Kring Nieuws. nieuwe plek. uitgave van kring vrienden van s Hertogenbosch. Jaargang 35 nummer 3 mei 2009

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kring Nieuws. nieuwe plek. uitgave van kring vrienden van s Hertogenbosch. Jaargang 35 nummer 3 mei 2009"

Transcriptie

1 Kring Nieuws uitgave van kring vrienden van s Hertogenbosch Jaargang 35 nummer 3 mei 2009 Vooraf 2 Korte berichten 2 100ste sterfdag Lambert Hezenmans jaar bisdom s-hertogenbosch (2) 4 Het reserveringsbureau 6 Nort Lammers 7 Drie maal scheepsrecht? 8 Korte berichten 9 De Moerputten, een natte natuurparel 10 Inburgeraars worden Boschloog 12 Plaquette 13 De historische binnenstad (3) 14 Bouwstijlen: Functionalisme ( ) 15 Reinier van Arkelwandeling 16 De heemkunderol van de Kring in Tuinendag Korte berichten 21 Werkgroep Bouwplannen 22 Beeld van Catharina 24 nieuwe plek

2 VVooraf KLEF: Oost Duitsland Nik de Vries In dit KringNieuws treft u het Jaarverslag van de Kring aan. Ons idee van vorig jaar om daar een losse bijlage van te maken viel in de smaak. Complimenten voor onze vormgevers, die ook nu weer een hele kluif hadden aan alle artikelen die er in dit nummer moesten. Dat jaarverslag hoort natuurlijk bij de jaarvergadering van de Kring. Inmiddels weet u al waar en wanneer, maar ik herhaal het hier even: dinsdag 2 juni vanaf uur in de Hervormde Kerk aan het Kerkplein; de kerk is open vanaf uur. Natuurlijk is er weer veel te doen in s-hertogenbosch. De herbestrating van de Markt is gereed en uiteraard is niet iedereen gelukkig met het resultaat. Mensen houden soms niet van verandering. Loop er eens heen op zondagmorgen. Dan is er nog niets te doen en kunt u het plein als geheel in ogenschouw nemen. Ik vind het mooi geworden. Alleen jammer dat het puthuis weg is en die paar zielige boompjes in een hoekje De herinrichting van de Parade komt nu in zicht. We hebben kunnen kiezen uit twee voorstellen en als u dit leest, zal de winnaar bekend zijn. Ook hier kennen we voor- en tegenstanders. Maar ook hier zal een keuze gemaakt moeten worden. De Parade is veel te mooi om te laten verslonzen. In dit nummer krijgt een aantal series een vervolg: de historische binnenstad van s-hertogenbosch wordt verder verkend, over het jubilerende bisdom gaat een artikel in op de recente historie, de Moerputten staan centraal in de reeks over water en de heiligenbeelden krijgen een vervolg. De lange serie over bouwstijlen is bijna klaar. Dat geldt niet voor ons overzicht van de werkgroepen van de Kring: daar gaan we nog even mee door. Korte berichten De redactie 20 Jahre Mauerfall is voor de werkgroep LEF mede aanleiding geweest om exclusief voor leden van de Kring Vrienden van s-hertogenbosch een 10-daagse culturele rondreis door het voormalig Oost-Duitsland te organiseren. Deze bijzondere reis wordt begeleid door een lid van de werkgroep LEF, Gabriele van der Meijs. Gabriele heeft als reisleidster een brede ervaring bij rondreizen door het oosten van Duitsland. De deelnemers vertrekken op 24 september 2009 vanuit s Hertogenbosch naar de eerste overnachtingplaats in de buurt van Eisenach. Tijdens deze rondreis worden onder meer Erfurt, Weimar, Leipzig, Dresden en Berlijn aangedaan. Deze bijzondere reis kost slechts 659,-- op basis van een 2-persoonskamer. Voor de rondreis zijn al voldoende aanmeldingen binnen waardoor zekerheid bestaat over het doorgaan ervan. Voor belangstellenden zijn echter nog steeds voldoende plaatsen beschikbaar. Alle inlichtingen, het Van dag tot dag programma en het aanmeldingsformulier zijn verkrijgbaar bij de Kringbalies. Telefonisch informatie kan rechtstreeks bij Gabriele van der Meijs en Sonja van Rosmalen of naar t.a.v. werkgroep LEF. Enfin, leest en kijkt u maar zelf. Er zit voor ieder wat in dit nummer. Wilt u zelf een bijdrage leveren: doe dat via het mailadres van de redactie. Illustraties graag aanleveren in het Kringhuis in het Lombardje. U kunt dat doen tot 26 juni. Lintjesregen 2009 Gerard ter Steege Foto voorpagina: Ellie de Vries Het standbeeld van Jeroen Bosch opnieuw geplaatst op de Markt. Vanwege speciale verdiensten op het maatschappelijke of sociale vlak hebben op 29 april de onderstaande vrijwillgers van de Kring een Koninklijke onderscheiding ontvangen: Wil Mulders, schipper en vaarinstructeur bij de Binnendieze; Cees Mosch, schipper van het eerste uur en instructeur bomen bij de Binnendieze; Inge Harkema, voorzitter werkgroep Binnendieze. 2

3 H100ste sterfdag Lambert Hezenmans Lambertus Christianus Hezenmans werd op 15 oktober 1841 in s-hertogenbosch geboren als tweede zoon van Adrianus Hezenmans en Isabella Bovee. In 1870 trouwde Lambert met Johanna Clasina Jeuken. Het huwelijk bleef kinderloos. Jan Hezenmans was een acht jaar oudere broer, die later bekend werd als letterkundige en historicus. Lambert werd geboren in de Lange Putstraat waar al snel bleek dat hij over een artistieke aanleg beschikte. In 1854 werd hij als 12-jarige al ingeschreven aan de Koninklijke School voor Nuttige en Beeldende Kunsten te s-hertogenbosch. Hij kreeg tot 1858 les in handtekenen, bouwkundig tekenen, schilderen en boetseren. tekst: Bert van Coenen, foto: Nik de Vries Hij raakte door heel Nederland bekend en werd gevraagd om ook andere restauraties te leiden zoals de gevel van het stadhuis van Gouda, de toren van het stadhuis van Middelburg, kasteel Maurick te Vught en de Sint-Antoniuskapel te s-hertogenbosch. Tot zijn vriendenkring behoorde de beroemde architect Pierre Cuypers met wie hij als rijksadviseur regelmatig inspecties uitvoerde bij grote restauraties zoals de Sint- Servaas en Onze Lieve Vrouwekerk in Maastricht. Hij ontwierp bovendien ook nog een aantal neogotische kerken. het graf van Hezenmans op begraafplaats Orthen Atelier Veneman In 1857 is Lambert in de leer gegaan bij de beeldhouwer en architect Louis Veneman. In zijn werkplaats waar meer dan 45 werknemers werkten was volop werk. Door de opleving van het katholieke geloof was in de kerken volop behoefte aan het herstellen of vernieuwen van de inventarissen. In het atelier van Veneman werden tientallen neogotische biechtstoelen, preekstoelen, koorbanken, altaren en honderden heiligenbeelden vervaardigd. In december 1858 werd Veneman officieel aangesteld als hoofd restaurateur van de buitenzijde van de Sint-Jan. In deze hoedanigheid betrok hij zijn leerling Lambert Hezenmans graag bij de restauratie en nam hem regelmatig mee naar de bouwloods van de Sint-Jan. Lambert kon zich hier als gezel verder bekwamen in het hakken van hogels, pinakels en ander ornamentwerk. Een hogel is een gebeeldhouwd ornament ter versiering van pinakels. Een pinakel is een torenvormige versiering boven op een steunbeer of luchtboog. Een pinakel komt veel voor bij gotische kerkgebouwen. Hezenmans kreeg hierbij ook de kans om zelf te ontwerpen en bouwtekeningen te maken. Hoofd restauratie Sint-Jan In 1863 moest Louis Veneman als gevolg van een beroerte zijn werkzaamheden staken en kreeg Lambert Hezenmans de verantwoordelijkheid voor de restauratiewerkzaamheden aan de Sint-Jan. Dagelijks was hij te vinden op de bouwsteigers en op de daken om metingen te verrichten en profielen te schetsen. Hij ging zich ook steeds meer bezig houden met het interieur van de kerk terwijl hij eigenlijk alleen was aangesteld om zich te bekommeren om de restauratie van de buitenkant van de kerk. Lambert maakte de ontwerpen voor de gebrandschilderde ramen, de neogotische inrichting van het Hoogkoor en de Sacramentskapel en ontwierp onder andere de altaren voor de straalkapellen en de heiligenbeelden voor de kooromgang en het schip. Aanzien Tijdens zijn leven genoot hij veel aanzien zowel in binnen- als buitenland. In 1873 kreeg hij onder andere het lidmaatschap van La Société Française d archeologie aangeboden. Meer dan vijftig jaar werkte Lambert Hezenmans aan zijn Sint-Jan. In 1908 vierde hij zijn gouden jubileum. Bij gelegenheid hiervan werd hij niet alleen onderscheiden met het officierskruis in de orde van Oranje Nassau, maar ook met de ridderorde van Gregorius de Grote en het erekruis Pro Ecclesia et Pontifice. Erg lang heeft Hezenmans hier niet van kunnen genieten want na een kort ziekbed stierf Lambert op 28 april Enkele maanden daaraan voorafgaand was zijn broer Jan al overleden, een broer die zijn hele leven bij hem had ingewoond. Beide broers liggen begraven op de begraafplaats in Orthen. Na zijn dood kwam er ook kritiek los op de manier waarop hij met de restauratie was omgegaan. Tegenwoordig worden zijn restauratiewerkzaamheden veel genuanceerder benaderd. Hierdoor krijgt Hezenmans meer de waardering, die hij zeker verdient bij de langdurige restauratiegeschiedenis van de Sint-Jan. Bronnen: H. Hezenmans, De gebroeders Hezenmans Patrick Timmermans, Lambert Hezenmans 3

4 V450 jaar bisdom s-hertogenbosch (2) In het eerste artikel over 450 jaar bisdom s-hertogenbosch is de periode tot 1853 belicht. In deze bijdrage gaan we samen met dr. J. Peijnenburg door de geschiedenis van het bisdom en zijn bisschoppen vanaf In dat jaar werd de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland hersteld. Op 4 oktober 1629 verliet bisschop Ophovius de stad en brak een periode van ruim 200 jaar aan waarin het bisdom werd bestuurd door apostolisch vicarissen. Henricus den Dubbelden ( ) was de laatste apostolisch vicaris. Hij werd in 1842 tot bisschop gewijd en bestuurde zijn gebied vanuit de Ruwenberg in Sint-Michielsgestel. Door zijn overlijden in 1851 heeft hij het herstel van het bisschoppelijke hiërarchie in 1853 niet meer mee kunnen maken. Joannes Zwijsen Voor de kerkgeschiedenis van Nederland en voor de katholieke bevolking is 1853 een belangrijk jaar. Nederland werd weer een volwaardige kerkprovincie met een aartsbisschop en bisschoppen. De nieuwe grondwet van 1848 van Thorbecke heeft dit herstel mogelijk gemaakt. Deze grondwet bepaalde namelijk vrijheid van vereniging, vergadering en van godsdienst. Met de bulle Ex qua die arcano van paus Pius IX werd het herstel werkelijkheid. Mgr. Joannes Zwijsen ( ) werd benoemd tot aartsbisschop van Utrecht en tevens apostolisch administrator van het bisdom s-hertogenbosch. Geert Donkers en Gerard ter Steege omstandigheden, hoge kindersterfte en een laag onderwijspeil. Gedreven door een gevoel van christelijke naastenliefde stichtte Zwijsen enkele religieuze congregaties: de zusters en fraters van O.L.Vrouw van Barmhartigheid. Deze congregaties hebben een belangrijke rol gespeeld bij de opbouw van de katholieke kerk in het bisdom. In Tilburg sloot Zwijsen vriendschap met de kroonprins en latere koning Willem II. Een vriendschap die hem later nog goed van pas zou komen. In 1842 werd hij gewijd tot titulair-bisschop van Gerra en co-adjutor van apostolisch vicaris Den Dubbelden. In 1853 werd hij niet alleen formeel bestuurder van het bisdom s Hertogenbosch, maar ook aartsbisschop van Utrecht. Geen bisschop heeft zo n grote invloed gehad op het kerkelijk leven in Nederland als Zwijsen. Het was de krachtfiguur waar de kerk in de 19de eeuw behoefte aan had. In 1865 organiseerde hij onder meer een Provinciaal Concilie in de Sint-Jan over de kerk van de toekomst. Hij stichtte parochies, weeshuizen en kloosterordes. Kerk- en armenbesturen werden opgericht, het katholiek onderwijs van de grond getild en een nieuwe priesteropleiding in het leven geroepen in Rijsenburg. De grote verdienste van Zwijsen was dat hij een duidelijke structuur heeft aangebracht in de parochies, met name door de stichting van het aartsbisdom. In 1868 trad mgr. Zwijsen terug als aartsbisschop. Hij richtte zich, samen met zijn hulpbisschop Joannes Deppen met grote daadkracht op het bestuur van het bisdom s-hertogenbosch. In 1877 overleed hij in het door hem aangekochte bisschopshuis aan de Parade 10. Twee dagen voor Zwijsens overlijden was Adrianus Godschalk ( ) tot hulpbisschop gewijd. Paus Pius IX benoemde hem in januari 1878 tot bisschop. Godschalk bouwde voort op de goed georganiseerde bisdomstructuur van zijn voorganger. Zijn episcopaat werd gekenmerkt door weinig opzienbarende gebeurtenissen. Wel verzette hij zich tijdens zijn bestuur heftig tegen uitspattingen, zoals het Bossche carnaval en verbood het dansen en andere vermakelijkheden. Dit leidde in 1882 tot de oprichting van de Oeteldonkse Club. Mgr. Zwijssen Na zijn priesterwijding was Zwijsen kapelaan en pastoor in verschillende plaatsen. In 1832 werd hij benoemd tot pastoor van t Heike in Tilburg. In deze hoedanigheid werd hij geconfronteerd met de problemen in een groeiende industriestad: grote armoede, slechte medische en hygiënische Het Rijke Roomsche Leven In de eerste helft van de 20ste eeuw was de katholieke kerk prominent aanwezig in het maatschappelijke en culturele leven. Het kerkelijke leven floreerde in menig opzicht. Nieuwe parochies werden gesticht en kerken gebouwd. Het aantal roepingen voor het priesterschap en bij religieuze congregaties was groot. Men spreekt over die tijd wel van het Rijke Roomsche Leven. 4

5 Mgr. Bekkers Drie bisschoppen bestuurden het Bossche diocees in deze periode. Mgr. Wilhelmus van de Ven (1892 tot 1919) was sociaal bewogen. Hij trachtte antwoorden te vinden op de problemen van de industrialisatie en het opkomend socialisme. Voorzichtig manoeuvrerend stond hij positief tegenover de katholieke sociale beweging. Hij werd daarbij ondersteund door een aantal gedreven priesters. Pastoor Prinsen van de Bossche Sint-Jacobparochie was een van hen. In 1895 richtte mgr. Van de Ven de Bisschoppelijke Kweekschool op. Voor de continuering van het katholieke onderwijs was een goede opleiding van onderwijzers belangrijk. Zijn opvolger Arnoldus Diepen ( ) bouwde voort aan de ontwikkeling van het katholiek onderwijs. De Katholieke Universiteit in Nijmegen en de Katholieke Hogeschool in Tilburg werden in die tijd gesticht. Hij was actief betrokken bij de stichting van enkele Brabantse ziekenhuizen en bij de organisatie van het katholieke sociale leven waaronder het jeugdwerk. Tijdens zijn bestuur werden 49 nieuwe parochies en 13 rectoraten opgericht. Hij wijdde 153 nieuwe kerken en kapellen in. In de donkere tijd van de Tweede Wereldoorlog stierf mgr. Diepen. In 1942 begon het sterk door de oorlog getekende episcopaat van Wilhelmus Mutsaers. Hij zag het als zijn belangrijkste taak om verwoeste kerken te herstellen en in nieuwe wijken kerken te bouwen. De gesloten katholieke zuil begon na de oorlog echter te wankelen. Het moderniseringsproces in de samenleving kreeg ook invloed op het katholieke volksdeel. De eerste tekenen van de ontkerkelijking en de verzwakking van de geloofsbeleving vormden voor mgr. Mutsaers een probleem. Het tij was echter niet te keren. In 1960 trad hij terug. Roerige tijden Bisschop Wilhelmus Bekkers ( ) gaf vorm aan een pastoraat dat aansloot bij de veranderende samenleving. Zijn episcopaat viel samen met het Tweede Vaticaans Concilie. Het elan en de geest van het concilie nam hij mee naar zijn eigen bisdom. Hij kende de mensen met hun noden, hun vragen en hun twijfels. Door zijn open karakter en communicatieve vaardigheden was hij zeer gezien in die tijd. Met zijn televisiepraatjes wist hij niet alleen de katholieken te boeien en te inspireren. Hij wees de mensen op hun eigen geweten maar dan wel een goed gevormd geweten. Zijn beleid heeft hij door zijn vroege dood niet kunnen voltooien. Mgr. Bekkers is de enige bisschop die buiten de stad ligt begraven. Mgr. Johannes Bluyssen, bisschop van 1966 tot 1984, voerde een beleid waarin de uitkomsten van het concilie vorm moesten krijgen. Een pastoraat van uitnodiging, meer ruimte voor leken en speciale aandacht voor de oecumene. Maar ook een pastoraat met een forse daling van het aantal priesters, teruglopend kerkbezoek en een toenemende polarisatie binnen de kerk. Vanwege gezondheidsproblemen trad mgr. Bluyssen in 1984 noodgedwongen terug. In een sfeer van verwarring en verscheurdheid benoemde de paus iemand van buiten tot bisschop: mgr. Johannes ter Schure. In het begin ondervond hij een sterke weerstand en veel onbegrip. Hij stond dan ook onwrikbaar voor een bisdom dat naadloos paste in de wereldkerk. Niet mijn mening telt, zei hij ooit, maar die van de Kerk. Hij richtte een nieuwe opleiding op voor priesters en diakens in het Sint- Janscentrum, Daarnaast reorganiseerde hij het bisdom in parochieverbanden, samenwerkende parochies met een pastoraal team. Bij zijn afscheid constateerde hij: Ik ben zuur gekomen, maar zoet gegaan. In 1998 werd hij opgevolgd door de huidige bisschop mgr. Antonius Hurkmans. Ondanks het priestertekort, het dalend kerkbezoek en de sluiting van kerken, ziet het bisdom voldoende aanleiding om het 450-jarig bestaan van het bisdom groots te vieren met onder meer een bedevaart naar Rome. Antwoorden 450 jaar bisschoppelijke historie levert een boeiend beeld op van het katholieke geloof in Brabant. Een geschiedenis die niet los staat van maatschappelijke ontwikkelingen in de samenleving. Vanuit een achterstandssituatie in de 19de eeuw emancipeerden de katholieken zich tot een volwaardige geloofsgemeenschap. In de eerste helft van de 20ste eeuw was er zelfs sprake van verzuiling met een zekere mate van zelfverzekerdheid en triomfalisme. In de open samenleving van de laatste decennia werd vooral gezocht naar antwoorden op het proces van ontkerkelijking en secularisatie. Bronnen J. Peijnenburg, Zij maakten Brabant katholiek deel 2 H. van de Eerenbeemt(red), Geschiedenis van Noord-Brabant - 3 delen 5

6 HHet reserveringsbureau Het hele jaar door komen bezoekers naar s-hertogenbosch om van de historische stad te genieten. Bezoekers die daarbij vaak een keuze maken uit het activiteitenprogramma van de Kring. De meeste belangstelling hiervoor ligt in de periode van 1 april tot 1 november. De zomerfolder biedt de gasten de helpende hand door een duidelijk overzicht te geven van alle activiteiten die door de Kring worden aangeboden. Al ver voordat de nieuwe zomerfolder uitkomt zijn bij de Kring boekingsaanvragen binnengekomen. Aanvragen voor de verschillende activiteiten van de Kring maar de meeste aanvragen toch wel voor de vaartochten op de Binnendieze. Aanvragen, die met de nodige accuratesse worden omgezet in reserveringen om dubbelboekingen te voorkomen. De voorbereidingen voor het volgende seizoen beginnen direct na afloop van het lopende seizoen. Met de betrokken coördinatoren wordt de gang van zaken geëvalueerd en worden werkafspraken gemaakt voor het nieuwe seizoen. Daarna wordt als eerste het activiteitenschema opgesteld. Dit activiteitenschema vormt de basis voor de nieuwe zomerfolder en voor het reserveringssysteem. De zomerfolder 2009, Verrassend & Veelzijdig, laat dit keer een kleurrijke verdeling zien van het varen, de stadswandelingen, de rondleidingen en de speciale activiteiten. Reserveringssysteem Bij het reserveringsbureau zijn ondertussen de nodige aanvragen binnengekomen. Het daadwerkelijk verwerken hiervan in de computer begint pas zodra het nieuwe activiteiten- en vaarschema in het reserveringssysteem is geprogrammeerd. De aanvragen die voor half januari via de post of per zijn binnengekomen worden in eerste instantie verzameld door de dames van het reserveringsbureau. Bij toerbeurt zijn dit: Dineke Kronenburg, Pieternel Klösters en Francien van Gent. Tekst en foto s Gerard ter Steege Het reserveringssysteem is te vergelijken met een theater-reserveringsprogramma dat via een zaalplattegrond de reserveringen inzichtelijk maakt. Met dit systeem kunnen wij precies zien of bij een bepaalde vaartocht of stadswandeling nog plaatsen beschikbaar zijn. In het systeem zijn de computers van het reserveringsbureau, van de verkoopbalies en het internet aan elkaar gekoppeld. Hierdoor worden dubbelboekingen voorkomen. Tot vier dagen voorafgaand aan de deel te nemen activiteit kan via het reserveringsbureau ( ) of via het internet worden geboekt. Voor alle Kringinformatie en contante kaartverkoop is de balie in het Theater aan de Parade ( ) bijna het hele jaar open. De balie in de Molenstraat ( ) is bemand van 1 april tot 1 november voor de kaartverkoop en informatie over alle vaartochten en de individuele stadwandelingen. Dineke vult aan: Het is opvallend dat dit jaar de internetreserveringen aanzienlijk zijn toegenomen. De telefonische boekingen zijn afgenomen maar zijn wel meer gericht en we krijgen minder telefoontjes om informatie. De werkzaamheden van het reserveringsbureau strekken zich uit op werkdagen van eind januari/begin februari tot eind oktober. Wij moeten redelijk stressbestendig zijn. Soms is het hier net een gekkenhuis om alle reserveringen te verwerken en de kaarten op tijd de deur uit te krijgen. Groepsarrangementen Nieuw voor dit zomerseizoen zijn de reserveringen van groepsarrangementen. In overleg met de klant wordt een cultureel programma op maat samengesteld. De klant maakte een keuze uit de cultuurhistorische activiteiten (droog en nat) van de Kring en daarnaast bestaat de mogelijkheid om een kopje koffie met Bossche bol en/of lunch te reserveren. Wij maken een kant en klaar dagprogramma. Enkele horecagelegenheden, die aansluiten op de Zodra het reserveringssysteem operationeel is, verwerken wij eerst de binnengekomen voorboekingen. Als wij daar mee klaar zijn, is het weer mogelijk om via de telefoon en het internet te reserveren, meestal is dat tegen eind februari, vertelt Pieternel. 6

7 cultuurhistorische aspecten van de activiteiten, zijn hiervoor beschikbaar. Bij de groepsarrangementen gaat het vaak om grotere groepen zoals personeelsuitjes, familiedagen, clubs etc., aldus Pieternel. De gezelschappen kunnen begeleid worden door gidsen die daarbij soms de rol van gastheer of gastvrouw vervullen. Hierdoor bereik je dat de groepen niet te laat komen bij een wandeling, een vaartocht of bij de lunch. Bij de start van het eerste groepsarrangement, op 24 april in het Theatercafé, heeft de voorzitter van de Kring met een feestelijk woordje het starschot gegeven. De deelnemers kregen hierbij de bekende Jeroen-Bosch tas als attentie aangeboden. NNort Lammers Onlangs is Nort Lammers teruggetreden als voorzitter van de cursus Boschlogie. Resie Rabou schreef voor hem het volgende gedicht. Al eeuwen lang, ik kan het niet laten, houd ik de luchtbogen in de gaten! Ik zag de beelden bij de beeldhouwer staan en toen die hoge boog opgaan. En sinds die late Middeleeuwen hoorde ik ze hele dagen geeuwen. Geen mens, die onze geschiedenis kent, maar ach, riepen zij, echt alles went! Maar eeuwen later, ik heb het zelf gehoord, kwam er een trio bij elkaar. Dus weer nieuwsgierig toch, nietwaar? Daar zaten drie kerels saâm te praten. (ik hield ze heel goed in de gaten... ) Een cursus voor veel Bosschenaren, zij moeten kennis van de stad vergaren en die vertellen aan alle mensen, ja... dàt zijn onze bossche wensen! Maar hoe moet die cursus dan gaan heten? Die bijeenkomst wordt niet gauw vergeten. Het werd een heetgebakerd gesprek! Maar Nort Lammers was ook niet gek! Wie kreeg gelijk? Wie van de drie? Het werd zowaar: boschlogie! Maar zei niet eens een engelse geleerde What is in a name? Nort verdient stone of fame. Jaarlijks worden vele tienduizenden kaarten verkocht voor de verschillende Kringactiviteiten. De baliemedewerk(st)ers, het reserveringbureau en het internet zijn de drie pijlers bij de verkoop van deelnemerskaarten. Kaarten, die ervoor zorgen dat een dagje s-hertogenbosch slaagt en een mooie, blijvende herinnering oplevert. En alle beelden, ook in het kerkportaal, horen nu dikwijls hùn verhaal. De beelden voelen zich trots en fier. Een verwaande duvel riep: Ik zit hier! Maar onlangs hoorde ik een zacht geschrei van boven... van de luchtboog komen en heus... ik was niet aan het dromen. Wie was dat in die beeldenrij? Nort gaat verdwijnen, klonk de kreet die ieder door de stenen sneed. Hé beelden... nu niet janken je hebt toch veel aan Nort te danken? Dank zij hem ben je nu bekend, toon dankbaarheid aan die bossche vent. Toen bogen alle luchtboogbeelden die zich sinds 20 jaar niet meer verveelden. Dank Nort, voor wat je hebt gedaan het moge je verder nog heel goed gaan. 7

8 DDrie maal scheepsrecht? In april 2009 is het beeld van Jheronimus Bosch op de Bossche Markt voor de derde maal onthuld. Weer heeft het een nieuwe plaats gekregen na de herbestrating en herinrichting van een van de mooie pleinen van s-hertogenbosch. In 1927 houdt burgemeester Frans van Lanschot voor de radio een praatje over zijn stad. Hij is trots op zijn stad en nodigt alle luisteraars uit s-hertogenbosch met een bezoek te vereren. Duizenden geven gehoor aan de oproep en worden door de burgemeester persoonlijk rondgeleid. Het enige waar de burgemeester zich voor schaamt is dat er in de stad niets herinnert aan een van haar bekendste kunstenaars, Jheronimus Bosch. Bij gelegenheid van zijn 12½-jarig ambtsjubileum vraagt Van Lanschot een cadeau voor de stad. Bosschenaren en luisteraars naar de actie Luistervinken geven gul. Daardoor kan aan beeldhouwer August Falise de opdracht voor het ontwerpen van een beeld van Jeroen Bosch worden gegeven. Het initiatief wordt mede ondersteund door stadsarchivaris Henri Ebeling en provinciaal griffier Vincent Cleerdin, die beiden hun sporen verdiend hebben op het gebied van de Bossche en Brabantse geschiedschrijving. Nik de Vries Bosch) en kunsthistorische waarde door de realistische stijl die typerend is voor beelden uit de jaren 30 van de 20ste eeuw. Daarnaast geeft het inzicht in de ontwikkeling van Falise, past het fraai in het totale beeld van de Markt en is het gaaf gebleven. Onthulling In 1929 begint August Falise aan zijn beeld. Het is zijn bedoeling het uiteindelijke werk in brons te gieten. Op 17 juli 1930 is het zover: het beeld van Bosch wordt onthuld. Duizenden volwassenen en kinderen van de hoogste klassen van de lagere school wonen de onthulling bij. Het beeld staat midden op de Markt. Het bronzen beeld is ruim 2 meter hoog en staat op een granieten sokkel van 1.50 meter hoogte. Aan de voorzijde van het beeld is een opschrift aangebracht: Iheronimus Bosch Het beeld van Falise is inmiddels een rijksmonument. Het heeft niet alleen een algemeen belang, maar heeft ook cultuurhistorische waarde (herinnering aan Verplaatsing In 1953 gaat de Bossche Markt ingrijpend op de schop. Het hele plein wordt anders ingericht en compleet opnieuw bestraat. Bij deze herinrichting wordt ook het beeld van Jeroen verplaatst. In plaats van midden op het plein wordt het geplaatst in een zogenaamd intiemer hoekje, schuin tegenover het Stadhuis. Sommigen vinden het nu wat weggedrukt, maar hun stem wordt (nog) niet gehoord. Als de Markt klaar is, legt Zoete Lieve Gerritje bij haar eerste publieke optreden in s-hertogenbosch de laatste steen. Deze is voorzien van een tekst van dichter en leraar Nederlands Jan van Sleeuwen: Van vele honderden lei Gerritje mij als leste tot voetveeg onder den eersten boer den beste. JvS 8

9 Het beeld wordt steeds meer een verzamelplaats voor oudere en jongere Bosschenaren. In de zomer van 1966 vinden rond het beeld enkele poetry readings plaats, in navolging van de happenings rond het Amsterdamse Lieverdje. Hier treden onder anderen dichters als Hans Vlek en Peter H. van Lieshout op. De politie is not amused en probeert de bijeenkomsten te verbieden. Laatste stek? Op 22 maart 2009 wordt het gerestaureerde beeld van Bosch voor de derde keer onthuld. Zou het nu op zijn laatste en definitieve plek zijn beland, vlak bij zijn ouderlijke en vermoedelijke geboortehuis? Het is nog een heel karwei geweest om alles op de juiste plaats te krijgen: bij het ontmantelen van het geheel is men vergeten de verschillende delen te nummeren en nu moet de puzzel passend gemaakt worden. Opnieuw is de Markt herbestraat, nu als totaalbeeld, zodat er een eenheid is ontstaan. Niet iedereen is overigens gelukkig met de gekozen materialen, maar ja, zoals altijd zal het wel een kwestie van wennen zijn. De tekst op de sluitsteen is deze keer geschreven door Coen Free: Waar Jeroen zijn wezens schiep en den eerste boer mee Gerritje liep ligt nu eigentijds graniet waarop de Bosschenaar voortaan van handel en vertier geniet. En ook op zijn nieuwe plaats is het beeld een prachtige hangplek voor jong en oud. Waar anders kunnen zij terecht, nu het puthuis is verdwenen? KOproep WINDE Korte berichten Bij de Werkgroep Industrieel Erfgoed (WINDE) van de Kring Vrienden van s-hertogenbosch is een vacature voor een werkgroeplid (m/v). Het profiel ziet er als volgt uit: affiniteit met en interesse in Industrieel Erfgoed en Industriële Archeologie; goede beheersing van de Nederlandse taal; door werkgroepleden aangeleverd bronmateriaal kritisch bestuderen en vervolgens een samenvatting aanleveren in woord aan het werkgroeplid dat voor het inpassen van dat materiaal in de Atlas Industrieel Erfgoed s-hertogenbosch zorg draagt; samenwerken in een team van negen mensen; daarnaast ook samenwerken in een kleiner teamverband; zes maal per jaar op dinsdagmiddag vergaderen met de gehele werkgroep; de benodigde tijd voor deze functie is afhankelijk van de hoeveelheid aangeleverd bronmateriaal en wordt geschat op maximaal enkele uren per week; de stad s-hertogenbosch een warm hart toedragen. Wij hebben te bieden: werken in een informele sfeer bij de werkgroep; uitdagend vrijwilligerswerk. Kandidaten kunnen, voor meer informatie, contact opnemen met de voorzitter van de werkgroep Industrieel Erfgoed WINDE, de heer Ad van Zantvliet. Telefoon: of t.a.v. de werkgroep WINDE. De voorpagina van deze KringNieuws geeft een mooie impressie van de nieuwe plaats van Jeroen Bosch op de Markt. (red.) August Falise leeft van 1875 tot Hij is beeldhouwer en medailleur. Zijn opleiding krijgt hij aan de Rijksschool voor Kunstnijverheid Amsterdam. Aanvankelijk maakt hij vooral medailles, penningen en kleine beelden. Later ontwerpt hij ook monumenten en grote beelden. Falise is van 1921 tot 1936 verbonden aan Koninklijke School voor Kunst, Techniek en Ambacht te s-hertogenbosch. Hij geeft er les in anatomisch tekenen en boetseren. Zijn werk is onder andere te zien in Venlo, Nijmegen, Wageningen en Roermond. In s-hertogenbosch zijn van hem, naast het beeld van Jeroen Bosch op de Markt, onder andere te zien: het beeld van Kardinaal Van Rossum (op het gelijknamige plein) en de beelden Handel en Nijverheid (aan de oude V&D, Schapenmarkt) Beste redactie Gerry Brullemans Ik las het stukje over het Hellegat op pagina 8 van het KringNieuws. Ik wil even een datum rechtzetten. In het boek van Peter Verhagen over de Binnendieze staat inderdaad de datum van verzakking van de Statenzaal op 11 december Dit klopt niet!! Ik heb in het stadsarchief een kopie gemaakt van een 3 pagina s tellend document met daarin exact datum en uren van verzakking en herstel. Het document is ondertekend door G.J.A. Spit, Architect Provinciale Waterstaat. Dit document geeft aan: 11 januari

10 DDe Moerputten, een natte natuurparel De Moerputten is een van de weinige overgebleven laagveenmoerassen ten zuiden van de grote rivieren en daarom belangrijk voor de ecologische hoofdstructuur van Nederland. Het gebied is zo n 120 hectare groot met moeras, riet- en biezenvelden, open water, bosjes van elzen en wilgen en blauwgraslanden. De streek rondom s-hertogenbosch is het laagste punt van Brabant. Het is van oudsher een waterrijk gebied. Dat water is niet alleen afkomstig van kleine rivieren uit het oosten en midden van Brabant als de Aa, de Dommel en de Zandley. Maaswater stroomde lange tijd via de Baardwijkse Overlaat het gebied binnen. Er komt ook kwelwater uit de grond. Dat kwelwater is regenwater dat misschien al honderden of duizenden jaren geleden in de Kempen en op andere hoge delen van Brabant in de bodem is weggezakt. Ondergronds sijpelt dit regenwater naar de lagere delen van de provincie en tenslotte komt het op het laagste punt weer aan de oppervlakte. Dat kwelwater is voedselarm en rijk aan kalk, eigenschappen die bepalend zijn voor de specifieke flora in de Moerputten. In zo n vochtig gebied ontstaat laagveen: een moeras bestaande uit een dik pakket van afgestorven plantenresten. Turfafgraving De naam Moerputten komt van moeren, dat turfsteken betekent. Turf is lange tijd een gewilde brandstof geweest, zowel om het huis te verwarmen als om op te koken. Het laagveenpakket was zo dik geworden dat het de moeite waard was om het te ontginnen. Als de bovenlaag van het moeras is weggeschept, worden uit het daaronder liggende natte laagveen turven gestoken, met een speciale schep. Die turven moeten, voordat ze gebruikt kunnen worden, eerst drogen. Dat gebeurt op zogenoemde legakkers: dijkachtige smalle veenruggen die overblijven als aan weerszijden de turf wordt uitgestoken. Tekst en foto s Marjan Vonk Al gravende ontstonden twee plassen, petgaten in de taal van de turfgravers. De grootste is de Lange Putten. De Moerput is een kleiner petgat. Ook veel legakkers zijn nog te herkennen. Uit archieven blijkt dat er van 1854 tot 1859 een moerderij in Deuteren was, waar zeven mensen werkten, alleen in de zomermaanden. Zij verdienden een dagloon van 75 cent tot 1 gulden. Tot omstreeks 1920 is er turf gegraven in de Moerputten. Daarna is de turfwinning niet langer economisch rendabel. De Moerputtenbrug Prominent aanwezig in de Moerputten is de 600 meter lange spoorbrug. De brug was onderdeel van de spoorlijn van s-hertogenbosch naar Waalwijk en verder naar Lage Zwaluwe. Zij is speciaal aangelegd voor de schoenindustrie in de Langstraat. De populaire naam voor dit spoortraject is het Halve Zolenlijntje omdat er voornamelijk leer en aanverwante artikelen over dit enkele -en dus halve - spoor vervoerd werden. Bij de aanleg van de spoorlijn moesten de ontwerpers rekening houden met de militaire functie van het gebied. De Moerputten maakte namelijk deel uit van het militaire inundatiegebied van s Hertogenbosch. Dat is het gebied dat in tijden van oorlog onder water gezet kon worden om de stad extra te beschermen tegen vijandelijke aanvallen. Een spoordijk door het gebied was daarom in de jaren zeventig van de 19de eeuw niet mogelijk. Daar komt bij dat de Moerputten in die tijd ook deel uit maken van de Baardwijkse Overlaat, bij hoog water kon hier overtollig water naar toevloeien. Uit dat oogpunt heeft de aanleg van een dijk door het gebied ook bezwaren. De spoorlijn krijgt daarom een lange spoorbrug van 600 meter. Zo kan zowel het inundatiegebied als de waterberging blijven functioneren. Aan de Moerputtenspoorbrug is gebouwd vanaf het najaar van 1881 tot Pas eind 1890 wordt de brug in gebruik genomen. Bijzonder aan de brug is de stalen constructie die vergelijkbaar is met de overkapping van de Bossche perrons. De brugdelen zijn werkelijk loodzwaar. Zij wegen elk kilo Bij de bouw heeft men rekening gehouden met een toekomstige spoorverdubbeling. De massieve bakstenen pijlers zijn breed genoeg uitgevoerd voor een tweede ijzeren brugdeel. De lijn is echter tot aan de sluiting in 1972 enkelsporig gebleven. Restauratie van de brug In de loop der jaren raakt de brug ernstig in verval. Brokstukken, ijzerdelen en afbladderende loodmenieverf vallen in het water. Hierdoor dreigt de 10

11 moerasbos met elzen en wilgen wandelpad bodem onder het bouwwerk ernstig vervuild te raken. In 1987 wil de NS de brug slopen. Onder druk van actievoerders koopt de gemeente s Hertogenbosch de sloop in 1995 af en wordt de Moerputtenbrug rijksmonument. Twee jaar later heeft Staatsbosbeheer de brug van het Rijk overgenomen. Leden van de werkgroep landschapsonderhoud van het IVN s-hertogenbosch maken op verzoek van Staatsbosbeheer de spoordijk weer begaanbaar. Struiken en bomen die midden op de dijk staan worden gekapt en gerooid, zodat de dijk nu als wandelpad gebruikt kan worden. Aan het ene einde ligt de brug, aan het andere einde wachtpost 39. Vanuit dit huis werden de spoorwegbomen over de Deuterense straat bediend. Provincie Noord-Brabant, gemeente s Hertogenbosch, de Europese Unie en particuliere fondsen financieren 6,5 miljoen euro voor het eerste deel van de restauratie. Inmiddels is de renovatie van de staalconstructie, één bruggenhoofd en drie pijlers voltooid. Met 350 ton grit is er ruim 13 ton oude verf en teer afgestraald. Vervolgens is er weer liter verf op gespoten in de oorspronkelijke kleur oker. Dit allemaal in een rijdende bouwkeet die er voor zorgde dat de geluidsoverlast tot een minimum werd beperkt en er geen schadelijke stoffen meer in het water terecht kwamen. Na drie jaar renovatie is in oktober 2006 het rijksmonument de Moerputtenbrug voor het eerst officieel toegankelijk voor wandelaars. Het is een prachtig stukje industrieel erfgoed geworden. Nu is de brug helaas tot december 2010 weer gesloten voor verdere restauratiewerkzaamheden. Natuurgebied De Moerputten bestaat uit veel verschillende terreintypen. Er zijn hooilanden, rietvelden, moerassen, open water en wilgenbossen. Door die verschillende terreintypen is er ook een grote diversiteit aan planten, dieren, en zeldzame vissen als de grote en de kleine modderkruiper. In de zogenaamde blauwgraslanden groeien veel zeldzame en bedreigde plantensoorten. De Vogel- en Natuurwacht s Hertogenbosch schatte in 2000 het aantal reeën op vijfendertig en het aantal vossen op tien, al laten deze dieren zich niet snel zien. De kans is groter om roofvogels zoals de buizerd te zien. Bijzondere bewoners zijn het pimpernelblauwtje en het donkere pimpernelblauwtje. Deze vlinders kwamen oorspronkelijk al in het gebied voor en zijn in 1990 opnieuw uitgezet. De Moerputten is al met al een uniek gebied dat door de Europese Unie aangewezen is als te beschermen natuurgebied. Het maakt deel uit van een netwerk van Europese natuurgebieden, dat bekend staat onder de naam Natura2000. Op dit moment werkt de provincie Noord-Brabant aan het beheersplan voor de Natura 2000-gebieden Vlijmens Ven, Moerputten & Bossche Broek. Zij worden de natte parels genoemd. En dat zijn het, parels in ons landschap, vlakbij de stad. Doel van het beheersplan is herstel van de oorspronkelijke vochtige schrale bodem. Om dit te bereiken moet de huidige waterstand verhoogd worden en moet meer kwelwater het gebied instromen. De Moerputten is van nature niet erg toegankelijk voor wandelaars. Vroeger werden de turven per boot afgevoerd. Een pad bestond niet. Het moerasbos is voor mensen ondoordringbaar. Om toch van al dat moois te kunnen genieten heeft Staatsbosbeheer twee schitterende wandelpaden aangelegd. De rode wandelroute komt vanuit de stad en steekt door naar de Gementroute. In de Moerputten loopt hij een stukje over de oude spoordijk, door moerasbos en graslandjes. Vanaf de parkeerplaats aan de Deuterense straat kunt u naast de rode ook de blauwe route volgen. Het pad leidt tot de brug over vlonders door het moerasbos. Staatsbosbeheer organiseert regelmatig excursies over de brug. U kunt, onder begeleiding van mensen van de aannemer de brug bekijken op 24 juni, 21 juli, 14 augustus, 24 september, 21 oktober, 10 november en 16 december. Opgave bij de boswachter José Borsboom: Voor meer informatie over de wandelroutes kunt u ook terecht op 11

12 IInburgeraars worden Boschloog Dinsdag 7 april kregen 19 nieuwe Bosschenaren het certificaat van de cursus InBo, Inburgerings Boschlogie. Deze voor Nederland unieke cursus, een aanvulling op de succesvolle Boschlogie reeks, heeft als doel nieuwe Nederlanders kennis te laten nemen van de Bossche cultuurhistorie, om de participatie in onze samenleving te vergemakkelijken. De cursus is, net als de gewone cursus Boschlogie en de andere varianten als jeugd-boschlogie en Boschlogie voor raadsleden en ambtenaren, ontwikkeld door de organisatie Boschlogie. Aanvankelijk werd deze cursus aangeboden naast de inburgeringscurus van het Koning Willem I College. Dat bleek geen goede oplossing. In de nieuwe opzet wordt de cursus InBo organisatorisch ingepast in de inburgeringscursus van het Koning Willem I College. De deelnemers moeten voldoende Nederlands spreken en verstaan om de cursus te volgen. Twintig inburgeraars kregen dit voorjaar de kans s-hertogenbosch beter te leren kennen. Zij volgden in twee groepen de cursus InBo nieuwe stijl. Gidsen van de Kring, schippers en anderen hebben zich ingezet om de cursus tot een succes te maken. In zes dagdelen van twee uur maakten de deelnemers kennis met het Stadsarchief, de historische binnenstad, de Binnendieze, de Sint-Jan, het Stadhuis en het Jheronimus Bosch Art Center. Tekst en foto s Marjan Vonk Eigen presentatie Aan 19 van hen, afkomstig uit Turkije, Marokko, Polen, Japan, Algerije, de Sovjet Unie, Afghanistan, Thailand, Togo, de Dominicaanse Republiek, Mexico, Sri Lanka en de Verenigde Staten wordt, tijdens een bijzonder feestelijke bijeenkomst in het Kringhuis aan het Lombardje, het certificaat uitgereikt. De twintigste deelnemer moet nog een enkele les inhalen. En dat kan dit najaar wanneer er een nieuwe cursus InBo van start gaat. Drie cursisten houden een korte presentatie over wat ze het meest aardig vinden van deze kennismaking met de stad. Amal Fajr uit Marokko bewaart de mooiste herinneringen aan de Sint-Jan. De uitdrukking rijke stinkerds heeft ze meteen aan haar Nederlandse woordenschat toegevoegd. Fadoua Benhadé, ook uit Marokko is het meest onder de indruk van het stadsarchief. Daar heeft ze geleerd dat democratie al eeuwen gemeengoed is in Nederland. Christina Osipjan uit de Sovjet Unie heeft genoten van de vaartocht over de Binnendieze. De presentaties worden professioneel aan elkaar gepraat door Hazim Hafizullah. Zijn wieg stond in Afghanistan. Prosper Gbetoho uit Togo bedankt tenslotte alle mensen die deze cursus tot een succes gemaakt hebben. de cursisten met de aanwezige organisatoren in willekeurige volgorde voor het Kringhuis: Asker Ali Annak, Amal Fajr, Ania Lis, Ayako Sato, Mohammed Ben Djafer, Christina Osipjan, Esma Dayioglu, Fadoua Benhadé, Gabby Henskens, Hazim Hafizullah, Jutarat Thippachot, Mariusz Kolacz, Prosper Gbetoho, Raquel Abbot, Rita Noemi Hernàndez, Rodney Downey, Rohan Iddamalgoda, Solmaz Darabi, Yasemin Dönmez, Ani Harutunjan en Elena Emerich-Kok. 12

13 PPlaquette Nik de Vries Sinds 1990 heeft de werkgroep Het Kleine Monument van de Kring plaquettes toegekend aan eigenaars van winkel- of bedrijfspanden die hun pand op waardige wijze hebben gerestaureerd, met respect voor cultuurhistorie en verleden. Op zondag 3 mei is de elfde plaquette onthuld in De Oranjeboom, het pand van apotheek Albers aan de Bossche Markt. v.l.n.r.: Amal Fajr, Fadoua Benhadé, Christina Osipjan en Hazim Hafizullah en houden een presentatie Het is voor de deelnemers een mooie kennismaking met onze stad geweest. De gidsen hebben nog nooit zoveel vragen gehad bij een rondleiding. De meeste cursisten hebben een opschrijfboekje bij zich om nieuwe woorden te noteren. Diezelfde morgen zijn ze eerst nog naar het Jheronimus Bosch Art Center geweest. Daar hebben ze het bekende schilderij met de hooiwagen van Jeroen Bosch bekeken. Maar wat is hooi? Ja dat weten ze nu: gedroogd gras, dat koeien vroeger in de winter als veevoer kregen. Drie begeleiders van het Koning Willem I College hebben gedurende de cursus assistentie verleend, juist om te helpen bij het vertalen van moeilijke begrippen. Jo Timmermans reikt de certificaten uit. Hij benadrukt dat het een pittige cursus is geweest. Er zijn cadeaus: een oude kaart van s-hertogenbosch en een tas van Hartje Den Bosch voor de cursisten, bloemen en snoep voor de gidsen en begeleiders. Dan wordt er nagepraat. Het is opvallend hoe enthousiast deze nieuwe Nederlanders zijn over de stad waar ze nu wonen. Hazim kan nog wel uren vertellen. Misschien wordt hij later stadsgids. Verschil in culturen komt ook aan de orde. In Iran kunnen veel mensen oude dichters nog met gemak lezen. In Nederland kan bijna niemand een dichter als Vondel meer begrijpen. Iedereen is het over eens: houd ook je eigen cultuur in ere. Dat geldt voor nieuwe Nederlanders, het geldt ook voor geboren Nederlanders. Ayako Sato met haar certificaat Na een welkom van werkgroepvoorzitter Piet van Leeuwe krijgt Nort Lammers het woord. Hij schetst kort het ontstaan van de groep, nu 20 jaar geleden. Zo lag het beeld van Sint-Pieter, afkomstig van de net afgebroken kerk, in diggelen. Het beeld werd gered. De steen van Domien van Gent, Oe gotte kèk daor, is zoek, maar wordt teruggevonden. Dat geldt ook voor het beeld van de Zwarte Arend van de gelijknamige sociëteit aan de Markt. De glas-in-lood ramen van Huib Luns uit de V&D waren verdwenen; ook zij zijn weer terecht. Nort prijst het doorzettingsvermogen van eigenaar Bas Albers en zijn partner. Ze hebben overwogen elders te gaan wonen, maar we zijn verliefd op het pand. Mede daardoor heeft de restauratie, die in twee fases twee jaar in beslag nam, tot een fantastisch resultaat geleid. Tot slot zegt Nort nog dat de komst van een Mall in Tilburg ons allemaal zou moeten verontrusten, maar de relatie tussen cultuurhistorie en commercie is onze sterke troef. Hierna spreekt Tini Bertrums, voorzitter van Hartje s-hertogenbosch, op zijn beurt enkele lovende woorden. Het is een mooi licht pand geworden, zelfs vrolijk en dat is best bijzonder voor een apotheek. Vervolgens gaat hij over tot de onthulling van de plaquette in de etalage van het pand. Een korte rondgang door het hele pand leert dat historie en moderne bedrijfsvoering, onder andere een volledig geautomatiseerde medicijnenaan-, in- en uitvoer, prima samengaan. We wensen de medewerkers van apotheek Albers nog veel plezier. 13

14 DDe historische binnenstad (3) Hoge waterstanden Vanaf de stichting van s-hertogenbosch in 1185 werden de inwoners van de stad herhaaldelijk geconfronteerd met hoge rivierstanden in de Maas, de Dommel en de Aa. Bij deze hoge standen konden de Dommel en de Aa hun water niet meer kwijt in de Maas en vloeiden ze uit over het naastgelegen terrein. De hoge rivierstanden hebben, met name na 1300, periodiek extreme vormen aangenomen. Dat was vaak catastrofaal voor de nabij de rivieren wonende mensen. Uit aantekeningen in oude kloosterkronieken blijkt dat hoge waterstanden ook in de Middeleeuwen veelvuldig plaatsvonden. Vooral de zogenaamde Marcelliusvloeden van 1219, 1266, 1356, 1374, 1375 en 1511, waarbij waarschijnlijk tevens zeer hoge rivierstanden in onze streken optraden, hadden een extreem karakter. Ook de Sint-Elizabethsvloed van 1421, waarbij het zee- en rivierwater tot aan de stadspoorten van s-hertogenbosch reikte, behoort tot deze categorie. Na 1600 werden door het stadsbestuur de peilen van hoge waterstanden vastgelegd door peilmerken in hardsteen in gebouwen aan te brengen, waardoor de hoogteligging van deze merken momenteel gemakkelijk kan worden herleid tot NAP-maten. Tot in onze tijd zijn hoge waterstanden in en rond s-hertogenbosch periodiek voorgekomen en vastgelegd. De laatste hoge waterstand van 4.92 m + NAP kennen we uit Daarbij liep zelfs de A2 ten zuiden van de stad onder water. Sint-Janskathedraal Als gevolg van hoge waterstanden heeft vermoedelijk elf keer het water in, of bijna in de Sint-Janskathedraal gestaan. Dit is zeker gebeurd in 1651, 1695, 1735, 1741, 1752, 1757, 1768 en In die jaren moesten de door het hoge water verzakte grafzerken in de kerk opnieuw worden geplaatst. De reeks van hoge waterstanden zette zich voort in de 19de eeuw. In 1807, 1828, 1834, 1840 en 1880 werden waterstanden gemeten van rond 6.00 m + NAP, waarbij grote delen van de stad blank kwamen te staan. De juiste hoogte van de hoogst bekende waterstand rond 1200 is niet bekend. Wel kan bij benadering deze hoogte worden vastgesteld. Het is namelijk bekend dat de torenvloeren van de romaanse Sint-Jan en van de huidige kathedraal tussen 1221 en 1515 vier keer zijn verhoogd. De totale verhoging bedraagt 1.85 m. Aangezien de vloer van de Sint-Jan nu ligt op 6.35 m + NAP. Lag de oorspronkelijke vloer van de romaanse kerk op 4.50 m + NAP. Aangenomen mag worden dat deze vloer op een veilige hoogte van bijvoorbeeld twee Bossche voeten boven de hoogst bekende waterstand is aangelegd. De kerk moet immers in tijden van rampspoed een meer dan veilig toevluchtsoord Ing. D. Hoogma zijn. De hoogst bekende waterstand rond zal dan ook vermoedelijk hebben gereikt tot m + NAP. De gemiddelde grondwaterstand in de zomer zal mogelijk hebben gelegen op 2.25 m + NAP. Bij het geringe verschil tussen deze waterstanden dient te worden bedacht dat er in die tijd nog geen dijken langs de Maas ten noorden van s-hertogenbosch waren aangelegd. Het overtollige water kon zich nog over een groot oppervlak ter weerszijden van de rivier verspreiden, waardoor extreem hoge waterstanden boven 4.00 m + NAP nog niet voorkwamen. Breede Haven De Breede Haven is aangelegd tussen 1441 en 1449, dus nog tijdens de omvangrijke ophogingen in de Bossche binnenstad tijdens de Middeleeuwen. Evenals op andere plaatsen in de binnenstad zal men met de aanleg van kademuren en de daarnaast gelegen wegen rekening hebben gehouden met de in die tijd hoogst bekende waterstand. In verband met de vele eeuwen optredende klink van de ophoging zal de oorspronkelijke hoogte van het wegdek aan de westzijde van de Breede Haven hebben gelegen op 5.48 m + NAP. Momenteel bedraagt deze hoogte 5.25 m + NAP. De hoogst bekende waterstand tijdens de aanleg van de Breede Haven was vermoedelijk 5.20 m + NAP, zijnde een drooglegging van een Bossche voet. In de tijd van de aanleg van de Breede Haven was het versteningsproces in de binnenstad van s-hertogenbosch reeds zover gevorderd dat er nagenoeg geen houten huizen aan de Breede Haven werden gebouwd. Na de aanleg van de haven heeft er aan de westzijde geen ophoging van enige betekenis meer plaatsgehad, als gevolg van de vele stenen huizen. Ophogingen Uit de noodzaak van de middeleeuwse ophogingen in de Bossche binnenstad blijkt dat de inwoners herhaaldelijk met hoge waterstanden zijn geconfronteerd. Over de omvang en het tijdstip van de ophogingen is weinig bekend. Wel kan worden aangenomen dat de periodieke ophogingen minimaal tot een veilige hoogte van een Bossche voet boven de op dat moment hoogst bekende waterstand hebben gereikt. In een volgend artikel zal ik nader ingaan op de aard van de periodieke verhogingen en de daarmee samenhangende ontgravingen in de binnenstad van s-hertogenbosch. Bronnen J. Buisman, 1000 jaar weer, wind en water in de Lage Landen. Franeker D. Hoogma en A. Steketee, s-hertogenbosch waterstad. s-hertogenbosch C. Peeters, De Sint-Janskathedraal te s-hertogenbosch. s-gravenhage G.P. van de Ven (red.), Leefbaar Laagland. Utrecht

15 BBouwstijlen: Functionalisme ( ) De moderne architectuur start bij het rationalisme van Berlage c.s. Van buitenaf, vanuit de schilderkunst, bijvoorbeeld het kubisme, kwamen invloeden, die de verdere ontwikkeling van de bouwkunst stimuleerden. Met name Theo van Doesburg, Piet Mondriaan en anderen bepleitten in hun tijdschrift De Stijl een abstracte, ornament- en decoratieloze vormgeving. Dit geestesgoed was sterk internationaal georiënteerd. Met Le Corbusier in Frankrijk, Walter Gropius in Duitsland (Bauhaus: Nieuwe Zakelijkheid), El Lissitzky in Rusland, Frank Lloyd Wright in Amerika ontstond een internationale stijl, functionalisme genoemd. In Nederland sprak men ook wel, vanaf 1928, van Het Nieuwe Bouwen of naar het tijdschrift van Van Doesburg over De Stijl. In de bouwkunst ontwikkelde men als het ware een anti-stijl, waarin de gebruiksfunctie bepalend was. Vanuit hun maatschappijvisie van sociale gelijkheid streefden zij naar verbetering van de leefomstandigheden door middel van sociale woningbouw en stedenbouw. Tehst en foto s Ton Graus en Jan-Hein Schutselaars Kenmerken De witte doos werd als uitgangspunt genomen, waarbij de door de mens afgeperkte ruimte in visueel contact moest blijven met de oneindige buitenruimte. Het beton- of staalskelet biedt grote glasvlakken om het zonlicht binnen te laten. Gewapend beton als deel van de architectuur. Witgepleisterde gevels bieden lichtheid. Platte daken als vijfde gevel, zo mogelijk als (dak) terras. Open en transparant: het verschil tussen binnen- en buitenruimte opheffen. Asymmetrische gevels, rechte hoeken, rechthoekige vormen. Kubusachtig. Ontmaterialiseren: geen ornamenten, geen decoraties, geen ambachtelijkheid (eerder prefab!). Dunne stalen raamprofielen. Ronde buizen, glasdraad ruiten, glazen bouwstenen. Voorbeelden Hét voorbeeld in Nederland bij uitstek van het functionalisme is het Rietveld-Schröderhuis te Utrecht; in 1924 gebouwd door Gerrit Rietveld, gebaseerd op abstracte vormtheorieën. In een historische binnenstad als die van s Hertogenbosch zullen we die stijl uiteraard nauwelijks tegenkomen. Net buiten de muren staat een mooi voorbeeld: het Witte Huis aan de Citadellaan. Het voormalige pompstation -onlangs verplaatst- aan Vughterweg kunnen we ook hieronder rekenen. 15

16 RReinier van Arkelwandeling In het winterseizoen heeft de Kring Vrienden het bestaande programma met drie nieuwe en bijzondere activiteiten uitgebreid. Een ervan is de Reinier van Arkelwandeling. Al vanaf de Middeleeuwen waren de Bosschenaren trots op hun caritas, hun liefdadigheid. Die kwam onder meer tot uiting in de omvangrijke zieken- en armenzorg. Die zorg is in de eeuwen daarna, tot op de dag van vandaag, gehandhaafd en zelfs verder uitgebreid. Tijdens het eerste deel van de wandeling bekijkt men de plaatsen en gebouwen in de stad waar de ziekenen armenzorg plaatsvond. Aansluitend is er de unieke gelegenheid om eens binnen de muren van de Reinier van Arkelgroep aan het einde van de Hinthamerstraat te kijken. Men bezoekt dan onder andere de Oudheidkamer, waardoor men een goed inzicht krijgt in de psychiatrische verzorging en behandeling van vroeger. eenhoorn van Apotheek Albers Weeshuis Op vrijdag 27 maart 2009 hadden zich 13 personen verzameld in de hal van de Kringbalie aan de Parade. Onder deskundige leiding van de enthousiaste stadsgids Irene van Hoorn, ging de Reinier van Arkelwandeling van start. Al snel werd stilgehouden, tegenover Parade 18. Op deze plaats stond het klooster der Alexianen of Cellebroeders (ca ). Deze broeders waren vooral gespecialiseerd in het verplegen van pestlijders en begroeven de daaraan overledenen ook (cella = grafkamer). De pest werd ook wel haastige ziekte genoemd: binnen no time was je dood. In 1564 namen de Alexianen de zorg voor weeskinderen op zich. Vanwege deze werkzaamheden werd het klooster tijdens de beeldenstorm van 1566 gespaard. In 1576 stierf de laatste Cellebroeder. Het weeshuis werd toen tot stadsweeshuis bestempeld. Tekst en foto s: Ed Hupkens In 1619 werd een nieuw gebouw neergezet. In 1629 kwam het weeshuis onder protestants bestuur, in 1865 werd het afgebroken. Op dezelfde plaats kwam het Gereformeerd Burger Weeshuis, dat er nog steeds staat. Er werden weeskinderen tot 12 jaar aangenomen. De meisjes werden opgeleid tot dienstmeisje, de jongens tot timmerman; zij timmerden vooral doodskisten! Ter herinnering aan het werk van de Alexianen bevindt zich in het hoekpand Triniteitsstraat / Parade een gevelsteen. Het Latijnse opschrift luidt: Egentibus quod orphanis opus datu iuva memor De vertaling is: Help door te geven, wat arme wezen nodig hebben Groot Ziekengasthuis Via de Kerkstraat bereiken we de Gasselstraat. Het Groot Ziekengasthuis (GZG) bevond zich rond 1274 aan het Gasthuisstraetken, dat later Gastelstraat genoemd werd. De Bossche stadstaal maakte daar al gauw Gasselstraat van. De Gasselstraat, die de Kerkstraat met de Hinthamerstraat verbindt, is dus een verbastering van Gasthuisstraat. Aan het einde van de Gasthuisstraat bevindt zich de vroegere hoofdpoort, die van 1661 tot 1932 de toegang vormde tot de terreinen van het Groot Ziekengasthuis. De geschiedenis van de ziekenzorg in s Hertogenbosch gaat terug tot vóór Toen werd voor het eerst melding gemaakt van het Groot Gasthuis in de stad. Links van de poort zit een luik van waaruit eeuwenlang aan de armen en bedeelden in de stad medicijnen werden uitgedeeld. Je moest daarvoor een penning, het zogenaamde loodje, overleggen als bewijs dat je recht op medicijnen had. Bij overlijden moest de penning ingeleverd worden; daar komt ons spreekwoord het loodje leggen vandaan. Het uitdelen van medicijnen stopte overigens in 1942, toen door de Duitse bezetters het Ziekenfonds werd ingevoerd. Apotheek Op de grens van de Markt met de Hinthamerstraat is Kringapotheek Albers gevestigd. Boven de toegangsdeur is een beeld van een eenhoorn te zien. Begin 19de eeuw was de eenhoorn het symbool van zuiver voedsel : als de eenhoorn bloedde, was het eten vergiftigd. De eenhoorn is natuurlijk een fabeldier, waarbij aan de hoorn medicinale kracht werd toegedicht. Hoorns die te koop werden aangeboden als afkomstig van eenhoorns, bleken vaak de hoorn van de narwal te zijn. Een narwal is een kleine arctische walvis, met een hoektand die 3 tot 5 meter lang kan worden. 16

17 liefdadigheid. Zoals de Rotaryclub dat tegenwoordig doet, alleen niet in de openbaarheid, maar achter de schermen. Vondelingenhuis Het hoekpand Choorstraat en Clarastraat was van 1570 tot 1629 in gebruik als Vondelingenhuis. Te vondeling gelegde baby s konden er tot hun vierde jaar verblijven, daarna volgde opneming in het Weeshuis aan de Parade. De vondelingen werden ook wel houwkinderen genoemd. gevelsteen ter herinnering aan het Weeshuis Tafel H. Geest Aan de Hinthamerstraat 72 was vanaf de Middeleeuwen de Tafel van de Heilige Geest gevestigd, ook wel Spine of Geefhuis genoemd, en opgericht vóór In staat gesteld door aalmoezen (die aanvankelijk op een tafel achterin de Sint-Jan gelegd konden worden) van de gegoede burgerij, kon in het Geefhuis eeuwenlang wekelijks roggebrood en soms kleding aan armen en behoeftigen uitgereikt worden. In 1824 veranderde deze belangrijke instelling voor armenzorg in een Oude Mannen- en Vrouwenhuis. Vanaf 1973 is de Stadsbibliotheek er gehuisvest. Zwanenbroedershuis In het Zwanenbroedershuis aan Hinthamerstraat 94 is de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap gevestigd, opgericht in De Zwanenbroeders zorgden zelf niet voor zieken of armen, maar deden wel aan Het Gek Eind De brug over de Binnendieze (Groote Stroom) aan de Hinthamerstraat heet Geerlingse brug. Het Hinthamereinde begon vroeger al bij de Geerlingse brug, en werd door de bevolking ook wel het Gek Eind genoemd. Die naam had te maken met het Zinnenlooshuis, dat in 1442 door Reinier van Arkel werd opgericht voor zes zinlozen. Tegenwoordig is de Reinier van Arkel Groep een van de grootste psychiatrische instellingen van Nederland. Katersgasthuis De Sint-Jacobstraat heeft twee gasthuisjes gekend. Het eerste is het Herpensgasthuis, in 1449 door Roelof van Herpen gesticht voor acht oude vrouwen. Het andere is het Katersgasthuisje, dat in 1607 door Catharina Katers werd opgericht voor vier oude vrouwen. De gevelsteen ervan bevindt zich nog altijd in de voorgevel van het huis op nummer Reinier van Arkel Stadsgids Irene van Hoorn brengt de groep naar de achterkant van een gebouw dat behoort tot de Reinier van Arkelgroep, aan de Windmolenbergstraat. Aan de achtergevel is een muurgedicht van A. Roland beeldengroep Mungos. 17

18 R Holst aangebracht, met de titel In gevaar. Op een binnenplaats is een beeldengroep te bewonderen, voorstellende de korfbalspelersgroep Mungos uit Spanje. Binnen de muren van het uitgebreide gebouwencomplex bezoeken we de voormalige kapel en refter van de Congregatie van OLV van Barmhartigheid. Deze zusters kwamen in 1853 vanuit Honse (B) in s-hertogenbosch aan om bij Reinier van Arkel te komen werken. Tot slot van de wandeling is er gelegenheid de Oudheidkamer te bezoeken: een kleinschalig museum in een van de overdekte binnenplaatsen van het complex. DDe heemkunderol s-hertogenbosch beschikt na Amsterdam over de grootste heemkundekring van het land. De leden van de verschillende werkgroepen van de Kring waken over de vele facetten van de historische stad. Ze verdiepen zich in de geschiedenis van de stad en de verschillende bouwwerken. Ze werken mee aan plannen voor restauratie of herstel van essentiële (onder)delen van de stad en waken ervoor dat historische elementen definitief verloren gaan. De heemkunderol van de Kring Vrienden krijgt vooral invulling door de leden van de werkgroepen en het overkoepelende Kenniscentrum (KC). In het kader van het verzamelen en uitdragen van die heemkundekennis is het ook van belang om jaarlijks vast te leggen wat de betreffende werkgroep zoals gedaan heeft. Dat wordt opgenomen in de jaarverslagen van de werkgroepen en het Kenniscentrum. Een bloemlezing uit de verslagen uit 2008 geeft u een beeld van de rol van de Kring als heemkundeorganisatie. In 2008 zijn de werkgroepen Verzamelaars en Archeologie opgenomen in het Kenniscentrum en is de werkgroep ICT ontbonden. Een bloemlezing ui Rini van Houten Via vele foto s, tentoongestelde voorwerpen en medische apparaten (zoals een dwangbuis) krijgt men een goed inzicht in de verzorging en therapeutische behandelingen van psychiatrische patiënten uit vroegere tijden. Ook is er een vitrine met kappersgereedschappen, die geschonken zijn door Rini van Houten, de laatste kapper in vaste dienst (43 jaar) bij Reinier van Arkel. Al met al een zeer geslaagde wandeling langs plaatsen en gebouwen in de stad waar de zieken- en armenzorg plaatsvond. Elke tweede en vierde vrijdag van de maand start om uur een Reinier van Arkelwandeling. Inlichtingen en kaartverkoop bij de Kringbalie aan de Parade 23. Een aantal activiteiten wordt door leden van verscheidene werkgroepen verzorgd. Een mooi voorbeeld daarvan is de samenwerking tussen de gemeente en vertegenwoordigers van de werkgroepen Vestingwerken, Openbare Ruimte en Bouwplannen om een toekomstvisie op te stellen voor het herstel van de (omgeving) van de Citadel. In zo n samenwerkingsverband blijkt dat de Kringwerkgroepen over veel kennis beschikken die niet altijd beschikbaar is bij de gemeente. Het resultaat was een boeiend rapport dat door het College van B&W is overgenomen. Met de andere Monumenten Belangenorganisaties is een gezamenlijke zienswijze opgesteld op een (overigens niet gerealiseerde) bouwplan van Van Lanschot. Een ander project was de samenwerking met Boschtion FM, om door middel van korte radio-uitzendingen de luisteraars en geïnterviewden in de stad te informeren en te bevragen over de cultuurhistorische zaken in de stad. Symposium De werkgroep Kerken en Kloosters organiseerde een succesvol Symposium Religieus Erfgoed, zonder beleid geen toekomst. Ruim 200 aanwezigen luisterden naar 18

19 van de Kring in 2008 Peter van Gurp en Jos Holland de lezingen van vertegenwoordigers van organisaties als bisdom en gemeentelijke overheid die nauw betrokken zijn bij de problematiek van leegkomende kerken en kloosters. Centraal stond de problematiek van herbestemming. Daarnaast waren de leden actief bij het verrichten van (archief)onderzoek, het verzorgen van publicaties, het opzetten van wandelroutes langs religieus erfgoed en het bevorderen van passende herbestemmingen. (kaart van Joan Blaeu anno 1649) Openbare ruimte In de jaarverslagen van de werkgroepen is sprake van het wel en wee in het afgelopen jaar. Zo maakt de werkgroep Openbare Ruimte melding van het trieste verlies van de gewaardeerde collega en warme persoonlijkheid Robert de Zwart. De (vaak trage) voortgang van verschillende (bestemmings)plannen bepaalt in belangrijke mate de agenda van deze werkgroep. De Markt is gereconstrueerd en hoewel het puthuis is verdwenen, is er na veel discussie binnen en buiten de Raad uiteindelijk toch gekozen voor een herstel van de put t de verslagen van 2008 als bijzonder monument via een zit-kijk-constructie. Het ontwerp voor de herinrichting van de Parade is in 2008 nog niet afgerond. Het is jammer dat door de gemeente niet meer geïnvesteerd is in een visie op het toekomstig gebruik van die Parade. De Bossche bevolking mag nu gaan kiezen uit de twee ontwerpen die recent zijn gepresenteerd. De vraag is zeer of de gekozen procedure wel tot het meest optimale ontwerp zal leiden. Ook de strijd van de Kring via de werkgroep Openbare Ruimte voor een goed plan voor het GZG-terrein is succesvol afgerond: alle monumenten worden behouden, er komt geen hoogbouw en er zal een Nieuwe Dieze in het plan worden opgenomen., Binnendieze De werkgroep Binnendieze wil bij mogelijke ontwikkelingen rond de Binnendieze het behoud van de cultuurhistorische waarden van die Binnendieze in de gaten houden. Ook de ruimtelijke ontwikkelingen waarbij de Binnendieze op de een of andere wijze in beeld kan komen en het thema water in en direct om de vesting is een onderdeel van het takenpakket. De werkgroep heeft zich daarbij verdiept in de opstapplaatsen aan het Voldersgat, de kop van de Haven en de inpassing en vormgeving van de Nieuwe Dieze in het GZG-plan. Empel Na ruim twee jaar heeft de werkgroep Empel de Kadastrale kaart Empel en Meerwijk 1832 kunnen afronden en publiceren. De uitgave bestaat uit een gekleurde topografische kaart waarop de namen van de percelen en hun gebruik is aangegeven. De bewoning in 1832 is in detailkaarten aangegeven. Een register is gereconstrueerd met daarin alle percelen, hun afmetingen in oppervlak, hun gebruik en de eigenaar. Na een oriëntatie is het project Empelse woorden en uitdrukkingen van start gegaan. Gestart is met het vaststellen van een fonetische standaard en verder worden woorden en uitdrukkingen vastgelegd waarvan vermoed wordt dat ze de kwalificatie Empels kunnen dragen. Kleine monumenten Met het opsporen en het in ere herstellen van kleine monumenten van cultuurhistorische waarde is de werkgroep Het Kleine Monument druk doende. De resultaten worden mogelijk gemaakt in samenspraak met particulieren en waar nodig met de gemeente. Enkele voorbeelden uit 2008 zijn: de plaquette die werd uitgereikt voor het pand Hinthamerstraat 148/150, de restauratie van het H. Hartbeeld op het Emmaplein en de poortomlijsting van het oude Sint- Josefhuis. Op de Stationsbrug werd een herdenkingsbijeenkomst gehouden bij de daar geplaatste plaquette ter herinnering aan Piet Kerssens, de jonge Bosschenaar, die op 26 oktober 1944 zijn leven gaf om een gewonde Britse militair te redden. Dit monumentje is gerestaureerd op instigatie van onze werkgroep. 19

20 DNamen De Werkgroep Toponymie is actief sinds 11 april De doelstelling is het in kaart brengen van de geografische namen in de stad. Het in kaart brengen is nader te omschrijven als het inventariseren, lokaliseren, dateren en verklaren van deze namen. In het afgelopen jaar stond het onderzoek vooral in het teken van het digitaal maken van gegevens, die Ferdinand Smulders overgenomen heeft uit de akten van de schepenbank van s-hertogenbosch. De bevindingen worden opgenomen in de Bossche Encyclopedie. Daarnaast wordt wekelijks een stukje gepubliceerd over een straat, plein, hofje of steegje in het Stadsblad. Verder is meegewerkt aan de totstandkoming van het boekje Hemels s-hertogenbosch: wandelen langs het eeuwenoude religieuze erfgoed van de Brabantse hoofdstad. Verzamelaars Tijdens de Stamp Passion in de Brabanthallen heeft de werkgroep Verzamelaars Hertog Jan de presentatie van de expositie s-hertogenbosch op de kaart gezet verzorgd. Het hierbij behorende unieke boek is een combinatie van prentbriefkaarten en filatelie. Het boek is bekroond met de Vermeil-prijs. In 2008 is het project Op bezoek bij nieuw leven ingeblazen. De leden gaan op bezoek bij personen die een bepaalde (Bossche) verzameling hebben. Van al deze bezoeken wordt een verslag gemaakt, dat wordt gepubliceerd in het KringNieuws. Een uitvloeisel van een bezoek aan Rob de Vrind is dat een lid van de werkgroep zich is gaan bezig houden met het in de markt zetten van het Liniebier Vestingwerken Bij de restauratie van de vestingwerken was 2008 een jaar van uitvoering. De werkgroep Vestingwerken kreeg daardoor meer gelegenheid om activiteiten te ontplooien in het kader van kennisverwerving en kennisuitbreiding. Zo werd een Stellingstudieteam ingesteld, een studiedag over de Lunetten werd georganiseerd en er werd een bijdrage geleverd aan de Groene Vesting. Het verslagjaar wordt vooral gekenmerkt door bijdragen aan de vele bouwactiviteiten zoals aan de Westwal / Sint Janssingel, met de herinrichting van de Stadsdommel als ecologische verbindingszone en de bouw het Bastiononder. Medio 2008 is er overleg gestart met de gemeente over de verdere planvorming voor de vestingwerken. Daarbij komt de nadrukte liggen op de stadsentree. Bouwen Het bewaken van bouwactiviteiten in de stad is een belangrijke taak van de werkgroep Bouwplannen. Het beoordelen van bouwinitiatieven van derden en aan derden verleende bouwvergunningen en advisering daarover is de kerntaak van de werkgroep. Om capaciteitsredenen wordt het werkterrein beperkt: in grote lijnen omvat dit het gebied binnen de stadsmuren, het Zand en de Muntel. Het proces van beoordeling van bouwplannen staat aangegeven in een nieuw handboek waarin ook de te hanteren criteria staan vermeld. Industrieel erfgoed De werkgroep Industrieel Erfgoed WINDE heeft zich in het afgelopen jaar bezig gehouden met het inventariseren, onderzoeken en beschrijven van het industriële erfgoed van s-hertogenbosch. Resultaten worden vastgelegd in de Atlas Industrieel Erfgoed. Zo is onderzoek gedaan naar de drukkerijen van s-hertogenbosch, de confectie-industrie en de militaire kleermakerijen. Zo maar een greep uit de vele activiteiten, naast de voorbereiding van de module Industrieel Erfgoed van de cursus Boschlogie III. Het tijdens de vrijwilligersdag 2008 gepresenteerde boekje over de Bossche sigarenindustrie mag hierbij zeker niet onvermeld blijven. Molens Het laat zich raden waar de werkgroep Molens druk mee is. In een vergunning uit 1504 is al sprake van de oprichting van een windmolen op een stuk grond tegen de stadswal achter de Tolbrug. Aanvankelijk stonden de windmolens vanwege de windvang meestal buiten de stad, maar door de oorlogsdreiging werden deze in 1585 verplaatst naar de stadswallen. Naast de wind- en watermolens hebben er vele rosmolens bestaan. Met de sloop in 1939 van de Nieuwe Steenen Molen aan de Vughterweg (Bastion Deuteren) kwam een einde aan het molenpatrimonium van s Hertogenbosch. De werkgroep zet zich nu in voor de herbouw van een wind- en een rosmolen. 20

De Moerputten. Wandelen. Hoog boven de witte waterlelies. Staatsbosbeheer, beheerseenheid De Meierij, Haanwijk 4a 5271 VG St.

De Moerputten. Wandelen. Hoog boven de witte waterlelies. Staatsbosbeheer, beheerseenheid De Meierij, Haanwijk 4a 5271 VG St. Staatsbosbeheer, beheerseenheid De Meierij, Haanwijk 4a 5271 VG St. Michielsgestel T 073-55 13 036 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen De Moerputten Hoog boven de witte waterlelies Laagveenmoeras Hoog en droog

Nadere informatie

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal:

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Bouwstijlen Bouwstijlen van kerken in Nederland De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Oudste stenen gebouw Romaans Gotiek Neogotiek Renaissance Neorenaissance Classicisme

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde

De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde STIJL GEBOUW LOCATIE Romaans Oude Kerk (toren) Naaldwijk Gotisch Oude Kerk (kerkgebouw) Naaldwijk Renaissance Oude Raadhuis Naaldwijk Classicisme Nederhof

Nadere informatie

Inhaalverslag Moerputten

Inhaalverslag Moerputten Inhaalverslag Moerputten In dit document het verslag van de inhaalopdracht die is gedaan in de Moerputten bij Den Bosch. Het is een verslag dat een vervanging is voor een volledige veldwerkdag. Er is een

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

1 ste OPDRACHT - Maquette

1 ste OPDRACHT - Maquette Naam... Klas... 1 ste OPDRACHT - Maquette 1a Zet de maquette van de Domkerk voorzichtig in elkaar, zoals hij te zien is op de plattegrond hieronder. 1b Zet de nummers op de juiste plaats in de tekening

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

VAN GOGH PROJECT GROEP 5 EN 6

VAN GOGH PROJECT GROEP 5 EN 6 VAN GOGH PROJECT GROEP 5 EN 6 Brieven schrijven Deze activiteit is gebaseerd op de briefwisseling tussen Vincent van Gogh en zijn broer Theo. Voorbereiding: Zorg voor een plaat/foto van een landschap.

Nadere informatie

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis.

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis. Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Ontwerpen Geschiedenis In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis. 1.

Nadere informatie

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging Secr. Gerard Thijssen Rozenbloemstraat 34, 4921 KG Made Tel: 0162-683323 Mail: heemkundemadedrimmelen@gmail.com NIEUWSBRIEF jaargang 18 nummer 5 oktober 2015. Uitnodiging Op dinsdag 20 oktober organiseert

Nadere informatie

Korte lesbrief Koningsbomen Ter gelegenheid van het planten van de Lindeboom voor Koning Willem Alexander Op 30 april 2013

Korte lesbrief Koningsbomen Ter gelegenheid van het planten van de Lindeboom voor Koning Willem Alexander Op 30 april 2013 Korte lesbrief Koningsbomen Ter gelegenheid van het planten van de Lindeboom voor Koning Willem Alexander Op 30 april 2013 Geschiedenis Op 30 april 2013 wordt de Prins van Oranje, beter bekend als Prins

Nadere informatie

Stadswandeling. Kruispoort

Stadswandeling. Kruispoort Brugge Brugge is de hoofdstad van de provincie West-Vlaanderen. De gemeente telt bijna 117.000 inwoners. Ongeveer 20.000 daarvan wonen in het historisch centrum. In 2002 was Brugge Culturele hoofdstad

Nadere informatie

Donkerelaan 20. Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel :

Donkerelaan 20. Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel : Donkerelaan 20 Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel : Naam object : Oude Dorpshuis Bouwjaar : 1929 Architect : H.W.

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten

Van de redactie. Namens de redactie Jacqueline van der Maten Van de redactie Wat wonen we toch in een prachtige wijk! Ja, zult u zeggen, dat weten we wel. Maar je kijkt toch anders naar je wijk wanneer een buitenstaander, die hier nooit eerder geweest is, dat zegt.

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

SPEURTOCHT ARCHITECTUUR & DESIGN

SPEURTOCHT ARCHITECTUUR & DESIGN SPEURTOCHT ARCHITECTUUR & DESIGN Deze speurtocht is geschikt voor kinderen van 8 t/m 11 jaar. Dit jaar is door het Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen uitgeroepen tot het jaar van Architectuur

Nadere informatie

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje Een processie is een godsdienstige plechtigheid in de vorm van een optocht van geestelijken en gelovigen. Een processie zorgt voor een gevoel van samen horen omdat ze mensen verenigt. 1 4 Rond Sint-Macharius

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

Nieuwsbrief de XXXste, december 2013 Stichting Eendenkooi Maaspoort

Nieuwsbrief de XXXste, december 2013 Stichting Eendenkooi Maaspoort Nieuwsbrief de XXXste, december 2013 Stichting Eendenkooi Maaspoort Voor U ligt de laatste nieuwsbrief van het 8 ste jaargang. Waarin U kunt zien wat er in de maanden oktober, november en december gebeurd

Nadere informatie

MUSEUMKWARTIER S HERTOGENBOSCH. BiermanHenketarchitecten

MUSEUMKWARTIER S HERTOGENBOSCH. BiermanHenketarchitecten 2013 MUSEUMKWARTIER S HERTOGENBOSCH BiermanHenketarchitecten Ontwerp 2005-2008 Oplevering 2012 Opening 24 mei 2013 Architect Bierman Henket architecten Opdrachtgever Provincie Noord-Brabant (Het Noordbrabants

Nadere informatie

De Julianaschool en de 'Amsterdamse School'

De Julianaschool en de 'Amsterdamse School' De Julianaschool en de 'Amsterdamse School' Peter Schipper Aan de Grotebrugsegrintweg staat de Julianaschool. Het ontwerp is van de Velpse architect J.G.A. Heineman. In 1922 maakte hij twee ontwerpen,

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

D74, thans Kruisstraat 12

D74, thans Kruisstraat 12 D74, thans Kruisstraat 12 Geplaatst in de Heise Krant van september 2011, gewijzigd 15-05-2015 De boerderij van Has van den Tillaar. Zo kennen de meesten onder ons de oude boerderij achter de kerk met

Nadere informatie

Werkstuk Dordtologie november 2014

Werkstuk Dordtologie november 2014 Werkstuk Dordtologie november 2014 Hilde van Kruiningen VAN BIERBROUWEN. NAAR BLAUWBILGORGEL Omdat ik in dit gebied woon en me dagelijks over de Groenmarkt en het Buddingh plein begeef hebben de geschiedenis

Nadere informatie

PERSINFORMATIE PRESS INFORMATION

PERSINFORMATIE PRESS INFORMATION BOSCH EXPERIENCE: IN DE VOETSPOREN VAN JHERONIMUS BOSCH In 2016 viert s-hertogenbosch in Nederland de terugkomst van de werken van Jheronimus Bosch naar de stad waar ze gemaakt werden, meer dan 500 jaar

Nadere informatie

Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart.

Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart. Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart. Via de Nederlandse Genealogische Vereniging, afd. Kennemerland zijn we in de gelegenheid gesteld om een rondleiding in de Sint Bavo Basiliek bij te

Nadere informatie

De punt op de i van de restauratie

De punt op de i van de restauratie Gerlof van der Veen De punt op de i van de restauratie Op zoek naar historische eenheid in hedendaagse verscheidenheid Aan de markten in Zutphen vormen de afzonderlijke gevels met elkaar een beschermd

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

de kunst van het leven

de kunst van het leven de kunst van het leven Woon- en zorgcentrum Franciscus De Meierij 1 7631 AM Ootmarsum T 0541-280 888 franciscus@zorggroepsintmaarten.nl www.zorggroepsintmaarten.nl de kunst van het leven De kunst van het

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

VAN SYNAGOGE VIA PAKHUIS NAAR SJOELBRIELLE Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek

VAN SYNAGOGE VIA PAKHUIS NAAR SJOELBRIELLE Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek VAN SYNAGOGE VIA PAKHUIS NAAR SJOELBRIELLE Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek 15 JAAR STICHTING BEHOUD SYNAGOGE BRIELLE 10 JAAR SJOEL BRIELLE Het jaar 5775/5776 (2015/2016) is een bijzonder jaar. Honderdvierenveertig

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders

Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders Les 5: Leefomstandigheden De kloof tussen arm en rijk De afstand tussen arm en rijk was in de negentiende eeuw veel groter dan nu. Door de toenemende

Nadere informatie

Aan Zijne hoogwaardige Excellentie mgr. André Dupuy, Carnegielaan 5 2517 KH 'S-Gravenhage apost.nuntiatuur@inter.nl.net

Aan Zijne hoogwaardige Excellentie mgr. André Dupuy, Carnegielaan 5 2517 KH 'S-Gravenhage apost.nuntiatuur@inter.nl.net Aan Zijne hoogwaardige Excellentie mgr. André Dupuy, Carnegielaan 5 2517 KH 'S-Gravenhage apost.nuntiatuur@inter.nl.net Mariahout, 17 september 2014 Onderwerp: Toekomst van Onze Lieve Vrouw van Lourdeskerk

Nadere informatie

Voorstraat 38 3258 BA Den Bommel

Voorstraat 38 3258 BA Den Bommel DAKOMAR V A S T G O E D Voorstraat 38 3258 BA Den Bommel In het dorp van de heer van stand... Voorstraat 38-3258 BA Den Bommel Den Bommel - geschiedenis. In 1481 onstond de heerlijkheid Sint Adolfsland.

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft.

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft. In Kanton, China Op de hoek van twee nauwe straatjes zit een jongen. Het is een scheepsjongen, dat zie je aan zijn kleren. Hij heeft een halflange broek aan, een wijde bloes en blote voeten. Hij leunt

Nadere informatie

PERSBERICHT. De restauratie van het schip van de Kathedrale Basiliek Sint Bavo in Haarlem is afgerond! Een moment om bij stil te staan.

PERSBERICHT. De restauratie van het schip van de Kathedrale Basiliek Sint Bavo in Haarlem is afgerond! Een moment om bij stil te staan. PERSBERICHT De restauratie van het schip van de Kathedrale Basiliek Sint Bavo in Haarlem is afgerond! Een moment om bij stil te staan. Meer informatie over dit bijzondere restauratiewerk op de persbijeenkomst:

Nadere informatie

Hoofdstuk 14: De romaanse en gotische kunst

Hoofdstuk 14: De romaanse en gotische kunst Hoofdstuk 14: De romaanse en gotische kunst Inleiding Inleidende oefening: bespreek met je buur de chronologische volgorde van deze zes gebouwen en noteer de corresponderende letters in die volgorde A

Nadere informatie

Optimistzeilen Brabant & Limburg Jeugd project

Optimistzeilen Brabant & Limburg Jeugd project Optimistzeilen Brabant & Limburg Jeugd project Door beide provincies stroomt de rivier de maas, die vroeger de vriend maar ook de vijand was van de plaatselijke bevolking. Hij beschermde tegen vijanden

Nadere informatie

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk Informatiekaart St. Janskerk St. Janskerk De spits van deze lange slanke toren staat al eeuwen scheef. Hoe dat komt weten we niet, maar het zal tot in lengte van dagen wel zo blijven. De toren heeft niet

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Fons Gieles en de Maria- Ommegang te Bergen op Zoom.

Fons Gieles en de Maria- Ommegang te Bergen op Zoom. Fons Gieles en de Maria- Ommegang te Bergen op Zoom. Dit jaar trekt de Ommegang voor de 70- e maal door de straten van Bergen op Zoom. De stoet vindt zijn oorsprong in de Middeleeuwen en werd na de Tweede

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep

Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep Embargo tot 7 juni 2015 Onderwerp Bescherming bouwhistorie monumenten 2e groep Programma Cultuur & Cultuurhistorie & Citymarketing Portefeuillehouder B. van Hees Samenvatting Op 27 januari 2010 heeft de

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Vestingstad Hulst. De omwalling en de poorten

Vestingstad Hulst. De omwalling en de poorten WSV Zelden Rust ( Aktivia nr 261) organiseert: Zaterdag mei 20?? Omloop Vestingstad Hulst Start: Reynaertcollege Gildenstraat 1 Hulst ( Zeeuws-Vlaanderen) Afstanden: 7,15,21 en 28 km. Starturen: 07.30

Nadere informatie

VRAGEN THEMA WAT IS ER TE DOEN?

VRAGEN THEMA WAT IS ER TE DOEN? VRAGEN THEMA WAT IS ER TE DOEN? 1. Wat is de bekendste straat in s-hertogenbosch om een hapje te eten? A. De Korte Putstraat. B. s-hertogenbosch is een Bourgondische stad. Overal in de stad vind je diverse

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

6Plekjes met voelbare historie

6Plekjes met voelbare historie 6Plekjes met voelbare historie Waterwegen hebben in heel veel belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis een rol gespeeld. Voor aanval en verdediging tijdens oorlogen, voor het vervoer van goederen

Nadere informatie

Dongen s Gravenmoer Klein-Dongen Vaart. Wandel mee in Dongen en s Gravenmoer! MET KALENDER 2015!

Dongen s Gravenmoer Klein-Dongen Vaart. Wandel mee in Dongen en s Gravenmoer! MET KALENDER 2015! Dongen s Gravenmoer Klein-Dongen Vaart Wandel mee in Dongen en s Gravenmoer! MET KALENDER 2015! 1 Laat je rondleiden in Dongen en s Gravenmoer! In de gemeente Dongen kun je heerlijk wandelen. Zelf of onder

Nadere informatie

S C H E N K I N G, G I F T O F N A L A T E N S C H A P

S C H E N K I N G, G I F T O F N A L A T E N S C H A P V o o r h e t b e h o u d v a n h e t D r e n t s e c u l t u r e l e e r f g o e d S C H E N K I N G, G I F T O F N A L A T E N S C H A P S t i c h t i n g O u d e D r e n t s e K e r k e n Dwalen door

Nadere informatie

De laatste wens van Maarten Ouwehand

De laatste wens van Maarten Ouwehand De laatste wens van Maarten Ouwehand Een verhalend ontwerp voor CKV waarin leerlingen op school een museum ontwerpen, inrichten en openen. Gemaakt voor en door: Andreas College Katwijk en Bureau voor Educatief

Nadere informatie

Rondrit naar Groede 94.99 km

Rondrit naar Groede 94.99 km Rondrit naar Groede 94.99 0 2.04 0 Lissewege Het zeer landelijke Lissewege hoort sinds de gemeentefusies bij Brugge. De naam van het dorp duikt op in de 11de eeuw en zou afkomstig kunnen zijn van 'liswega',

Nadere informatie

Jan van den Berge. Een veelzijdig kunstenaar. Kunstenaar Jan van den Berge: Ik houd altijd het gevoel: het kan nog beter, nog mooier.

Jan van den Berge. Een veelzijdig kunstenaar. Kunstenaar Jan van den Berge: Ik houd altijd het gevoel: het kan nog beter, nog mooier. juni 2014 Volgens de Gestalltpsycholoog Kurt Koffka zien we de dingen niet zoals ze zijn, maar zoals wij zijn. En wij zijn niet alle dagen dezelfde. Belangrijk om hiervan alle dagen bewust te zijn. We

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. De grote foto op de grond is gemaakt in 1930. Toen was Schokland nog een eiland. Waarom

Nadere informatie

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 Rhenen binnenstad Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 In de verdeling van de [ ] architecten werd in theorie het uiterste gedaan om te zorgen dat het straatbeeld, in overeenstemming met

Nadere informatie

Proeven Praten Plezier

Proeven Praten Plezier Dinsdag 23 juni 2015 16.00-20.00 uur Cultureel Kwartier Museum Gouda Museumtuin Achter de Kerk Dé Goudse Netwerkbijeenkomst Proeven Praten Plezier Welkom in Gouda U bent uitgenodigd door een Goudse ondernemer

Nadere informatie

Ga op de brug staan aan de Koningstraat en kijk in de richting van de Poortersloge. (Vandaag : Rijksarchief Brugge)

Ga op de brug staan aan de Koningstraat en kijk in de richting van de Poortersloge. (Vandaag : Rijksarchief Brugge) ADORNES ACHTERNA IN HET HEDENDAAGSE BRUGGE Je volgt de route van de middeleeuwse boten en bezoekt enkele historische gebouwen die vroeger en nu belangrijk waren en zijn voor Brugge. Een ommetje langs het

Nadere informatie

Catalogus tentoonstelling Junglegroep

Catalogus tentoonstelling Junglegroep Catalogus tentoonstelling Junglegroep Rembrandt van Rijn (zelfportret) Wereldberoemd om de Nachtwacht. Schilderde veel portretten. Dit ben ik op mijn zelfportret: Aan alle bezoekers van deze tentoonstelling:

Nadere informatie

Vallis ❿ 61. Prachtige gebouwen en panorama's

Vallis ❿ 61. Prachtige gebouwen en panorama's Route 6 60 Vallis 61 Prachtige gebouwen en panorama's In Vaals en Lemiers getuigen monumentale gebouwen van een bewogen verleden. De groene heuvels in de omgeving bieden allerlei fascinerende vergezichten.

Nadere informatie

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL I N T E R I E U R W Wonen op de Windrichtingen IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL Tekst: ANNEMIE WILLEMSE Foto s: JAN VERLINDE 22 TIJDLOOS TIJDLOOS 23 Na een zoektocht naar de ideale bouwgrond, gingen

Nadere informatie

Zelfreflectierapport Villa des Roses

Zelfreflectierapport Villa des Roses Zelfreflectierapport Villa des Roses Individuele taak opleidingsondersdeel architectuurtypologie Abdoulaye Declerck 1MAK 1b1 COÖRDINATEN Villa des Roses Klokstraat 59050 Gentbrugge Inleiding Villa Des

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Op 4 november jl. was de première van de documentaire over de ruilverkaveling en streekverbetering die rond 1960 heeft plaatsgevonden in polder

Nadere informatie

architocht vmbo ontdek de gebouwen van heerlen centrum

architocht vmbo ontdek de gebouwen van heerlen centrum architocht vmbo ontdek de gebouwen van heerlen centrum 0 Algemene informatie Met deze Architocht ga je de gebouwen en een stuk geschiedenis van Heerlen centrum ontdekken. Vergeet niet een camera of je

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

hij qua positie onderdeel van

hij qua positie onderdeel van Bouwhistorische en Archeologische b e r i c h t e n i Archeologisch onderzoek in het Tolbrugkwartier(9) In de maanden januari en februari van dit jaar is het archeologisch onderzoek in het Tolbrugkwartier

Nadere informatie

Voorstel voor kunsttoepassing bij nieuw te bouwen woningen in de Burgemeesterwijk te Zaandam. Karola Pezarro, Den Haag, maart 2006.

Voorstel voor kunsttoepassing bij nieuw te bouwen woningen in de Burgemeesterwijk te Zaandam. Karola Pezarro, Den Haag, maart 2006. Voorstel voor kunsttoepassing bij nieuw te bouwen woningen in de Burgemeesterwijk te Zaandam Karola Pezarro, Den Haag, maart 2006. HET VERHAAL VAN HET HOUT - samenvatting - In de Burgemeesterwijk te Zaandam

Nadere informatie

SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA

SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA Wim de Kam. 15 In het tweede deel van deze serie thans een aanzet tot een levensbeschrijving van de heer G.H.Veenstra. Ik noem het een aanzet omdat er nog

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Het geheim van de piramide

Het geheim van de piramide colofon Uitgave 2015 Nationaal Park Weerribben-Wieden www.np-weerribbenwieden.nl Illustraties Femke van Gent Vormgeving Ontwerpbureau Lood Velp Het geheim van de piramide In samenwerking met Natuurmonumenten

Nadere informatie

Koninklijke en Nieuwegeinse. onderscheidingen

Koninklijke en Nieuwegeinse. onderscheidingen Koninklijke en Nieuwegeinse onderscheidingen Nieuwegein kent vele bijzondere inwoners. Mensen die zich met hart en ziel inzetten voor hun medemens, mensen die veel betekenen voor de samenleving. Deze mensen

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum.

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Agenda 27 maart; donateursavond; ontvangst vanaf 19:30. Aanvang 19:45 15 maart onthulling monument armenlap om 15.00

Nadere informatie

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970 pagina 1 van 5 Halte Bergentheim Gewijzigd: e:10-07-2010 Inhoud: Gegevens halte Exploitatie Gebouwen Emplacement Spoorweghaven Personeel Gegevens plaats Links: Fabrieksaansluitingen: Turfstrooiselfabriek

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

Nieuwe Bouwloods Sint Jan

Nieuwe Bouwloods Sint Jan Nieuwe Bouwloods Sint Jan Concept en Ruimtelijk Plan In opdracht van de Gemeente s-hertogenbosch Dr. R.R. Knoop Gordion Cultureel Advies Drs. R. van Zoest Kunsthistorisch Bureau D Arts Drs. C. Uringa Kunsthistorisch

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Een Bourgondisch lanclhuis in de Brabantse bossen. Binnenkijken bij Louk Appels

Een Bourgondisch lanclhuis in de Brabantse bossen. Binnenkijken bij Louk Appels Bo11cn: van /mit en zij11 de imposante ramett op atelier'!finetinj!ell,~oed te zim, 111aardoor ee11 zee van Iicht he/intis bi11nenva/t. Rechts:alsje itt he/ 'atelier' zit, lijkt he/ IICI eetl bcetje

Nadere informatie

DINEREN IN DE HOFTRAMMM

DINEREN IN DE HOFTRAMMM DINEREN IN DE HOFTRAMMM De bijzondere creatie van Bobby van Galen en Pierre Wind Foto s en tekst: Martien Versteegh Eigenaar en gastheer Bobby van Galen heet u van harte welkom Het begon met een droom

Nadere informatie

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht 1 Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht Betty: Ik ben Betty Cerda de Palou. Ik woon in Maastricht al 32 jaar. Ik ben 63 jaar. Ik ben arts, maar

Nadere informatie

KUNST & AMBACHT 12 & 13 SEPTEMBER 2015 OPEN MONUMENTENWEEKEND MAASTRICHT

KUNST & AMBACHT 12 & 13 SEPTEMBER 2015 OPEN MONUMENTENWEEKEND MAASTRICHT KUNST & AMBACHT 12 & 13 SEPTEMBER 2015 OPEN MONUMENTENWEEKEND MAASTRICHT KUNST & AMBACHT Met het thema Kunst & Ambacht zal tijdens het Open Monumentenweekend op 12 en 13 september 2015 zowel de kunst als

Nadere informatie

TOVERSTRALEN werken aan een duurzaam ontspannen samenleving Stedenbouw - Landschap - Architectuur

TOVERSTRALEN werken aan een duurzaam ontspannen samenleving Stedenbouw - Landschap - Architectuur Studiereis Oosterheem TOVERSTRALEN werken aan een duurzaam ontspannen samenleving Stedenbouw - Landschap - Architectuur NAWOORD 11.10.2013 Nawoord bij Zoetermeer excursie De belangrijkste vraag is nu of

Nadere informatie

Den Haag Scheveningen Delft

Den Haag Scheveningen Delft Den Haag Scheveningen Delft Zaterdag en zondag 21 en 22 juni 2008 met bezoek aan Mauritshuis Museum Beelden aan zee Vermeercentrum V.V.A. afdeling Brussel G. Gilsonstraat 55, 1090 Brussel tel. 02-479.32.32

Nadere informatie

KIJKWIJZER FDN MUSEUM

KIJKWIJZER FDN MUSEUM KIJKWIJZER FDN MUSEUM Welkom in Heerenveen Museum. Hier ontdek je het verhaal van Heerenveen. Je gaat straks kijken naar het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum. Domela had een duidelijke mening over drank

Nadere informatie

Sinterklaas. Lees het verhaal en beantwoord de vragen.

Sinterklaas. Lees het verhaal en beantwoord de vragen. Sinterklaas Lees het verhaal en beantwoord de vragen. Sinterklaas is geboren aan het begin van de vierde eeuw. Hij is dus ongeveer 1700 jaar oud. Hij komt uit Myra, dat is een plaats in wat tegenwoordig

Nadere informatie

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh?

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Soms weten bezoekers ons tijdens rondleidingen te vermelden dat Vincent van Gogh ooit een kamertje bewoonde in hotel Schafrath aan het Park in Nuenen.

Nadere informatie

III III IIII III III III III II 1 5.071942

III III IIII III III III III II 1 5.071942 ONTVANGEN 20 MEI 205 De beeldengroep bij de Sint Petruskerk Uden Het initiatief en aanleiding Henricus Swinkels was in het jaar, dat de St Petruskerk werd ingewijd, tot priester gewijd en hij zou dus in

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:??????

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Koning Willem Alexanderkanaal Een beleefroute voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Tekst: Bert Dijenborgh - Foto s: Dianne Dijenborgh 12 Drenthe MagazinE 1216-DM31_ ALEXANDERKANAAL.indd

Nadere informatie