Infectieziekten als beroepsgebonden aandoening

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Infectieziekten als beroepsgebonden aandoening"

Transcriptie

1 THEMA: BEROEPSZIEKTEN Infectieziekten als beroepsgebonden aandoening H.P.J. Stinis Inleiding Het aantal beroepsziektemeldingen met als oorzakelijke factor een biologisch agens (BA) is zeer gering. De eerste officiële beroepsziekte die in 1919 op de lijst van de ILO werd gezet, was miltvuur! Van het kortdurend verzuim wordt ca 60% veroorzaakt door biologische agentia. Hoeveel van deze infectieziekten werkgebonden zijn, is volledig onbekend. Preventieve maatregelen zouden, ongeacht de al dan niet werkgebondenheid, hier winst kunnen opleveren. Toch krijgt het onderwerp nog steeds niet de aandacht die het verdient. Het onderwerp staat alweer lange tijd nauwgezet beschreven in het Europese besluit biologische agentia.1 Dit is bijna letterlijk overgenomen in de Nederlandse regelgeving. In Nederland wordt voornamelijk gekeken naar de klassieke en moderne eenduidige beelden als legionella, hepatitis A, B en C, tbc, erysipeloïd en soms naar lyme-borreliose. Biologische agentia veroorzaken niet alleen infecties maar zijn ook de oorzaak van allergie, immunosuppressie, kanker en aangeboren afwijkingen. Vragen uit de praktijk van het NCvB en de arbeidsinspectie doen vermoeden dat de geringe aandacht vooral te maken heeft met gebrek aan kennis en ervaring. Daarnaast is er het probleem van de exacte identificatie van de infectieziekte en de veroorzaker ervan. Het doel van dit artikel is een poging om én een theoretisch én een praktisch handvat aan te reiken hoe men als arbodienst met het onderwerp om zou kunnen gaan. Een meer methodische benadering kan een bijdrage leveren aan een verhoogd biologisch bewustzijn van de bedrijfsarts en daarmee ook van werkgever en werknemers. Naast de infectieziekte als beroepsziekte kan de bedrijfsarts ermee te maken krijgen als risico voor anderen (collega s van de werknemer, klanten, leerlingen, patiënten) en bij een onderwerp als bioterrorisme. Deze onderwerpen vallen buiten het kader van dit artikel. Wettelijke achtergrond Onder biologische agentia worden in de Arbowet verstaan: al dan niet-genetisch gemodificeerde celculturen, menselijke endoparasieten en micro-organismen. Een micro-organisme is een cellulaire of niet-cellulaire microbiologische entiteit met het vermogen tot vermenigvuldiging of overbrenging van genetisch materiaal. Het gaat dus om bacteriën, virussen, schimmels, parasieten en weefselculturen. Met betrekking tot de genetisch gemodificeerde organismen (GGO s) bestaat er aparte wetgeving en deze komt hier verder niet aan de orde. Het arbobesluit geeft een indeling in vier categorieën. Deze staan vermeld in tabel 1. Tabel 1 Categorieën indeling biologische agentia volgens arbobesluit Categorie Gevaar Gevaar Ernst Therapie/ werknemers bevolkings- effect profylaxe epidemie? mogelijk? 1 eigenlijk niet nee eigenlijk geen ja, effectief 2 ja, redelijk eigenlijk niet aanwezig ja, effectief 3 ja, groot ja, mogelijk ernstig ja, effectief 4 ja, zeer groot ja, zeer groot ernstig nee, onmogelijk 60% van het kortdurend verzuim heeft een biologisch agens als oorzaak. Het werkgerelateerde aandeel hierbij is geheel onbekend De gevolgen van blootstelling aan biologische agentia omvatten: infecties, allergie, immuunsuppressie of -stimulatie, kanker en aangeboren afwijkingen De RI&E, de ziekteverzuim-analyse en het PAGO bieden elk een goed handvat risico s op te sporen, tezamen maken zij het beeld volledig Risicogroepen vormen een belangrijk item. Zwangeren vragen speciale aandacht TBV 10, nr. 7 (juli 2002) 205

2 Tabel 2 Overzicht verplichtingen Arbowet en biologische agentia: onderscheid bewust werken met Arbobesluit Verplichting tot: Gericht Blootstelling Artikel werken mogelijk Uitvoeren RI&E Nemen beheersmaatregelen Nemen verdergaande maatregelen Markering met biorisicoteken Registratie, info gegevens verstrekken Info RI&E mbt biologische agentia Voorlichting en onderricht Kennisgeving AI vooraf risicowerkzaamheden Info-verplichting AI incident cat. 3 of Vrijstellen zwangeren bepaalde arbeid Naleving door werkgever en werknemers Inwilligen eis tot naleving + + Sporen, endotoxines, exotoxines, resten micro-organismen, indien voorkomend buiten aanwezigheid van de bijbehorende organismen, vallen niet onder het arbobesluit biologische agentia, maar onder het arbobesluit toxische stoffen. Het bijzondere bij deze indeling is dat alle, dus ook de in principe onschadelijke organismen, er een plaats (categorie 1) in krijgen. Bij iedere categorie hoort een actieniveau. Als extra wordt vermeld dat men altijd, ongeacht de categorie, de grootste zorgvuldigheid, ordelijkheid, zindelijkheid en noodzakelijke hygiëne moet betrachten! Bij de te nemen maatregelen wordt een onderscheid gemaakt tussen gericht werken met en blootstelling tijdens werkzaamheden is mogelijk. De regelgeving staat in het arbobesluit hoofdstuk 4 afd. 9. Tabel 2 geeft aan welke gevolgen deze indeling heeft voor de te nemen maatregelen. voor het al dan niet melden, vooral indien men twijfels heeft over de grootte van de etiologische fractie. Bovendien behoort iedere ziekte die vanuit het werk ontstaat, en zeker als deze te vermijden is door het nemen van maatregelen, tot het aandachtsgebied van de arbodienst. In schema 1 is een eenvoudig denkmodel geschetst dat hier gevolgd zal worden. De benadering van beroepsinfectieziekten in het algemeen Onder beroepsziekte wordt verstaan: een klinisch waarneembare aandoening die in overwegende mate door het werk of arbeidsomstandigheden is veroorzaakt. Belangrijk hierbij is zich te realiseren dat het gaat om gezondheidsschade die er niet zou zijn geweest als de werkzaamheden niet zouden zijn uitgevoerd. Deze toevoeging is belangrijk Tabel 3 Biologische agentia onderscheiden zich van toxische stoffen, want bij biologische agentia is : er besmettingsgevaar voor familie en bevolking er sprake van spontane vermeerdering op de werkplek de belasting erg variabel: dat maakt (kwantitatief) meten erg moeilijk er nog meer dan bij chemische stoffen sprake een indivi duele gevoeligheid. De afweer tegen infectieziekten hangt bijvoorbeeld sterk af van de conditie van betrokkene er soms preventie door vaccinatie mogelijk er vaak een specifieke therapie mogelijk verbrenging via menselijk contact een belangrijke factor er is vaker dan bij chemische stoffen sprake van een ubquitair voorkomen Schema 1 De eerste drie items behoren vooral tot het aandachtsgebied van de arbeidshygiënist en de laatste drie tot dat van de bedrijfsarts. Een intensieve samenwerking is noodzakelijk tussen beide disciplines. Soms is het handig vooral van alle potentiële risicofactoren uit de werkomgeving uit te gaan en soms is het weer praktischer om de werknemers (als target) als uitgangspunt te nemen. Meestal vullen beide benaderingen elkaar goed aan. Door biologische agentia te vergelijken met chemische stoffen wordt duidelijk waarom biologische agentia een andere benadering vragen. Zie voor de verschillen en overeenkomsten tabellen 3 en 4. Het essentiële verschil tussen beide is dat men bij chemische stoffen het voorkomen en de concentratie kan meten en daarop een arbeidshygiënisch regime kan loslaten. Bij biologische agentia kan men weliswaar meten om de aanwezigheid proberen vast te stellen maar door veranderende omstandigheden kan de concentratie binnen zeer korte tijd zowel in positieve als negatieve zin veranderen! Zo kan op het moment van onderzoek geen agens meetbaar zijn. Terwijl enige uren later, zeker bij hoge temperatuur en vochtig- 206 TBV 10, nr. 7 (juli 2002)

3 Tabel 4 Overeenkomsten tussen toxische stoffen en biologische agentia terminologie biologische agentia vs toxische agentia virulentie vs giftigheid dosis vs dosis blootstellingsroute vs idem blootstellingsduur vs idem blootstellingsfrequentie vs idem invasie vs absorptie systemisch/hematogeen vs verdeling gastheer respons/immuniteit vs metabolisme, gevoeligheid uitscheiding (na vermeerdering) vs uitscheiding (zonder vermeerdering) heid, er sprake kan zijn van een ziekmakende concentratie. Er is een specifieke, op preventie gerichte, biohygiënische strategie mogelijk, die geldt voor bijna alle biologische agentia. Dit onderwerp valt onder de arbeidshygiënische discipline. De overdracht door vectoren speelt een grote rol. Als vectoren, naast de mens, kunnen vliegen, muizen, vogels, insecten en andere dieren optreden. Er is overdracht mogelijk van werk naar privéleven en dit geeft een extra verantwoordelijkheid voor werkgever en arbodienst met betrekking tot de familieleden en zelfs de samenleving als geheel (zie kader apenhotel). Enige jaren geleden kwamen op een grote luchthaven regelmatig partijen apen aan bestemd voor doorvoer naar elders. Een van die partijen bleek later bij aankomst in een ander land besmet te zijn met een virus dat een gevaarlijk besmettelijke hemorrhagische koorts bij mensen kan veroorzaken. Gelukkig heeft er geen besmetting op de grote luchthaven plaatsgevonden van betrokken werknemers. Via deze werknemers had de rest van de bevolking ongemerkt snel besmet kunnen worden. Door genomen maatregelen kan dit nu niet meer gebeuren. Bij toxische stoffen is de overdracht naar familieleden of derden maar voor een enkele stof bekend zoals bij asbest. Deze verschillen en overeenkomsten zullen nu in verband worden gebracht met de hoofdtaken van de arbodienst. Hier komen voornamelijk de infectieuze en teratogene effecten van biologische agentia aan de orde. De risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E) Het is niet zinvol op iedere werkplek bacteriën of bijvoorbeeld schimmels te meten. Hooguit krijgt men een idee waar er risicosituaties (kunnen) bestaan. Beter is om een inventarisatie te maken van situaties waar het biologische agens gemakkelijk gedijt of gemakkelijk kan komen. Daarbij moeten de in tabel 5 genoemde factoren meegenomen worden. Evenals bij veel andere soorten arbeidsbelasting is er sprake van het voorkomen van specifieke risicopersonengroepen. Als voorbeeld van een risicogroep waarbij met specifieke biologische agentia rekening moet worden gehouden, volgt hier een overzicht (tabel 6) ten behoeve van de begeleiding van zwangere werkneemsters. Met de aldus verzamelde gegevens kan men komen tot een risico-inschatting. Dit kan de arts triggeren om bij de ziekteverzuimbegeleiding, het open spreekuur en het PAGO op eventuele gezondheidseffecten te letten. Zo kan een bevestiging van het veronderstelde risico gevonden worden. Ook de effectiviteit van de genomen maatregelen kan vastgesteld worden. Uit een onderzoek naar het voorkomen van hepatitis A bij rioolwerkers bleek een differentiatie tot op individueel niveau noodzakelijk te zijn om een relatie tussen werk en anti-hav seroprevalentie helder te krijgen.2 Bij dit alles dient ook rekening te worden gehouden met de nadelige gevolgen van het gebruik van desinfectantia, handschoenen, ultraviolet straling en andere middelen ter bestrijding van infecties. Een werkgroep van de NVVA heeft in 2000 een model voor een risico-inventarisatie binnen de gezondheidszorg opgesteld.3 Deze is ook enigszins bruikbaar buiten de gezondheidszorg. Toch valt te overwegen de komende jaren meer specifieke op biologische agentia gerichte RI&E instrumenten te ontwikkelen. Daarbij moet gedacht worden aan rioolwerkers, dierverzorgers, waterwerkers, buitenwerkers, werknemers in de levensmiddelenindustrie, sexindustrie, etc. De ziekteverzuimbegeleiding: analyse op basis van registratie Van veel werknemers is, meestal via een schriftelijk ziekmeldingssysteem, bekend waarom men verzuimt. Het kan nuttig zijn deze, weliswaar subjectieve, klachten en gegevens speciaal met het oog op infectieziekten nader te analyseren. Hebben caissières en buschauffeurs inderdaad meer publieke contactziekten? Er is een identificatieprobleem bij de analyse van beroepsgebonden infectieziekten. Het gaat daarbij immers vaak om klachten en ziekten van alledag, die mogelijk alleen in een verhoogde frequentie voorkomen. Er is behoefte aan een zorgvuldige epidemiologische analyse, waarbij de grote arbodiensten zouden moeten gaan samenwerken. Argumenten om deze analyse te maken zijn: Juist bij deze contactziekten is het nemen van algemene hygiënische maatregelen heel effectief. Het frequente kortdurende verzuim wordt vaak als heel irritant beschouwd. De werkgever zou op meer rationele wijze vaccinatie van risicogroepen kunnen overwegen, zoals nu al regelmatig in de gezondheidszorg voor influenza gebeurt. Bij ziekte wegens allergie of kanker en bij aangeboren afwijkingen bij het nageslacht van de werkneemster moet een infectieuze, werkgebonden oorzaak in de beoordeling meegenomen worden. TBV 10, nr. 7 (juli 2002) 207

4 Tabel 5 Overzicht van belangrijke items bij een RI&E op het gebied der biologische agentia A. Bronfactoren: voedingsbodem (organisch materiaal), productieproces, afvalstromen, temperatuur (ieder agens heeft een optimaal traject), relatieve vochtigheid, inoculatie mogelijkheden (bezoekers, vectoren), voedselopname. De bron kan ook in de naaste omgeving liggen. Veel agentia in het binnenmilieu komen uit het buitenmilieu, zeker als de ramen openstaan of er geventileerd wordt zonder speciale filters B. Variabele risicosituaties bedrijf zoals voorkomen bij/tijdens: beroepsmatig reizen (handel, militairen, internationale organisaties) het doen van reparaties (aan vervuilde apparatuur) het plegen van onderhoud het schoonmaken aanwezigheid derden: bezoekers, firma s, uitzendbureaus het voorkomen rampen en calamiteiten (in- en extern!) bioterrorisme C. Transmissie factoren: vectoren (mens, dier, insect), intensiteit contact (intimiteit, uitwisseling lichaamssappen, maar ook een handdruk uitwisselen), frequentie contacten, aard factoren ( bloed, speeksel, wasgoed, afval), etc. D. Hygiënisch gedrag gastheer: neuspeuteren, oog wrijven, handen wassen, eten, roken en drinken tijdens het werk, handen schudden, seksuele omgang, etc. E. Gastheerfactoren: bijzondere aangeboren eigenschappen en of verworven (tijdelijke) eigenschappen, de zogenoemde risicogroepen: zwangeren, zogenden (zie tabel 6) ouderen, jongeren zieken (lijders aan diabetes mellitus, gordelroos, voetschimmel, andere infectieziekten, huidziekten, functionele asplenie en carcinomen), invaliden en minder begaafden medicijngebruikers (corticosteroïden, antibiotica, immunosuppressiva) multipel blootgestelden (alcohol, toxische stoffen, fysieke belasting, mechanische beschadiging, stress) leefstijl (rokers, alcohol-abusus, drugsgebruikers) aangeboren immuunstoornissen bij ongevallen waarbij continuïteit weefsel verbroken is: fracturen, huidtraumata (macro en micro), bij operaties F. Bijzondere factoren: speciale populaties waarmee omgegaan wordt als bijtgrage kinderen, dieren, agressieve cliëntèle, agressieve bedrijfsomgeving speciale werkomgeving die tot ondermijning van de afweer kan leiden : huid (micro) traumata, maceratie huid door water (ook handenwassen), oplosmiddelen, olie, stress G. Klassieke beroepsziekten: erysipeloïd, hepatitis B, tbc, anthrax, zoönosen. Deze zijn meestal in de diverse branches bekend daardoor gemakkelijk te herkennen en zullen minder snel gemist worden Een bekende grap is die van de werknemer die altijd constateert dat iedereen om hem heen ziek wordt behalve hijzelf. Dit zijn meestal mensen die als het ware door hun symptomen heen leven en dan ook in de besmettelijke fase doorwerken en zo als een bioterrorist in het bedrijf rondlopen. In het verlengde hiervan moet ook de bedrijfsarts ervoor waken een verspreider van agentia te worden, bijvoorbeeld via het handen schudden of aanhoesten van cliëntèle of het doorgeven via de stethoscoop. Periodiek ArbeidsGezondheidskundigOnderzoek (PAGO) Met betrekking tot het PAGO zijn in relatie tot de biologische agentia de volgende doelstellingen te onderscheiden: 1.Het PAGO als instrument om effecten van bekende biologische agentia op te sporen. Gezien de problematiek bij het opsporen van specifieke biologische agentia in de werksituatie, is een onderzoek naar de effecten bij de werknemer mogelijk effectiever. De effecten van biologische agentia kunnen verdeeld worden in echte infectieuze (meestal acute), en meer lange termijneffecten van immunologische, carcinogene, allergische, toxische en teratogene aard. De infectieuze klachten met verzuim zullen bij de ziekteverzuimanalyse aan het licht kunnen treden, die zonder verzuim mogelijk bij het PAGO. Veel symptomen en klachten behorende bij infectiezieken zijn die van alledag. Op individueel niveau eist dit een nauwkeurig uitgevoerde anamnese, welke eigenlijk alleen mondeling door de arts kan worden afgenomen. Iedereen die wel eens over het vóórkomen van diarree heeft doorgevraagd, weet wat bedoeld wordt. Echter voor epidemiologisch onderzoek op groepsniveau worden vooral eisen gesteld aan de standaardisatie van de gegevens. De spanning tussen een nauwgezette anamnese met goed en diep uitgevraagde items en een mogelijke statistische verwerking stelt hoge eisen aan de praktische instrumenten hiervoor. Bij de lange termijn effecten is de situatie nog gecompliceerder. Vooral aan de carcinogene, vanwege de lange latentie tijd, de teratogene vanwege de onbekendheid en de immunologische effecten vanwege het verdwijnen in de ruis van het dagelijks leven, wordt tot nu toe weinig tot geen aandacht besteed. De bedrijfsarts, die inzage heeft in de systematische gegevens van een bepaalde populatie over de blootstelling (RI&E) aan de ene kant en de gegevens over effecten (ZV en PAGO) aan de andere kant, is de aangewe- 208 TBV 10, nr. 7 (juli 2002)

5 Tabel 6 Zwangeren en beroepsinfectieziekten Zwangere is Er is overdracht naar de Foetale schade is Er kan abortus veroorzaakt ontvankelijker voor: foetus mogelijk met: mogelijk door: worden door: Varicella,? HIV, hepatitis B, hepatitis, cytomegalie, herpes simplex, Hepatitis A, rubella, mazelen, cytomegalie, enterovirussen, enterovirussen, rubella, mazelen, bof, malaria, psittacose, parvo-virus (5e dag), varicella, parvovirus, varicella, bof, listeria, leptospira, tbc, toxoplasmose coxsackie-b, tbc, griep, borrelia, brucellose toxoplasmose, malaria, Q-fever, borrelia Vraag van zwangere vrouw: Mag ik met mijn zwangerschap mee op het personeelsuitje naar een rioolzuiveringsinstallatie? Antwoord: Néé dus, gezien de vele aanwezige biologische agentia, waaronder enterovirussen, hepatitis A en leptospiren. zen professional om dit onderwerp ter hand te nemen. Het gebrek aan aandacht, tot op heden, is niet alleen wetenschappelijk gezien jammer, maar medisch gezien evenzeer, aangezien de effecten zeer ernstig van aard kunnen zijn. Waarschijnlijk zijn ze ook grotendeels te voorkomen. Afgezien van het aantonen van een acute infectie heeft het zoeken naar antistoffen op individueel niveau weinig zin. Maar om een verhoogd risico op te sporen, kan een systematisch onderzoek op groepsniveau gedurende enige tijd veel inzicht opleveren. Werknemers in een bosrijke werkomgeving blijken bijvoorbeeld voor 50% antistoffen tegen Lyme-borreliose te hebben. Daarbij rijzen onmiddellijk vragen als: Hoe zijn de cijfers bij de algemene bevolking? Hoe liggen de cijfers regionaal? Hoe nationaal en internationaal? Gezien de grote groepen die nodig zijn vanwege de lage prevalenties om tot statistisch verantwoorde uitspraken te komen, is het organiseren van één landelijke database van groot belang. Arbodiensten van het hele land verenigt u! Daarnaast is het uitvoeren van case-control-studies een noodzaak om tot meer inzicht te komen. 2.Het PAGO als instrument om effecten van onbekende biologische agentia op te sporen. Dit kan gezien worden als een uitbreiding van de RI&E. Gezien de zeer grote aantallen potentiële kandidaten en het feit dat heel veel effecten van biologische agentia niet direct pathognomonisch zijn, valt hier in principe niet veel van te verwachten. Een moderne identificatie techniek als de PCR zal hier in de toekomst een belangrijke rol kunnen spelen. 3.Een andere doelstelling van het PAGO is het opsporen van groepen personen met een verhoogd risico. Deze staan genoemd in tabel 5 onder E: Gastheerfactoren. Er zijn duidelijk herkenbare risicogroepen zoals werknemers met aandoeningen van de luchtwegen en er bestaan individuen met een verhoogd risico. Sommige bedrijfsartsen (met heel veel tijd) gebruiken het PAGO om te komen tot een zogenaamde PRI&E: een Persoonsgebonden RI&E. Men maakt een totale inschatting van het risico dat het individu loopt door alle per- soonlijke factoren bij elkaar te nemen, van (hygiënisch) gedrag op de werkvloer tot individuele gevoeligheden in aanleg. Belangrijke vragen daarbij zijn: Wat voor geneesmiddelen gebruikt men? Wat zijn andere belastende factoren elders. Heeft men bij zichzelf specifieke gevoeligheden ontdekt. Lijdt men aan andere, niet elders aan de orde gekomen, ziekten of afwijkingen? etc. Dit is overigens ook van belang voor veel andere soorten van belasting door chemische, fysische, fysieke en psychische factoren. Bij individuen met een verhoogd risico moet rekening gehouden worden met een combinatie van factoren en ook met zeldzaam voorkomende afwijkingen in de afweer. De aanpak van de individuele problemen zal vaker om maatwerk vragen. Met risicogroepen kan men reeds bij de RI&E rekening houden. Met individuen vaak pas na de uitslag van het PAGO. 4.Het PAGO als instrument voor een longitudinale gezondheidsbewaking, biedt mogelijkheden om leeftijdsgebonden ontwikkelingen op het spoor te komen. In de loop van het arbeidsleven verandert de draagkracht van het individu. Hoe verandert deze? Wordt men nu vaker ziek vanwege de wat minder sterke algemene afweer of juist minder vaak door de sterkere specifieke afweer? 5.Ten slotte is het PAGO ook een instrument om tot een evaluatie te komen van reeds genomen maatregelen. Bij alle vijf de doelstellingen geldt dat naast een statistische analyse van de PAGO antwoorden op vragenlijsten, men ook meer aandacht aan een persoonlijk afgenomen anamnese door de bedrijfsarts zou moeten geven. Zo verkrijgt men een schat aan gegevens over bijzondere arbeidsomstandigheden, klachten en risicofactoren Vóórkomen van beroepsinfectieziekten in Nederland Uit het geringe aantal meldingen bij het NCvB blijkt dat er weinig aandacht voor beroepsinfectieziekten is of dat ze gewoon weinig voorkomen. Theoretisch gezien lijkt dat laatste niet erg waarschijnlijk. In principe TBV 10, nr. 7 (juli 2002) 209

6 Rechtstreeks vragen naar de relatie tussen gezondheidsklachten en werk levert soms verrassende antwoorden op. Zoals bij een composteerbedrijf, tja kapotte longen hè, horen bij ons werk. Gelukkig mag je zo gauw je er last van krijgt naar een schonere werkomgeving! Sommigen haalden dat niet en gingen de afkeuring in. Men was zo overtuigd van het onvermijdelijke van dit soort gevolgen dat niemand eraan dacht preventieve maatregelen te nemen. wordt door de GGD bij de verplichte melding infectieziekten ook naar het beroep gevraagd, als dat van onmiddellijk belang is voor het voorkomen van epidemieën. In daarvoor in aanmerking komende gevallen wordt een onderzoek naar de werkkring uitgebreid zoals bij tbc. Ook wordt de GGD wel eens ingeschakeld bij epidemieën van infectieziekten op de werkplek. Voorbeelden hiervan zijn: een schurftepidemie in verzorgingshuizen, waarbij én bewoners én verzorgend personeel aan de besmetting leden. Zelfs de werknemers van de wasserij waar het beddengoed werd gewassen zijn meegenomen. bij kindercrèches is het verschijnsel bekend van een in verhoogde mate voorkomen van hepatitis A infecties na de grote vakantie. De terugkeer van kinderen uit landen waar de ziekte nog endemisch voorkomt, ligt daaraan ten grondslag. Een steeds terugkerende vraag daarbij is of de volwassen (werknemers) en de andere kinderen dan geïmmuniseerd of zelfs gevaccineerd moeten worden. Hoe ouder men is hoe ernstiger de infectie kan verlopen en in Nederland is maar een kleine gedeelte van de bevolking op natuurlijke wijze immuun geworden. de legionella-epidemie bij de West-Friese Flora. Hierbij waren naast het publiek ook een groot aantal standwerkers betrokken. Beroepsgroepen met een verhoogd risico Op theoretische gronden lopen grote groepen werknemers extra risico. Hierbij moet men denken aan afvalverwerkers, rioolwerkers, werknemers uit de voedings- en genotmiddelenindustrie, uit de land- en tuinbouw, de veeteelt, de bosbouw, werkers met buitenwater, binnenwerkers met sproeiwater (hoge drukreinigers), schoonmakers, brandweer, plantsoenwerkers, de gezondheidszorg, de buitenlandreizigers en bijvoorbeeld bedrijfstakken waar met dieren gewerkt wordt. Nieuw is de seksindustrie met de seksueel overdraagbare aandoeningen welke sinds kort onder de arbozorg valt. Als men frequent intermenselijk contact ook als risicofactor meeneemt, wordt het aantal nog veel groter. Conclusie Op theoretische gronden moet men aannemen dat beroepsinfectieziekten veel meer voorkomen dan men op grond van de huidige meldingscijfers zou vermoeden. Het ontbreekt op dit moment bij de arbodiensten nog aan aandacht en kennis om deze categorie beroepsziekten systematisch te onderzoeken en aan te pakken. Alleen al het hoge percentage infectieziekten bij het kortdurend verzuim, maakt de overweging van een preventieve aanpak de moeite waard. Een systematische aanpak vanuit de kerntaken van de arbodienst, zoals hier geschetst, zou al veel inzicht kunnen geven. Daarbij is het van groot belang dat er intensief samengewerkt wordt tussen de arbeidshygiënisten als blootstellings- en de artsen als blootgestelden-deskundigen. Pas door combinatie van kennis en ervaring van beiden kan men tot een goede analyse komen. Bij het opstellen van de risico-inventarisatie en evaluatie, is het zinvoller uit te gaan van risicosituaties dan van metingen op de werkplekken. Een ontwikkeling van specifieke beroepsgerichte opsporingsinstrumenten, waaronder men ook het PAGO zou kunnen verstaan, is tevens noodzakelijk. Gegevens in ziekteverzuimregistraties en PAGO-onderzoeken zouden meer gestandaardiseerd en op elkaar afgestemd moeten worden. Dit vraagt om specifieke wetgeving aangezien de huidige concurrentieverhoudingen en de financiële structuur van de arbozorg zo n ontwikkeling in de weg staan. Literatuur 1. Richtlijn 2000/54/EG van het Europees parlement en de Raad van 18 september 2000, betreffende de bescherming van de werknemers tegen de risico s van blootstelling aan biologische agentia op het werk. 2. Nuebling M, Hofmann F. Task profile and risk of occupational hepatitis A infection in sewerage workers. Int Arch Occup Environ Health 2001; 74: Werkgroep NvvK en NvvA. RI&E van biologische agentia. NvvA-nieuwsbrief 1, maart Overige literatuur Arbo-informatieblad AI-9, tweede druk. Den Haag: SDU, ISBN Bessems A, Nauta AP. Infecties. Richtlijnen voor infectiepreventie binnen instellingen voor gezondheidszorg. Klapper NVAB, 2e druk 1997, ISBN Couturier AJ. Occupational and environmental infectious diseases. OEM Press, Beverly Farms, MA, ISBN (Een nu al klassiek handboek dat bij geen enkele bibliotheek van een arbodienst mag ontbreken.) Kremer AM, Heederik DJJ. Beroepsmatige blootstelling aan infectieuze (micro)organismen en de daarmee samenhangende risico s voor de gezondheid. Augustus 1990, S 94. Personalia H.P.J. Stinis is gezondheidskundig adviseur bij de Arbeidsinspectie en specialist beroepsziekten bij het NCvB (Coronellaboratorim AMC, Universiteit van Amsterdam) Correspondentieadres H.P.J. Stinis, bedrijfsarts, Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, Coronellaboratorium/AMC KO 78-1, Postbus 22660, 1100 DD Amsterdam TBV 10, nr. 7 (juli 2002)

Notitie Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (AGO) in de context van werk en biologische agentia

Notitie Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (AGO) in de context van werk en biologische agentia Notitie Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (AGO) in de context van werk en biologische agentia Invulling in de praktijk van artikel 4.91 Arbobesluit Inleiding In artikel 4.91 van het Arbobesluit (Onderzoek

Nadere informatie

Biologische agentia en werk Heijermanslezing 9 december 2005 H.P.J. Stinis, bedrijfsarts NCvB

Biologische agentia en werk Heijermanslezing 9 december 2005 H.P.J. Stinis, bedrijfsarts NCvB Biologische agentia en werk Heijermanslezing 9 december 2005 H.P.J. Stinis, bedrijfsarts NCvB Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Eerzame huisvader EN volksgezondheid in gevaar! 2 Heijermans

Nadere informatie

Wat hebben wij nodig??

Wat hebben wij nodig?? Wat hebben wij nodig?? A. Kennis over infectieziekten in relatie tot het werk in de breedste zin: Kiza mindmap B. Samenwerking met alle betrokkenen in het veld Gezamenlijke onderwerpen 1 A. Kennissysteem

Nadere informatie

arboregelgeving Informatiebron Arbo-aspecten bij het gebruiken van biomassa voor energie-opwekking arbowet

arboregelgeving Informatiebron Arbo-aspecten bij het gebruiken van biomassa voor energie-opwekking arbowet Informatiebron Arbo-aspecten bij het gebruiken van biomassa voor energie-opwekking arbo-regelgeving Arbowet De regelgeving op het gebied van arbeidsomstandigheden is vastgelegd in de Arbeidsomstandighedenwet,

Nadere informatie

Basisinspectiemodule

Basisinspectiemodule Basisinspectiemodule Blootstelling aan biologische agentia Deze BasisInspectieModule (BIM) is opgesteld aan de hand van de stand van de wetenschap en is geschreven voor intern gebruik door de Inspectie

Nadere informatie

Rubella Synoniemen: rodehond, German measles, Röteln

Rubella Synoniemen: rodehond, German measles, Röteln Rubella Synoniemen: rodehond, German measles, Röteln B06 Bijlage I Rubella en zwangerschap, richtlijnen voor de praktijk Beleid naar aanleiding van een (mogelijk) contact (zie toelichting 1) Inventariseer

Nadere informatie

Beroepsinfectieziekten leuk om te melden!

Beroepsinfectieziekten leuk om te melden! PIM 2011 nu ook infectieziekten Beroepsinfectieziekten leuk om te melden! Dr. Jaap Maas, bedrijfsarts Harry Stinis, bedrijfsarts h.p.stinis@amc.uva.nl / Helpdesk: www.kiza.nl Arbowet 2008 artikel 3.1.c.

Nadere informatie

Inhoud. Lijst van auteurs. 1 De relatie tussen werk en gezondheid 1 J.H.A.M. Verbeek

Inhoud. Lijst van auteurs. 1 De relatie tussen werk en gezondheid 1 J.H.A.M. Verbeek Lijst van auteurs Inleiding xi xiii 1 De relatie tussen werk en gezondheid 1 J.H.A.M. Verbeek 1 Gezondheidsrisico s in het werk 1 2 Gezondheidsrisico s en belastende factoren 3 3 Beroepsziekte 4 4 Gevolgen

Nadere informatie

Omgaan met biologische agentia

Omgaan met biologische agentia Omgaan met biologische agentia Hoe omgaan met BA Werknemer Werkgever Instructie Procedure Besmettingswijze Besmettingsincident Informatie (RA) Communicatie Hygiëne-voorzieningen PBM BA Gezondheidstoezicht

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Samenvatting multidisciplinaire richtlijn arbeid en lymeziekte

Samenvatting multidisciplinaire richtlijn arbeid en lymeziekte Samenvatting multidisciplinaire richtlijn arbeid en lymeziekte Doel van de richtlijn De richtlijn richt zich op de preventie en gewenste aanpak van lymeziekte bij werkenden en geldt als aanvulling op de

Nadere informatie

Hoe groot is het probleem? Om welke stoffen gaat het? Wat zegt de wet er over?

Hoe groot is het probleem? Om welke stoffen gaat het? Wat zegt de wet er over? Samenvatting Dossier Biologische agentia Wat zijn biologische agentia? Definitie Het begrip biologische agentia omvat: kleine levende organismen (bijvoorbeeld bacteriën of schimmels) materiaal van biologische

Nadere informatie

Signaleren, diagnosticeren, melden en preventie van beroepsziekten: het zes-stappenplan voor bedrijfsartsen. Toelichting en checklists per stap

Signaleren, diagnosticeren, melden en preventie van beroepsziekten: het zes-stappenplan voor bedrijfsartsen. Toelichting en checklists per stap Signaleren, diagnosticeren, melden en preventie van beroepsziekten: het zes-stappenplan voor bedrijfsartsen September 2014 Toelichting en checklists per stap Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, Coronel

Nadere informatie

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst Handboek Ondernemingsraad en Personeelsvertegenwoordiging Inhoudsopgave 7. Arbodeskundige(n) en arbodienst... 1 7.1 Wat is een arbodeskundige?... 3 7.2 Wie toetst en geeft advies over de RI&E?... 3 7.3

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Maart 2015 Drs.ing. Jolanda Willems MBA, drs. Toin van Haeren, bedrijfsarts, drs. Rik Menting, bedrijfsarts, drs. Edo Houwing, arbeids-

Nadere informatie

Risicobeoordeling biologische agentia. Christian Schumacher Directeur Toxicure en Toxicoloog & Arbeidshygiënist bij Arbo Unie

Risicobeoordeling biologische agentia. Christian Schumacher Directeur Toxicure en Toxicoloog & Arbeidshygiënist bij Arbo Unie Risicobeoordeling biologische agentia Christian Schumacher Directeur Toxicure en Toxicoloog & Arbeidshygiënist bij Arbo Unie Inhoud Arbeitsschutz - het Duits systeem van arbeidshygiëne Het begin van `Arbeiterschutz

Nadere informatie

R isico I nventarisatie & E valuatie

R isico I nventarisatie & E valuatie R isico I nventarisatie & E valuatie Nationaal Hepatitis Centrum Stationsplein 8 3818 LE Amersfoort tel: 033 4220980 fax: 033 4220983 email: info@hepatitis.nl www.hepatitis.nl augustus 2005 1 Risico inventarisatie

Nadere informatie

Wat zijn infectieziekten

Wat zijn infectieziekten Wat zijn infectieziekten Infectieziekten zijn ziekten die veroorzaakt worden door micro-organismen. Dit zijn hele kleine, levende deeltjes zoals virussen en bacteriën. Ze worden meestal van de ene mens

Nadere informatie

2. VÓÓR VOORZORG. Argumenten pro voorzorg algemeen h.p.j. stinis 8 maart 2007 Boerhave cursus infectieziekten

2. VÓÓR VOORZORG. Argumenten pro voorzorg algemeen h.p.j. stinis 8 maart 2007 Boerhave cursus infectieziekten 2. VÓÓR VOORZORG Argumenten pro voorzorg algemeen h.p.j. stinis 8 maart 2007 Boerhave cursus infectieziekten Wat houdt het voorzorgsprincipe in? Het zekere voor het onzekere Positief toch?! Voorzorg =

Nadere informatie

Basisinspectiemodule

Basisinspectiemodule Basisinspectiemodule Werken met biologische agentia in laboratoria Deze BasisInspectieModule (BIM) is opgesteld aan de hand van de stand van de wetenschap en is geschreven voor intern gebruik door de Inspectie

Nadere informatie

GEWOON en BUITENGEWOON ONDERWIJS

GEWOON en BUITENGEWOON ONDERWIJS 1) NORMAAL KLEUTERONDERWIJS a) Fysieke belasting: GEWOON en BUITENGEWOON ONDERWIJS Manueel tillen van lasten (moederschapbescherming - MB) Geen verwijdering, tenzij uit aanvullende risicoanalyse binnen

Nadere informatie

Infectieziekten onder controle

Infectieziekten onder controle Infectieziekten onder controle Veilig en Gezond Werken Welzijn en Maatschappelijke Dienstverlening Ziek? Liever niet! Een woonbegeleider maatschappelijke opvang verbindt de hand van een dakloze die een

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 11

Samenvatting. Samenvatting 11 Samenvatting Een werkgever is verantwoordelijk voor gezonde en veilige arbeidsomstandigheden voor zijn werknemer. Hij dient zijn werknemers onder meer te beschermen tegen de mogelijke gevolgen van blootstelling

Nadere informatie

Vrijwilligers en Arbeidsomstandigheden

Vrijwilligers en Arbeidsomstandigheden Vrijwilligers en Arbeidsomstandigheden Frank Rijshouwer Hogere Veiligheidskundige 20 juni 2006 1 Arbowetgeving Arbeidsomstandighedenwet Arbeidsomstandighedenbesluit Arbeidsomstandighedenregeling Arbo-

Nadere informatie

VRAGENLIJST FUNCTIEGERICHT ONDERZOEK

VRAGENLIJST FUNCTIEGERICHT ONDERZOEK VRAGENLIJST FUNCTIEGERICHT ONDERZOEK Deze vragenlijst dient volledig ingevuld te worden door alle medewerkers die starten met werkzaamheden binnen het Maasstad Ziekenhuis ongeacht of er sprake is van patiëntencontact.

Nadere informatie

Ongeval en Beroepsziekte

Ongeval en Beroepsziekte Ongeval en Beroepsziekte Rechte rug recht en slappe knieën Erik Stigter, bedrijfsarts, forensisch arts Peter Wulp, bedrijfsarts Medisch adviseurs Inspectie SZW Preventie van gezondheidsschade door arbeid

Nadere informatie

Oncologieverpleegkundige: vaccinatie vanzelfsprekend?

Oncologieverpleegkundige: vaccinatie vanzelfsprekend? Oncologieverpleegkundige: vaccinatie vanzelfsprekend? Isala Auteur Yvonne Baars Datum 25-09-2014 Stelling: Omdat ik (oncologie)verpleegkundige ben vind ik het vanzelfsprekend dat ik gevaccineerd ben volgens

Nadere informatie

Helger Siegert. Agenda

Helger Siegert. Agenda Stand van Zaken Arbeidsomstandigheden www.molens.nl en www.molen.pagina.nl Helger Siegert 1 Agenda Introductie Uitgangspunten Veranderingen in de wet Discussie 2 1 Arbeidsomstandigheden Wat is aandacht

Nadere informatie

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet?

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Samenvatting Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Griep (influenza) wordt veroorzaakt door het influenzavirus. Omdat het virus steeds verandert, bouwen mensen geen weerstand op die hen een leven lang

Nadere informatie

BIJLAGE E. Geaccordeerd en aangevuld verslag van de Invitational Conference. Invitational conference 22 september 2009 Infectieziekten en arbeid

BIJLAGE E. Geaccordeerd en aangevuld verslag van de Invitational Conference. Invitational conference 22 september 2009 Infectieziekten en arbeid 1 BIJLAGE E. Geaccordeerd en aangevuld verslag van de Invitational Conference. Invitational conference 22 september 2009 Infectieziekten en arbeid Opsteller H.P.J. Stinis Per Workshop worden eerst de door

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Het organiseren van werk zonder gevaren kan het volgende inhouden: -- aanpassingen in werkzaamheden/werkmethoden

Het organiseren van werk zonder gevaren kan het volgende inhouden: -- aanpassingen in werkzaamheden/werkmethoden Bijlage 4 - Zwangerschapsprotocol Zwangerschapsprotocol voor de openbare apotheek In elke organisatie werken vrouwen in de vruchtbare leeftijd die op enig moment een kinderwens krijgen. In de apotheekbranche

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Denk na over risico s op uw werk! versie 2011

Denk na over risico s op uw werk! versie 2011 Kinderen krijgen? Denk na over risico s op uw werk! versie 2011 Denkt u erover om kinderen te krijgen? Denk dan ook na over de risico s op uw werk. Dat geldt voor mannen en vrouwen. Soms kunt u door uw

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2001 2002 27 925 Terroristische aanslagen in de Verenigde Staten Nr. 14 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

NVAB Richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk. Advisering en begeleiding door de bedrijfsarts. datum plaats. naam persoon.

NVAB Richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk. Advisering en begeleiding door de bedrijfsarts. datum plaats. naam persoon. NVAB Richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk datum plaats Advisering en begeleiding door de bedrijfsarts persoon 1 datum Programma 1. Waarom een richtlijn? 2. Inhoud van de richtlijn: Arbobeleid

Nadere informatie

Protocol zwangerschap in de huisartsenpraktijk Ten behoeve van huisartsopleiders. Algemeen

Protocol zwangerschap in de huisartsenpraktijk Ten behoeve van huisartsopleiders. Algemeen Protocol zwangerschap in de huisartsenpraktijk Ten behoeve van huisartsopleiders Bronnen: RI&E-applicatie van de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) CAO voor de huisarts in opleiding / Personeelsinformatie

Nadere informatie

Infectieziekten en werk: een blik op de toekomst. Jaap Maas Heijermanslezing 13 juni 2014

Infectieziekten en werk: een blik op de toekomst. Jaap Maas Heijermanslezing 13 juni 2014 Infectieziekten en werk: een blik op de toekomst Jaap Maas Heijermanslezing 13 juni 2014 Opbouw praatje Wat hebben we al bereikt; BAH principe; KIZA, nieuwe stijl; Gezondheidsraad advies: criteria voor

Nadere informatie

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A Naast deze infokaart over hepatitis zijn er ook infokaarten beschikbaar over: infectieziekten algemeen, tuberculose, seksueel overdraagbare aandoeningen, jeugd en onveilig vrijen en jeugd en vaccinatie.

Nadere informatie

GRIEPVACCINATIE VOOR ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden?

GRIEPVACCINATIE VOOR ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden? GRIEPVACCINATIE VOOR ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden? WAT IS SEIZOENSGRIEP? WAT IS SEIZOENSGRIEP? > Een acute luchtweginfectie: Plots begin met koorts en rillingen Hoofdpijn Spierpijn Keelpijn

Nadere informatie

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen HR&O november 2014 Opgesteld door: Asja Gruijters, adviseur HR&O 1 1. Inleiding Om te komen tot een integraal PSA-beleid is het belangrijk richtlijnen op

Nadere informatie

Biologische bestrijdingsmiddelen: gezondheidsbewaking bij de producent. En de consument? 17 april 2013. Dr Jos M Rooijackers,

Biologische bestrijdingsmiddelen: gezondheidsbewaking bij de producent. En de consument? 17 april 2013. Dr Jos M Rooijackers, NVvA 2013 Biologische bestrijdingsmiddelen: gezondheidsbewaking bij de producent. En de consument? 17 april 2013 Dr Jos M Rooijackers, Dr ir Remko Houba, Vanessa Zaat Drs Erik Stigter Bernadette Aalders,

Nadere informatie

Prikaccidenten: epidemiologie, opvang en mogelijkheden voor reductie

Prikaccidenten: epidemiologie, opvang en mogelijkheden voor reductie Prikaccidenten: epidemiologie, opvang en mogelijkheden voor reductie Paul van Wijk, september 2014 VU medisch centrum, Amsterdam Jeroen Bosch Ziekenhuis, s-hertogenbosch Inhoud Prikaccidenten risico s

Nadere informatie

Vastgestelde onderzoeksvragen RIVM-onderzoek Gezondheidsonderzoek gebruik gevaarlijke stoffen bij Defensie; POMS, chroom-6 en CARC

Vastgestelde onderzoeksvragen RIVM-onderzoek Gezondheidsonderzoek gebruik gevaarlijke stoffen bij Defensie; POMS, chroom-6 en CARC Vastgestelde onderzoeksvragen RIVM-onderzoek Gezondheidsonderzoek gebruik gevaarlijke stoffen bij Defensie; POMS, chroom-6 en CARC Introductie A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Postbus 1 3720

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Risico beheersing. Joeke Nijboer. Exotische diervoeding Plaagdierbestrijding Veiligheid www.nijboerconsultancy.nl

Risico beheersing. Joeke Nijboer. Exotische diervoeding Plaagdierbestrijding Veiligheid www.nijboerconsultancy.nl Risico beheersing Joeke Nijboer Exotische diervoeding Plaagdierbestrijding Veiligheid www.nijboerconsultancy.nl Wat is risico beheersing? Wikipedia: Risico beheersing is een continu proces dat ten aanzien

Nadere informatie

MRSA. Maatregelen bij (mogelijke) dragers van Meticilline-resistente Staphylococcus aureus. Afdeling Infectiepreventie

MRSA. Maatregelen bij (mogelijke) dragers van Meticilline-resistente Staphylococcus aureus. Afdeling Infectiepreventie MRSA Maatregelen bij (mogelijke) dragers van Meticilline-resistente Staphylococcus aureus Afdeling Infectiepreventie Inleiding U bezoekt de polikliniek van het Amphia Ziekenhuis of u bent in ons ziekenhuis

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek. vragenlijstonderzoek

Preventief Medisch Onderzoek. vragenlijstonderzoek Preventief Medisch Onderzoek vragenlijstonderzoek 1. Inleiding De vragenlijst Preventief Medisch Onderzoek (PMO) is ontwikkeld voor een snelle en betrouwbare analyse naar gezondheidsaspecten in relatie

Nadere informatie

WAT ZIJN DE VERSCHIJNSELEN VAN HEPATITIS B?

WAT ZIJN DE VERSCHIJNSELEN VAN HEPATITIS B? WAT IS HEPATITIS Hepatitis is een ontsteking van de lever. Er zijn verschillende soorten leverontsteking. Ooit wereldwijd waargenomen zijn hepatitis A t/m H, waarvan hepatitis A, B en C de meest bekenden

Nadere informatie

Beroepsziekten anno 2015: uitdaging voor de arbeidshygiëne!

Beroepsziekten anno 2015: uitdaging voor de arbeidshygiëne! NVvA symposium 2015 Beroepsziekten anno 2015: uitdaging voor de arbeidshygiëne! Remko Houba (NKAL, PreventPartner, DPSO Arbozorg) 18 maart 2015 De uitdaging anno 1907 Eastman, C. Work-accidents and the

Nadere informatie

arbocare arboadviescentrum

arbocare arboadviescentrum arbocare arboadviescentrum Het Arboadviescentrum Hoe gezonder uw werknemers, hoe gezonder uw bedrijf. En dus uw winst. Helaas hebben we die gezondheid niet altijd in de hand. Eén hevige weersomslag en

Nadere informatie

Voorlichting, onderricht & Toezicht

Voorlichting, onderricht & Toezicht Interne instructie Arbeidsinspectie Voorlichting, onderricht & Toezicht INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 2. AANPAK 2.1 Wettelijke grondslag 2.2 Inspectie 2.3 Handhaving 3. SCHEMA STAPPEN BIJ HANDHAVING Vastgesteld

Nadere informatie

Veilig en gezond werken in de diervoederindustrie

Veilig en gezond werken in de diervoederindustrie Veilig en gezond werken in de diervoederindustrie Veilig en gezond werken in de diervoederindustrie Werk in de diervoedersector is niet altijd vrij van gevaren en risico s. Voor de veiligheid en gezondheid

Nadere informatie

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts Versie 2016 1. WAT IS NLRP12 GERELATEERDE TERUGKERENDE KOORTS 1.1 Wat is het? NLRP12 gerelateerde terugkerende koorts

Nadere informatie

Arbeidshygiëne een belangrijke discipline bij beroepsziekte. Huub Agterberg 035 6880306

Arbeidshygiëne een belangrijke discipline bij beroepsziekte. Huub Agterberg 035 6880306 Arbeidshygiëne een belangrijke discipline bij beroepsziekte Huub Agterberg 035 6880306 Inhoud Huid-longwerkgroep NCVB Doel werkgroep Werkwijze Voorbeeld: bierfabriek Voorbeeld; werkkleding Meest gesignaleerde

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 25 883 Arbeidsomstandigheden Nr. 236 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELE- GENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

REGISTRATIE-RICHTLIJNEN BEROEPSZIEKTEN. Nederlandse bewerking van de Information Notices on Diagnosis of Occupational Diseases

REGISTRATIE-RICHTLIJNEN BEROEPSZIEKTEN. Nederlandse bewerking van de Information Notices on Diagnosis of Occupational Diseases REGISTRATIE-RICHTLIJNEN BEROEPSZIEKTEN Nederlandse bewerking van de Information Notices on Diagnosis of Occupational Diseases 2 3 INHOUDSOPGAVE Voorwoord A. Door chemische agentia veroorzaakte ziekten

Nadere informatie

Hepatitis B vaccinatie

Hepatitis B vaccinatie Hepatitis B vaccinatie De lever speelt een centrale rol bij de stofwisseling van eiwitten, vetten en suikers en de zuivering van het bloed. Soms raakt de lever ontstoken. In zo n geval is er sprake van

Nadere informatie

Antwoorden op vragen over bericht ziekte oud-medewerkers vanwege blootstelling aan giftige stoffen

Antwoorden op vragen over bericht ziekte oud-medewerkers vanwege blootstelling aan giftige stoffen Ministerie van Defensie > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701

Nadere informatie

Gerard Frijstein, MANAGER ARBODIENST BIJ ACADEMISCH MEDISCH CENTRUM, UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM EN HOGESCHOOL VAN AMSTERDAM

Gerard Frijstein, MANAGER ARBODIENST BIJ ACADEMISCH MEDISCH CENTRUM, UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM EN HOGESCHOOL VAN AMSTERDAM Gerard Frijstein, MANAGER ARBODIENST BIJ ACADEMISCH MEDISCH CENTRUM, UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM EN HOGESCHOOL VAN AMSTERDAM 41 We zijn goed in het oplossen van problemen, maar liever nog helpen we om ze

Nadere informatie

Infectieziekten en werk een bij U gekende relatie? Harry ( H.P.J.) Stinis, bedrijfsarts NCvB Invitational Conference 22 september 2009

Infectieziekten en werk een bij U gekende relatie? Harry ( H.P.J.) Stinis, bedrijfsarts NCvB Invitational Conference 22 september 2009 Lyme Pandemie MRSA Legionella TBC Griep Hepatitis B Infectieziekten en werk een bij U gekende relatie? Noro Hepatitis A Schimmels Verkoud- heid Vaccinaties Harry ( H.P.J.) Stinis, bedrijfsarts NCvB Invitational

Nadere informatie

Hepatitis B vaccinatie voor medewerkers in niet zorgberoepen

Hepatitis B vaccinatie voor medewerkers in niet zorgberoepen Hepatitis B vaccinatie voor medewerkers in niet zorgberoepen Inleiding Hoe belangrijk is een gezonde lever? De lever speelt een centrale rol bij de energiehuishouding, de stofwisseling en de zuivering

Nadere informatie

Circulaire 2015 01. Biologische agentia op de werkplek en vaccinaties

Circulaire 2015 01. Biologische agentia op de werkplek en vaccinaties Vaccinaties bij uitzendkrachten PRINCIPE Afdeling X Inentingen Werkgevers nemen verplicht welbepaalde maatregelen om hun werknemers en uitzendkrachten te beschermen tegen gezondheidsrisico s verbonden

Nadere informatie

Business Continuity en Crisis Management

Business Continuity en Crisis Management Gezond weer thuis! www.klmhealthservices.nl Business Continuity en Crisis Management MANAGING PUBLIC HEALTH CRISES IN DE LUCHTVAART PUBLIC HEALTH CRISES Infectieziekten met ernstig beloop Besmettelijk

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Respiratoir syncytieel virus Het respiratoir syncytieel virus (RSV) is een veroorzaker van luchtweginfectiesvan de mens. Het komt bij de mens met name in het winterseizoen voor.

Nadere informatie

Herziening NVAB richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk

Herziening NVAB richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk Herziening NVAB richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk Ageeth Schonewille-Rosman, verloskundige, senior onderzoeker Monique van Beukering Bedrijfsarts, onderzoeker Disclosure belangen spreker

Nadere informatie

Arbozorg, intern organiseren of uitbesteden? Vangnet of maatwerk?

Arbozorg, intern organiseren of uitbesteden? Vangnet of maatwerk? Arbozorg, intern organiseren of uitbesteden? Vangnet of maatwerk? December 2010 Arbozorg, intern organiseren of uitbesteden? Vangnet, of maatwerk? Tot voor kort was elke werkgever verplicht aangesloten

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Ik laat me vaccineren tegen seizoensgriep! U toch ook?

Ik laat me vaccineren tegen seizoensgriep! U toch ook? vzw AZ Alma campus sijsele Gentse Steenweg 132 B-8340 Sijsele-Damme tel. 050 72 81 11 campus eeklo (Maatschappelijke Zetel) Moeie 18 B-9900 Eeklo tel. 09 376 04 11 www.azalma.be PERSBERICHT AZ Alma promoot

Nadere informatie

GRIEPVACCINATIE 2012. Waardoor komt het? Wat zijn de verschijnselen? Adviezen

GRIEPVACCINATIE 2012. Waardoor komt het? Wat zijn de verschijnselen? Adviezen GRIEPVACCINATIE 2012 De griepprik zal dit jaar op woensdag 14 november worden gegeven, tussen 15 en 18 uur. Mensen die ervoor in aanmerking komen krijgen ongeveer 2 weken van tevoren een uitnodiging toegestuurd.

Nadere informatie

Het kader van het Welzijn op het Werk Toelichting bij de wet van 4 augustus 1996

Het kader van het Welzijn op het Werk Toelichting bij de wet van 4 augustus 1996 Het kader van het Welzijn op het Werk Toelichting bij de wet van 4 augustus 1996 Welzijnsdag 12 november 2012 1 Inhoudsopgave Korte schets wetgeving De risicoanalyse Preventiemaatregelen Rolverdeling in

Nadere informatie

Verkoudheid; virale infectie; respiratoir syncytieel virus; vaccins; antivirale middelen

Verkoudheid; virale infectie; respiratoir syncytieel virus; vaccins; antivirale middelen Niet-technische samenvatting 2015107 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Dierstudies in het kader van ontwikkeling van medicijnen voor het behandelen en voorkomen van virale infecties aan de

Nadere informatie

Nederlands Centrum voor Beroepsziekten. Informatiemap Leptospirosen. Map voor professionals. A.P. Nauta, bedrijfsarts juli 1997 ACHTERGROND DIAGNOSE

Nederlands Centrum voor Beroepsziekten. Informatiemap Leptospirosen. Map voor professionals. A.P. Nauta, bedrijfsarts juli 1997 ACHTERGROND DIAGNOSE Nederlands Centrum voor Beroepsziekten Informatiemap Leptospirosen Map voor professionals A.P. Nauta, bedrijfsarts juli 1997 ACHTERGROND DIAGNOSE PREVENTIE Referenties en nuttige adressen ACHTERGROND Inleiding

Nadere informatie

Voorwoord: status model RI&E SW

Voorwoord: status model RI&E SW Voorwoord: status model RI&E SW De Model RI&E voor de SW-branche kan gebruikt worden als basis voor een RI&E in uw SW-organisatie. De model RI&E is nadrukkelijk geen goedgekeurde branche RI&E en de inhoud

Nadere informatie

groot belang in de Wet werk en zekerheid (WWZ)

groot belang in de Wet werk en zekerheid (WWZ) Zorg voor arbeidsomstandigheden van groot belang in de Wet werk en zekerheid (WWZ) Datum: 1 juli 2015 Auteur: Drs. Roelof Heidema, bedrijfsarts en directeur kwaliteit 1 juli 2015 Nieuw ontslagrecht per

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO)

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Colofon Auteur Erwin Napjus Human-Invest B.V. Loosdrecht/ november 2009 1. Preventief Medisch Onderzoek Inleiding Zolang er fysieke arbeid bestaat, bestaan

Nadere informatie

Hepatitis B vaccinatie

Hepatitis B vaccinatie Hepatitis B vaccinatie De lever speelt een centrale rol bij de stofwisseling van eiwitten, vetten en suikers en de zuivering van het bloed. Soms raakt de lever ontstoken. In zo n geval is er sprake van

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF Arbocatalogus Nikhef Nummer RSI0004V1SVM Versie 1 Bestandsnaam: Arbo-management Occupational Health & Safety RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF blz. 2 t/m 6 Inleiding blz. 2 Beschrijving problematiek

Nadere informatie

Protocol zwangerschap in de huisartsenpraktijk Ten behoeve van huisartsopleiders. Algemeen

Protocol zwangerschap in de huisartsenpraktijk Ten behoeve van huisartsopleiders. Algemeen Protocol zwangerschap in de huisartsenpraktijk Ten behoeve van huisartsopleiders Bronnen: RI&E-applicatie van de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) CAO voor de huisarts in opleiding / Personeelsinformatie

Nadere informatie

Moerdijk, belicht vanuit de bedrijfsgezondheidszorg

Moerdijk, belicht vanuit de bedrijfsgezondheidszorg Moerdijk, belicht vanuit de bedrijfsgezondheidszorg Expertise Centrum Toxische Stoffen (ECTS), Arbo Unie Drs.ing. Jolanda Willems, MBA 29 maart 2012 Voorstellen: Manager Arbo Unie Riskinzet (advies) Expertise

Nadere informatie

Jaarcijfers 2012. Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland. GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid

Jaarcijfers 2012. Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland. GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid Juni 2013 Samenstelling: Hannelore Götz, arts Maatschappij en Gezondheid

Nadere informatie

Kansen pakken met RI&E; hoe veilig is uw bedrijf? www.safetyanalyse.nl

Kansen pakken met RI&E; hoe veilig is uw bedrijf? www.safetyanalyse.nl Kansen pakken met RI&E; hoe veilig is uw bedrijf? Mijn naam is Ron Haandrikman Veiligheidskundige en mede eigenaar van Safety Analyse Ik richt mij met name op: Risico Inventarisatie & Evaluatie Machineveiligheid

Nadere informatie

Adalimumab (Humira )

Adalimumab (Humira ) Adalimumab (Humira ) Maatschap reumatologie Kennemerland ADALIMUMAB (HUMIRA ) U heeft in overleg met uw arts besloten Adalimumab te gaan gebruiken. Deze folder geeft u informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

Biologische agen-a. Presenta(e in het kader van de Handreiking Biologische Agen(a SW Mei 2015

Biologische agen-a. Presenta(e in het kader van de Handreiking Biologische Agen(a SW Mei 2015 Biologische agen-a Presenta(e in het kader van de Handreiking Biologische Agen(a SW Mei 2015 kadering Toelich(ng op de (ARBO)handreiking Beoordeling en beheersing werksitua(es (stappenplan) Voorbeelden

Nadere informatie

Nationaal Hepatitis Centrum Kenniscentrum voor Hepatitis. Hepatitis A

Nationaal Hepatitis Centrum Kenniscentrum voor Hepatitis. Hepatitis A Nationaal Hepatitis Centrum Kenniscentrum voor Hepatitis Hepatitis A Hepatitis Hepatitis is een ontsteking van de lever. Als de ontsteking ontstaat door een virus, spreekt men van virale hepatitis. Virale

Nadere informatie

Arbowet, beleid & arbeidsomstandigheden

Arbowet, beleid & arbeidsomstandigheden Syllabus Arbowet, beleid & arbeidsomstandigheden Verzuimpreventie, veilig werken en een integrale aanpak U lapt de regels van de Arbowet natuurlijk niet aan uw laars. Maar kent u al uw arboverantwoordelijkheden?

Nadere informatie

GP 8. Beslisschema veilige werkwijze

GP 8. Beslisschema veilige werkwijze GP 8 Beslisschema Veilige werkwijzen met gevaarlijke stoffenvoor universitaire organisaties Als geen wettelijke grenswaarden van stoffen zijn vastgesteld kan met behulp van het beslisschema grenswaarden

Nadere informatie

Blootstellingsrisico's in de gft-verwerking. Hester Dekker, ECTS Arbo Unie; NVvA symposium 29 maart 2012

Blootstellingsrisico's in de gft-verwerking. Hester Dekker, ECTS Arbo Unie; NVvA symposium 29 maart 2012 Blootstellingsrisico's in de gft-verwerking Hester Dekker, ECTS Arbo Unie; NVvA symposium 29 maart 2012 Project Opdrachtgever: Afdeling Bioconversie Vereniging Afvalbedrijven Uitvoering: Expertise Centrum

Nadere informatie

Virussen zonder grenzen

Virussen zonder grenzen Virussen zonder grenzen Prof. Eric Snijder Afdeling Medische Microbiologie Leids Universitair Medisch Centrum 1 Inferno, een kolfje naar mijn hand 2 1 2012... MERS Nature, October 4, 2012 3 Ebola 4 2 Ebola...

Nadere informatie

MRSA-positief, wat nu?

MRSA-positief, wat nu? Infectiepreventie MRSA-positief, wat nu? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is MRSA?... 3 Wie loopt het meeste risico MRSA op te lopen?... 3 MRSA-dragerschap... 4 Verspreiding van MRSA voorkomen...

Nadere informatie

DEPRESSIE EN LEEFTIJD

DEPRESSIE EN LEEFTIJD DEPRESSIE EN LEEFTIJD BROCHURE Kathleen Van Hyfte Universiteit Gent Kathleen.vanhyfte@ugent.be 1 Project CAPA BROCHURE DEPRESSIE & LEEFTIJD Brochure : Depressie (1) Depressie en leeftijd (2) Depressie,

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

Griepepidemie. Modelleren B. Javiér Sijen. Janine Sinke

Griepepidemie. Modelleren B. Javiér Sijen. Janine Sinke Javiér Sijen Janine Sinke Griepepidemie Modelleren B Om de uitbraak van een epidemie te voorspellen, wordt de verspreiding van een griepvirus gemodelleerd. Hierbij wordt zowel een detailbenadering als

Nadere informatie