Onder de naam Docter blijken in het registerarchief van de Kamer van Koophandel (destijds

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onder de naam Docter blijken in het registerarchief van de Kamer van Koophandel (destijds"

Transcriptie

1 De Gebroeders Docter Door Cor Castricum In het boek Beverwijk en zijn industriële geschiedenis is het bedrijf van de Gebroeders Docter niet heel uitvoerig beschreven. Slechts de summiere gegevens uit het Handelsregisterarchief en enkele krantenknipsels waren destijds mijn bronnen. Een in november vorig jaar in Nieuwsblad De Kennemer geplaatste oproep om meer informatie te verkrijgen leverde 15 reacties op. Het resultaat van deze aanvulling op wat we reeds wisten ligt nu voor u. De oudst bekende advertentie van Docter dateert van De heer A. Docter. Onder de naam Docter blijken in het registerarchief van de Kamer van Koophandel (destijds Haarlem) twee nummers voor te komen. De oudst genoemde startdatum behoort bij het hoogste registernummer, wat op zich een vreemde zaak is. Onder nummer wordt vermeld, dat op 17 augustus 1917 de N.V. Cultuur Mij. v/h. Gebr. Docter op het adres Koningstraat 2B zou zijn begonnen met het kweken van groenten, fruit en bloembollen. Het bedrijf ging op 1 juni 1946 in liquidatie en werd per 29 december 1948 opgeheven. Onder nummer 8627 staat vermeld, dat eveneens op het adres Koningstraat 2B de N.V. Vruchtenconserven-, Groenten- en Fruithandel v/h Gebr. Docter sedert 20 januari 1927 is gevestigd met als directeur Jan Pieter Docter. Vanaf 29 juni 1950 gaat dit bedrijf verder onder de naam Gebr. Docter N.V. Het bedrijf verlaat Beverwijk in 1956 en vestigt zich dan in Tiel. Verder weten we alleen uit overlevering en krantenberichten dat Docter zich al ver vóór 1917 bezighield met vergelijkbare fabricage en handel. Dagblad Kennemerland van 16 maart 1929 brengt onder de kop Een jubileum in de fruitexportwereld wat meer duidelijkheid omtrent de ouderdom van het bedrijf. De heer A. Docter heeft het op zijn 70 e verjaardag in dat artikel over ongeveer 45 jaren terug, dus over 1884; hetgeen zou betekenen dat hij toen in ieder geval reeds in de handel moet hebben gezeten (met een exportbedrijf): Op den 19en Maart a.s. hoopt de Heer A. Docter, de laatste der nog in leven zijnde pioniers van de aardbeienexport van Beverwijk, 70 jaar te worden. Daar het wel interessant is, eens iets te hooren over de eerste jaren van dezen export, is de Heer Docter, die er nog zeer frisch en gezond uitziet, en nog steeds de zaken zelf onder de knie houdt, zoo bereidwillig geweest, iets omtrent dien vroegeren tijd te vertellen. De Heer Docter komt thans zelf aan het woord: Ongeveer 45 jaren terug, handelden wij heel in het klein in bloembollen en afgesneden bloemen. Het was door dien handel, op het buitenland, dat wij af en toe ook wel eens vraag kregen naar aardbeien en groenten, doch over het algemeen werden de aardbeien toendertijd rijp geplukt, zoo rijp, dat het gevaarlijk was, deze aardbeien in verschen toestand naar het buitenland te verzenden, vooral ook omdat de internationale verbindingen toen nog niet dezelfde waren als tegenwoordig. Kreeg men eene bestelling, op 1000 Kilo, zoo was dat een reuzen order en zette men hemel en aarde in beweging om deze te verzenden. Meestal liep het op verlies uit omdat men in den regel als men zoekende is naar afzet, altijd met het uitschot der handelaren te maken krijgt. Ook begonnen wij in het klein aardbeien in vaten te stampen. Ik zeg stampen, omdat in tegenstelling met tegenwoordig, waar de aardbeien zooveel mogelijk onrijp worden geplukt, en heel worden gehouden, er toendertijd moes van werd gemaakt. De aardbeieninmakerij was toen een vies werkje. Zij werden gebracht in emmers, kuipen, bloembollenmanden en al dergelijk materiaal. Men had eerst de vaten getarreerd, legde het vat op de bascule en gooide dan door den trechter de aardbeien erin. Daar de aardbeien echter rijp waren, koekten deze in den trechter vast en moest in den regel een bloote arm gebruikt worden om de aardbeien in het vat te doen rollen. Ook werden deze aardbeien niet geconserveerd en het gevolg was dan ook al heel gauw, dat indien de vaten niet heel koel opgeslagen waren, er direct gisting ontstond. Verzenden kon men practisch niet anders dan direct, omdat door de gisting de vaten toch uit elkaar zouden zijn gesprongen. Had men jaren, dat men ze niet direct kon verkoopen, dan werden zij waardeloos en dan liet men in het voorjaar de vaten eenvoudig maar weer leegloopen. 49

2 Meestal leverden de tuinders in commissie en brachten (de aardbeien) toen niet meer dan 8 à 10 cents per Kilo op, somwijlen slechts 5 à 6 cents. Over het algemeen was de toestand niet bijzonder rooskleurig. Ongeveer een 40 jaar geleden, hebben wij eens een zomer in botervaatjes aardbeien verzonden, op last van een Engelschman. Deze waren echter zoo lek als een mand en ook daar moesten wij mee ophouden. Af en toe was er eens wat verzending in ronde manden van 10 Kilo inhoud, ook wel in tubs, maar zooals gezegd, af en toe. Ook deze handel had niet veel te betekeenen. De handel die nog het meest winstgevend was, waren de kleine orders van Duitschland, die toen in z.g. Zweedsche chips, in kratten van 12 stuks, werden verzonden. De prijzen waren 8 tot 9 cent per Kilo inkoop en als wij eens een dubbeltje per Kilo gaven, sloeg men de handen in elkaar en vond dat men een reuzen prijs had. Het bleef tobben en zoeken. Meer leven kwam er, toen de firma s Van Heck en Wulfse, grote hoeveelheden ronde manden hierheen stuurden, en wij van de firma Gunn te Londen houten tobben gestuurd kregen, maar de verzending naar Duitschland in het groot kwam niet vòòr Toen kregen wij ook de Duitsche Lübecker en later de Saskische mand, en verplaatste zich de handel speciaal naar Duitschland, waarvan ook de Heer Giesen 1 een der pioniers is geweest. Het was slechts af en toe, dat de Engelschen aan de markt kwamen, en dan meestal aan het einde van het seizoen, als het bleek, dat de Engelsche en Schotsche oogsten tekort hadden opgeleverd. Veel concurrentie bestond er voor 40 jaren terug ook al, zooals de firma s Meyer, Tegel & Sluiter (G. Visser), later Dierx & Co. en vooral Gebr. D. en B. v.d. Kolk, doch ik kan U wel verzekeren, dat er in dien tijd niet veel winst door hen werd gemaakt. De grootste concurrentie kwam eerst, toen de groote massa naar Duitschland ging, doordat de IJmuider vischexporteurs zich ook op dezen handel gingen toeleggen. Op de Meer staan diverse wagens en karren te wachten op vervoer per boot van hun groente naar waarschijnlijk Amsterdam. De van de diverse tuinders gekochte aardbeien worden door henzelf aan de fabriek afgeleverd, zoals hierboven bij Docter aan de Wijkermeerweg. 1 Hij was begin juli 1900 de eerste exporteur die het aandurfde om de aardbeien per spoor van Beverwijk naar Berlijn te vervoeren. 25 jaar later werd hij met een gouden aardbei in hotel Ter Burg gehuldigd en bedankt voor dit initiatief. Wijkermolen De Hoop zoals deze er rond 1900 uitzag. Als meelmolen heeft hij tot 1906 dienst gedaan. In 1919 begon de jonge Vereeniging Beverwijksche Exportveiling in de na ontmanteling overgebleven onderbouw van de molen met de aardbeienveiling. Links ervan een nota gedateerd 1 juli 1920 van de Vereeniging Beverwijksche Exportveiling betreffende de die dag door Docter van de diverse bij naam genoemde tuinders aangekochte aardbeien met de door hen per kilo ontvangen prijzen. Rechts een prijslijst uit een krant van 18 juli De kilogramprijs voor aardbeien lag toen tussen de 30 en 44 cent. 50

3 Zicht op de door C. Maters ontworpen weegtoestellen voor aardbeien. Hier zitten de weegmeesters elk bij hun eigen toestel. Per rek bevestigden de 4 helpers een ketting aan elk uitsteeksel van het weegrek met aardbeien, waarvan het eigen gewicht bekend was. Door aftrek van het tarradeel werd op deze wijze het nettogewicht van de partij aardbeien van de tuinder bekend. Het kaartje met dit nettogewicht werd op de kar gelegd. Ernaast: de 1000-ste wagon met aardbeien van Docter staat in 1913 op station Beverwijk klaar voor vertrek naar Duitsland. Achteraan met de donkere hoed op Arie Docter en met de lichtgekleurde hoed Jan Docter. Deze advertentie is uit De tegenwoordige wijze van conserveeren stamt niet zooals velen meenen van de firma Crosse & Blackwell, maar van den Heer Prein Sr., die indertijd met den Heer Priester en den thans overleden Heer v.d. Berg, reeds met zwavelig zuur conserveerden. Gedurende den oorlog gingen de aardbeien natuurlijk grif naar Duitschland van de hand, versch en geconserveerd. Na den oorlog ging het versch en geconserveerd naar Engeland en Duitschland en de tegenwoordige conserveering staat op zulk een hoog peil, dat wij voor de toekomst niet hoeven te vreezen, daar zal immers een afzet voor onze aardbeien blijven, mits men ze altijd zoo goed conserveert als op het oogenblik. Het is met deze aardbeienexport geweest als met alles, alle begin is moeilijk, doch wij hebben den moed nooit opgegeven, ofschoon de tijden dikwijls moeilijk waren. Naar wij vernemen, zal de Heer Docter Dinsdag a.s. des namiddags 2.30 u., in het Kennemer Hotel, namens een groot aantal veilingen en exporteurs, worden gehuldigd. In Dagblad Kennemerland van 8 juli 1920 wordt onder de kop Aardbeienhandel vroeger en thans zelfs teruggekeken naar het jaar 1870 en ook in dat artikel wordt Docter reeds als één der eerste Beverwijkse aardbeienhandelaren genoemd: Als de oude Wijker tuinders van voor een 50 jaar terug 2, toen in de Wijkermeer nog eb en vloed zich deden gelden, eens konden zien hoe thans de aardbeienhandel geregeld is, dan zouden ze heel wat verschil opmerken. In allerlei primitieve manden, potten, kistjes etc. werden vroeger de aardbeien aangevoerd en hoofdzakelijk naar Amsterdam gebracht. Amsterdam was de stad, die zoowat alle tuinbouwproducten van deze streek kon gebruiken, totdat eindelijk de teelt zóó uitgebreid werd, dat ook deze stad van het goede te veel kreeg! Men begon dus naar andere afzetgebieden om te zien en de firma s Sluijter, Meijer en Tegel, Dierx, Docter en Van der Kolk etc. waren mede van de eersten om op grootere schaal aardbeien te exporteeren. Ook toen gingen deze aardbeien in hoofdzaak (men ziet, de geschiedenis herhaalt zich) naar Engeland en evenals nu in vaten, al was het model van die vaatjes heel anders. De tuinders waren al heel blij, als ze toen van 4 tot 7 cent per kg kregen en in ezelwagentjes, hondenkarren enz. werden de vruchten naar de inmaakplaatsen gebracht. Het leven was toen natuurlijk vrij wat eenvoudiger en goedkooper, maar van ongeveer 5 cent per kg tot bijna een gulden nu, is toch wel een geweldige sprong. Later begon de aardbeienhandel zich geheel naar Duitschland te richten en kwam hier het bekende vervoer in sloffen, per trein, naar den grooten nabuurstaat. Heel primitief ging eerst nog dat wegen van die aardbeien. In kleine hoeveelheden, op bascules gewogen duurde het soms tot diep en den nacht, ja tot den volgenden morgen, voor de aanvoer in de wagens was afgeladen. Aan de firma C. Maters komt de eer toe, in deze gebrekkige wegerij een afdoende verbetering te hebben gebracht, door de bekende weegrekken. Deze weegrekken, waarvan het 2 In 1870 was het Noordzeekanaal er nog niet, wel was het graafwerk reeds enige jaren gaande. Het kanaal kwam in 1876 gereed. 51

4 gewicht bekend is, maken het mogelijk groote partijen sloffen tegelijk te wegen en zóó den verkoop en het afladen te bespoedigen. De automatische electrische veilingborden hebben ook gemaakt, dat de handel veel vlugger verloopt en de tuinders eerder geholpen kunnen worden. Waar zou het heen, als nu nog die vroegere werkwijze gevolgd werd? De teelt is zoo reusachtig toegenomen, dat nu zelfs met al deze hulpmiddelen, de wagens nog in lange rijen op de straat staan en het soms 10 à 11 uur wordt, voor de laatste vracht geholpen kan worden. Het is natuurlijk een ernstige zaak om voor een campagne van ongeveer zes weken, nieuwe kostbare installaties te maken, maar gezien de steeds, trots alle crisisomstandigheden, standhoudende bloei van de aardbeienteelt, is uitbreiding van het aantal veilinggelegenheden gewettigd. En wie weet, als over enkele jaren Duitschland zijn koopkracht herkrijgt, welke ongekende bloeiperiode dan nog voor onze streek aanbreekt! Nader spitwerk leverde de volgende verduidelijking op: Jan Docter was degene, die in 1860 van de firma Gerrebrands & Co. hun exportzaak overnam. Dit bedrijf hield zich destijds hoofdzakelijk bezig met de export van bloembollen. Van meet af aan heette de zaak N.V. Gebroeders Docter Vruchtenconservenfabriek, omdat Jan Docter dit bedrijf voor zijn beide zoons, Arie en Cornelis Docter, had aangekocht. De zoons legden zich evenwel niet alleen op de export van bloembollen toe, maar ook op de export van fruit en groenten. Het begin verliep uitermate moeilijk. In 1890 werd voor het eerst een proef gedaan met de verzending van aardbeien in tubs, zoals zij in die tijd de gebruikte kuipen noemden. De benaming tub was niet zo vreemd, want de verzending was bestemd voor Engeland. Toen de Eerste Wereldoorlog ( ) uitbrak deed het bedrijf niet alleen aan fruitexport, maar legde het zich ook toe op de export van vlees, gezouten groenten en fruit. In 1924 werd Sipkes overge- Hier worden in 6 vaten fruit op een rij met behulp van spiralen gestoomd en voorzien van een afgepaste hoeveelheid zwaveligzuur ter voorkoming van bederf. De mandfles links op de voorgrond bevat dergelijk zuur. De kookvaten waren voorzien van een kraan welke met een soort metalen haak kon worden bediend. De op de grond liggende vaten zijn na vulling met een houten stop gedicht. Zicht op Docter aan de Meester van Lingenlaan; we kijken richting Prins Bernardlaan. Alberts, bijgenaamd de por. Hij was één van de inkopers (commissarissen) van Docter. Een foto waarschijnlijk kort nadat de groentedrogerij van Cadovius was gekocht; dit bedrijf had namelijk aan de Meester van Lingenlaan wèl 2 schoorstenen. 52

5 Voor een stapel van zonodig gerepareerde vaten staan enkele kuipers. De vaten werden afgedekt tegen uitdroging door de zon. Hoewel dit meestal met rietmatten gebeurde was dit op de foto niet het geval; hier is duidelijk sprake van zeildoek! Zo zag het bedrijf van Gebroeders Docter er in de polder voor de oorlog uit. Hieronder zien we een luchtfoto van de voorzijde van het bedrijf langs de Wijkermeerweg, na de eerste uitbreidingen. Ernaast de achterzijde van het bedrijf na de tweede uitbreiding. nomen, welke fabriek nog jarenlang, zij het op kleinere voet, geëxploiteerd werd onder de naam N.V. Noord-Hollandsche Pulp- en Jamfabrieken en Conservenfabriek. Een naam overigens, die al eerder gehanteerd werd en nog lang nadien gebruikt zou worden. In de serie Een kijkje achter de schermen verschijnt op 12 augustus 1933 een uitgebreid artikel in Dagblad Kennemerland over de N.V. Gebroeders Docter: Er werden zwarte bessen verwerkt tot fruitpulp, die in vaten verzonden wordt naar de jamfabrieken. Het product van dit bedrijf is dus een zgn. halffabrikaat. De zwarte bessen, afkomstig uit Noord-Holland en Noord-Brabant, worden in manden en sloffen per vrachtauto aangevoerd. Vroeger kwam natuurlijk alles per spoor. Maar het vervoer per vrachtauto heeft het voordeel, dat de vruchten verscher zijn, hetgeen de bewerking erg vergemakkelijkt. Verschillende commissarissen bezoeken de veilingen en zorgen voor een voldoende aanvoer van grondstoffen, t.w. aardbeien, roode en zwarte bessen, kruisbessen, frambozen, kersen, pruimen en appelen. De zwarte bessen dan, die we zagen verwerken, komen eerst in de ritsmachines, waar ze van de stelen worden afgehaald. Natuurlijk glipt er wel eens een trosje tusschen door, daarom zitten aan het eind van iedere machine vijf vrouwen, die alles nog eens goed nakijken, de verdwaalde steeltjes er uit halen en de kuipen vullen. Ieder heeft haar eigen nummer, dat ook met krijt op de kuip staat. Is de kuip vol, dan wordt ze weggehaald en een juffrouw tekent op een lijst aan, dat nr. zoveel weer een kuip vol heeft. Het uitzoeken is n.l. stukwerk en wordt betaald naar de geleverde hoeveelheid, niet naar arbeidsduur. Om half elf was het hoogst bereikte aantal door één vrouw 19 kuipen, het laagste 2. Dat loopt dus nogal aardig uiteen, en zal natuurlijk aan het eind nog wel een veel groter verschil vertoonen. De gevulde kuipen worden op een rolbaan gezet en karren naar de ketels, waarin ze gedurende eenige minuten gestoomd worden. In deze ketels zit n.l. een serpentine, waardoor stoom gaat, die geleverd wordt door een van de twee stoomketels. Na het stoomen wordt de fruitpulp in de vaten gedaan, waarbij dan tevens zwavelig-zuur (vooral niet te verwarren met zwavel-zuur, want dan zou de jam ons misschien slecht bekomen), wordt toegevoegd, om de pulp te conserveeren. 53

6 We hebben al een paar maal over fruitpulp gesproken, zonder het echter voldoende gedefinieerd te hebben: fruitpulp is gekookt fruit zonder suiker. De vaten worden gevuld tot ongeveer 180 kg netto-gewicht, en daarna op een weegschaal geplaatst en bijgevuld tot 192 kg netto. Dit lijkt misschien vreemd, doch voor de verzending naar Engeland, waar ze nog steeds met hun eigen gewichten (stones, pounds en wat dies meer zij) werken, is dit gewicht van 192 kg heel normaal. Er lagen al zeker 300 vaten op het fabrieksterrein, het resultaat van 1½ dag werk. We gaan nog eens terug naar de rits-machines, die we nu van den anderen kant naderen, n.l. daar waar de bakken met de stelen er uit gehaald worden. Aan die stelen zit nog wel iets bruikbaars, en het zou zonde zijn, om dat weg te gooien. De inhoud van de steeltjes-bakken wordt dus eerst opgekookt, en komt daarna in de z.g.n. passeer-machine, waar de heele zaak fijngewreven wordt. Aan den eenen kant komt er weer fruitpulp uit en aan den anderen kant de steeltjes, waar nu werkelijk niets meer aanzit. Natuurlijk is deze pulp niet van dezelfde kwaliteit, als die we het eerst zagen maken. Het is van groot belang, dat de vruchten zooveel mogelijk heel blijven, dan kan de kooper zien wat hij krijgt. De passeer-machine verwerkt 2000 kg bessen per uur (wij zien daar geen kans toe!). Het is druk bij de aardbeienwasmachine. De tweede vrouw van rechts is Rie Zuijderduijn. De man op de aanhanger is Louis Klein. Henk Bouvré (ook een goed voetballer van Beverwijk ) staat vlak bij hem voor de aanhanger die waarschijnlijk van Van Oosten is. Wiet Klein, de vaste kuiper, haalt hierboven klapbessen (kruisbessen) uit de onthaarmachine. Ben Selderbeek (uiterst links) kijkt toe. Van Beelen en Jan Kooiman (beiden rechts) kijken liever naar de fotograaf. Als het vruchtenseizoen voorbij is, wordt begonnen met het bij-product, n.l. conserven in blik. Vooral boonen, maar ook spinazie, andijvie en wortelen. Groot is deze afdeeling van het bedrijf niet (tenminste dat zei de heer Docter), maar er worden toch nog blikken met groenten gevuld, waarvan de omzet uitsluitend binnen de grenzen van ons land blijft. Een vrij rustig moment op de Meer met vóór de bomen het B.E.T.- veilinggebouw. Direct achter de bomen staat het veilinggebouw Tuindersbelang, het latere bananenkoelhuis van Van Duijn (Fyffes). In het verlengde van de haven kijken we tegen het gebouw van de Vrije Veiling aan. De verbreding van de haven is om de schepen te kunnen laten keren (zwaaihaven) Zicht op de werkzaamheden in het eerste oorlogsjaar aan de tunnel onder de Meester van Lingenlaan. Op deze foto is duidelijk te zien dat we te maken hebben met het gebouw van drukkerij De Pers. 54

7 Jan Pesch bij de vulmachine. De armen drukken de groente tot onder de bovenrand van het blik. De band links brengt de gevulde blikken naar de felsmachine waar het deksel op het blik wordt geperst. Ernaast een waarschijnlijk vooroorlogse foto. Er wordt een pulpvat bijgevuld. Op de voorgrond is ook een deel van het weegtoestel zichtbaar. Op de derde foto worden de juiste letters en cijfers in de deksels gestanst. Elk product had zijn eigen code. We gingen met de heer Docter den voorraad blikken eens bekijken, waaraan een klauterpartij over de vaten verbonden was. Doorloopend kwamen we in een afdeeling, waar kersenstelen gedroogd werden. Verleden week hebben we kersen verwerkt, en nu drogen we de stelen daarvan, die we dan naar Duitschland sturen!????? Ja, die worden gebruikt in suikerwerkfabrieken, waar ze weer als steeltje dienst doen, maar dan voor kersen van marsepein Naast deze droogruimte is de afdeeling waar de groote pers staat, die het sap uit de bessen perst. In een platte kuip worden lagen van bessen, die eerst voorgekookt zijn (elke laag ± 10 cm dik) gelegd, gescheiden door matten en doeken. Is de kuip vol (zoowat 1800 kg gaat er in), dan wordt ze onder de pers gereden, waarvan de plaat hydraulisch wordt neergedrukt. Intusschen wordt een tweede kuip gevuld, om onder de pers te komen, zoodra in de eerste niets dan droge substantie is overgebleven. Ook deze bessensap is een halffabrikaat, en wordt door andere fabrieken verder bereid en voor de consumptie geschikt gemaakt. Voor het maken van kruisbessenpulp heeft men in de groote afdeeling, waar we onze rondgang begonnen zijn, een rijtje aardappelschilmachines staan, zooals die bij het Nederlandsche leger in gebruik zijn. Dit is verreweg de beste manier om de bessen schoon te maken. We hadden nu zowat alles gezien wat er te zien was, en daar de heer Docter nog in de fabriek bleef, namen we afscheid van hem en gingen nog even wat praten met den procuratiehouder, den heer R. van Lunzen, die ons nog wat cijfers zou geven, en andere inlichtingen, die meer de administratieve kant van de fabriek raken. Nog een beeld van de aanleg van de tunnel onder de Meester van Lingenlaan. Op de achtergrond de villa waarin Van Loenen woonde. Hij was directeur van de Beverwijkse Conservenfabriek die aan de Breestraat stond. Rechts worden de emmers aangevoerd vanuit het oude Docter -pand; In dit geval gevuld met sperziebonen. De cartons zitten per drie stuks in een soort lage krat, gereed voor invriezen voor Vita. De linker dame is mevrouw Versluis-Gootjes en waarschijnlijk is de derde dame Guurt Klein. De man met de hoed is de heer Metzelaar. Dan volgt Cor van Vliet en die met de pet op is Henk Huijg. 55

8 Behalve de twee fabrieken in Beverwijk, n.l. één in de Koningstraat en één in den polder, heeft de N.V. nog bedrijven in de volgende plaatsen: Buitenpost (Frl.), Barendrecht, Bergen op Zoom, Oudenbosch en Zaltbommel en zelfs is men dit jaar ook begonnen in Lyon (Frankrijk). In de polder zijn we ook even gaan kijken en wel, omdat hier specifiek de Beverwijksche kant van het bedrijf is, n.l. de aardbeien. Hier staan twee groote wasch-machines, waarin een band zonder eind loopt. De aardbeien worden uit de sloffen in deze machine gestort en komen er aan het andere eind schoon uit. Zoo werden Woensdagavond nog even kg aardbeien ingemaakt. De bedrijven in Nederland verwerkten in 1932: kg aardbeien, kg appelen, kg frambozen, kg zwarte bessen, kg kruisbessen, kg roode bessen, kg pruimen, kg kersen, 5000 kg bosbessen en 4000 kg bramen. Afgezien dus van de groenten in totaal kg. Hiervan wordt het grootste deel uitgevoerd naar Engeland, Canada, Zuid-Afrika, Palestina, Duitschland en nog enkele andere landen. Een klein gedeelte wordt in eigen land verbruikt. Wat het bedrijf in Beverwijk betreft, vertelde de heer Lunzen ons nog, dat er vaten pulp per jaar worden gemaakt, maar dit jaar zal t wel wat minder zijn. Het personeel is natuurlijk niet constant in dienst, maar geheel afhankelijk van den aanvoer. Op het oogenblik werken er een 150 man, waarvan de meeste vrouwen zijn. Ook heeft men hier voor het repareeren en dichtmaken van de vaten 15 kuipers in dienst, die allen uit Katwijk afkomstig zijn. Ze komen in het begin van Maart en blijven tot 1 Augustus. Daarna gaan ze voor de haringvisscherij aan t werk tot ongeveer Kerstmis, om het verdere deel van t jaar tot begin Maart in zalig niets doen door te brengen. Vroeger werd in deze fabriek ook jam gemaakt, maar in Nederland wordt niet veel van dit artikel verbruikt, dus heeft men zich nu helemaal op export toegelegd. We moesten nu nog weten hoelang dit bedrijf al bestaat, want, nietwaar, we moeten onze lezers zoo volledig mogelijk inlichten. In 1860 werd de zaak overgenomen van den heer Gerrebrands en sedert 1885 is ze geheel in eigen beheer. Stoom is onder andere nodig bij het verhitten of verwarmen van diverse fruit- en groentesoorten. Links zien we Henk Bosman in zijn machinekamer, terwijl een assistent het stookgat van de stoomketel vult met kolen. Hierboven worden door Van Doorn de benodigde kolen aangevoerd, waarbij de kolenzakken over de muur heen worden afgeleverd. De plek waar deze handkarren staan opgesteld ligt net ten zuiden van de huidige kruising Jacob van Deventerstraat Breestraat. De karren zijn van Van Duin en konden door tuinders en thuiswerkers worden gehuurd. Een andere handkarverhuurder in die tijd was Waterdrinker. 56

9 Dit is de oude dorsmachine voor doperwten. Op de achtergrond kijken we tegen de woning van mevrouw Eigendorp in de Meester van Lingenlaan aan. Op de foto ernaast worden enkele wagens met doperwten geleegd. Het geheel wordt in de dorskasten van de 2 binnen geplaatste dorsmachines geworpen, waar de doperwten van het overige groen worden gescheiden, dat als veevoer werd verkocht. Op de voorgrond staat Jan-Kees Docter. Dagblad Kennemerland van 29 april 1937 schrijft over het veilinggebeuren onder de kop Hoogtij-dag voor veiling B.E.T. het volgende: Onder groote belangstelling heeft vanmiddag de opening plaats gehad van het nieuwe veilinggebouw op de Meerkade. De ingebruikneming van het nieuwe gebouw zal belangrijke wijzigingen op de groentenmarkt teweeg brengen, daar de z.g. neerzetveilingen nu tot het verleden zullen behooren. De eigenaresse van het gebouw is de B.E.T.-veiling N.V., een combinatie van de vroeger hier bestaande veilingen Berverwijksche Exportveiling, De Eendracht en Tuindersbelang. De volledige naam van de B.E.T.-veiling was N.V. Groenten- en fruit- en aardappelenveilingen B.E.T. met als adres Meerstraat 43. Tuindersbelang was voordien van Chris Duyn (Meerstraat 76), terwijl De Eendracht (Meerstraat 78) door Kluft en Tervoort was gesticht. De Beverwijksche Exportveiling was gesticht door A. Docter en dateerde van 1912, gestart in het na de sloop in 1906 overgebleven rompdeel van molen De Hoop. Vanaf 1956 wordt er niet meer geveild en het bedrijf wordt op 1 maart 1960 opgeheven. Hieronder kijken we tegen de achterkant van de dorsmachine aan. De omhoog lopende band vervoert de doperwten naar de trieur en wasmachine in de zogenaamde keuken. Deze doperwtentrieur, die de nog ongesorteerde erwten in 6 groottes scheidt, zien we op de foto ernaast. Deze machine is overigens door Jan Bosman (zoon van de stoker Henk Bosman) a.d.h.v. fabriekstekeningen in opdracht van Jan Docter omstreeks 1950 gebouwd. Ondanks de Duitse bezetting hadden de gebroeders grootse plannen. Over deze plannen verschijnt in Dagblad Kennemerland van 21 december van 1940 een uitgebreid artikel: De N.V. Gebr. Docter heeft groote plannen met het door haar aangekochte fabrieksgebouw van De Pers aan de Mr. Van Lingenlaan en het belendende pand Neerlandia aan de Parklaan. Het blijkt, dat de N.V. Gebr. Docter in deze gebouwen installaties zal plaatsen voor het conserveeren van groenten en fruit volgens het nieuwste principe, n.l. door het diepkoelen van de producten. Diepkoelen, de nieuwste conserveeringsmethode, mag blijkens de hiermede verkregen resultaten gelden als de volstrekt beste van alle tot dusver bekende systemen op het gebied van conserveeren. Zonder merkbaar verlies aan vitaminen, smaak, aroma of kleur kunnen fruitsoorten en groenten onbeperkten tijd bewaard blijven, om b.v. gedurende de wintermaanden in consumptie te komen in een toestand, die van den verschen niet te onderscheiden is. 57

10 Temeer daarom is dit nieuwe systeem voor onzen tuinbouw thans zoo bijzonder actueel, omdat het conserveeren in blik het volgend jaar welhaast geheel achterwege zal moeten blijven, wegens de schaarste van het blik. Dat in Beverwijk een dergelijk systeem zal worden toegepast, is voor de tuinders in onze streek wel bijzonder belangrijk, daar het een uitbreiding beteekent van het afzetgebied. Bovendien gaat het hier niet om de verwerking van massaproducten, doch komen voor koeling alleen eerste klas groentensoorten in aanmerking. Niet alleen zal de nieuwe conservenfabriek een gunstigen invloed hebben op de werkgelegenheid hier ter plaatse, maar ook zal een belangrijke uitbreiding gegeven worden aan den huisarbeid, bestaande in het schoonmaken van de verschillende te verwerken groenten- en fruitsoorten. De beide fabriekspanden zullen een zeer ingrijpende verbouwing ondergaan en daarbij tot een groot geheel worden vereenigd. Tevens zullen de houten loodsen aan de Parklaan verdwijnen en vervangen worden door een steenen gebouw, terwijl het pand Neerlandia zoowel aan de voor- als achterzijde wordt vergroot. Aan de voorzijde zal de open ruimte komen te vervallen en bij die gelegenheid waarschijnlijk tevens het wanstallige PEN-huisje. Aan den achterkant verkreeg men den benoodigden grond door aankoop en ruiling van terreinen met den heer A. Boots. In totaal zal een fabrieksoppervlakte van 1000 m² ontstaan. Zijn de gebouwen eenmaal aan elkaar gevoegd, dan zal één grote fabriekshal van 25 x 27 meter zijn geschapen. Daarnaast komt het koelhuis met het daarbij behoorende compressorenlokaal. In de inpakafdeling worden de gevulde blikken handmatig in dozen verpakt. Kennelijk was dat typisch vrouwenwerk. Links kijkt mevrouw Versluis-Gootjes ons aan, terwijl op de achtergrond, als tweede van rechts mevrouw Brandjes staat. Bij storing aan de etiketteermachine worden hier de blikken met de hand van een etiket voorzien. Wat vindt u van de stoelen? In het magazijn worden ook dozen gevuld; 2 lagen van elk 12 blikken nadat deze door de etiketteermachine van het juiste etiket zijn voorzien. Tweede van links achter een stapel dozen staat Annie Danco. Voor de stapel zit haar zus Miep. Rechtsboven staat Jan van Leeuwen. We staan hier in de Koningstraat en kijken richting Stationsplein. We zien 3 volle handkarren van thuiswerkers die hun thuisarbeid, waarschijnlijk sperziebonen, bij Docter komen afleveren. Er wordt hier duidelijk geposeerd, want de Meester van Lingenlaan bevindt zich veel meer naar achteren voorbij de 2 puntdaken. 58

11 Vooroorlogs gezicht op de Leliestraat met rechts het pand van Docter waar zich de zuurkoolputten bevinden. Deze ongeveer kamergrote putten werden gevuld met fijngesneden witte kool en een afgepaste hoeveelheid zout. Hierop werden vervolgens rekken gelegd.daarop werden een aantal 200-litervaten geplaatst die dan met water gevuld werden. Het proces ter verkrijging van zuurkool duurde 3 tot 4 weken. In de fabriekshal zullen de kolossale vriesbatterijen worden opgesteld, gebouwd volgens het allernieuwste, volautomatische systeem en beschikkende over een capaciteit welke iedere andere inrichting in ons land in den schaduw stelt. Ook het oude, tegenovergelegen fabrieksgebouw zal aan veranderingen worden onderworpen. Hiertoe wordt men genoodzaakt, aangezien in de oude fabriek de voorbereiding van het vriesproduct zal geschieden. Verschillende ingrijpende wijzigingen, meest van technischen aard, zullen dienen te worden getroffen. Tegenover het pand van De Pers zal een verbindingsdeur komen, opdat een snelle overtocht der producten mogelijk zal zijn. Ongetwijfeld betreft het hier een beteekenisvollen stap voorwaarts van onze plaatselijke conservenindustrie, een uitbreiding waarvan het gewicht voor onze streek op het oogenblik weliswaar nog niet definitief valt te peilen, maar die in elk geval perspectieven biedt. Dat de N.V. Gebr. Docter juist in een zoo kommervollen tijd tot een zoo imposante vergrooting van haar bedrijf heeft durven te besluiten, verdient zeker een streep aan den balk. Tenslotte zij met nadruk gezegd, dat het hier zuiver een uitbreiding betreft, welke niets verandert aan de conserveeringsindustrie zooals wij die tot op het oogenblik bij de N.V. Gebr. Docter kennen. Alle bedrijfsonderdeelen, zooals het koud conserveeren van fruit, het zouten van groenten, het maken van zuurkool en de blikconserveering, blijven volledig in tact en worden onveranderd voortgezet. Alleen wordt aan het oude bedrijf een nieuwe loods toegevoegd: het diepkoelen van groenten en fruit. Op 19 augustus 1942 verschijnt in diezelfde krant een uitgebreid artikel met als titel Aan ijsvriesconserven is de toekomst. De vriesinrichting van de Gebroeders Docter blijkt reeds in vol bedrijf te zijn. De procesbeschrijving in dat artikel: Het gereed maken van de groenten en het fruit en de voorbehandeling, welke de producten dienen te ondergaan, voordat zij voor het eigenlijke vriesproces verhuizen naar het nieuwe gebouw aan de Meester van Lingenlaan, geschieden in de oude fabriek der firma Gebr. Docter, waar een geheel nieuwe fabrieksruimte hiervoor is ingericht. Zijn de producten schoongemaakt en grondig gewasschen, dan worden ze in de fabriekskeuken in een geheel automatische machine z.g. geblancheerd, d.w.z. even gekookt, maar zóó kort, dat men met een We zien hier enkele wagens op het Stationsplein geladen met hulpgoederen voor het door de watersnood van 1 februari 1953 getroffen zuidwestelijk deel van Nederland. Van links naar rechts staan Ab Boer, Arie Pirovano, Jan Wijnands, Ton Bleijendaal, politieagent Bertus Hartkamp, Piet Bos, Jan van Leeuwen, Dik Steeman, Luuk Wachter, Burger, Smit, Gijs (Offie) Offenberg, NN, Van Oosten sr. en Dirk van Oosten. 59

12 Een personeelsuitje omstreeks Zo n uitje vond elk jaar plaats voor het personeel van beide fabrieken. We kennen slechts enkele personen. Staand 3e van links is Mien Kuil. De 7e en 9e vormen het echtpaar Priester. Vervolgens Lien Pels, Verhulst, Jan Kooiman en Jan Appel. Staand 4e van rechts is de vrouw van Henk Bosman die gehurkt uiterst rechts zit. Uiterst rechts staat Jan van Leeuwen. Meer op de voorgrond zit Jan-Kees Docter met zijn vrouw. Pal achter Jan-Kees hurkt Jan Bouvré. Het bedrijf Gebroeders Docter had ook een soort personeelsvereniging. Het laat zich niet moeilijk raden waar de naam GE-DO vandaan kwam. Dit muzikale toneelgezelschap bestaat (v.l.n.r.) uit Gré Schweitzer, Lobel, de dochter van Wiet Klein, Jan-Kees Docter, Henk Schweitzer (met harmonica), Sjaan Minnebo, Siem Minnebo, Door Brandjes en Miedema. Op de voorgrond zit Rie Zuijderduijn met haar gitaar. huishoudelijken term kan zeggen, dat slechts de kook er is over gegaan. De geblancheerde groenten worden dan via een transportinstallatie, aanwezig in de verbindingstunnel onder de Meester van Lingenlaan, overgebracht naar de vriesinrichting aan de overzijde van den weg. Hier zal het groote proces zich voltrekken in één van de drie vriestunnels, enorme installaties, waarvoor inderdaad heel wat komt kijken, blijkens de heele reeks draaiende en wentelende apparaten in de machinehal en de tallooze aan- en uitknipperende roode en groene lichtjes om en bij de batterijen zelf, wier toevoerbuizen alle bedekt zijn met dikke lagen ijs, een bewijs vormend voor de ijselijke pooltemperatuur, welke daarin heerscht. Deze is tusschen de 40 en 50 graden onder nul. Het proces verloopt met spoed, want juist de snelheid waarmede de koeling zich voltrekt, is voorwaarde voor het heel blijven van de cellen van de groente of het fruit, en voor de bevriezing van het zich in de producten bevindende vocht tot kleine kristallen, waardoor de smaak en de aroma volledig bewaard blijven. Docter viert in 1953 haar 50-jarig bestaan. Het bedrijf dateert echter al van 1860, in ieder geval van vòòr 1890 (zie blz. 51) Van links naar rechts poseren hier trots Jaap, Jan-Kees, Jan (de nestor) en Paul Docter. Er staan ook nog 2 stoelen leeg. Voor wie? Groepsfoto ter gelegenheid van het 40-jarig dienstjubileum van Arie Zuijderduijn. Het echtpaar Zuijderduijn staat, net rechts van het midden, vooraan. Naast de jubilaris staat zijn dochter Rie. Links van haar staat het echtpaar Jan-Kees en Wil Docter. Links achter Wil zien we Sprokholt en rechts Jan Kooiman, en daar weer achter staat Jan Pesch. Rechts achter mevrouw Zuijderduijn staat tante Mien. De forse figuur is van Jan Docter met rechts van hem Miep Danco en Van der Heide. De man met de sigaret zijn hand rechts is Piet Schade van Doorn. 60

13 Advertentie uit Tot ongeveer 1930 werd hier nog jam vervaardigd. De inhoud van de cartons is na het koude avontuur in de vriestunnel veranderd in een groote klomp ijs, wat het dient te blijven tot het oogenblik waarop gedacht wordt aan consumptie. Het ontdooien van een pak snelvriesconserven vordert ongeveer twee uur, waarna het zaak is het bewuste product onmiddellijk te consumeeren dan wel te koken, daar na ontdooiing de kans op bederf zeer groot is, wat zich trouwens laat begrijpen. Zoodra het vriesproces is geëindigd, worden de cartons opgeslagen in het tot het complex behoorende koelhuis, waarin de temperatuur heel wat milder is, ook al is deze toch 20 graden C. Bij het koelhuis in de Parklaan rijden op gezette tijden keurige, aluminiumkleurige koelwagens voor, welke voertuigen reeds een bekende verschijning in Beverwijk zijn geworden. Met deze wagens worden de conserven vervoerd naar de plaats van bestemming, waar men voor opslag opnieuw de beschikking heeft over koelruimten. De Gebr. Docter koelen groenten en fruit. Zij hebben zich daarmee begeven op het nieuwste terrein der conservenindustrie, een gebied met een geweldig perspectief en waarop men in den komenden tijd belangrijke dingen kan verwachten. Eind jaren veertig wordt een kleine inmakerij van de Gebroeders Docter in Breda gebouwd. Jan Bosman heeft daar onder andere twee zelf ontworpen aardbeienwasmachines geplaatst. Dik, de zoon van de bedrijfsleider aan de Wijkermeerweg, Jan Zuijderduijn, werd de bedrijfsleider van dit fabriekje. In Breda werden voornamelijk aardbeien en bessen ingemaakt in vaten en glazen potten. Dit onderdeel van Docter heeft echter niet langer dan 3 tot 4 seizoenen gedraaid. Dagblad Kennemerland van 6 juni 1950 meldt onder andere: In haar bedrijf (de N.V. Gebr. Docter) aan de Wijkermeerweg zullen deze zomer, zoals vanouds, de aardbeien met behulp van een conserveringsmiddel worden ingepulpt. Deze N.V. pulpt eveneens in te Oudenbosch (N.-B.). In de fabriek in de Koningstraat zullen de vruchten voorts met suiker in blik worden ingemaakt. Dan wordt er ook sap geperst, voornamelijk bestemd voor export, waarvoor juist vorige week nieuwe machines uit Duitsland zijn aangekomen. De N.V. Gebr. Docter beweegt zich ook op het terrein van de diepvriesmethode. In de Mr. Van Lingenlaan is hiervoor een koelhuis en een diepvriesruimte ingericht en elders is diepvriesruimte gehuurd. Tenslotte vervaardigd de N.V. Gebr. Docter een halffabrikaat, dat wordt verkocht aan jamfabrieken. Jam wordt er aan de Koningstraat niet gekookt. Dit onderdeel van het bedrijf wordt al ongeveer twintig jaar door Gebr. Docter niet meer uitgeoefend. In 1956 is het bedrijf verplaatst naar Zaltbommel, waarna de fabriek aan de Mr. Van Lingenlaan in 1957 wordt gesloopt. De fabriek aan de Wijkermeerweg ging iets eerder dicht en werd in 1956 omgebouwd tot Openbaar Slachthuis. Luchtfoto van het bedrijf in Zaltbommel. De woningen tegenover de lange veilingloods (met wit dak) en aan de overzijde van de weg werden bewoond door vader en zoon Bosman met hun gezinnen. Jaap Boots was de Beverwijkse aannemer die de bouw van het bedrijf van Gebroeders Docter in Zaltbommel uitvoerde. 61

14 Het is De lachende dames zijn van het kantoor aan de Koningstraat. Van links naar rechts zien we Nel Eyking, Hennie (?), Cisca Beentjes, Letta van der Leden, Truus (?), juffrouw Rombeek (die een jaar later mee verhuisde naar Zaltbommel), Corrie (?), en An (?). De vaten op de voorgrond zijn van Cheavers en moeten nog gevuld worden met een soort suikerstroop, omdat de suiker toen in Engeland erg duur was. Vlak voor de sloop verschijnt in Dagblad Kennemerland van 30 januari 1957 een klein artikeltje met onder meer wat gegevens over de schoorsteen: Het laat zich aanzien dat het silhouet van Beverwijk binnen afzienbare tijd een fabrieksschoorsteen zal missen. Het gemeentebestuur streeft ernaar de schoorsteen van de voormalige conservenfabriek der N.V. Gebr. Docter te laten afbreken, teneinde daarvoor iets bij te dragen tot verbetering van het verre van mooie aanzien van het complex aan de Meester van Lingenlaan. Om dat te bereiken zijn besprekingen gaande met de Genie, die het complex van de gemeente heeft gehuurd. De fabrieksschoorsteen is gedurende de Eerste Wereldoorlog gebouwd, doch heeft pas na de wereldkrijg zijn tegenwoordige hoogte van 35 meter bereikt, want toen is de pijp met een aantal meters verlengd. Oorspronkelijk telde het fabrieksgebouw twee schoorsteentjes. Dat was nog in de dagen toen het complex behoorde aan de heer Cadovius, die er een groentedrogerij had. Het merkwaardige van de twee oorspronkelijke schoorstenen was, dat beide vierkant van vorm waren. 3 Toen de N.V. Docter in 1914 eigenaresse van het complex werd, heeft zij beide afgebroken en een grote ervoor in de plaats gesteld. Het zal straks een hele verandering zijn als de pijp van Docter het tijdelijke met het eeuwige zal hebben verwisseld. Zulks dan in afwachting van de verdwijning van het gehele complex, dat in de eerste plaats is aangekocht om te worden gesaneerd, een plan overigens waar-van de uitvoering ongetwijfeld heel wat jaren op zich zal laten wachten. In de jaren 50 had Docter in de fabriek aan de Koningstraat ca. 30 man vast personeel in dienst. Gedurende het seizoen (van maart tot oktober) werd dit aangevuld met veelal oproepkrachten. Aan de Wijkermeerweg was ongeveer 10 man vast personeel in dienst, gedurende het seizoen uitgebreid met ongeveer 10 vrouwen en evenveel kuipers uit Katwijk. Jan Bosman was zo goed om in het kort te omschrijven hoe het seizoen met betrekking tot de koudegrondproducten verliep: Met de koudegrondteelt begint het seizoen, waarbinnen zich de groente- en fruitverwerking afspeelt, rond april met spinazie, gevolgd door wortelen, sperziebonen, snijbonen en doperwten. Alle groenten ondergingen een wasprogramma. De doperwten werden door de tuinders met de doppen nog aan de gehele plant aangevoerd. Dit materiaal onderging aan de Koningstraat in twee opgestelde machines een zodanige behandeling, dat de doperwten gescheiden van het lof machinaal werden afgevoerd naar de keuken. Daar stonden twee sorteermachines opgesteld die de erwten in zes groottes scheidden. Vervolgens werden aan de vultafels de doperwten naar grootte ingeblikt in hele- of halveliterblikken. Voorheen gebeurde 3 De foto op bladzijde 54 laat echter duidelijk één vierkante en één ronde scoorsteenpijp zien (CC) 62

15 De datum 14 juni 1949 op de bol heeft alleen maar te maken met het feit dat deze foto op die datum is genomen. Er wordt hier het resultaat van de whiskeyrestanten uit de Cheaversvaten getest. Kees Schuijt vult hier het glas van Rie Zuijderduijn die naast Piet van Doorn staat. De naam van de man links is ons niet bekend. dit ook in glazen potten, waarin ook een mengsel van erwten en gesneden worteltjes werden verhandeld. Het erwtenlof werd nadien als veevoer verkocht. In het bedrijf aan de Koningstraat werden de aardbeien soms op bestelling verwerkt tot jam. Daarnaast werden aardbeien ook in glas en blik verhandeld. Voor het overige werden de aardbeien in de fabriek aan de Wijkermeerweg verwerkt tot pulp en afgevoerd in grote houten vaten die veelal voor Engeland (Cheavers) bestemd waren. Deze pulpvaten waren in feite lege whiskyvaten. Vaak was nog een weinig whisky in de vaten aanwezig waardoor het hout ook doordrenkt was met deze goedgeurende drank. Men wist er wel raad mee: in de vaten werd soms niet meer dan een liter kokend water gegoten, waarna de vaten een tijdje gerold werden om het hete water overal de achtergebleven whisky te laten opnemen. Dit product schijnt destijds elk jaar een welkom en graag gedronken borrel voor de pulpbereiders te zijn geweest. Tomaten werden verwerkt tot tomatensoep en puree. De soep ging de deur uit in halve, hele en vijfliterblikken. Met name de soep stond destijds bij vele hotels zeer goed aangeschreven. Kruis- of klapbessen werden voornamelijk vanuit België ingevoerd, terwijl de zwarte bessen zelfs uit Hongarije vandaan kwamen. De rode bessen (aalbessen) werden zowel in Heemskerk als in de Betuwe geoogst. Vervolgens kwamen de appels en peren aan de beurt die voornamelijk in de Betuwe werden gekweekt. Dit fruit werd machinaal geschild. De appels werden voornamelijk tot moes verwerkt die hoog stond aangeschreven bij zowel hotels als de kinderafdeling van ziekenhuizen. Peren werden in parten in blik geleverd. Kersen en zwarte en rode bessen vonden voornamelijk aftrek in glazen potten. Pruimen werden zowel in blik als in glas geleverd. Eind augustus begint de tijd voor de witte kool die tot zuurkool werd verwerkt. Hiertoe waren zowel in een pand aan de Leliestraat (de huidige Havenstraat) als aan de Wijkermeerweg respectievelijk zes en vijf grote, betonnen bakken opgesteld die bekleed waren met witte tegels. Eerst werd de kool gewassen, geboord (de harde verticale kern verwijderd), machinaal gesneden en daarna gezouten in de betegelde bakken gedaan. Na een voorgeschreven afdekking en een rijping van enige dagen was de zuurkool op smaak. Verzending vond plaats in speciale houten vaten die met een lorrie, getrokken door een paard, afgevoerd werden naar de schepen die dan afgemeerd lagen aan de nabijgelegen Pijpkade. Een voorname afnemer, naast de middenstand, was de Marine. Docter stond bij de Keuringsdienst van Waren goed aangeschreven. Beverwijk heeft in 1956 een groot en bekend conservenbedrijf zien vertrekken. In 1969 verdween ook het tweede grote conservenbedrijf; de Beverwijkse Conservenfabriek die plaats moest maken voor vergroting van het winkelcentrum aan de Breestraat. Achteraf valt een en ander misschien toch goed te praten, want beide fabrieken stonden feitelijk in het centrum van uitdijend Beverwijk. Persoonlijk vind ik het jammer dat geen van hun schoorstenen een zichtbare, blijvende en monumentale herinnering is geworden. Een kleine coaster wordt geladen met vaten aardbeienpulp voor Engeland. Op de achtergrond kijken we langs de trekker met aanhanger van Wijnands tegen de Meerstraat aan. 63

16 64

Vitamientje op zoek naar het Witte Goud

Vitamientje op zoek naar het Witte Goud Vitamientje op zoek naar het Witte Goud Het begin van de maand april is elk jaar weer een bijzonder moment We kunnen dan namelijk steeds meer van het mooie en zonnige weer genieten En met het stijgen van

Nadere informatie

Productinformatie: Groenten (1) Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Hoe kun je groenten in menu's gebruiken? Wat zijn groenten?

Productinformatie: Groenten (1) Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Hoe kun je groenten in menu's gebruiken? Wat zijn groenten? Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over de eigenschappen van groenten. We vertellen je ook hoe je groenten kunt gebruiken en hoe je ze moet bewaren. Wat wordt er van jou verwacht? Na het bestuderen

Nadere informatie

Groenten onder glas 1. Op het land 2. Blad 1. Verbouwen (van groente) Iets laten groeien. Insect Een klein diertje met zes poten.

Groenten onder glas 1. Op het land 2. Blad 1. Verbouwen (van groente) Iets laten groeien. Insect Een klein diertje met zes poten. 5 Lastige woorden Blad Groenten onder glas Verbouwen (van groente) Iets laten groeien. Insect Een klein diertje met zes poten. Ziektekiem Een bacterie of virus waar je ziek van kunt worden. Stapelbed Bedden

Nadere informatie

38 ste INTERNATIONALE WEDSTRIJD DE BESTE FRUITTOB 2013 MET EEN EXTRA WAARDEVOLLE PRIJZENPOT

38 ste INTERNATIONALE WEDSTRIJD DE BESTE FRUITTOB 2013 MET EEN EXTRA WAARDEVOLLE PRIJZENPOT 38 ste INTERNATIONALE WEDSTRIJD DE BESTE FRUITTOB 2013 MET EEN EXTRA WAARDEVOLLE PRIJZENPOT De Keizerlijke Commanderie van de Edele Haspengouwse Fruyteniers en hun Gastronomie van Sint Truiden richt dit

Nadere informatie

Koffie. Inhoud. 1.Waar komt koffie vandaan. 1. Waar komt koffie vandaan

Koffie. Inhoud. 1.Waar komt koffie vandaan. 1. Waar komt koffie vandaan Koffie Inhoud 1. Waar komt koffie vandaan 2. Hoe groeit koffie 3. Oogsten 4. Het mengen en branden 5. 10 uur koffietijd 6. Volksdrank 7. De verpakking 8. Cafeïne en cafeïnevrije koffie 9. Koffiemolens

Nadere informatie

Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl

Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl Hoe maak je wijn? Op de volgende pagina s leer je stap voor stap wijn maken van druiven. Zelf doe ik dit nu al 17 jaar, in begin met wisselend succes, maar

Nadere informatie

KOOLGEWASSEN FOOD PRODUCTION MACHINERY

KOOLGEWASSEN FOOD PRODUCTION MACHINERY KOOLGEWASSEN SINCE 1919 FOOD PRODUCTION MACHINERY OVER ONS ERVARING Herbort produceert reeds sinds 1919 machines en productielijnen voor de voedingsmiddelenindustrie. Dankzij deze jarenlange ervaring is

Nadere informatie

HOOFDSTUK IV. Seinen op bepaalde plaatsen te geven. (Vaste seinen).

HOOFDSTUK IV. Seinen op bepaalde plaatsen te geven. (Vaste seinen). 42 Omschrijving der seinen en seinmiddelen. HOOFDSTUK IV. Seinen op bepaalde plaatsen te geven. (Vaste seinen). Hoofdseinpalen. Een hoofdseinpaal bestaat uit een paal met een naar rechts uitstekenden draaibaren

Nadere informatie

Vitamines zitten in kleine hoeveelheden in je eten en drinken. Je hebt het halve alfabet aan vitamines: A, B, C, D, E, K.

Vitamines zitten in kleine hoeveelheden in je eten en drinken. Je hebt het halve alfabet aan vitamines: A, B, C, D, E, K. Testlab Er zitten heel veel voedingsstoffen in gezonde producten. Dat hebben jullie in de film gezien. Nou ja gezien? Voedingsstoffen zijn niet zichbaar in producten, maar we kunnen ze wel aantonen. Daar

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

Waarom heb ik voor dit onderwerp gekozen?

Waarom heb ik voor dit onderwerp gekozen? Chocolade Waarom heb ik voor dit onderwerp gekozen? Chocolade is heel erg lekker. Mijn zus kwam op het idee.en ik dacht goed idee. En toen heb ik het dus over chocolade gedaan. Waar komt chocolade vandaan?

Nadere informatie

KNOLLEN EN WORTELEN FOOD PRODUCTION MACHINERY

KNOLLEN EN WORTELEN FOOD PRODUCTION MACHINERY KNOLLEN EN WORTELEN SINCE 1919 FOOD PRODUCTION MACHINERY OVER ONS ERVARING Herbort produceert reeds sinds 1919 machines en productielijnen voor de voedingsmiddelenindustrie. Dankzij deze jarenlange ervaring

Nadere informatie

Nederland: Industriële verwerking van verse groente en fruit in 2011

Nederland: Industriële verwerking van verse groente en fruit in 2011 Nederland: Industriële verwerking van verse groente en fruit in 2011 PT 2012-17 Augustus 2012 - Peter van der Salm/Ed Slagboom Productschap Tuinbouw, Markt & Innovatie Nederland: Industriële verwerking

Nadere informatie

Hongarije. Pörkölt. www.ajvar.nl. Marhapörkölt pörkölt van rundvlees

Hongarije. Pörkölt. www.ajvar.nl. Marhapörkölt pörkölt van rundvlees Pörkölt Marhapörkölt pörkölt van rundvlees 800 gr. rundvlees zonder been 3 grote uien 4 teentjes knoflook 2 el. reuzel of olie 1½ el. zoet paprikapoeder 1 tomaat, tomaten uit blik 1 paprika 1 dl. rode

Nadere informatie

Hoe gaat het met jullie?

Hoe gaat het met jullie? Hoe gaat het met jullie? Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

de straat van toen Koningstraat Naaldwijk

de straat van toen Koningstraat Naaldwijk de straat van toen Koningstraat Naaldwijk 1 Nummer 1 en 3: bakker Joris Boon. Rond 1885 kwam bakker Leendert Boon vanuit s-gravenzande naar Naaldwijk. Zoon Joris, vooraan op deze foto, nam de zaak over

Nadere informatie

Marktmonitor Groenten en Fruit Nederland 2012 Consument en supermarktverkoop

Marktmonitor Groenten en Fruit Nederland 2012 Consument en supermarktverkoop Marktmonitor Groenten en Fruit Nederland 2012 Consument en supermarktverkoop PT 2012-10 Maart 2012 Anne Marie Borgdorff Productschap Tuinbouw, Markt & Innovatie Marktmonitor Groenten en Fruit Nederland

Nadere informatie

AGRICHEM PIRIMICARB W1 TOELATINGSNUMMER

AGRICHEM PIRIMICARB W1 TOELATINGSNUMMER AGRICHEM PIRIMICARB W1 TOELATINGSNUMMER : 12236 N AARD VAN HET PREPARAAT : WATER DISPERGEERBAAR GRANULAAT WERKZAME STOF : PIRIMICARB GEHALTE : 50% Bevat pirimicarb. Kan een allergische reactie veroorzaken.

Nadere informatie

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Op 4 november jl. was de première van de documentaire over de ruilverkaveling en streekverbetering die rond 1960 heeft plaatsgevonden in polder

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

GAAT ER OP UIT. Balder

GAAT ER OP UIT. Balder Balder GAAT ER OP UIT H et was die ene nacht van het jaar dat de tijd stil lijkt te staan voor het merendeel van de mensen, maar voor EEN persoon ging die nog altijd veel te snel. Er was nooit genoeg tijd

Nadere informatie

MELK BESTAAT UIT: De melk die van de koe komt wordt ook wel de rauwe melk genoemd. Dit is een plaatje van wat er in de melk van de koe zit.

MELK BESTAAT UIT: De melk die van de koe komt wordt ook wel de rauwe melk genoemd. Dit is een plaatje van wat er in de melk van de koe zit. INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Melk bestaat uit 3 Campina 4 Geschiedenis over schoolmelk 5 Van koe tot melk 6\7 Fabriek 8\9 Wat kun je van melk maken? 10 Tot slot + Bronvermelding 11 1 INLEIDING

Nadere informatie

1. Belang Hygiënecode

1. Belang Hygiënecode 1. Belang Hygiënecode 1. Waarom wordt er in de slagerij met een Hygiënecode gewerkt? Om op een structurele manier hygiënisch en veilig met voedsel te werken. Om mensen te leren om gezonder en gevarieerder

Nadere informatie

Waar ligt de Beemsterpolder?

Waar ligt de Beemsterpolder? B e mster Spr e kbeurt Hoe oud is kaas? Kaas bestaat al sinds de prehistorie. Maar hoe wist de eerste kaasmaker nou hoe hij van melk kaas moest maken? Dat ging per ongeluk. Volgens een Arabische legende

Nadere informatie

Voedsel bewaren. Lesinfo. 1.1. Doelstelling. 1.2. Benodigdheden. 1.3. Inleiding

Voedsel bewaren. Lesinfo. 1.1. Doelstelling. 1.2. Benodigdheden. 1.3. Inleiding Lesinfo Voedsel bewaren 1.1. Doelstelling De kinderen aantonen dat het belangrijk is om voedsel op de juiste manier te bewaren en een verband kunnen leggen tussen voedingsmiddelen en de geschikte bewaarmethode.

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

5 a. naam Hulp. blad 1. Hoeveel euro? Vul in. Rekenrijk 5a Noordhoff Uitgevers bv

5 a. naam Hulp. blad 1. Hoeveel euro? Vul in. Rekenrijk 5a Noordhoff Uitgevers bv 5 a naam Hulp blad Hoeveel? Vul in 905 70 85 567 69 0 90 69_RR_KM_5a.indb 85 5 8-08-00 :05: 5 a naam Hulp blad Welke som hoort bij de tegelvloer? Welke keersom hoort bij het donkere stuk? Welke keersom

Nadere informatie

De milieu-impact van al deze overbodige kilometers verschilt van voertuig tot voertuig. Dit komt omdat niet elk voertuig evenveel CO 2

De milieu-impact van al deze overbodige kilometers verschilt van voertuig tot voertuig. Dit komt omdat niet elk voertuig evenveel CO 2 Groenten en fruit van het seizoen Wie door de groenten- en fruitafdeling van de lokale supermarkt loopt, krijgt vaak het gevoel dat de wereld aan zijn voeten ligt. Je vindt er boontjes uit Kenia, tomaten

Nadere informatie

1. geschiedenis van de chips. 2. hoe het wordt gemaakt. 3. chips en gezondheid. 4. soorten chips. 5. weetjes en records.

1. geschiedenis van de chips. 2. hoe het wordt gemaakt. 3. chips en gezondheid. 4. soorten chips. 5. weetjes en records. Ik hou mijn spreekbeurt over chips. Ik heb dit onderwerp gekozen omdat ik chips heel lekker vindt, en omdat ik er ook wel meer over wou weten. Ik heb 5 hoofdstukken: 1. geschiedenis van de chips. 2. hoe

Nadere informatie

6 Boeren als veilingmeesters De opkomst van groente- en fruitveilingen in het Rivierengebied Paul Brusse

6 Boeren als veilingmeesters De opkomst van groente- en fruitveilingen in het Rivierengebied Paul Brusse 6 Boeren als veilingmeesters De opkomst van groente- en fruitveilingen in het Rivierengebied Paul Brusse ELST 1903. In de Over-Betuwe en omgeving gaan stemmen op om een veiling op te richten. Het oorspronkelijke

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt houden over afval, afvalscheiding of recycling. Een super interessant onderwerp

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Waar op de wereld wordt het afval nog verwerkt op de manier van vroeger? Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt

Nadere informatie

Kaasmarkt Pakhuizen Via Prinsenstraat, Kleine Kerkstraat, Speeltoren en Lingerzijde lopen we over de Kwakelbrug naar de Schepenmakersdijk.

Kaasmarkt Pakhuizen Via Prinsenstraat, Kleine Kerkstraat, Speeltoren en Lingerzijde lopen we over de Kwakelbrug naar de Schepenmakersdijk. Kaaswandeling Wie Edam zegt, zegt kaas. En wie naar Edam gaat, gaat natuurlijk naar de Kaasmarkt, op zoek naar het beroemde ronde kaasje. Vele duizenden toeristen genieten hier op alle woensdagen van juli

Nadere informatie

IJS FABRIEK AARDBEIEN

IJS FABRIEK AARDBEIEN IJS FABRIEK AARDBEIEN Rekenen voor vmbo-groen en mbo-groen Colofon RekenGroen. Rekenen voor vmbo- groen en mbo- groen Module IJsfabriek Aardbeien Leerlingtekst Versie 1.0. November 2012 Auteurs: Monica

Nadere informatie

BOERDERIJ MOERBEEK 48 LUTJEWINKEL juni 2012. 2012-1 boerderij Moerbeek 48. Inleiding. eerste steen. Luchtfoto vanuit het noorden.

BOERDERIJ MOERBEEK 48 LUTJEWINKEL juni 2012. 2012-1 boerderij Moerbeek 48. Inleiding. eerste steen. Luchtfoto vanuit het noorden. BOERDERIJ MOERBEEK 48 LUTJEWINKEL juni 2012 1 Inleiding Bewoning en veranderingen De boerderij is vrij zeker gebouwd begin 1800. In 1872 heeft er een grondige verbouwing plaats gevonden met o.a. een nieuwe

Nadere informatie

rozenbottels en kweeperen; c) 160 g voor cashewappelen; d) 150 g voor gember; e) 60 g voor passievruchten. Voor jam of confituur van citrusvruchten

rozenbottels en kweeperen; c) 160 g voor cashewappelen; d) 150 g voor gember; e) 60 g voor passievruchten. Voor jam of confituur van citrusvruchten FEDERALE OVERHEIDSDIENST ECONOMIE, K.M.O., MIDDENSTAND EN ENERGIE EN FEDERALE OVERHEIDSDIENST VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU 19 MAART 2004. - Koninklijk besluit betreffende

Nadere informatie

Marktbeeld appels en peren

Marktbeeld appels en peren Afzet appels en peren door Russische boycot in de verdrukking Productie De appelproductie in de EU bedroeg in 215 ruim 12 miljard kilo. Dit was de op één na grootste EUoogst ooit. Bijna een derde van de

Nadere informatie

Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders

Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders Les 5: Leefomstandigheden De kloof tussen arm en rijk De afstand tussen arm en rijk was in de negentiende eeuw veel groter dan nu. Door de toenemende

Nadere informatie

HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. Sein 5. Sein 5. Veilig.

HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. Sein 5. Sein 5. Veilig. 22 Omschrijving der seinen en seinmiddelen. Toepassingsvoorschriften. 23 HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. De beambte toont

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog DAD_02 Dadizele, voor de oorlog. De kinderen wachten op de tram. Overal in de streek liepen tramlijnen. Maar de tram maakte plaats voor de auto. Ook

Nadere informatie

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 1 BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 De boerderij dateert waarschijnlijk uit 1868. Sinds 1926 is er een bakkerij in gevestigd. Hier beoefenen drie generaties Vriend het bakkers vak. Na 1986 wordt

Nadere informatie

Er bestaat geen eerlijker vorm van liefde dan de liefde voor eten. George Bernard Shaw (1903)

Er bestaat geen eerlijker vorm van liefde dan de liefde voor eten. George Bernard Shaw (1903) Er bestaat geen eerlijker vorm van liefde dan de liefde voor eten. George Bernard Shaw (1903) Methoni Pure Griekse Olijfolie De absolute top in olijfolie. Met een zuurgraad van slechts 0,35% behoort Methoni

Nadere informatie

l december in Sittord! ln Museum Het Domein loopt op dit moment

l december in Sittord! ln Museum Het Domein loopt op dit moment Uit het leven gegrepen... uit mijn levenèegrepen ln het koder von "Uit het leven" gegrepen wil ik deze keer groog een stukje uit mijn eigen leven vertellen. En dat wil ik dan doen op zondoq l december

Nadere informatie

Eetgewoonten van schoolkinderen Vragenlijst voor kinderen

Eetgewoonten van schoolkinderen Vragenlijst voor kinderen september 2003 Eetgewoonten van schoolkinderen Vragenlijst voor kinderen 630101 Hoe vul je de vragenlijst in? Beste leerling, Deze vragenlijst gaat over voeding. We willen graag weten hoe je daarover denkt.

Nadere informatie

Opslag versproducten. Weetje!

Opslag versproducten. Weetje! Opslag versproducten In de versdetailhandel heb je te maken met emballage. Hiermee bedoelen we het verpakkingsmateriaal waar de verse producten in vervoerd worden van de producent naar uiteindelijk de

Nadere informatie

Spreekbeurt. over kauwgom en bubblegum

Spreekbeurt. over kauwgom en bubblegum Spreekbeurt over kauwgom en bubblegum Onderwerpen Geschiedenis Hoe wordt kauwgom gemaakt? Bubblegum Hou het schoon! Wist je dat al? Bijlagen met foto s Geschiedenis 9 Duizend jaar geleden gebruikten de

Nadere informatie

Helaas hebben we deze keer de recpeten niet kunnen opschrijven, en daarom bij deze enkele recepten van vorige kookcursussen en kookboeken.

Helaas hebben we deze keer de recpeten niet kunnen opschrijven, en daarom bij deze enkele recepten van vorige kookcursussen en kookboeken. 2010-4juni 19.30 Turkse Kookworkshop in de Tuinen van Stinz geheel Vegetarisch we hebben gemaakt: Linzensoep Dolma: druivenbladeren en gedroogde paprika's gevuld met rijst en kruiden Sigare Börek: tot

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

IJS FABRIEK IJS MAKEN

IJS FABRIEK IJS MAKEN IJS FABRIEK IJS MAKEN Rekenen voor vmbo-groen en mbo-groen Colofon RekenGroen. Rekenen voor vmbo- groen en mbo- groen Module IJsfabriek IJs maken Leerlingtekst Versie 1.0. November 2012 Auteurs: Monica

Nadere informatie

D74, thans Kruisstraat 12

D74, thans Kruisstraat 12 D74, thans Kruisstraat 12 Geplaatst in de Heise Krant van september 2011, gewijzigd 15-05-2015 De boerderij van Has van den Tillaar. Zo kennen de meesten onder ons de oude boerderij achter de kerk met

Nadere informatie

Werkstuk Dordtologie november 2014

Werkstuk Dordtologie november 2014 Werkstuk Dordtologie november 2014 Hilde van Kruiningen VAN BIERBROUWEN. NAAR BLAUWBILGORGEL Omdat ik in dit gebied woon en me dagelijks over de Groenmarkt en het Buddingh plein begeef hebben de geschiedenis

Nadere informatie

bospaddenstoelensoep

bospaddenstoelensoep bospaddenstoelensoep * VOORBEREIDEN (dag voor het kerstdiner): * Week de gedroogde paddenstoelen 15 minuten in water. * Snipper de ui en pers of snijd de knoflook fijn. Snijd de bleekselderij in kleine

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

Wist je dat. Bitter Zuur Zout Zoet. ... de bobbeltjes op je tong je smaakpapillen zijn. Hiermee proef je of iets bitter, zuur, zout of zoet is.

Wist je dat. Bitter Zuur Zout Zoet. ... de bobbeltjes op je tong je smaakpapillen zijn. Hiermee proef je of iets bitter, zuur, zout of zoet is. Wist je dat... de bobbeltjes op je tong je smaakpapillen zijn. Hiermee proef je of iets bitter, zuur, zout of zoet is. Bitter Zuur Zout Zoet... mensen vroeger dachten dat suiker geluk bracht. En nog steeds

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Met de mens mee Groep 1-2-3

Voorbereiding post 2. Met de mens mee Groep 1-2-3 Voorbereiding post 2 Met de mens mee Groep 1-2-3 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 2: Met de mens mee, voor groep 1, 2 en 3. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: Mijn huis

Auditieve oefeningen bij het thema: Mijn huis Auditieve oefeningen bij het thema: Mijn huis Boek van de week: 1; Een huis bouwen 2;De bouwvakker 3; Op de bouwplaats 4; Een hol voor mol Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat

Nadere informatie

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water Waar gaat deze kaart over? In de keuken (en de bakkerij) gebruiken we water met verschillende redenen. Deze kaart gaat over verschillende soorten water. We vertellen je ook waar je water in de keuken voor

Nadere informatie

februari maart april mei

februari maart april mei F R U I T K A L E N D E R Aardbei Abrikoos Ananaskers Appel Boskers Braam Druif Framboos Kers Kiwi Kriek Kruisbes Meloen Peer Perzik Pruim Rabarber Rode bes Zwarte bes januari februari maart april mei

Nadere informatie

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970 pagina 1 van 5 Halte Bergentheim Gewijzigd: e:10-07-2010 Inhoud: Gegevens halte Exploitatie Gebouwen Emplacement Spoorweghaven Personeel Gegevens plaats Links: Fabrieksaansluitingen: Turfstrooiselfabriek

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

Export Nederlandse ui fors gegroeid

Export Nederlandse ui fors gegroeid NU.nl : Export Nederlandse ui fors gegroeid Foto: ANP De export van uien behoorde in de eerste helft van het jaar tot één van de grootste ooit. Dat meldt afzetorganisatie GroenteFruit Huis dinsdag. De

Nadere informatie

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl Dit essay is gepubliceerd in het boek Dynamic Food (2013). Dynamic Food is een reizend platform dat onderzoek doet naar en informatie verzamelt over de relatie tussen stad en platteland. In 2050 zal 75%

Nadere informatie

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin.

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 61 61 REGELS 1 Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 1 Ik woon met mijn gezin in een rijtjeshuis met vier slaapkamers. 2 De vijf appartementen in deze flat zijn heel klein. 3 Hij heeft een groot huis

Nadere informatie

BGN Kerstmenu 2014. Voorgerecht Geroosterde witlof met peer en hazelnoten. Hoofdgerecht Varkenshaas met Ardennerham en rucola

BGN Kerstmenu 2014. Voorgerecht Geroosterde witlof met peer en hazelnoten. Hoofdgerecht Varkenshaas met Ardennerham en rucola BGN Kerstmenu 2014 Voorgerecht Geroosterde witlof met peer en hazelnoten Hoofdgerecht Varkenshaas met Ardennerham en rucola Bijgerecht Sperziebonen met tomaat Dessert Homemade bosvruchtenijs Met dank aan

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

Vooraf. In dit boekje vind je allerlei tips die je helpen gezond te blijven en je prettig te voelen. Tips voor iedereen en voor elk moment van de dag.

Vooraf. In dit boekje vind je allerlei tips die je helpen gezond te blijven en je prettig te voelen. Tips voor iedereen en voor elk moment van de dag. Zo blijf je fit! Vooraf Gezond blijven. Je prettig voelen. Je leven lang. Wie wil dat niet? Maar gezond blijven gaat niet vanzelf. Daar moet je wel wat voor doen. Door aandacht te hebben voor je gezondheid.

Nadere informatie

Welkom in het kartuizerklooster

Welkom in het kartuizerklooster Welkom in het kartuizerklooster Hallo, ik ben monnik Dionysius van Leeuwen. Mijn voornaam spreek je uit als di-o-ni-si-us. Ik ben geboren in 1402. Mijn bijnaam is Dionysius de Kartuizer, omdat ik namelijk

Nadere informatie

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven.

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Water Egypte In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Ik ga naar een restaurant in Nederland. Daar bestel ik een glas water. De ober vraagt

Nadere informatie

De Kaasmaakster. Schoolplaat De kaasbereiding (Copyright Wolters-Noordhoff bv)

De Kaasmaakster. Schoolplaat De kaasbereiding (Copyright Wolters-Noordhoff bv) De Kaasmaakster Schoolplaat De kaasbereiding (Copyright Wolters-Noordhoff bv) Misschien is het je wel eens opgevallen, als je over een landweg reed, of over de dijk. Langs de kant van de weg staat een

Nadere informatie

Het is belangrijk om een goede categorie indeling te gaan volgen:

Het is belangrijk om een goede categorie indeling te gaan volgen: Bijlage F: Portioneren van producten Het uitgangspunt voor een voedselbank moet zijn dat het veruit de voorkeur verdient met de leverancier af te spreken dat de producten geleverd worden in portiegroottes

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Wilkin & Sons Kwaliteit behouden. Casestudy

Wilkin & Sons Kwaliteit behouden. Casestudy Wilkin & Sons Kwaliteit behouden Casestudy Wilkin & Sons werd meer dan 125 jaar geleden opgericht. Het bedrijf dat als boerderij begon, teelt ook nu nog allerlei zachte vruchten en steenvruchten, zoals

Nadere informatie

Strathmore 19 december 1909. Vader en Broeders

Strathmore 19 december 1909. Vader en Broeders Strathmore 19 december 1909 Vader en Broeders Ik had wel eerder geschreven maar ik dacht, Jan gaat toch naar huis met Kerstmis maar nu gaat hij niet. Hij is bij een boer in de buurt en kan er heel den

Nadere informatie

Kristalflits nr 9, januari 2014

Kristalflits nr 9, januari 2014 Een goede start van 2014 Kristalflits nr 9, januari 2014 De bouw van het nieuwe distributiecentrum voor de Specialiteitenfabriek in Puttershoek verloopt zeer voorspoedig. Het aantal niet werkbare dagen

Nadere informatie

Bestuurskamer. Wij Beatrix,.. 1 Begripsbepalingen

Bestuurskamer. Wij Beatrix,.. 1 Begripsbepalingen Bestuurskamer Ontwerp- Besluit van (datum) houdende de instelling van een hoofdbedrijfschap voor ondernemingen op het gebied van de groothandel en het bedrijf van tussenpersoon in akker- en tuinbouwproducten

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

ARGANOLIE UIT MAROKKO

ARGANOLIE UIT MAROKKO ARGANOLIE UIT MAROKKO De productie van eerlijke arganolie in beeld TDC steunt sinds 2010 de vrouwencoöperatie Tighanimine die eerlijke arganolie produceert in het zuiden van Marokko. Deze felbegeerde olie

Nadere informatie

smoothies en sappen - 0 -

smoothies en sappen - 0 - smoothies en sappen - 0 - Smoothies & Sappen Door Serita. De recepten zijn recepten veelal geleend van internet, even als de plaatjes. Sommige van de recepten zijn top-secret V&D La place sappen. Ik zal

Nadere informatie

Sharon van Wieren biologisch koken voor baby s en peuters

Sharon van Wieren biologisch koken voor baby s en peuters Sharon van Wieren biologisch koken voor baby s en peuters HET BESTE VOOR JE BABY EN PEUTER In haar boek Hoe word ik een goddelijke huisvrouw? zei Nigella Lawson het al: het gaat er niet om een goddelijke

Nadere informatie

STOERE LOFT AAN HET WATER PRODUCTIE, STYLING & TEKST: EMMY VAN DANTZIG FOTOGRAFIE: JANSJE KLAZINGA

STOERE LOFT AAN HET WATER PRODUCTIE, STYLING & TEKST: EMMY VAN DANTZIG FOTOGRAFIE: JANSJE KLAZINGA INTERIEUR STOERE LOFT AAN HET WATER PRODUCTIE, STYLING & TEKST: EMMY VAN DANTZIG FOTOGRAFIE: JANSJE KLAZINGA TIJDLOOS 111 Raymon en Ilona bewonen een oud pakhuis aan de kade in Schiedam. De open ruimte,

Nadere informatie

Weekmenu 1. Maandag Toscaanse kapucijnerschotel* Kropsla Magere yoghurt met appel en kaneel

Weekmenu 1. Maandag Toscaanse kapucijnerschotel* Kropsla Magere yoghurt met appel en kaneel Weekmenu 1 Maandag Toscaanse kapucijnerschotel* Kropsla Magere yoghurt met appel en kaneel Dinsdag Vlaamse stooflappen* Gekookte aardappelen Sperziebonen Magere vanillevla Woensdag Heldere groentesoep

Nadere informatie

Bacteriën als hulpje. Yoghurt maken. Benodigdheden. Werkwijze

Bacteriën als hulpje. Yoghurt maken. Benodigdheden. Werkwijze Bacteriën als hulpje Yoghurt maken Je gaat in deze opdracht zelf yoghurt maken. Benodigdheden schone pan thermometer warmwaterbad eetlepel yoghurt 0,5l. melk klein flesje van 0,5l. aluminium en elastiekjes

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 0 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Chocolade. De geschiedenis. De cacaoboom. Ik houd mijn spreekbeurt over chocolade. In zuid Amerika groeit de cacaoboom.

Chocolade. De geschiedenis. De cacaoboom. Ik houd mijn spreekbeurt over chocolade. In zuid Amerika groeit de cacaoboom. Chocolade Ik houd mijn spreekbeurt over chocolade. De geschiedenis In zuid Amerika groeit de cacaoboom. Daar wordt al sinds de 17e eeuw door verschillende volken de cacaoboom gekweekt. De Inca's, Maya's

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Purmerender Kermisexploitanten

Purmerender Kermisexploitanten Purmerender Kermisexploitanten In de loop der jaren heeft Purmerend toch heel wat kermisexploitanten binnen de stadsgrenzen gehad. Ook waren er Purmerenders bij, die je nou niet direct als kermisexploitant

Nadere informatie

Nieuwsbrief augustus 2012

Nieuwsbrief augustus 2012 Nieuwsbrief augustus 2012 Modelbouwvereniging Hoekse Waard Achterzeedijk 1b 2991 SB Barendrecht Nieuwsbrief augustus 2012 Barendrecht, 21-08-2012 Beste abonnees, Hierbij de nieuwsbrief van de Modelbouwvereniging

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Begin van het moestuinseizoen

Begin van het moestuinseizoen Begin van het moestuinseizoen 1. Buiten Zaaien in volle grond Algemene regel : de hoeveelheid aarde waarmee je het zaadje bedekt, mag maximaal drie maal de breedte van het zaad zijn. Zaai periode : is

Nadere informatie

Kok als beroep Thomas en Lasse Het Baken 8a 28-1-2011

Kok als beroep Thomas en Lasse Het Baken 8a 28-1-2011 Kok als beroep Thomas en Lasse Het Baken 8a 28-1-2011 Inhoudsopgave Inleiding... 2 Het ontstaan van koken... 3 De eerste ontdekking... 3 Het eerste beetje koken... 3 De ontwikkelingen... 3 Kok worden...

Nadere informatie

Schooljaar 2014-2015 - jaargang 15 - nummer 75 - juli 2015. Nieuwsbrief 9

Schooljaar 2014-2015 - jaargang 15 - nummer 75 - juli 2015. Nieuwsbrief 9 Schooljaar 2014-2015 - jaargang 15 - nummer 75 - juli 2015 Nieuwsbrief 9 Voorwoord Wanneer u deze nieuwsbrief onder ogen krijgt, ligt het schooljaar 2014-2015 al weer achter ons. Alle voorbereidingen voor

Nadere informatie

Waar blijft m'n blikje

Waar blijft m'n blikje ? Waar blijft m'n blikje JE DOET 'T GOED, ALS JE BLIK BIJ HET HUISVUIL DOET. Hier je b DUS, GEWOON IN DE VUILNISBAK! De blikjes worden gesmolten en er worden weer nieuwe producten van gemaakt. Het blikje

Nadere informatie

KINDEREN VAN HET LICHT

KINDEREN VAN HET LICHT KINDEREN VAN HET LICHT Verteller: Het gebeurde in een donkere nacht, heel lang geleden, dat er herders in het veld waren, die de wacht hielden over hun schapen. Zij stonden net wat met elkaar te praten,

Nadere informatie