Geheugen, geheugenstoornissen en autobiografisch geheugen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Geheugen, geheugenstoornissen en autobiografisch geheugen"

Transcriptie

1 Geheugen, geheugenstoornissen en autobiografisch geheugen Definitie Een heel algemene definitie van het geheugen is: Het vermogen om informatie op te nemen (opname, encoderen), enige tijd te bewaren (opslag, retentie) en later weer toe te passen, zowel bij herkenning (recognitie) als bij reproductie (recall). Dit laatste proces van het opdiepen van informatie uit het geheugen wordt ook wel retrieval genoemd. Deze drie processen spelen altijd een rol als we het over het geheugen hebben en zijn vaak heel moeilijk van elkaar te onderscheiden, omdat we pas weten of iets is opgenomen en is vastgelegd als we hebben geprobeerd om het weer op te diepen. Op deze wijze gedefinieerd is het duidelijk dat er slechts weinig gedragingen te bedenken zijn waarin het geheugen niet een rol speelt. Lopen, praten, denken, lezen, schrijven, rekenen, de huishouding doen, klussen, autorijden e.d. in al deze gedragingen speelt het geheugen een rol of heeft dat op enig moment in ons leven gedaan. De stoornissen zoals die in de vorige colleges aan de orde geweest zijn zoals afasie, apraxie en agnosie kunnen alle ook opgevat worden als een stoornis in het geheugen, Bijv. het niet meer weten hoe een bepaalde handeling uitgevoerd moet worden of in welke volgorde.(een vorm van amnesie). Globale amnesie Om u een indruk te geven wat het betekent om amnestisch te zijn wil ik patiënt H.M. met u bespreken. Hij is bij prof. Minderhoud al even aan de orde geweest. Hij is zonder enige twijfel de meest uitvoerig onderzochte patiënt in de wereld van de neuropsychologie en meer dan honderd onderzoekers hebben zich tot HOVO Leeuwarden okt

2 , toen hij overleed, met hem bezig gehouden, maar de belangrijkste zijn wel Brenda Milner en Suzanne Corkin. HM werd in 1926 geboren en maakte tot zijn 7 e jaar een normale ontwikkeling door. Op 7 jarige leeftijd werd hij aangereden door een fietser, ogenschijnlijk zonder grote gevolgen. Op 10 jarige leeftijd kreeg hij kleine epileptische insulten, die op 16 jarige leeftijd over gingen in grote gegeneraliseerde epileptische aanvallen. Hij werkte tot zijn 27 e aan de lopende band (assembly line) en als motorwikkelaar. Toen waren zijn epileptische insulten, die onvoldoende op anti-epileptica reageerden, zo ernstig dat hij niet meer in staat was om een normaal leven te leiden. De neurochirurg Scoville stelde een experimentele behandeling voor, die hij eerder had toegepast bij psychotische patiënten, maar minder uitgebreid dan bij HM gebeurde. Patiënt en zijn familie gingen akkoord met de experimentele behandeling, die bestond uit een bilaterale resectie van de mediale temporale gebieden (uncus, amygdala, hippocampus, gyrus parahippocampus en delen van de entorhinale cortex). Het ging daarna veel beter met zijn epilepsie, maar hij bleek zeer ernstige geheugenproblemen te hebben, hij was niet meer in staat om iets nieuws te leren, en hij leefde volledig in het hier en nu. Alles wat hij kort daarvoor gedaan had was hij kwijt en ook het maken van plannen voor de toekomst lukte niet meer. In de kliniek was al duidelijk dat hij niet in staat was om de doktoren en verpleegsters te herkennen, hij herinnerde zich niet waar hij was en het lukte hem niet om de weg naar de badkamer te vinden. Dit verlies, het vermogen om herinneringen te vormen was blijvend. Tot aan zijn dood in 2008, verdween ieder moment uit zijn geest en zo leefde hij als het ware gestrand in het heden maar nooit helemaal zeker hoe hij daar terecht terechtkwam. Hij kan zich niet herinneren welke dag van de week het is, of hij al ontbeten heeft, wat hij gelezen heeft, en nieuwe namen en gezichten kan hij niet vasthouden. Hoeveel tijd men ook met hem doorbrengt, bij iedere ontmoeting is men weer een vreemde voor hem. Hij kan niet HOVO Leeuwarden okt

3 onthouden dat een lievelingsoom is overleden en steeds als hem dat verteld wordt beleeft hij de schok van het verdriet opnieuw. Toch bleek het geheugenverlies niet totaal te zijn. Zo bleek hij in staat om gedurende korte tijd, bijv. 15 minuten, iets vast te houden, op voorwaarde dat hij de, vaak verbale, informatie gedurende die tijd voortdurend in zichzelf kon herhalen en hij tussendoor niet afgeleid werd (bijv. normale digit span). Het voeren van een gesprek, met één persoon, gaat hem goed af, opnieuw zolang hij maar niet onderbroken wordt. Materiaal dat hij niet kon herhalen, bijv. foto s van gezichten, bleken slechts seconden onthouden te kunnen worden. Ook bleek hij in staat om net zo goed als controleproefpersonen bepaalde motorische handelingen te leren en dit ook gedurende een aantal dagen vast te houden, zonder een herinnering te hebben aan het leren zelf. Zijn intelligentie leek normaal, zijn persoonlijkheid leek intact, hij herkende zijn familie, en herinnerde zich gebeurtenissen uit zijn leven tot ongeveer 3 jaar voor de operatie en ook algemene feitenkennis tot die tijd. Zo loste hij graag kruiswoordpuzzels op, speelde hij graag bingo, keek hij graag TV en leefde hij op bij het contact met andere mensen. Hij wordt beschreven als een zeer coöperatieve, aimabele man. Hij is zich pijnlijk bewust van zijn geheugenverlies, zegt vaak het gevoel te hebben wakker te worden uit een droom en dat iedere dag op zichzelf staat, los van de op die dag beleefde vreugde of verdriet. De resultaten die uit de zeer intensieve onderzoekingen van HM naar voren kwamen, en die tot de meest geciteerde in de neuropsychologische literatuur behoren, kwamen als een schok voor de onderzoekers die zich tot dat moment met het onderzoek van het geheugen hadden beziggehouden. Tot die tijd was men er altijd van uitgegaan, vooral onder invloed van Karl Lashley, die zijn hele werkzame leven gezocht had naar de localisatie van het geheugen (de engrammen) in de hersenen maar die nooit heeft kunnen vinden, dat de HOVO Leeuwarden okt

4 geheugenfuncties wijd verspreid in de cortex lagen en geïntegreerd waren met de intellectuele en perceptuele functies. Bekend van hem zijn de wet van het massa-effect, waarin een relatie gelegd wordt tussen de hoeveelheid intact hersenweefsel en de kwaliteit van het leergedrag, en de wet van de equipotentialiteit, waarin gesteld wordt dat elk deel van de hersenen in gelijke mate kan bijdragen in het uitvoeren van een leertaak. Ook was hij van mening dat het geheugen als een ongedeelde functie opgevat moest worden.. Uit het onderzoek van HM kwam duidelijk naar voren dat het geheugen opgevat moet worden als een afzonderlijke functie, gescheiden van andere perceptuele en cognitieve functies, en dat in ieder geval de mediale delen van de temporaalkwabben, o.a. de hippocampus een grote rol spelen in het geheugen. Daarnaast bleek het noodzakelijk om in het geheugen onderscheid te maken tussen een kortdurend opslagsysteem en een lange termijn opslagsysteem. Op zich was deze onderverdeling al heel oud, William James, een van de grondleggers van de psychologie, sprak al over een primary memory system (korte termijn geheugen, STM) en een secondary memory system (lange termijn geheugen, LTM), maar dit was nauwelijks doorgedrongen tot de experimentele psychologie. De resultaten van het onderzoek met HM demonstreerden dat het psychologische onderscheid tussen een korte termijn en een lange termijn geheugensysteem een wezenlijk kenmerk is van de wijze waarop het geheugen in de hersenen georganiseerd is. Het modulaire model van Atkinson and Schiffrin is het meest bekende voorbeeld van zo n model. Ook het gegeven dat hij in staat was om motorische patronen te leren (spiegeltekenen), evengoed als controle-proefpersonen, maakte duidelijk dat een ander hersensysteem verantwoordelijk is voor dit leren, dan de temporale gebieden. Uit latere onderzoekingen kwam naar voren dat dit motorische leren een onderdeel is van een groter geheel van vaardigheden die gespaard blijven bij patiënten met een amnestisch syndroom. Dit leidde tot het onderscheid tussen twee klassen van kennis: declaratief en niet-declaratief geheugen. Declaratief geheugen is wat we HOVO Leeuwarden okt

5 meestal bedoelen als we het in het dagelijkse spraakgebruik over geheugen hebben, t.w. bewuste kennis van feiten en gebeurtenissen. Niet-declaratief geheugen verwijst naar geheugeninhouden die niet bewust zijn opgenomen bijv. het leren van hoe bepaalde vaardigheden uitgevoerd moeten worden zonder dat direct duidelijk is wat en dat er geleerd wordt (bijv. lopen, fietsen, praten, bepaalde gewoontes enz.). Onder dit non-declaratieve geheugen vallen ook priming en perceptueel leren. De hersengebieden die betrokken zijn bij deze vormen van non-declaratief geheugen zijn o.a. de basale ganglia het striatum, het cerebellum, de amygdala en de neocortex.. De geheugenstoornis van HM is vaak teruggevoerd op een onvermogen om informatie vanuit het beperkte, instabiele korte termijngeheugen op te slaan in het meer stabiele lange termijn geheugen. Echter hij had wel de beschikking over informatie die hij enige tijd vóór zijn operatie verkregen had. Zo bleek hij in staat om gezichten te herkennen van mensen die voor de operatie bekend waren geweest ( periode ) terwijl dat niet lukte met foto s van gezichten die na zijn operatie bekend waren geworden (periode ). Dit lijkt erop te wijzen dat de mediale temporale hersenen niet de uiteindelijke opslagruimte is voor deze lang geleden verkregen kennis, maar ook dat er onderscheid gemaakt moet worden tussen vóór de OK, trauma, ziekte verkregen kennis (retrograad) en kennis die na die tijd al of niet verkregen is (anterograad). Bij HM is duidelijk dat zijn amnesie voor declaratieve kennis anterograad volledig is, terwijl hij slechts in beperkte mate (ongeveer 3 jaren) een retrograde amnesie heeft. Dit onderscheid tussen anterograde en retrograde geheugenstoornissen is bij klinisch geheugenonderzoek een zeer wezenlijk onderscheid. Ik wil nu een klinische beeld bespreken waarbij deze geheugenstoornissen nogal op de voorgrond staan, t.w. het syndroom van Korsakoff. 143 HOVO Leeuwarden okt

6 Het Korsakoff Syndroom Het Korsakoff Syndroom is een amnestisch syndroom dat in de meeste gevallen ontstaat als een gevolg van chronisch alcoholmisbruik en een gebrek aan vitamine B1 (thiamine) door onvoldoende of slechte voeding. De localisatie van de stoornis in de hersenen is ook een andere dan bij HM, nl. een bilateraal letsel in het anterior deel van de thalamus. Dat een dergelijke beschadiging kan leiden tot een ernstige vorm van amnesie bleek ook uit patiënt N.A. die per ongeluk met een degen door een neusgat in de thalamus gestoken werd. Hij bleek naderhand zeer ernstig amnestisch te zijn. De hoofdkenmerken van het Korsakoff Syndroom zijn: 1. anterograde amnesie, stoornissen in de oriëntatie 2. retrograde amnesie 3. confabulatie, in het beginstadium van de ziekte 4. inhoudsloze conversaties 5. gebrek aan inzicht 6. apathie 7. normaal IQ en ongestoorde geheugenspan Bij onderzoek naar het anterograde geheugen zien we sterk gestoorde prestaties op het aanleren van nieuwe episodische informatie, vlakke leercurves, terwijl de retentie over een langere periode meestal ook ernstig gestoord is. Als echter getracht werd om de Korsakoff patiënten door herhaalde aanbieding, langere aanbieding, cues e.d. tot hetzelfde niveau te laten leren als controleproefpersonen dan bleek dat hun vergeetcurves vrijwel parallel liepen, terwijl H.M. een veel steilere vergeetcurve liet zien. Ook bleken de Korsakoff patiënten net als HM goed in staat te zijn om motorische taken te leren HOVO Leeuwarden okt

7 (procedureel geheugen), zonder dat zij daar zelf later een herinnering aan hadden. Ik bespreek dit syndroom vooral vanwege de retrograde geheugenstoornissen. Als voorbeeld neem ik patiënt P.Z., die uitvoerig beschreven is door Aalders en Eling en die ik hierin volg. Hij was een zeer gewaardeerde hoogleraar in de scheikunde aan een Amerikaanse topuniversiteit, die erg graag een borrel lustte en die op 65 jarige leeftijd een Korsakoff syndroom ontwikkelde. Het toeval wil dat deze man, 2 jaar voordat het Korsakoff-syndroom optrad een autobiografie schreef. Op basis van deze autobiografie en een aantal nog vrij recent door PZ gepubliceerde artikelen, construeerden Butters e.a. (1985) testmateriaal ter bestudering van zijn retrograde geheugenfunctie. De vergeetcurve voor deze episodische geheugeninhouden gaf een duidelijke temporele gradiënt te zien, waarbij de oude herinneringen beter bewaard gebleven waren dan de meer recente (wet van Ribot). Het bleek dat PZ zich over de meest recente periode niets meer wist te herinneren (deze informatie was nog wel aanwezig bij het schrijven van de autobiografie en de artikelen), terwijl hij zich gebeurtenissen van vroeger beter wist te herinneren naarmate het langer geleden was, m.a.w. een duidelijk temporele gradiënt. Op meer semantische taken, het leren en onthouden van definities, die hij zelf ontwikkeld had, bleek hij ook duidelijk slechter te presteren dan een oud collega. Hij kon van veel minder concepten een definitie geven dan die collega. Een Korsakoff-syndroom gaat dus ook gepaard met semantische geheugenstoornissen.. Bij PZ hebben we dus duidelijk te maken met een stoornis in het autobiografische geheugen HOVO Leeuwarden okt

8 Autobiografisch geheugen Over dat onderwerp wil ik het nu verder hebben. Baddeley, ws. de bekendste Engelse onderzoeker op het gebied van het geheugen beschrijft het autobiografisch geheugen quite simply, als the capacity of people to recollect their lives, a recollection of a particular episode from an individual s past. Autobiographical memory refers to the memories that we hold regarding ourselves and our relations with the world around us. Het is duidelijk dat we hier direct al in de problemen komen want hoe moet je dit onderzoeken en hoe bepaal je of datgene wat een proefpersoon/patiënt je vertelt klopt/waar is. Methoden die zijn gebruikt betreffen: a. Dagboeken: aan proefpersonen kan gevraagd worden om een dagboek bij te houden en daarover later nagevraagd worden. 2 voorbeelden daarvan zijn erg bekend geworden., te weten de onderzoeken van Linton en Wagenaar. Linton hield gedurende een periode van 5 jaar een dagboek bij waarin zij iedere dag 2 gebeurtenissen neerschreef op een index kaartje. Iedere maand testte zij zichzelf door uit de stapel indexkaarten 2 kaarten te halen en na te gaan of zij zich de volgorde van de gebeurtenissen herinnerde en wanneer ze plaatsvonden. De kaarten werden at random gekozen, waardoor het kon gebeuren dat bepaalde gebeurtenissen vaker getest werden. Deze herhaling bleek een enorm effect te hebben. Wagenaar deed een nog fijnzinniger experiment door gedurende 6 jaren iedere dag 2 gebeurtenissen op een kaartje te noteren, maar daarbij ook 4 kenmerken/cues van die gebeurtenissen (wat gebeurde er, wie was erbij betrokken, waar gebeurde het, wanneer gebeurde het en daarbij ook nog een kritisch detail, uniek voor die gebeurtenis), daarnaast noteerde hij de mate van bijzonderheid, zijn emotionele betrokkenheid en hoe plezierig hij de gebeurtenis had gevonden. Hij noteerde in totaal 2400 gebeurtenissen. Na 5 jaren begon hij zijn geheugen te testen door at HOVO Leeuwarden okt

9 random een gebeurtenis te selecteren en op basis van de cues die ook at random werden toegestaan te kijken of hij zich de gebeurtenis kon herinneren. Het aantal cues bepaalde in hoge de waarschijnlijkheid van een correcte herinnering. De wie, wat en waar cues waren ongeveer gelijke goed om een correcte herinnering naar boven te halen, de wanneer cue was veel minder efficiënt. Wagenaar beschrijft dat hij de taak erg moeilijk en erg onplezierig vond om te doen. In een aantal gevallen kon hij zich niets van een gebeurtenis herinneren, ondanks alle cues. Vooral de cue, met wie?, deed veel herinneringen naar boven komen. Op zich is dit een prachtig experiment, waar uiteraard wel wat kritiek op mogelijk is. De keuze van de gebeurtenissen, de cues als level of processing indicatoren enz. Gebeurtenissen in dagboeken zijn vrijwel altijd atypisch goed geencodeerd.. Om dit te voorkomen is in onderzoek wel met een pieper gewerkt waarbij proefpersonen op het moment dat ze opgepiept werden aan moesten geven wat ze op dat moment deden, waar ze waren, met wie, hoe belangrijk hetgeen was wat ze deden, en in wat voor emotionele toestand ze verkeerden. Tussen 0 en 46 dagen vond de test plaats. Van de 414 gebeurtenissen werd 26 % correct onthouden, 28% verkeerd en op 46% kwam totaal geen reactie. Tenslotte nog een onderzoek waarbij 2 proefpersonen gedurende enige maanden een dagboek bijhielden van gebeurtenissen en gedachten. In de testfase werden de echte gebeurtenissen en gedachten gemixt met waarschijnlijke maar bedachte gebeurtenissen en gedachten. In de testfase ging het om herkenning, waarbij tevens aangegeven moest worden of het om een echte beleefde herinnering ging (personal episodic) of om een alleen maar weten (personal semantic). De werkelijke gebeurtenissen en gedachten werden vaker met een echt herinneringsgevoel herkend dan de door de proefleider HOVO Leeuwarden okt

10 bedachte gebeurtenissen en gedachten. Gebeurtenissen werden tweemaal zo vaak en goed herkend als gedachten. b. De geheugen-probe methode: bij deze methode moet de proefpersoon aan de hand van een bepaald woord een persoonlijke herinnering oproepen en deze later dateren bijv. bij het woord rivier of paard. Dit wordt ook gedaan waarbij de tijdsperiode vastligt of de aard van de herinnering aan bepaalde eisen moet voldoen bijv. een prettige herinnering. Deze methode, waarbij controle niet goed mogelijk is, is ook bij patiënten veel gebruikt bijv. in het Autobiografische Geheugen Interview (AMI). Opvallend bij het gebruik van deze methode is de verdeling van de herinneringen over de levensperiode en dat dit ook voor alle tot dusver onderzochte culturen op ongeveer dezelfde manier naar voren komt. Allereerst valt op dat er geen herinneringen gerapporteerd worden over de eerste paar levensjaren. In de dia tot 5 jaar, maar dit lijkt wat lang te zijn, meestal beslaat het een periode van 3-4 jaar. Dit noemen we de periode van infantile amnesia. Op zich is het uiterst merkwaardig dat we blijkbaar geen herinneringen hebben aan de periode in ons leven waarin we waarschijnlijk het meeste leren, de meeste nieuwe ervaringen opdoen. Dat kinderen van deze leeftijd zeker in staat zijn om feiten en ervaringen gedurende langere periode te onthouden komt uit alle onderzoek naar voren, terwijl iedere ouder en grootouder vaak verbaasd is wat kleine kinderen nog weten over die eerste perioden van hun leven. Toch beklijft dat blijkbaar niet of het is onvoldoende terug te halen. Dat laatste was de opvatting van Freud, die meende dat allerlei afweermechanismen, vooral verdringing, hierin een grote rol speelden, de zgn. repressed memories. Ontwikkelingspsychologen die meer cognitief gericht zijn zoeken het vooral in het gegeven dat autobiografische herinneringen altijd aan een zelf gekoppeld zijn ( self-reference ) en dat dit zelf pas op 2-3 jarige HOVO Leeuwarden okt

11 leeftijd tot stand komt, dan begint het kind ik te zeggen en komt er continuïteit in zijn ervaringen, als zijnde zijn/haar ervaringen. Dat is ook de periode dat de taalontwikkeling goed op gang komt. Ook het feit dat de hippocampus nog lang niet volgroeid is, zou mede een oorzaak kunnen zijn. Het andere dat opvalt is de zgn remeniscence bump, het feit dat meer herinneringen uit de periode tussen 15 en 30 jaar genoemd worden dan uit de andere levensperioden. Als verklaring wordt o.a. genoemd dat dit blijkbaar de periode is waarin de meest essentiële levenservaringen, zoals (verliefd worden [16 jaar], studie [22 jaar], trouwen [27 jaar], kinderen [28 jaar]), voorkomen. Verder onderzoek toonde aan dat deze bump vooral veroorzaakt wordt door positieve herinneringen, terwijl deze bump volledig afwezig is voor negatieve herinneringen. We blijken ons überhaupt de positieve dingen in ons leven beter te herinneren dan de negatieve. Het maakt deel uit van ons levensverhaal, dat gezien kan worden als een coherent verhaal dat we voor onszelf creëren gedurende ons leven. Het verhaal wie we zijn en hoe we zo geworden zijn. De ervaringen die op dit verhaal de grootste invloed hebben zijn waarschijnlijk belangrijk voor ons, zijn beter en dieper ge-encodeerd en hebben een grotere kans om weer opgehaald te worden dingen. Het zijn ook vaak ervaringen die emotioneel een grote lading hebben. Een zeer interessante bevinding werd gedaan door Chu en Downes, die aantoonden dat herinneren die opgewekt worden door woorden die met de reuk te maken hebben ( tabak, zeep, viooltjes, whisky) een bump vertonen tussen de 6 en 10 jaar. Reukherinneringen zijn vroeger dan visuele en verbale herinneringen, maar dit blijkt niet veroorzaakt te worden door de emotionele waarde die aan de reuk verbonden is. Woorden met een visuele probe werden als meest emotioneel beoordeeld. 316 HOVO Leeuwarden okt

12 Theorie Er is tot dusver opvallend weinig aan theorievorming gedaan over het autobiografisch geheugen. Martin Conway is een van de weinigen die het geprobeerd heeft. Hij beschrijft het AM als { een systeem dat kennis opslaat betreffende het ervarende zelf, de me }. De nadruk ligt hier op ervarend en op me. Soms weten we dingen (personal semantics), zonder dat we daar het gevoel bij hebben er zelf bij betrokken geweest zijn (personal episodics). Hij gaat uit van een autobiographical knowledge base (AKB; facts about ourselves and our past that form the basis for our autobiographical memories). Daarnaast wordt een working self ( a concept to account for the way in which autobiographical knowledge is accumulated and used) aangenomen, dat in interactie staat met de autobiographical knowledge base en in principe dezelfde rol vervult in het AM als het werkgeheugen in de cognitie meer in het algemeen. Het working self is een manier om informatie te coderen betreffende het wat, het wat geweest is en het wat er nog zal komen. Het levensverhaal moet een coherent geheel zijn en redelijk met de werkelijkheid overeenkomen. Als dat niet het geval is kan dit leiden tot confabulaties en wanen, hallucinaties e.d. De AKB heeft in grote lijnen een hiërarchische structuur, waarbij vanuit een algemeen levensverhaal bepaalde thema s (bijv. werk en persoonlijk relaties) naar voren komen uitgesplitst naar bepaalde levensfasen (leerling, student, psycholoog, GZ-ps, Kpps, gepensioneerd enz.). Dit is weer gekoppeld aan specifieke gebeurtenissen met hele gedetailleerde en alleen aan mij bekende ervaringen. Juist deze vrij willekeurige zintuiglijke ervaringen, die alleen ik kan hebben, maken het tot een echte persoonlijke herinnering. Het is gebaseerd op zgn. autonoetic consciousness, the capacity to reflect on our thoughts. Het ophalen van deze specifieke HOVO Leeuwarden okt

13 herinneringen is een over het algemeen nogal traag verlopen proces, terwijl in het algemeen semantische informatie juist heel snel naar boven gehaald kan worden. Vooral patiënten met frontale hersenbeschadigingen hebben veel moeite om autobiografische herinneringen naar boven te halen, en als dat al gebeurt om ze te evalueren. AM en hersenen Uit een compilatie van PET en fmri studies kwam naar voren dat bij het ophalen van herinneringen uit het autobiografisch geheugen meerdere delen van de hersenen betrokken waren. Het gaat daarbij om grote delen van de prefrontale cortex, van de mediale temporale cortex, maar ook van de pariëtale en occipitale cortex. Dit laatste waarschijnlijk vooral omdat wij geneigd zijn om bij het oproepen van herinneringen uit het verleden beelden te vormen. Opvallend is ook dat de mate van directe betrokkenheid van de persoon (personal involvement) zichtbaar is in de scans en tot een andere verdeling van de activiteit in de hersenen aanleiding geeft. Naarmate er meer persoonlijke betrokkenheid is, is er meer hersenactiviteit in de prefrontale gebieden van de rechterhersenhelft. Een voorbeeld hiervan is een patient met een vorm van psychogene amnesie die kort besproken zal worden. Samenvattend kunnen we zeggen dat bij het autobiografisch geheugen een heel netwerk aan hersengebieden betrokken is Dank u voor uw aandacht HOVO Leeuwarden okt

Hoeveel soorten geheugen? De kracht van grijze cellen: hersenen en herinneringen. HersenletselCongres 2014 3 november.

Hoeveel soorten geheugen? De kracht van grijze cellen: hersenen en herinneringen. HersenletselCongres 2014 3 november. HersenletselCongres 2014 3 november Disclosure belangen sprekers De kracht van grijze cellen: hersenen en herinneringen (potentiële) belangenverstrengeling De betrokken relaties bij dit project zijn: Sponsoring

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Geheugen

Hoofdstuk 4: Geheugen Geheugen bestaat uit geheugenstelsels, elk met hun eigen neuro-anatomisch substraat. Casus patiënt H.M.: Op 9-jarige leeftijd hoofdtrauma met posttraumatische epilepsie Therapieresistent en functioneel

Nadere informatie

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond Werkgeheugen bij kinderen met SLI Brigitte Vugs, 19 maart 2009 Indeling presentatie 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond SLI, Geheugen, Werkgeheugen 3. Ontwikkeling werkgeheugen 4. Relatie werkgeheugen

Nadere informatie

Omgaan met aandacht- en geheugenproblemen. Café Brein, Uden en Oss, September 2014

Omgaan met aandacht- en geheugenproblemen. Café Brein, Uden en Oss, September 2014 Omgaan met aandacht- en geheugenproblemen Café Brein, Uden en Oss, September 2014 Hersenletsel.. En dan? Helaas is er nog te weinig bekendheid rondom niet-aangeboren hersenletsel (NAH) Filmpje SWZ Wat

Nadere informatie

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE?

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE? De Hersenen Oriëntatie, september 2002 Esther Wiersinga-Post Inhoud college de Hersenen historisch overzicht (ideeën vanaf 1800) van de video PAUZE neurofysiologie - opbouw van neuronen - actie potentialen

Nadere informatie

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting a p p e n d i x B Nederlandstalige samenvatting 110 De hippocampus en de aangrenzende parahippocampale hersenschors zijn hersengebieden die intensief worden onderzocht, met name voor hun rol bij het geheugen.

Nadere informatie

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal Lucia M. Talamini UvA Onderwerpen 1. Intro Geheugen en het brein 2. Factoren die leren en geheugen bevorderen 3. Multimodaal leren 4. Aansluiten

Nadere informatie

Afdeling neurologie. Geheugenstoornissen na een CVA

Afdeling neurologie. Geheugenstoornissen na een CVA Afdeling neurologie Geheugenstoornissen na een CVA Inleiding Deze brochure is bestemd voor mensen die getroffen zijn door een CVA (een Cerebro Vasculair Accident ofwel een beroerte) en voor hun familie

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Bijlage 3. Symptomen van de eerste orde

Bijlage 3. Symptomen van de eerste orde Bijlage 3 Symptomen van de eerste orde Stoornissen in het kortetermijngeheugen* De persoon met dementie onthoudt de recente gebeurtenissen niet meer, of beter: slaat de nieuwe indrukken steeds moeilijker

Nadere informatie

Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen

Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen UMC St Radboud, Medische Psychologie Revalidatiecentrum St. Maartenskliniek Mevrouw Jansen: 83 jaar, sinds 1 jaar ziekte van Alzheimer

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Cognitieve revalidatie bij mensen met een beperkt leervermogen: dementie en ernstig NAH. Daniëlle Boelen

Cognitieve revalidatie bij mensen met een beperkt leervermogen: dementie en ernstig NAH. Daniëlle Boelen Cognitieve revalidatie bij mensen met een beperkt leervermogen: dementie en ernstig NAH Daniëlle Boelen Radboud UMC Nijmegen Afd. Medische Psychologie & Geriatrie danielle.boelen@radboudumc.nl RMC Groot

Nadere informatie

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog Executieve Functies en Werkgeheugen Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog U krijgt antwoord op: 1. Wat is het werkgeheugen? 2. Hoe belangrijk is het werkgeheugen? 3. En wat als het werkgeheugen faalt?

Nadere informatie

BLOK V IMPLICIET EXPLICIET GEHEUGEN

BLOK V IMPLICIET EXPLICIET GEHEUGEN BLOK V IMPLICIET EXPLICIET GEHEUGEN Verschillen in herinnering hoe het impliciete geheugen ons heden kan beïnvloeden zonder besef dat iets uit het verleden komt Impliciet geheugen: De herinnering waardoor

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

het lerende puberbrein

het lerende puberbrein het lerende puberbrein MRI / fmri onbalans hersenstam of reptielenbrein automatische processen, reflexen, autonoom het limbisch systeem of zoogdierenbrein cortex emotie, gevoel, instinct, primaire behoeften

Nadere informatie

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie Alzheimercentrum VUMC Herkenning preseniele dementie Vroege verschijnselen:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 207 Hoe handhaaf je jezelf in een sociale omgeving? Welke psychologische processen liggen hieraan ten grondslag? Welke delen van de hersenen zijn hierbij betrokken? En is zijn deze processen en/of hersengebieden

Nadere informatie

Neurorevalidatie in de 1 e lijn

Neurorevalidatie in de 1 e lijn Neurorevalidatie in de 1 e lijn Weer thuis en toch problemen Instituut voor Toegepaste Neurowetenschappen Thema s 1. De patiënt met hersenbeschadiging 2. Het lerende brein 3. Het therapeutisch repertoire

Nadere informatie

Verbale en bucco-faciale apraxie

Verbale en bucco-faciale apraxie Verbale en bucco-faciale apraxie Inleiding De logopedist heeft bij u een verbale- of bucco-faciale apraxie geconstateerd (spraakstoornis). Spreken is bij gezonde mensen een activiteit die automatisch verloopt:

Nadere informatie

6 e mini symposium Ouderenzorg

6 e mini symposium Ouderenzorg 6 e mini symposium Ouderenzorg Aanvullende diagnostiek bij dementie in de 1 e lijn Suzanne Boot, specialist ouderengeneeskunde, kaderarts psychogeriatrie i.o. 28-09-2015 Pagina 1 6 e Mini symposium ouderenzorg

Nadere informatie

1 Geheugenstoornissen

1 Geheugenstoornissen 1 Geheugenstoornissen Prof. dr. M. Vermeulen 1.1 Zijn er geheugenstoornissen? Over het geheugen wordt veel geklaagd. Bij mensen onder de 65 jaar berusten deze klachten zelden op een hersenziekte. Veelal

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie

Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon:

Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon: Wat is NAH (niet aangeboren hersenletsel)? Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon: "Niet-Aangeboren Hersenletsel is een hersenletsel ten gevolge van welke oorzaak ook, anders

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog. met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels

Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog. met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels Geheugen en leren Vormen van geheugen en leren Training opzetten Casus Vragen Dementie Leren? Leren = Het opnemen,

Nadere informatie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie Welkom Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie R.H. Chabot, neuroloog Beatrixziekenhuis Rivas Zorggroep DEMENTIE DIAGNOSE EN SYMPTOMEN Inhoud Geheugen Wat is dementie? Mogelijke symptomen

Nadere informatie

Herinneringsvervalsing

Herinneringsvervalsing Herinneringsvervalsing Verband tussen leeftijd en de mate van herinneringsvervalsing Profielwerkstuk Elise Wessels & Birte Zuidinga SG Huizermaat 6 VWO NG/NT december 2014 Inhoudsopgave Voorwoord...5 Inleiding...7

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie.

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie. De ultieme uitdaging in het veld van neurowetenschappelijk onderzoek is om te begrijpen wat de biologische basis is van emoties, cognitie en, uiteindelijk, van bewustzijn. Het verkennen van de menselijke

Nadere informatie

Hoe blijf je mentaal fit?

Hoe blijf je mentaal fit? Hoe blijf je mentaal fit? Themadag (pre)dialyserenden en getransplanteerden (West Nederland), Leiden 31 10 2015 Prof.dr. Huub A.M. Middelkoop Klinisch neuropsycholoog, LUMC en UL FSW LUMC NEUROLOGIE NEUROPSYCHOLOGIE

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

8/06/2012 DE MAAT KWIJT? COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID

8/06/2012 DE MAAT KWIJT? COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID DE MAAT KWIJT? A Tempo in de zorg voor patiënten met het syndroom van Korsakov COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID COLLECTIEVE ARBEIDSONGESCHIKTHEID 1 INLEIDING INLEIDING Historiek A Tempo A Tempo enkele

Nadere informatie

Informatie- en emotieverwerking bij het syndroom van Noonan

Informatie- en emotieverwerking bij het syndroom van Noonan V I N C E N T V A N G O G H Institute for Psychiatry Contactdag 26 maart 2011, Putten Informatie- en emotieverwerking bij het syndroom van Noonan Ellen Wingbermühle, klinisch neuropsycholoog Renée Roelofs,

Nadere informatie

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Centrum voor Neuropsychiatrie Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Specialistische hulp aan mensen met een Niet Aangeboren Hersenletsel Kliniek en deeltijdbehandeling Informatie Informatie voor verwijzers voor

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

WAT DOET EEN ONGEVAL MET DE PSYCHE VAN HET SLACHTOFFER?

WAT DOET EEN ONGEVAL MET DE PSYCHE VAN HET SLACHTOFFER? WAT DOET EEN ONGEVAL MET DE PSYCHE VAN HET SLACHTOFFER? Dr. Lex Vendrig, klinisch psycholoog NIS, Oegstgeest, 6-12-2012 INDELING CONTUSIO CEREBRI PTSS POSTCOMMOTIONEEL SYNDROOM NEUROPSYCHOLOGISCH ONDERZOEK

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP 15-03-2013 Inhoud Het neuropsychologisch denkkader De schoolsetting Ter ondersteuning bij het kind met

Nadere informatie

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Disclosure belangen sprekers (Potentiële) belangenverstrengeling Geen A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Dr. Hileen Boosman De betrokken relaties bij dit project zijn: Financiering: Projectgroep:

Nadere informatie

Hoe blijf je mentaal fit?

Hoe blijf je mentaal fit? Hoe blijf je mentaal fit? Workshop themadag NVN voor (pre)dialyserenden, getransplanteerden en partners M.W. Derks-Dijkman, Msc. Gezondheidszorgpsycholoog in opleiding tot Klinisch neuropsycholoog Afdeling

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Nederlandse samenvatting

Hoofdstuk 8. Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 8 Nederlandse samenvatting Inleiding Schizofrenie is een ernstige psychiatrische ziekte, met afwijkingen in denken, taal, waarneming, gedrag, emotie, motivatie en cognitie (verwerking van informatie).

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 203 Nederlandse samenvatting Wittere grijstinten Klinische relevantie van afwijkingen in de grijze stof in multipele sclerose, zoals afgebeeld met MRI Multipele sclerose (MS) is

Nadere informatie

VAN HET GEHEUGEN DONDERDAG 2 OKTOBER 2014 ALM - ANTWERPEN. Meer informatie www.pearsonacademy.be/abc-van-het-geheugen

VAN HET GEHEUGEN DONDERDAG 2 OKTOBER 2014 ALM - ANTWERPEN. Meer informatie www.pearsonacademy.be/abc-van-het-geheugen VAN HET GEHEUGEN DONDERDAG 2 OKTOBER 2014 ALM - ANTWERPEN A C B Meer informatie www.pearsonacademy.be/abc-van-het-geheugen Op donderdag 2 oktober 2014 organiseert Pearson Academy in het ALM in Antwerpen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Plotseling voorbijgaand geheugenverlies

Plotseling voorbijgaand geheugenverlies NEUROLOGIE Plotseling voorbijgaand geheugenverlies Transient Global Amnesia Inleiding U bent in het ziekenhuis bij de neuroloog geweest. De neuroloog heeft met u besproken dat u plotseling geheugenverlies

Nadere informatie

Hersenen en geheugen: de kracht van grijze cellen

Hersenen en geheugen: de kracht van grijze cellen Hersenen en geheugen: de kracht van grijze cellen BusinessWise 7 october 2014 Douwe Draaisma Hoeveel soorten geheugen? Telling 2007: 256 Visueel geheugen Iconisch geheugen Semantisch geheugen Motorisch

Nadere informatie

Het toepassen van theorieën: een stappenplan

Het toepassen van theorieën: een stappenplan Het toepassen van theorieën: een stappenplan Samenvatting Om maximaal effectief te zijn, moet de aanpak van sociale en maatschappelijke problemen idealiter gebaseerd zijn op gedegen theorie en onderzoek

Nadere informatie

Klachten en Symptomen. Dr. Jacoline Bromberg Neuroloog / neuro-oncoloog Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam

Klachten en Symptomen. Dr. Jacoline Bromberg Neuroloog / neuro-oncoloog Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam Klachten en Symptomen Dr. Jacoline Bromberg Neuroloog / neuro-oncoloog Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam Voorbeeld 1 Een voorheen gezonde man van 48 jaar krijgt plots een epileptische aanval. Deze

Nadere informatie

Informatie over het werkgeheugen

Informatie over het werkgeheugen Informatie over het werkgeheugen Wat is het Werkgeheugen? De mogelijkheid om informatie van verschillende aard vast te houden en deze informatie te gebruiken in een denkproces waarbij nieuwe en reeds aanwezige

Nadere informatie

Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht.

Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht. Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht. Nationaal msfonds Voor meer informatie: Landelijk Bureau: Nationaal MS Fonds

Nadere informatie

College 6: Skills. Anderson, hoofdstuk 9 Ingmar Visser

College 6: Skills. Anderson, hoofdstuk 9 Ingmar Visser College 6: Skills Anderson, hoofdstuk 9 Ingmar Visser Vragen Vragen vorige colleges? Overzicht college Introductie, behaviorisme versus cognitivisme Psychologie & AI Overzicht cursus Hoofdstuk 9 Anderson,

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Emotionele stoornissen bij schizofrenie, zoals een vervlakking of vermindering van affect zijn al sinds het begin van het beschrijven en classificeren van de ziekte schizofrenie

Nadere informatie

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van Samenvatting Het is niet eenvoudig om te leren spellen. Om een woord te kunnen spellen moet een ingewikkeld proces worden doorlopen. Als een kind een bepaald woord nooit eerder gelezen of gespeld heeft,

Nadere informatie

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl VMBO-congres, 9 november 2009 Ontwikkelende hersenen Eveline Crone Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl b l Brein en onderwijs Op welke leeftijd zijn scholieren in staat om keuzes

Nadere informatie

HET AUTOBIOGRAFISCH GEHEUGEN BIJ PATIËNTEN MET TEMPORALE KWAB EPILEPSIE

HET AUTOBIOGRAFISCH GEHEUGEN BIJ PATIËNTEN MET TEMPORALE KWAB EPILEPSIE FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Academiejaar 2010-2011 HET AUTOBIOGRAFISCH GEHEUGEN BIJ PATIËNTEN MET TEMPORALE KWAB EPILEPSIE Jannie VERCRUYSSEN Promotor: Dr. Marijke Miatton Scriptie

Nadere informatie

1 Ontstaan van hersenletsel

1 Ontstaan van hersenletsel 1 Ontstaan van hersenletsel 11 Voor de trainer Voordat je begint is het goed om te inventariseren wat het beginniveau is van de groep mensen die je tegenover je hebt: Beginniveau 1: Onbekend met NAH Beginniveau

Nadere informatie

Cognitieve problemen

Cognitieve problemen hoofd, hals en zenuwstelsel info voor patiënten en familie Cognitieve problemen na een verworven hersenletsel UZ Gent, Dienst Neus-, Keel- en Oorheelkunde Cognitieve problemen na een verworven hersenletsel

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Het syndroom van Korsakov (I): ontstaan en geheugenstoornissen

Het syndroom van Korsakov (I): ontstaan en geheugenstoornissen NEUROLOGIE Het syndroom van Korsakov (I): ontstaan en geheugenstoornissen N.J.M. Arts Gedragsneuroloog Afdeling Korsakov De Gelderse Roos Wolfheze Hersenletselkliniek Vesalius Altrecht Den Dolder Het syndroom

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Zelfstudie Hoofdstuk 4: Geheugen

Zelfstudie Hoofdstuk 4: Geheugen 1. PERCEPTUAL LEARNING Perceptueel leren = leren herkennen van dingen: nieuwe stimuli variaties of veranderingen in gekende stimuli bepaalde stimuli die gevonden worden in bepaalde locaties of contexten,

Nadere informatie

Frontaal- en temporaalkwab epilepsiepatiënten: verbetering van het geheugen door behandeling

Frontaal- en temporaalkwab epilepsiepatiënten: verbetering van het geheugen door behandeling Frontaal- en temporaalkwab epilepsiepatiënten: verbetering van het geheugen door behandeling M.R.E. Goos S888897 Cognitieve Neurowetenschappen Begeleider: dr. G. J. M. van Boxtel Departement Medische Psychologie

Nadere informatie

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Achtergrond De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer (Alzheimer s disease - AD) is een neurodegeneratieve ziekte

Nadere informatie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie Parkinsoncafe april 16 Irene Vermeulen, Ziekte van Parkinson Cognitie GZ-psycholoog Brabantzorg Programma Dopamine en de hersenen Psychologische gevolgen Cognitie Neuropsychologisch onderzoek Dopamine

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

29-11-2011. Techniek, ICT en domotica Toepassing binnen de zorg voor mensen met dementie. Mevrouw Jansen: LEERBAARHEID

29-11-2011. Techniek, ICT en domotica Toepassing binnen de zorg voor mensen met dementie. Mevrouw Jansen: LEERBAARHEID Techniek, ICT en domotica Toepassing binnen de zorg voor mensen met dementie prof. dr. Roy Kessels klinisch neuropsycholoog Afdeling Medische Psychologie & AlzheimerCentrum Nijmegen, UMC St Radboud Neuro-

Nadere informatie

Puberende Hersenen. Wat is er met de puber aan de hand?

Puberende Hersenen. Wat is er met de puber aan de hand? Alumni Lezing UvA, 7 november 2009 Puberende Hersenen Eveline Crone Afdeling Ontwikkelingspsychologie Leiden Institute for Brain and Cognition Wat is er met de puber aan de hand? Jeugd van tegenwoordig:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Testen voor retrograde amnesie

Testen voor retrograde amnesie Published in: Neuropraxis, 6, 147-152. Juni 2002 Testen voor retrograde amnesie M. Meeter & J.M.J. Murre Universiteit van Amsterdam Abstract Voor retrograde amnesie, zijn weinig testen beschikbaar tot

Nadere informatie

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Dr. Nienke Jabben Amsterdam 5 november 2011 Academische werkplaats Bipolaire Stoornissen GGZ ingeest n.jabben@ggzingeest.nl Overzicht Wat is cognitief functioneren?

Nadere informatie

Neuropsychologie en de MMPI-2(-RF) I bij alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen

Neuropsychologie en de MMPI-2(-RF) I bij alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen Neuropsychologie en de MMPI-2(-RF) I bij alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen Serge Walvoort I Klinisch neuropsycholoog - Topklinisch Centrum voor Korsakov en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen

Nadere informatie

Een kijkje in je hersenen

Een kijkje in je hersenen Brein in beeld Een kijkje in je hersenen Je brein ziet eruit als een uit de kluiten gewassen walnoot, niet veel groter dan twee gebalde vuisten tegen elkaar. Wat de hersenen doen, het is teveel om op te

Nadere informatie

28-11-12. Leren en hulpmiddelen. Roy Kessels. Mariëlle Hammer-Schilderman. Mevrouw Wesseling

28-11-12. Leren en hulpmiddelen. Roy Kessels. Mariëlle Hammer-Schilderman. Mevrouw Wesseling Mevrouw Wesseling Leren en hulpmiddelen Roy Kessels Hooglereaar neuropsychologie Radboud Alzheimer Centrum & RU Nijmegen Mariëlle Hammer-Schilderman Ergotherapeut, Zorggroep Sint Maarten Wat is leren?

Nadere informatie

Neuropsychologie: geheugen. Neuropsychologie: executieve functies. Foutloos leren: rationale en evidentie. Foutloos leren: praktijk

Neuropsychologie: geheugen. Neuropsychologie: executieve functies. Foutloos leren: rationale en evidentie. Foutloos leren: praktijk Geheugenmodel (Squire, 1998) programma C3 Foutloos leren bij hersenletsel en bij dementie Dr. D. Boelen Neuropsychologie: geheugen Neuropsychologie: executieve functies Foutloos leren: rationale en evidentie

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie

HANDREIKING EVIDENT EN KENNELIJK STABIELE KINDKEMERKEN Algemene uitgangspunten

HANDREIKING EVIDENT EN KENNELIJK STABIELE KINDKEMERKEN Algemene uitgangspunten HANDREIKING EVIDENT EN KENNELIJK STABIELE KINDKEMERKEN Algemene uitgangspunten Het vaststellen van een stoornis bii (her-)indicatie. De toegang tot het speciaal onderwijs of leerlinggebonden financiering

Nadere informatie

Effectieve strategieën voor zelfgereguleerd leren

Effectieve strategieën voor zelfgereguleerd leren Effectieve strategieën voor zelfgereguleerd leren NWO Onderzoek van Hester de Boer, Anouk S. Donker-Bergstra, Danny D.N.M. Kostons (2012, GION) Samengevat door Irma van der Neut (IVA Onderwijs) Zelf gereguleerd

Nadere informatie

That s what we call a psychogenic amnesia

That s what we call a psychogenic amnesia g e v a l s b e s c h r i j v i n g That s what we call a psychogenic amnesia m. j e l i c i c, h. m e r c k e l b a c h, m. j. v. p e t e r s samenvatting Als een patiënt met een retrograde amnesie wél

Nadere informatie

Leren & Geheugen Deeltentamen 2 2012

Leren & Geheugen Deeltentamen 2 2012 Leren & Geheugen Deeltentamen 2 2012 SAMENVATTING 3 open vragen en 35 meerkeuzevragen Vraag 1 (Carien Lansink): Leon Kamin beschreef het blocking effect bij klassieke conditionering. a) Beschrijf dit blocking

Nadere informatie

2009 JANUARI FEBRUARI MAART APRIL

2009 JANUARI FEBRUARI MAART APRIL Samenvatting Bij het beantwoorden van retrospectieve vragen in survey-onderzoek treden vaak herinneringsproblemen op, die tot onvolledigheden en tot fouten bij de datering van gebeurtenissen kunnen leiden.

Nadere informatie

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT ITON ITON: instituut voor toegepaste neurowetenschappen Hoofddocent: Dr. Ben van Cranenburgh Inhoud presentatie Cijfers t.a.v. CVA Anatomie,informatieverwerking e.d.

Nadere informatie

Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen

Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen Drs. Berrie Gerrits Ik ga op reis en ik neem mee Centraal executieve systeem Fonologische lus Episodische buffer Visueel- Ruimtelijk kladblok Model

Nadere informatie

Programma. Platformdag Passend Onderwijs 3-12-2015. Epilepsie en onderwijs. www.lwoe.nl 1

Programma. Platformdag Passend Onderwijs 3-12-2015. Epilepsie en onderwijs. www.lwoe.nl 1 1 Epilepsie en onderwijs Nantsje Leijendekker Hans van Dijck Bob Averink locatie de Waterlelie locatie De Berkenschutse 2 Programma Het LWOE. Wat is epilepsie? De gevolgen van epilepsie op het leren Indien

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

DIS-Q VRAGENLIJST. Voorbeeld In welke mate is de volgende uitspraak op U van toepassing. Ik kan moeilijk een beslissing nemen.

DIS-Q VRAGENLIJST. Voorbeeld In welke mate is de volgende uitspraak op U van toepassing. Ik kan moeilijk een beslissing nemen. DIS-Q VRAGENLIJST Deze vragenlijst bestaat uit twee delen. Het eerste deel bevat enkele algemene vragen over uw achtergrond. In het tweede deel wordt U gevraagd aan te geven in welke mate de volgende ervaringen

Nadere informatie

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V Executieve vaardigheden Welkom! Nancy Lussing Even voorstellen 25 jaar voor de klas (speciaal en regulier) 10 jaar achterin de klas Ondersteuning algemeen Coördinator masterclass

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Introductie Dit proefschrift geeft het theoretische en experimentele werk weer rondom de auditieve en cognitieve mechanismen van het top-down herstel van gedegradeerde spraak. In het dagelijks

Nadere informatie

Geheugen. Overzicht dit college.! Conditioneren en leren! Tijdelijke geheugens! Acquisitie van kennis

Geheugen. Overzicht dit college.! Conditioneren en leren! Tijdelijke geheugens! Acquisitie van kennis Geheugen Overzicht dit college! Conditioneren en leren! Tijdelijke geheugens! Acquisitie van kennis 1 2 Conditioneren & leren Geheugen! Conditionering Klassiek: koppeling tussen stimuli Operant: koppeling

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Op dit moment verblijft uw partner of familielid op de afdeling Intensive Care. Dit is een afdeling waar (ernstig) zieke mensen worden behandeld en verzorgd.

Nadere informatie