het een leuk onderwerp vind. Maar ik hou het er ook over, omdat ik er veel van te weten wil komen. Ik ben op het idee gekomen, omdat

Nadere informatie

VvE Zekerplan. Zekerheid, voordeel en gemak

VvE Zekerplan. Zekerheid, voordeel en gemak VvE Zekerplan Zekerheid, voordeel en gemak Informatie voor Verenigingen van Eigenaren 2 VvE Zekerplan Zekerheid, voordeel en gemak Als Vereniging van Eigenaren moet u veel regelen. Het VvE Zekerplan combineert

Nadere informatie

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Lesbrief online gastles Een bek vol tanden Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving uitzending Online gastles 3. Afsluiting

Nadere informatie

Kantoorruimte 300 m 2 vvo. Vaillantlaan 104 B 's-gravenhage TE HUUR. Te huur kantoorruimte van ca. 300 m². Makelaar: Jorg Olie

Kantoorruimte 300 m 2 vvo. Vaillantlaan 104 B 's-gravenhage TE HUUR. Te huur kantoorruimte van ca. 300 m². Makelaar: Jorg Olie Kantoorruimte 300 m 2 vvo TE HUUR Vaillantlaan 104 B 's-gravenhage Te huur kantoorruimte van ca. 300 m² Makelaar: Jorg Olie OMGEVINGSFACTOREN De Vaillantlaan is een drukke doorgaande weg in de Schilderswijk.

Nadere informatie

Novell Corporate Headquarters > > > Tel: Toll-free: www.novell.com

Novell Corporate Headquarters > > > Tel: Toll-free: www.novell.com > > > De wereld wordt elke dag ingewikkelder. Ondernemers staan onder een ongekende druk die veel verder gaat dan de gebruikelijke onzekerheid waar ze aan gewend zijn. Wat staat de verschillende markten

Nadere informatie

Simon de schildpad. 2015 J van Weert 1

Simon de schildpad. 2015 J van Weert 1 Programmeren met Simon Simon de schildpad 2015 J van Weert 1 Inleiding: Wat is programmeren eigenlijk? Een computer doet niets zonder een programma. Die programma s worden geschreven door mensen: programmeurs.

Nadere informatie

Dr. Nicole Ruysschaert

Dr. Nicole Ruysschaert Welke plaats heeft hypnose en zelfhypnose in de behandeling van (kanker)pijn? Informatiedag LEVEN MET KANKER 25/10/2003 Psychiater Psychotherapeut Bestuurslid VHYP (Vlaamse Wetenschappelijke Hypnose Vereniging)

Nadere informatie

Filmhuis. Amerongen Leersum

Filmhuis. Amerongen Leersum Filmhuis Amerongen Leersum Nieuwsbrief 59, aug 2009 Brideflight Beste lezers, Op 26 augustus is het zover: onze jaarlijkse zomeravondfilm in de tuin van het kasteel Amerongen. Stel je voor, buiten, tijdens

Nadere informatie

1.2 Onder welke voorwaarden zou u scans en beschrijvingen van documenten beschikbaar willen stellen via een gezamenlijk platform?

1.2 Onder welke voorwaarden zou u scans en beschrijvingen van documenten beschikbaar willen stellen via een gezamenlijk platform? Aantal verstuurde enquetes Aantal ingevulde enquetes % responders 71 21 30% 1.2 Onder welke voorwaarden zou u scans en beschrijvingen van documenten beschikbaar willen stellen via een gezamenlijk platform?

Nadere informatie

GRATIS EERLIJK VOOR IEDEREEN

GRATIS EERLIJK VOOR IEDEREEN probleem met je Je klacht en de ombudsman Wij kunnen helpen GRATIS EERLIJK VOOR IEDEREEN over de ombudsman Als je ontevreden bent over een financiële zaak kun je contact opnemen met de Financial Ombudsman

Nadere informatie

Werkstuk. En natuurlijk ook spreekbeurt. Gemaakt door: Dimanida Kemkievelden Groep 7abcd

Werkstuk. En natuurlijk ook spreekbeurt. Gemaakt door: Dimanida Kemkievelden Groep 7abcd Werkstuk En natuurlijk ook spreekbeurt Gemaakt door: Dimanida Kemkievelden Groep 7abcd (Op het voorblad komt de titel van je werkstuk, een foto of een plaatje van je onderwerp, je naam en je klas.) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Schadeafhandeling zakelijke verzekeringen in 7 stappen

Schadeafhandeling zakelijke verzekeringen in 7 stappen Schadeafhandeling zakelijke verzekeringen in 7 stappen 2 U hebt schade. Wat kunt u van ons verwachten? U hebt schade Schade is vervelend en kan grote impact voor u hebben. Wij kunnen ons goed voorstellen

Nadere informatie

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Zeer moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een zeer moeilijk lerend kind

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Zeer moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een zeer moeilijk lerend kind Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Zeer moeilijk lerend Uitleg over het leven van een zeer moeilijk lerend kind Inhoudsopgave Wat betekent het dat uw kind zeer moeilijk lerend

Nadere informatie

Wij stappen over: implementatietips van HR-experts

Wij stappen over: implementatietips van HR-experts Wij stappen over: 0 implementatietips van HR-experts Overstappen naar een nieuw softwarepakket voor alle HRM/Payroll-processen in uw organisatie doet u niet dagelijks. Sterker nog: de meesten krijgen er

Nadere informatie

Cursus Onderwijs en ICT. leren met (serious) games

Cursus Onderwijs en ICT. leren met (serious) games Cursus Onderwijs en ICT Jaargang 1, deel 7 (versie 1.0 NL 9-2-2010) leren met (serious) games door Serge de Beer Inleiding Als tiener (langer geleden dan ik zelf soms denk) was ik dol op het spelen van

Nadere informatie

Samen voor een dementievriendelijk Brugge! Welkom!

Samen voor een dementievriendelijk Brugge! Welkom! Samen voor een dementievriendelijk Brugge! Welkom! Samen voor een dementievriendelijk Brugge! Inleiding omtrent dementie Getuigenissen Toelichting project Getuigenissen Concrete acties En (n)u? vraagstelling

Nadere informatie

VAN VELD TOT VUILBAK CED1407. INFOBOEKJE BIJ DE fototentoonstelling

VAN VELD TOT VUILBAK CED1407. INFOBOEKJE BIJ DE fototentoonstelling VAN VELD TOT VUILBAK CED1407 INFOBOEKJE BIJ DE fototentoonstelling 1 1. Een derde Van iedere 4 miljard ton voedsel die de wereld jaarlijks produceert, wordt 1/3 niet door mensen gegeten. Dat is 1,3 miljard

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken betekent creatief reizen (Case UWV)

Het Nieuwe Werken betekent creatief reizen (Case UWV) WORKSHOP Het Nieuwe Werken betekent creatief reizen (Case UWV) Peter Meijers Programmamanager HNW bij UWV Agenda Beelden bij UWV Onze reis: Waar zijn we bij UWV aangekomen en hoe zijn we daar gekomen?

Nadere informatie

1. Thermische analyse van het Eurosteel Frame

1. Thermische analyse van het Eurosteel Frame 1. Thermische analyse van het Eurosteel Frame Als we nu de opbouw van het Eurosteel Frame gaan analyseren kunnen onderstaande eigenschappen opgezocht of nagevraagd worden. Deze zijn bepaald met behulp

Nadere informatie

Groep 5A is tijdens het project over Zwerfafval in het Fablab geweest. Kijk en lees maar verder!

Groep 5A is tijdens het project over Zwerfafval in het Fablab geweest. Kijk en lees maar verder! is tijdens het project over Zwerfafval in het Fablab geweest. Kijk en lees maar verder! Dinsdag zijn we naar de Fab Lab geweest. Dan ga je van een shampoofles een sliert maken. En dan wordt je naam in

Nadere informatie