Colofon: I nhoud. februari 2001 jaargang 4, nr. 1. Van de redactie & het Trilithon bestuur 3

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Colofon: I nhoud. februari 2001 jaargang 4, nr. 1. Van de redactie & het Trilithon bestuur 3"

Transcriptie

1

2 februari 2001 jaargang 4, nr. 1 Colofon: Archetype is een uitgave van Trilithon Eindredactie: Marlous van Domburg Anouk Veldman Met dank aan: Arjan den Braven, Jasper de Bruin, Menno Dijkstra, Floris van den Eijnde, Joep Hendriks, Willem Jezeer, Steven Jongma, Sebastiaan Koenen, Muriel Louwaard, Laurens Nieuwenburg, Sem Peters, Erica Rompelman, Eef Stoffels, Mieke Tolboom,Rein van 't Veer, Johan Verspray, Erwin Wognum. Kopij: Vóbr i nleveren in het Trilithonbakje op het AAC (voormalig IPP) Liefst op flop! (die je ook terugkrijgt.) Je kunt ook en. IPP Nieuwe Prinsengracht VZ Amsterdam frw.uva.nl I nhoud Van de redactie & het Trilithon bestuur 3 Opgravingen: Opgraven op de Agora 4 Begraafplaats de Rusthof 5 't Keizershof 6 Uit het Nieuws:_ 7 Groeten uit het Buitenland: Studeren in Canada 8 Etenswaardigheden: Romeinse lamslapjes 10 Kort Context intermezzo: 11 Nieuws van Binnen: Een. nieuwe Onderwijscommissie 12 Even voorstellen 13 Van Weqqeweest: Een gebakken lucht-symposium 14 Excursie Den Bosch 16 Uit de Put: Tafkak de Beer keramiekt! 17 Een internationale Fibula 18 Agenda: 25

3 ARCHETYPE Van de redactie Wij (Anouk & Marlóus) wilden de Archetype nieuw leven in blazen. We zijn nu nog met z'n tweeen, maar daar komt hopelijk snel verandering in. We willen iedereen bedanken voor hun enthousiaste inzet! Zonder jullie hadden we dit niet zo snel voor elkaar gekregen. Het ligt in onze bedoeling om in de Archetype de leden te informeren over de activiteiten van Trilithon en allerhande andere zaken buiten de vereniging die de moeite waard zijn. We hopen zo ook iedereen op de hoogte te houden over de `toestanden' in het onderwijs. In deze Archetype; ons nieuwe Trilithon bestuur stelt zich voor, Eef Stoffels laat zich groeten uit Canada, de opgravingsverhalen, de wetenschap mag ook niet ontbreken en we eindiger, zoals altijd met de agenda! Veel leesplezier! De Redactie Who controls the past controls the future l In de eerste Archetype van dit jaar zal ik me even voorstellen: ik ben Arjan den Braven en secretaris van het nieuwe bestuur van Trilithon. Ik ben 19 jaar en eerstejaars en later wil ik Europees Archeologie (variant Middeleeuwen en Nieuwe Tijd) gaan doen. Mijn hobby's: archeologie, archeologie en archeologie. Nou ja, het is ook weer niet zo dat er voor mij niets anders is als archeologie, maar het is wel al jarenlang een hobby van mij. Maar dat terzijde. Graag had ik nu wat archeologische wetenswaardigheden van mijn geboortedorp, het i dyllische Giessenburg, en naburig gehucht Hardinxveld - Giessendam willen geven, maar dat is snij nadrukkelijk verboden... (niet door ons, dus misschien iets voor de volgende Archetype? red.) Tot ziens! Arjan den Braven, secretaris. 1 Uit: Ni ncteen Eighty-Four-George Orwell Suyo afectuosamente Beste mensen, Langzaam maar zeker komt Trilithon weer van de grond, dankzij de inzet van zij die hun vrije uren wilden besteden aan de vereniging. Dank aan iedereen die zijn of haar interesse toont in de vereniging waarvan ik de naam een paar maanden geleden nog niet eens had gehoord. Laat staan dat i k kon vermoeden dat ik er nu de voorzitter van zou zijn! Ik ben na Jantje Smit de meest omhooggevallen inwoner van Nederland. Ondanks de fantastische mogelijkheden van de studievereniging is het moeilijk tussen de bomen het bos nog te zien. Met de andere bestuursleden en de rotten in het vak komt alles veel sneller van de grond dan ik gehoopt had. Daarom wil ik graag iedereen bedanken die zich inzet voor Trilithon, zonder jullie zou dit alles niet mogelijk zijn, mét jullie zullen ze nog veel van Trilithon horen! Rein van 't Veer, voorzitter. Mr. Vice - President Mij is gevraagd een stukje te typen om jullie even op mijn bestaan attent te maken. Bij deze. Ik ben 18 jaar geleden op deze planeet geworpen, in het immer pittoreske Asten om precies te zijn, en mijn ouders hebben toen besloten mij Johannes Petrus Wilhelmus, roepnaam Johan, te dopen. Daar mijn vader reeds zo heette, draag ik verder de naam Verspay. Dit met gepaste trots uiteraard. Dit verschaft nog weinig inzicht over het vleesch dat zich nu in de kuip van Trilithon bevind dus voel ik mij genoodzaakt u even een inzicht te verschaffen i n mijn persoon. Mijn interesses laten zich wel raden en omdat rijk worden niet bovenaan mijn lijst van te bereiken dingen staat, was deze studiekeuze een logisch gevolg. Ook mijn zomervakantie die ik 2 jaar geleden op een opgraving in Someren (Smr- Wa-99) heb doorgebracht gaf de definitieve genadeslag aan de slechte, heidense twijfels die ik nog had omtrent een eventuele technische studie. 3

4 Mijn voorkeur in de archeologie ligt stevig in de middeleeuwen. In mijn vrije tijd houd ik mij bezig met op stap gaan, zo nu en dan mijn metaaldetector -deze openbaring zal me in de wereld van de archeologie door sommige waarschijnlijk niet in dank worden afgenomen, doch ik ben van mening dat de detectoramateur en archeologie een mooie symbiose kunnen vormen.- en verder ben ik sinds kort actief bezig met re-enactment. Ik heb een tamelijk uiteenlopende muzieksmaak maar die irish jigs en reels en die middeleeuwse vrolijke liederen vind ik bijzonder boeiend. Ik ben dan ook met enige regelmaat terug te vinden in een Irish Pub. Ik word wel eens eigenzinnig genoemd en omdat dit meer dan eens is zal dat wel niet helemaal ongegrond zijn. Ik zou Trilithon graag wat actiever zien en dan kan ik mij beter actief hiervoor inzetten dan wat loos commentaar de ruimte in slingeren. Ik ben dus, zoals ieder jaar het geval schijnt te zijn, van plan om van Trilithon een toch wat betrokkendere studievereniging te maken. Ik hoop dat ik op jullie kan rekenen om hierin hij te dragen onder meer in de vorm van ideeën en opkomst. Ik vind dat ik jullie wel weer genoeg met mijn gezwam vermoeid heb dus de groeten en tot ziens (bijvoorbeeld op de borrel)! Johan Verspay, Vice-voorzitter. Me, myself en ikke De persoon: De leeftijd: De studie: De richting: Het jaar: De funktie: De muziek: De trefwoorden: 4 Erwin Wognum 21 Europese Archeologie Middeleeuwen 3e Penningmeester (dat is toch iets met geld of zo?) Punk en Ska Spijker, bier, hanekam, veiligheidsspelden, bier, bier en meer bier. OPGRAVINGEN Opgraven op de Agora (Uit het Archief van vorig jaar! Red.) De afgelopen twee zomers heb ik opgegraven op het oude marktplein in Athene, beter bekend als de Agora. Deze opgraving wordt uitgevoerd in samenwerking met The American School of Classical Studies at Athens. Naast een vaste staf bestaande uit architecten, conservatoren, rubricisten etc., die het hele jaar door aan de opgraving verbonden zijn, werkt hier iedere zomer een team van opgravers, te weten opgravingsleiders, assistenten, gravers en werklieden, aangevuld met een keur aan wetenschappers uit verschillende disciplines, zoals bottenexperts, sculptuurdeskundigen en vooral aardewerkspecialisten. Buiten de opgravers zelf zijn alle medewerkers voornamelijk werkzaam in de z.g. Stoa van Attalos. een oorspronkelijk Hellenistisch gebouw dat zijn naam dankt aan de Pergameense koning die het geld voor dit project ter beschikking stelde. In dit gebouw zijn de onafzienbare magazijnen gevestigd die zijn gevuld met aardewerk. sculptuur, inscripties, menselijke en dierlijke overblijfselen etc. die in de 69 jaar die de opgraving reeds duurt, zijn verzameld. De opgravingen op het oude marktplein hebben zich i n de afgelopen 20 jaar voornamelijk geconcentreerd in het noordoostelijke gedeelte van het plein, een gedeelte dat zich nog gedeeltelijk onder moderne bebouwing bevindt, waardoor de onteigening van huizen, winkels en werkplaatsen een voortdurend terugkerend steekspel is tussen opgravingsleiders, de overheid en buurtbewoners. Na de onteigening wordt een nieuw stuk grond meestal eerst helemaal afgegraven tot "bedrock", voordat aan een volgend stuk grond wordt begonnen. De opgravers die een aantal jaren aan de Agora verbonden blijven. werken zich op die wijze letterlijk door drieëneenhalf millennium heen, waarbij de vondsten variëren van een myceens krijgersgraf en een geometrisch urnenveld uit de periode voordat dit gebied het centrale plein van de stad werd, tot de publieke en religieuze architectuur die met het marktplein zijn verbonden en vondsten

5 ARCHETYPE uit de latere, Byzantijnse en Turkse, periodes, voornamelijk woonhuizen. Hoewel de opgraving formeel geen deelname van buitenlandse studenten uitsluit, blijkt uit ervaring dat men in de selectieprocedure sterk let op aanbevelingen van Amerikaanse professoren en docenten. Zelf had ik als voordeel dat ik na mijn eindexamen een jaar bij een Amerikaanse archeologe (prof. Carol Lawton) heb gestudeerd, die zelf in de zomer aan de Agora werkzaam is als deskundige op het gebied van Klassieke reliefkunst. Ook ben ik in december 1997 naar de jaarlijkse nationale archeologieconferentie i n Chicago geweest voor een sollicitatiegesprek met de directeur van de opgraving Prof. John McK. Camp II. Van de ongeveer 120 nieuwe sollicitaties die jaarlijks bij de Agora binnen komen worden er gemiddeld vijftien tot twintig gehonoreerd die gecombineerd met diegenen die voor een tweede of derde jaar terugkomen het aantal gravers op iets boven de dertig houden. De accomodatie voor de medewerkers zijn erg goed verzorgd. Gemiddeld zitten drie "volunteers" in een apartement in een goede wijk van de stad op ongeveer een half uur loopafstand van de Agora. De Volunteers krijgen daarboven het equivalent in Grieks geld van 120 dollar (250 gulden) per week als onkostenvergoeding. Omdat de filosofie achter de opgraving is dat veel gravers voor het eerst in Europa en Griekenland zijn, zijn de werkdagen beperkt gehouden tot maandag tot en met vrijdag om de studenten de gelegenheid te geven het land te bereizen. Door de week wordt er gewerkt van zeven uur 's ochtends tot twee uur 's middags. De rest van de middag en de avond zijn vrij. Floris van den Eijnde, Opgraving algemene begraafplaats Rusthof Rusthof, een begraafplaats met een oppervlakte van circa 33 hectare, is gelegen ten zuiden van Amersfoort. Vanaf medio 2001 gaat nieuwbouw plaatsvinden op het terrein van Rusthof. De begraafplaats gaat uitgebreid worden met een crematorium. Op basis van historische gegevens en resultaten uit opgravingen uitgevoerd door de ROB in de jaren '80, is het terrein interessant genoeg om aan archeologisch onderzoek te onderwerpen. Uit de archieven is een schenkingsoorkonde (777 AD) bekend van Karel de Grote waarin de plaats Lisiduna wordt genoemd, de vroeg Middeleeuwse naam van Oud-Leusden. Rusthof is gelokaliseerd nabij het kerktorentje bij Oud-Leusden waarvan de fundamenten mogelijk teruggaan tot de Vroege Middeleeuwen. Ten noordwesten van Rusthof is in de jaren '80 de A28 aangelegd. Hieraan voorafgaand zijn verschillende opgravingen uitgevoerd in de periode door de ROB. De resultaten waren bijzonder. De vondsten lieten sporen van menselijke activiteit zien vanaf de Bronstijd tot en met de Late Middeleeuwen. De meest spectaculaire vondst was het Merovingisch grafveld met circa 1 60 inhumatiegraven. Enkele graven bezaten bijgaven zoals een bronzen haarspeld en een ijzeren gordelbeslag, ingelegd met zilver en messing. Boerderijplattegronden en greppels duidden op bewoning in de IJzertijd, de Romeinse Tijd en de Late Middeleeuwen. De Sectie Archeologie van de gemeente Amersfoort heeft daarom van 4 december 2000 tot en met 12 januari 2001 archeologisch onderzoek uitgevoerd op de geplande bouwlocatie. De verwachting was hoog. Mogelijk konden de randen van het Merovingisch grafveld die nog niet waren vastgesteld, nu worden gelokaliseerd. Daarnaast was de nederzetting die bij het grafveld hoorde, nog niet gelokaliseerd. De resultaten van het archeologisch onderzoek duiden echter op andere zaken, maar sluiten wel aan op de resultaten van de ROB-opgraving in de jaren '80. Op het terrein zijn resten gevonden van oostwest georiënteerde greppels en enkele paalgaten. Op basis van het schaarse aardewerk dat gevonden is, kan geconcludeerd worden dat het hier gaat om een Laat Middeleeuwse nederzetting. De greppels zijn mogelijk een begrenzing van de nederzetting, omdat alle sporen ten zuiden van de greppels zijn gevonden. In één van de greppels is materiaal gevonden afkomstig uit oudere perioden, 5

6 waaronder enkele IJzertijd scherven en mogelijk ook Bronstijd en inheems Romeins materiaal. Het archeologisch onderzoek zal weer worden opgepakt wanneer het te bebouwen terrein van bomen is ontdaan. Mogelijk worden interessante vondsten en/of sporen meegenomen in de bouw van het crematorium. Mieke Tolboom In het afgelopen jaar vonden in Den Bosch een aantal opgravingen plaats. Een daarvan was de opgraving aan de Keizersstraat. Voor de zomer werd de aan deze straat gelegen basisschool afgebroken om plaats te maken voor een nieuw stadskantoor. Rond 1870 vonden op deze plek ook al sloopwerkzaamheden plaats. Om plaats te maken voor de nieuwe basisschool werd toen een van de ooit voornaamste gebouwen van Den Bosch afgebroken, `Het Keizershof'. Uit historische bronnen was al bekend dat het Keizershof rond 1525 gebouwd werd in opdracht van Hendrik van Proeningen Van Deventer Gerardszoon. Enkele 1 8' en 1 9` eeuwse afbeeldingen geven een globale indruk van het gebouw. De puissant rijke schepen van Den 6

7 ARCHETYPE Bosch liet een stadspaleis voor zichzelf bouwen i n de stijl van het Markiezenhof in Bergen op Zoom. Tijdens diens bezoeken aan de Nederlanden logeerde Keizer Karel V een aantal keer op dit adres. Het complex kreeg daarmee zijn naam. In opdracht van de archeologische dienst van Den Bosch werd een opgraving op het terrein uitgevoerd. De kelders en funderingen van het Keizershof bleken tot enkele tientallen centimeters onder het maaiveld vrijwel compleet bewaard gebleven te zijn. De muur van de belendende bebouwing werd onderzocht door een bouwhistoricus. Na het verwijderen van de pleister bleek een groot deel van meest westelijke muur van het Keizerhof nog overeind te staan. Gedurende de opgraving groeide de belangstelling van het publiek. "Fantastisch! Wat gebeurt er nou mee als jullie klaar zijn? Wordt het afgebroken? Hoezo? Een parkeerkelder? Voor ambtenaren? Den Bosch wilde de binnenstad toch autoluw maken? Schande! Zoiets moois moet daarvoor verdwijnen? Kan het niet ingepast worden in de nieuwbouw? Glasplaat erover heen! Of misschien de traptoren met een telescoopkraan verplaatsen. Voor bloembak. We zullen wel eens naar de burgemeester stappen!" In het Brabants Dagblad verschenen tientallen ingezonden brieven van boze Boschenaren. Gaat Den Bosch zo om met zijn cultureel erfgoed?" Woensdag 31 januari eindigde de opgraving aan de Keizersstraat. De geschiedenis van het terrein kan nu voor een groot deel worden gereconstrueerd. Vanaf het de ontginning van het bos van de hertog in de 12 e eeuw via ophogingslagen, huizen uit de 13 e en 14e eeuw, het Lombardshuis uit de 15 e eeuw, het Keizershof tot en met de basisschool uit de 19 e en 20 eeuw. In de loop van dit jaar worden de damwanden geplaatst voor de bouw van de parkeerkelder onder het nieuwe stadskantoor, 9 of 13 meter diep. Sem Peters (Vervolg excursie te Den Bosch, pagina 16. red.) UIT HET NIEUWS Een nieuwe column in de Archetype! Archeologie in het nieuws onder de loep genomen. Algemeen Dagblad, Archeoloog begroef vondsten zelf Tokio- Een Japanse archeoloog is op staande voet ontslagen, omdat hij "belangrijke" ontdekkingen zelf in de grond stopte, om ze er vervolgens met veel bombarie weer uit te halen. De 50-jarige Shinichi Fujimura begroef onder meer stenen voorwerpen op bekende archeologische vindplaatsen. Algemeer. Dagblad, Limburg wil miljoenen voor de archeologie Maastricht- De provincie Limburg en de gemeente Maastricht willen zes miljoen gulden overheidssubsidie voor het Archeologisch Centrum in Maastricht. De procvincie stelt dat van de 170 miljoen, die het Rijk jaarlijks aan musea geeft, niets "beneden de rivieren" terechtkomt. Limburg betaalde zelf 100 miljoen voor de bouw van het Industrion in Kerkrade, het Bonnefanten in Maastricht en het Limburgs Museum in Venlo. De exploitatie kost jaarlijks 20 miljoen. Geen andere provincie, aldus Gedeputeerde Staten, investeert zó veel in musea. Algemeen Dagblad, Schimmel bedreigt terracottaleger Peking- Schimmel bedreigt het wereldberoemde terracottaleger in China. Volgens de krant China Daily zijn 1400 van de 6000 opgegraven beelden van krijgers en paarden dor schimmelsoorten aangetast. Een Belgisch bedrijf is ingeschakeld om de schimmels te verwijderen. Algemeen Dagblad, Onderzoek: topmusea hebben veel vals in huis Groningen- Ook grote musea met wereldberoemde collecties hebben vervalsingen in hun bezit. Dikwijls exposeren ze die ook alsof het gaat om authentieke werken. Het gaat daarbij 7

8 met name om antieke objecten uit het Nabije Oosten. Ook het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden zou vervalsingen in de collectie hebben. De Amerikaanse kunsthistoricus en archeoloog Oscar Wite Muscarella, stafmedewerker van het Metropolitan Museum of Art in New York, deed er tien jaar lang onderzoek naar en publiceerde zijn resultaten in het boek The Lie Became Great; The Forgery of Ancient Near Eastern Cultures, dat gisteren verscheen bij de Groningse uitgeverij Styx Publications. Volgens Muscarella zijn zeker 1250 museumstukken, die afkomstig zouden zijn uit het Nabije Oosten, vals. En het gaat dan nog alleen om de door hem onderzochte kunstvoorwerpen. In werkelijkheid is volgens Muscarella het aantal vervalste museumstukken nog veel groter. Via de grote veilinghuizen Sotherby's en Christie's zijn talloze antieke objecten `onverdacht' in het bezit van de musea gekomen. Maar in plaats van bronzen beeldjes uit Assyrië of Summerische beeldjes van 4000 jaar oud, zijn het vervalsingen. Muscarella noemt bekende museum als het Ashmolean Museum in Oxford, de Borrel Collection in Glasgow, maar ook het British Museum in Londen en het Louvre in Parijs als bezitters van de vervalsingen. Het British Museum zou 16 vervalsingen in huis hebben, het Louvre zelfs 37, waaronder het marmeren koningshoofd uit Assyrië dat zelfs op affiches is afgebeeld om meer publiek het museum in te lokken. In Muscarella's eigen Metropolitan Museum of Art zouden 45 valse objecten worden bewaard. Het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden, dat volgens Muscarella een twaalftal vervalste objecten in de collectie zou hebben, is niet onder de indruk van zijn ` onthullingen'. Muscarella's beweringen zijn volgens een woordvoerster van het RMO gebaseerd op catalogi van het museum uit 1983: "Daarin stond toen dat er enige twijfel was over de echtheid. Hij heeft die tekst letterlijk overgenomen en er niets nieuws aan toegevoegd. Wat hij beweert, is dus bij ons al geruime tijd bekend." Trouwens, de discussie over echt of niet echt wordt voortdurend uitgevoerd. Er is niets op tegen hieraan een bijdrage te leveren. Maar ze is nog steeds niet beslecht. Overigens, voorwerpen waarover twijfel bestaat, worden bij ons niet 8 tentoongesteld. Die bewaren we in het depot. Deze dus ook. GROETEN UIT HET BUITENLAND Studeren in Canada, een eerste evaluatie (Oftewel de ontdekking van God). Archeologie studeren in Canada?! Het Egyptische meisje dat ik tijdens mijn 26-uur durende: vertraging op het vliegveld in Frankfurt had ontmoet zou zeker niet de enige zijn die deze keuze op.zijn minst eigenaardig vond. Of wat dacht je van deze -zeer Euroamerikacentrischeuitspraak,. afkomstig van een Canadese kunstgeschiedenisstudent: 'Canada heeft geen geschiedenis.. Archeologie in Canada Weinig Canadezen schijnen bewust te zijn van `hun' jaar oude bodemarchief. Deze conclusie baseer ik voornamelijk op de waarneming dat er maar bar weinig geld beschikbaar, is voor opgravingen. Dat bemerkte i k reeds tijdens mijn liftvakantie de eerste maand van mijn verblijf in augustus, waarbij ik de kans niet voorbij wilde laten gaan om Canadese archeologen in het wild te zien en eventueel contacten te leggen om zelf een maandje ergens aan de slag te kunnen. Zodoende heb ik een paar archeologische sites bezocht, die, ondanks het feit dat ze in de meeste reisgidsen met trots vermeld worden, vaak al dichtgegooid waren, wachtend op een nieuwe geldstroom het volgende jaar. Wordt er gewerkt, dan bestaat het team meestal uit één archeoloog en een assistent. Er is zelfs geen geld om er studenten vrijwillig te laten werken. De meeste van mijn medestudenten zullen waarschijnlijk afstuderen zonder ooit opgegraven te hebben, doen ze dat wel, dan kost een maand toch al gauw een paar duizend dollar, aangezien ze zowel voor de

9 .ARCHETYPE professor als alle bijkomende kosten moeten betalen. Archeologie studeren in Canada Na deze zwartgallige inleiding, terug naar de studie. ten van de eerste dingen die opvallend anders zijn dan in Nederland wanneer je in de Amerikaanse traditie als archeoloog geschoold wordt, is dat archeologie hier niet gezien wordt als een zelftandige discipline. Het is een van de vele facetten van het zeer brede "Anthropologie". Aangezien je niet een vast programma hoeft te volgen, kun je als archeologie-gerichte student je weg zoeken tussen alle ethnologische, taalwetenschappelijke en anthropologische vakken en uitkomen op een studie "archeologie". Zelfs binnen deze archeologievakken ligt de nadruk sterk op etnografische of etnoarcheologische literatuur. Studeren aan McGill McGill University is de meest gerennomeerde universiteit van Canada, wat zich uit op verschillende manieren. Ten eerste zijn het de studenten; over het algemeen afkomstig uit de meer gepriviligeerde strata van de maatschappij en samengezwormen vanuit heel Canada. Ten tweede uit het zich in de kwaliteit van het onderwijs en de docenten, en ten derde in het werktempo wat hier ontegenzeggelijk hoog ligt. De inhoud en de hoeveelheid van de cusussen maken het onderwijs hier erg "intellectual challenging". Keerzijde van de medaille is wel dat tijdens de examenperiodes, zeker in de wintermaanden, dagelijks (ex)mcgill studenten van het plaveisel geschraapt worden, maar daar zal het klimaat ook wel een rol in meespelen. In een inleidingscursus "Prehistorie Archaeology" wordt een tienvoud aan informatie gestopt vergeleken met een propedeusevak prehistorische archeologie. Ook omdat er veel meer nadruk ligt op een wereldwijde aanpak van prehistorie, beschouw ik dit zeker niet als een vak "overdoen". Na een maandje hier gestudeerd te hebben krijg ik de indruk dat McGill, en ook de studenten en docenten zelf, erg naamgericht zijn. McGill doet z'n best om zveel mogelijk geronnemeerde en beroemde docenten aan te trekken, wat is uit in een erg gevarieerd en richtingloos programma. Je hebt hier studenten die hun programma vullen met vrijwel uitsluitend vakken van hun idool en zelfs bepaalde gedragstrekjes van hun favoriet overnemen. De docenten op hun beurt steken hun voorkeur ook niet onder stoelen of banken; M.Bisson, leerling van Brian Fagan, behandelt slechts literatuur afkomstig van de hand deze archeoloog, B. Trigger behandelt, wel eh, zijn eigen boek, en Savelle, die een groot deel van zijn leven slijt als etnoarcheoloog tussende Inuit: Binford, Binford, Binford... Dé absolute god onder de archeologen is toch wel professor Bruce Trigger, het paradepaardje van de hedendaagse Canadese archeologie en met ontzag bejegend door studenten en collegae. Ik moet zeggen dat zijn publicatiequotum i ndrukwekkend is (van Egypte tot Noord- America tot "een vergelijking van alle culturen van de wereld") en zijn cursus "A History of Archaeological Thought" om van te snoepen. Het leuke van het onderwijs hier is dat het heel universitair is, dat wil zeggen dat er erg van je verwacht wordt niet verplichte literatuur bij je colleges te gebruiken, je krijgt veel open essayopdrachten of labsessies waarbij je volgens de functionele, cultuurhistorische danwel cultuurevolutionaire aanpak een site moet onderzoeken. Voor een vak, "Archaeology of the Hunter- Gatherers", hoef je zelfs helemaal geen tentamen te maken of colleges te volgen, er wordt slechts van je verwacht dat je elke week gedurende drie uur in een groepje van vier artikelen bediscussieert. Studeren in het buitenland In tegenstelling tot de meeste andere studies zijn er binnen archeologie maar weinig studenten die voor een tijdje in het buitenland studeren. Dit is misschien te verklaren vanwege het feit dat de studie slechts 14 punten aan vrije keuzeruimte biedt, waardoor je de kans loopt voornamelijk extra vakken te volgen en zodoende studievertraging oploopt. Blijf je binnen Europa, en bereidt je je goed voor, dan kan je het voor 9

10 mekaar krijgen dat je vrijstelling krijgt voor bepaalde vakken. Ik zie het als een extra jaar waarin ik zoveel meer leer dan wanneer ik me zou beperken tot Nederland dat het opweegt tegen een jaar studieschuld. Waar je dan uiteindelijk terecht komt maakt misschien niet zoveel uit; het land staatje aan, of een bepaalde archeoloog die er lesgeeft, of je bent geïnteresseerd in het verleden van het gebied. Verwacht niet dat de studie er precies uit komt te zien als je je voorstelt voordat je erheen gaat; bepaalde vakken kunnen i ntussen opgeheven zijn of blijken een heel andere opzet te hebben dan de beschrijving deed vermoeden. Wat ik heb gedaan, is de eerste week naar zoveel mogelijk colleges gaan en vervolgens mijn programma aanpassen. Wat je wel in het oog moet houden is dat je je voldoende voorbereidt. Op het internet kan je informatie vinden over universiteiten in het land van bestemming, en wie er lesgeeft. De volgende stap is zo vroeg mogelijk naar het Bureau voor Internationalisering te gaan, daar kan je te weten komen met welke universiteiten er uitwisselingsafspraken bestaan. Voor mij duurde het vijf maanden na mijn eerste aanvraag voordat ik uiteindelijk mijn definitieve "ja-woord" ontving, waarna ik kon beginnen met de echte voorbereidingen voor vertrek, die ook zo'n twee maanden in beslag namen. Dus begin echt op tijd! Een andere reden is misschien de regionale opzet (cultuurhistorische aanpak?) van de studie Europese archeologie. Je werkterrein als afgestudeerd archeoloog zal hoogstwaarschijnlijk alleen uit Nederlands grondgebied bestaan. Dus waarom iets anders leren dan de archeologie van Nederland? Al kan de directe relevantie van een studie in het buitenland op het eerste gezicht niet meteen evident lijken, het is toch zeker zeer leerzaam. Al is het maar om een tijdje mee te draaien in een heel ander onderwijssysteem, archeologie vanuit een ander perspectief te bekijken, met een heel andere aanpak van archeologie kennis te leren maken. Er is meer archeologie dan wat er uit de Nederlandse modder getrokken wordt! Als je er over denkt om in het buitenland te gaan studeren en na dit praatje à la voorlichtingsfolder "Studeren in het Buitenland" dorstig bent naar 1 0 nog meer informatie, mijn adres is 24 uur per dag, zeven dagen per week, te bereiken; eef Eef Stoffels is derdejaars studente Europese archeologie, met als hoofdvakrichting "Late Prehistorie/Romeinse Tijd". ETENSAARDIGHEDEN Archeologen en studenten verdiepen zich de hele dag in alles wat er dan ook maar uit de grond tevoorschijn komt. Maar hoe zit dat 's avonds? Eet men ook op een archeologisch verantwoorde manier? Omdat we daar aan twijfelen, geven we nu de mogelijkheid om op een makkelijke manier aan een archeologisch verantwoord recept te komen. Nieuw in deze Archetype: "hoe eet ik zoals in de Middeleeuwen en de Oudheid?" Het volgende recept komt uit ` Van Soeter Cokene, recepten uit de oudheid en de middeleeuwen', door J.M. van Winter. Romeinse Lamslapjes Dit recept komt oorspronkelijk uit het kookboek van Marcus Gavius Apicius, maar is ook nu nog makkelijk te maken. Voor 4 personen, moet je het volgende doen: Je neemt 4 lamslapjes zonder bot van ongeveer 2 ons per stuk, legt die in de koekenpan en strooit er een mengsel van gemalen peper, lavas en komijn met een gesnipperde ui en wat korianderzaad op (het moet waarschijnlijk fijngesneden korianderplant zijn, maar daar is heel moeilijk aan te komen) en begiet dit met liquamen, olijfolie en een scheut rode wijn. Hierna laat je het ongeveer 20 minuten braden of koken, neemt de lapjes uit de pan en bindt de saus aan met wat bloem. Liquamen is het vloeibare zout van de Romeinse fijne keuken, gewonnen door het gistingsproces van zachte vis, zout en ongeveer 15 soorten gedroogde kruiden, die er de aparte smaak aan geven. Je kunt het maken door een pond spiering (of andere zachte vis) en 3 /4 pond zout, een bodempje water en een flinke mespunt gedroogde kruiden (dille, koriander, venkel, selderij, bonenkruid of munt) te nemen. Dit kook je met graten, koppen, staarten. steeltjes en al,

11 ARCHETYPE wat binnen 15 minuten al verpulverd is. Kook het totdat het mengsel dik is geworden en giet het vocht door een zeef in een aparte pot. Dit vocht noemt men liquamen. Bij de lapjes kun je eventueel veldsla of peulvruchten opdienen, of pasta. De meeste kruiden kun je in een goede drogisterij wel kopen. Op deze manier ben je niet alleen overdag actief met archeologie bezig, maar ook tijdens het eten! KORT CONTEXT INTERMEZZO Zoals bekend vindt eigenlijk iedereen binnen de UvA het belangrijk dat studenten helder kunnen communiceren in woord en geschrift, waarbij bijvoorbeeld de gebruikte zinnen niet te kort mogen worden (want dit is `kinderlijk' volgens de bij iedereen bekend veronderstelde Syllabus Schrijfvaardigheid, en dat mag dus niet meer) zodat docenten en geselecteerde gastsprekers enthousiast hun aandeel blijven bijdragen in het hiertoe te stimuleren taalbewustwordingsproces van de studenten door het geven van onderwijs en persoonlijke adviezen in de vorm van soms wel zeer opmerkelijke stijlbloempjes (waarvan er inderdaad een exemplaar gedetermineerd en geplukt werd in de buurt van de Salon de Botanie op het Roeterseiland), en het aandragen van didactische aanwijzingen en specifieke voorbeelden van wetenschappelijk taalgebruik voor de aankomende archeoloog, waarbij uw freelance verslaggever het oor te luisteren heeft gelegd in een aantal collegezalen, en als korte illustratie van dit alles dankbaar en tot nu toe nog steeds vrij van auteursrechten van de diverse belanghebbenden de volgende volstrekt willekeurig gekozen niet-te-korte letterlijke citaten uit hun context heeft gelicht die een redelijk objectieve blik achter de schermen van het moderne wetenschappelijke onderwijs leveren, met als speciale leesopdracht voor vandaag: was wat van wie? - Dit loopt natuurlijk mis af. - Jullie met je kleine hoofdjes onthouden dit toch niet. -...om de vijand onder te scheppen, eh... te onderscheppen. - In 475 wordt in Rome de stekker uit het stopcontact gestoken. - De cirkel begint rond te gaan door pollenresten uit de schoen te peuzelen... - Steengoed werd nergens geproduceerd... - We zijn hier met wetenschap bezig, dus deze rotzooi noem je geen troep. - [tegen een meisje:] Jou neem ik nog eens apart onderhanden. - Je kunt ook kernfysica gaan studeren, dan heb je al die rommel niet nodig. - Deze microscoop is wel heel erg gorg. - Standaard wordt er bij vis over de 2 mrn zeef gevist. - Het miechelt hier van de steur. - De stad Deventer was een voedselpakhuis, dus de Vikingen kwamen er om 'ns flink in te slaan, zowel voedsel als schedels. - Het landschap van de Achterhoek waar die cabaretier uit die streek het steeds over heeft, die Bennie Jolink. - Wie sterk is moet slim zijn. - Ik hoop niet dat ik later met jou als ambtenaar te maken krijg, je reageert als Dorknoper. - Je moet spastisch nadenken over watje wilt. - Ik heb geprobeerd jullie te hersenspoelen. Laurens I l

12 NIEUWS VAN BINNEN Een nieuwe onderwijscommissie.. In de vorige Archetype konden jullie allemaal lezen over het initiatief om zich vanuit Trilithon ook actief met het onderwijs te gaan bemoeien. Hiervoor had het bestuur bedacht een vijfde commissie in het leven te roepen: de Commissie Opleiding & Onderwijs (COO). Deze commissie had zich tot doel gesteld de inbreng van de studenten in het onderwijs te verbeteren. De leden van de commissie (waaronder de studentleden van de Opleidingscommissie van de beide studies) zouden de belangen van de studenten in de ruimste zin gaan behartigen. Aldus geschiedde... Na een jaartje pogen iets constructiefs te ondernemen, bleek dat deze COO niet zo goed zou kunnen functioneren al men dacht. Vooral was het niet duidelijk hoe de CO de echte opleidingscommissie kon aanvullen met adviezen over het onderwijs, omdat de laatste ook druk bezig was met het inrichten van het toekomstige major/minor jaar. Hiernaast bleek ook dat de studenten nauwelijks wisten wie in de COO zaten, wat ze nu precies deden en wilden. Een laatste bijkomstigheid was dat de COO een 1 2 totaal `Europees' karakter had. Zo stierf de COO een stille dood. Nu de studies Europese en Mediterrane Archeologie sinds 1 september 2000 gefuseerd zijn, werd er ook een nieuwe Opleidingscommissie (OC) ingesteld. Omdat deze OC uit slechts 2 studentleden van iedere studie bestaat en zij zich nog voornamelijk bezighoudt met de invulling van het Bachelor- Master onderwijs, kwam vanuit de oude COO het idee een nieuwe commissie in een iets andere vorm in te stellen: de Onderwijscommissie van Tri l ithon. Deze Onderwijscommissie moet grotendeels dezelfde functie krijgen als de oude COO, alleen komt de nadruk meer op het inhoudelijke deel van het onderwijs te liggen en niet meer zozeer op de opleiding in het algemeen. Problemen met betrekking op het onderwijs (roostertechnisch, vakinhoudelijk) kunnen door de leden van de Trilithon-OC, die afkomstig zijn uit alle jaren, besproken worden. Als de' problemen of onderwerpen van dusdanig groot belang zijn, kunnen de OC-studentleden ze voordragen in de OC. Andere zaken kunnen in een eerder stadium al opgelost worden. Hierdoor kan de Trilithon-, OC alsnog de OC ondersteunen en als achterban dienen voor de OC-studentleden. Concrete functies kunnen dan de volgende zijn: Het bevorderen en stimuleren van de inbreng van de studenten Archeologie en Prehistorie in het onderwijs. Het ondersteunen van de Opleidingscommissie door te fungeren als een achterban voor de studentleden namens alle studenten. Het geven van adviezen met als doel de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs in het geheel. Het idee erachter is dat de OC-studentleden niet alle problemen van de studie tegelijk kunnen oppikken en dat niet meer alle jaren vertegenwoordigd zijn in de nieuwe OC. De bedoeling is dus dat de nieuwe commissie zowel voor Europese als Mediterrane studenten is bestemd. Hierdoor is het van belang dat uit elk jaar er iemand is vertegenwoordigd. Hoe de Onderwijscommissie precies gaat functioneren kan dan bekeken worden; momenteel zijn er

13 ARCHETYPE bijvoorbeeld al ideeën om een enquête op te stellen om inzicht te krijgen in de tevredenheid over de kwaliteit van het- onderwijs. Ben jij geïnteresseerd om actief een bijdrage te leveren aan de verbetering van het onderwijs, misschien zelfs als bestuurslid van Trilithon, of je heb je gewoon iets te melden over de kwaliteit van de studie, laat het dan weten aan Erica Rompelman of Joep Hendriks (of iemand van het Trilithonbestuur of de Opleidingscommissie). erica Even voorstellen... De ` nieuwe' Opleidingscommissie Archeologie & Prehistorie Hallo allemaal! De fusie tussen Europese en Mediterrane archeologie i s een feit. De voorbereidingen voor de verhuizing van de Mediterraan archeologen naar de Nieuwe Prinsengracht zijn in volle gang en ook een nieuw gezamenlijk borrelcafe lijkt gevonden te zijn. Het leek ons daarom hoog tijd om ook de nieuwe Opleidingscommissie aan iedereen voor te stellen... Wie zitten er in? De Opleidingscommissie Archeologie & Prehistorie (afgekort OC) bestaat uit vier student-leden: Wouter Bal (vice-voorzitter), Joep Hendriks, Mieke Tolboom en Muriel Louwaard en een gelijk aantal stafleden: Joost Crouwel (voorzitter), Frans Theeuws, Marijke Gnade en Carol van Driel. Wat doen we? De Opleidingscommissie Archeologie heeft tot wettelijke taak advies uit te brengen over het onderwijs in het algemeen en geeft specifiek een oordeel over het door de directeur van het onderwijsinstituut Geschiedenis en Regiostudies ( Wichert ten Have) opgestelde onderwijsprogramma. De OC beschermt dus de kwaliteit van het onderwijs en is het orgaan waar studenten naar toe kunnen met vragen, problemen en kritiek over alles wat hun studie aangaat. De meeste studenten zullen misschien niet zoveel van ons horen of zien. Achter de schermen zijn we echter heel druk bezig om de kwaliteit en inhoud van de studie Archeologie & Prehistorie aan de UVA ook voor de komende jaren hoog te houden. Een `hot item' in onze vergaderingen is tegenwoordig bijvoorbeeld het zgn. "Bachelor-Master"-systeem (afgekort BAMA), een nieuw onderwijssysteem dat vanaf 2002 op alle universiteiten in Nederland zal worden ingevoerd. Het komt er in het kort op neer dat studenten dan na een algemene basisopleiding van drie jaar een Bachelordiploma ontvangen. Daarna kunnen ze besluiten te stoppen (om bijvoorbeeld te gaan werken) of zich verder te specialiseren in een bepaalde Master (nog niet zeker is of deze een of twee jaar gaat duren). Tei l. informatie: studenten die in 2002 al drie jaar studie achter de rug hebben ontvangen hun Bachelordiploma dan automatisch. Dit vergt dus een rigoureuze aanpassing van het onderwijsprogramma, waar we de afgelopen maanden zeer hard aan gewerkt hebben. Om aan te geven hoe moeilijk het is om zo'n onderwijsprogramma te maken, we zijn inmiddels beland bij versie 17 (!) en het einde lijkt nog niet in zicht. Wordt vervolgt... Tot slot: denk eraan! De student-leden van de OC zitten er speciaal voor jullie en schroom daarom niet om een van ons aan te spreken, te bellen/melen/sms-sen als je ergens mee zit. Muriel Louwaard 1 3

14 VAN WEGGEWEEST Een `Gebakken Lucht' Symposium?! Op donderdag 25 en vrijdag 26 januari jongstleden vond het tiende Archeologie en Theorie Symposium plaats. Het idee voor dit A&T-symposium, zoals het in de wandelgangen heet, ontstond begin jaren negentig in navolging van de Britse Theoretical Archaeology Group conference, in de volksmond de TAG geheten. De archeologie was zich aan het ontwikkelen en het werd tijd om ook eens aan theorievorming te gaan doen, of in ieder geval erover te gaan praten. Zo zag het eerste symposium zijn daglicht. Nu theorie weer mocht en niet meer vies gevonden werd, verscheen er in 1994 ook een echt archeologisch en theoretisch tijdschrift, Archaeological Dialogues, en nog wel in de taal van de vakwereld, het Engels. De Nederlandse archeologie kon vanaf nu ook in het buitenland voor vol worden aangezien. Maac goed, terug naar het A&T-symposium. Dit jaar werd het georganiseerd bij onze collegae van de Faculteit der Archeologie van de universiteit van Leiden (die van het IPL). Op het programma stonden in tegenstelling tot vorig jaar een groot aantal interessante lezingen. De eerste dag stond in het teken van Archeologie en Landschap ( wie de i nhoud van de Archaeological Dialogues over de afgelopen jaren een beetje kent, kan wel raden hoe de vork aan de steel zit) met de bedoeling de verschillende i nvalshoeken van het huidig onderzoek naar archeologie en landschap onder de aandacht te brengen. De ochtendlezingen waren van Jan Kolen en Fokke Gerritsen (beiden AIVU) en moesten een algemene theoretische i nleiding geven op de wijze waarop wij archeologen het landschap kunnen bestuderen. Dit gebeurde in termen van naturalisme versus culturalisme, symbolische ecologie, human ecodynamics, culturele ecologie en mythische geografie. Nu weet ik dat er een boel mensen niets moeten hebben van de studie naar de kosmologische aspecten van het leven in een 1 4 bepaald landschap en de socialisering ervan, toch vond ik het uitermate interessant, zeker als je meer wil weten van de oudtijdse perceptie van het landschap dan alleen waar wie wanneer heeft gewoon en hoe zijn of haar stam heette. Tijdens de discussie ontstond nog even onduidelijkheid of er wel sprake kan zijn van een ongerept natuurlijk oerlandschap, aangezien het begrip landschap an sich al een door mensen mentaal of fysiek geconstrueerde leefomgeving impliceert. Zeker dit discussiepunt maakte duidelijk dat er nog vele verschillende ideeën over het landschap en de studie ernaar bestaan. Helaas viel de mediterrane lezing uit (jammer, dit was nu eens een echt andere invalshoek) en gingen we na de lunch (met lekkere broodjes) verder met een lezing van Alexander Verpoorte (IPL) over de l andschapsperceptie van Neanderthalers in Zuid-Limburg(!), een lezing van Vincent van Vlisteren (Prov. Drenthe) over het deponeren van bronzen potjes i n de Middeleeuwen en een lezing van prof. Louwe Kooijmans (IPL). De laatste hield een betoog onder, het motto `Wetlands Rule!'. Mede naar aanleiding van zijn onderzoek in Hardinxveld- Giessendam (wie is er niet geweest?) voerde hij (hou je vast) `ci.3tische 'deposities' in natte contexten op als meso- en neolithische betekenisgeving aan het landschap. Op zich niets mis mee, maar cultische deposities? "Hoort U mij het woord ritueel in de mond nemen? Ik dacht het toch niet! Nee, ik heb het hier toch wel degelijk over cultische deposities." Tot zover Louwe Kooijmans. Terugkijkend op de eerste dag viel me ten eerste op dat het aantal IPP-studenten heel laag was (twee, drie?), maar uit Groningen juist erg hoog (tien, vijftien?). Dit was niet wat ik gewend was van andere archeologische symposia, congressen en andere dure dagen met een lekkere lunch. Na even wat navraag bleek dat zij verplicht moesten gaan, wat natuurlijk veel verklaarde. Ten tweede viel me op dat een groot deel van de participanten i n de discussie juist de gepensioneerde academici betrof zoals Jan Albert Bakker, prof. Groenman-van Waateringe of prof. Modderman. Zij maakten dan ook gelijk van de gelegenheid gebruik om te vertellen welke vakken (tip van Modderman: sociologie) zij allemaal wel niet gevolgd hadden, zo'n

15 A RCHETYPE veertig jaar geleden. En zoals gewoonlijk had de jongste generatie weinig in de melk te brokkelen (Ceciel, toch bedankt voor je bijdrage). De donderdag bleek echter Kinderspiel, want op vrijdag zou het echt gaan gebeuren. Het thema van de tweede dag was de Nationale Onderzoeksagenda. Welk een strijd we vandaag konden verwachten, was tijdens de het keuzevak Archeologie en Maatschappij ruimschoots aanbod gekomen. "Let goed op wie wat zegt, waar hij zit en hoe hij zich gedraagt!", had prof. Bloemers ons toevertrouwd. Hier kon wel eens het Grote Schisma tussen de academische en de monumentenzorg archeologie ontstaan. Vol verwachting reisden we, nu in grotere getale (het was nu immers ook voor ons min of meer verplicht), weer in alle vroegte af naar de Reuvensplaats. Daar wachtten, in tegenstelling tot de vorige dag, nu ook een boel ROBarcheologen en AMZ-gerichte academici op het begin van de lezingen. Na het Engelse welkomstwoord van Erik Jungerius (ROB en een echte ambtenaar met waarschijnlijk scholing in het buitenland) begonnen eerst Adrian Olivier ( English Heitage) en John Barrett (Dept. Archaeology, Sheffield) met een inleiding. Zij zouden vanuit twee verschillende perspectieven een beeld schetsen hoe in Engeland tegen een Research Agenda aan werd gekeken. Alhoewel je zou verwachten dat de twee met elkaar in debate zouden gaan, vulden ze elkaar op sommige vlakken zelfs aan. Olivier hield een lezing met de nadruk op het belang van behoud en de toepassing van een onderzoeksagenda op onderzoek en management met het oog op past, present en future (U voelt 'm al komen?). Barrett, de academicus (met lang haar en baard, een beter contrast kon haast niet) vroeg zich vooral af of een onderzoeksagenda de mogelijke gap tussen academie research en heritage management kon voorkomen. Van groot belang is het besef dat de echte beslissingen `in het veld' gedaan worden door de field en niet de academie archaeologist. De vraag is hoe we theoretische issues zo in de praktijk kunnen inbedden, dat hier ook bij commerciële projecten goed mee valt te werken. Een onderzoeksagenda moet derhalve een curatorial en een historical kant hebben. Zeker de laatste lezing was om van te smullen en voor de zoveelste keer kon ik vaststellen dat wij hier nog lang niet zo goed en boeiend een lezing kunnen geven als de Engelsen. De lezingen hadden een goed beeld gegeven hoe je de universitaire en de Maltaarcheologie i n een onderzoeksagenda kon i ntegreren en als deze lijn in de middag voortgezet zou worden, waren we al een stap in de goede richting. Vol goede moed keerde ik dus na de lunch terug in de collegebanken om nu de pleidooien voor en tegen onze eigen onderzoeksagenda te aanschouwen, denkend aan de strategische tips van Bloemers voor de analyse van het debat. Allereerst hield Harry Fokkens (IPL/Archon) en vervolgens Bert Groenewoudt (ROB) zijn lezing. Beiden hielden een betoog voor een onderzoeksagenda die enerzijds gericht moest zijn op inventariserend en' synthetiserend onderzoek en anderzijds toepasbs_ar op de AMZ-archeologie door het scheppen van kaders. Eindelijk weer eens wat gechargeerde kritiek, altijd leuk om een discussie mee te beginnen. Nu zou het dan eindelijk komen, de discussie, hei debat waar iedereen zijn standpunt zou gaan i nnemen. Ik zag Willem Willems, generaalmajoor bij de Cultureel Erfgoed Bescherming, vanaf de onderste banken de zaal gade slaan en snel een blik wisselen met z'n `kompels' van de ROB; (strategisch?) verdeeld over de zaal zaten de wetenschappers als Rien Polak, Nico Roymans en Frans Theuws en bovenin zat de alma mater van het `vierde paradigma', onze eigen Tom Bloemers. In het discussiepanel had naast de sprekers ook Corien Bakker (NVvA/Den Haag) plaatsgenomen, een van die sterke vrouwen waarvan er in de archeologie wel meer op de voorgrond mogen treden om al te zeer gepolariseerde martiale sentimenten de kop in te drukken. Maar goed, de discussie. Ik weet of de aanwezigen tijdens het verhaal van de Engelsen (die nu buiten in alle rust wat zaten te drinken) naast geluisterd ook opgelet hadden. 1 5

16 maar op dit moment was daar niet veel meer van te merken. Heen en weer werd er gepraat, over dan de i nvulling, dan de relevantie van de onderzoeksagenda, wie een preferente positie moest krijgen, of Archon een voortrekkersrol op zich moest nemen en ga zo maar door. Het duurde relatief gezien nog lang, maar uiteindelijk waren het de twee laatste sprekers, Boudewijn Goudswaard en Dieke Wesselingh, die iedereen weer met beide benen op de grond zetten: een onderzoeksagenda is immers vooral belangrijk naar buiten toe, zeker met Malta in het vooruitzicht moeten we ons profileren. Zelf weten we wel wat we willen, maar met een onderzoeksagenda moeten we als archeologen EEN STEM laten horen (mensen luisteren toch al zo moelijk, dus zeker als er tien archeologen tien verschillende dingen tegelijk roepen). Ach ja, het viel allemaal wel mee, vertrouwde Bloemers ons een week later toe: "Het had nog allemaal veel erger kunnen gaan. Er is toch immers geen grote onenigheid ontstaan?!" Rest mij dus nog maar een ding: afwachten tot volgende jaar, gebakken lucht of juist niet, gaan we gewoon verder. Hier, in Amsterdam, op het IPP! Komt dat zien! Joep Hendriks Excursie Den Bosch Op 6 december brachten Dieuwertje, Janneke, Hans en Sem in het kader van het materiaal praktikum Middeleeuwen een bezoek aan de opgraving van het Keizershof in Den Bosch. Daar werd op dat moment de beerkelder van het Keizershof geleegd. (Zie plattegrond) Deze kelder bevatte materiaal uit periode Laag voor laag werden de vondsten verzameld. Met behulp van emmers werd de beer via één van de drie stortkokers omhoog gehesen en in big-bags gegooid om later gezeefd te worden. In een kort college bracht opgravingsleider Ronald ons kennis bij van vers geput materiaal. Steengoed uit Keulen, Raeren enwesterwald, 1 6

17 A RCHETYPE porselein met wan-li versiering, fragmenten van berkenmeier, roemer en vleugelglas en meer. Het was een fijne dag. Sem Peters ADVERTENTIE Te krijg wegens overbodigheid: STRIJKPLANK [Brabantia 120 x 30 cm, z.g.a.n.] Iets voor een studentikoze kamerklant? Interesse? Info kamer G 0.08 (Menno Dijkstra) UIT DE PUT TAFKAK de Beer keramiekt The Archeologist Formerly Known As Karel de Beer was niet zichzelf maar dat was niet te zien. Bon.' sprak hij warm en welluidend de zaal toe. Welkom.' Spijkerbroekenvolk, dacht hij, werkloos grijsharig tuig, spermadomoren. Hagenaars. Zijn handgemaakte zijden colbert bungelde elegant over zijn schouder, de op en top senior wetenschapper. Maar onder dit academisch patina woelde zijn gemoed. De doos, veel had er niet in gezeten. Een stukje zeep (romeins). Hij had gefronst. Een knikker (inheems). Zijn hart sloeg over... Dat hij nu net déze middag voor de post-doc kursus Ceramisch Overtuigen (deelcertificaat Connaisseur Céramique) stond ingeroosterd was wel héél ongelukkig. 'Welkom. Vanmiddag wil ik graag...' De deur ging krakend open. Karel bevroor, zijn adelaarsblik gericht op de ongelukkige die op kousevoeten binnensloop. Het was student Polle, een 4e jaars die volgens Karel zo dom was dat hij moeiteloos voor een 6e jaars door kon gaan. Karel stond zwijgend en bewegingloos tot Polle zich gezet had en zijn 1m95 onzichtbaar probeerde te maken achter een frêle post-doc met knotje. Tevergeefs natuurlijk, daar was de presentielijst al, een typisch K.K. de Beer produkt. 'TE LAAT ZONDER GELDIGE REDEN' kopte het document en, behalve de gebruikelijke naam- en nummerrubrieken, voerde het de tekst 'Ik ben mij er van bewust dat mijn lakse gedrag mijn medestudenten ernstig in hun concentratie stoort' waarnaast de handtekening geplaatst diende te worden. Bij de eindbeoordeling speelden de K.K. de Beer presentielijsten dan ook een doorslaggevende rol. Karel dacht onderwijl aan de vondsten in de doos. De combinatie, de combinatie was de sleutel. Een stukje zeep, een knikker, een speelgoedeendje op wieltje!; "!"'A'fbdgast! Arbogast, de eerste Waoer (afgekeurd 395 AD)! De aanvoerder van de Arbodiensten : Hij nam de presentielijst weer in ontvangst. Na een uurtje zat de stemming ei goed jrs. Het gebruik van accessoires zoals bril (afzetten, opzetten, cp het voorhoofd pláatset) en pijp (scherftikken met steel) was naar genoegen behandeld en geoefend en nu verdrong de groep zich rond de lange tafel waarop Karel een scherf had geplaatst. 'Wat is dit?' 'Ba?' 'Nee, Pings. En dit?' 'Pings?' 'Nee, Dussel. Let op. Schrijf op. De techniek van het Lawineus Imponeren.' Karel legde een handvol scherven uit. 'Pijp.' En met de steel van de Dunhill tikte hij de rij scherven af. ' Bapingspingsbabapingsdusselbabapingsdusselba pingspings. Ja?'. Er werd weer geoefend, vooral de uitspraak. 'En dit?' De scherf ging van hand tot hand, maar het antwoord bleef uit. '? Nou?'. 'Postmiddeleeuwse vergiet?' stotterde het knotje. Karel fronste. 'Strikvraag. Geperste koproliet, geverfd en geperforeerd met zwavelzuur 98 %. En nog niet helemaal uitgewerkt zo te zien. Beter je vingers even onder de kraan voor ze nog verder verkleuren. Bon.' Hij trok zijn rubber handschoenen weer uit. 'Bon. Elmpt. Elmpt, ElmPt gebruiken we vooral tegen Brabanders, want die kunnen de P niet zeggen. We oefenen even.' Daarna volgde een hoofdstukje psychoarcheologie : 'WIE stelt de vraag? Is het 1 7

18 een leek, een potentiële sponsor die aan komt roeien over de derde geldstroom, een student, een...' Karel slikte ' een NJBGer? Dit is sociale aktie. Rolverwisseling : Waar heb jij dat gevonden, ventje? En : Heb jij. weleens van Malta gehoord? Tot : Kunt u zich misschien identificeren? Initiatief, daar gaat het om.' Hij moest weg, en snel. 'Pauze. Polle, doe jij de video? Voor volgende keer de plaatjes kleuren in de syllabus. Ik groet u.' Karel stormde de zaal uit. Gevaar, hij voelde het. Bijna struikelde hij de hal in. Wat een herrie. Een gedrongen mannetje met ruig grijs haar in een trui van 27 kleuren fluorescerende wol stond wild armenzwaaiend te schreeuwen tegen de portier. Karel trachtte te remmen. De tuinkabouter van het Time Team! Hij had het geweten! Uit de gang links kwamen vijf strak voor zich uitstarende kerels met gele plastic helmen op, terwij' ze de ijzeren uitsteeksels van hun, buikkastjes ritmisch op de grond lieten tikken. Het Geophysics Team!! Ze waren overal op voorbereid, dacht Karel. De kabouter had hem gezien en kwam met uitgestrekte arm op hem af, dreigde een hand te geven. Karel spurtte langs hem heen en dook de keldertrap af, de gang door naar zijn kamer. De doos, hebbes. En nu... Twee kerels met videocamera's kwamen de gang in. Terug. Hij wrikte zijn raam open en klom de binnenplaats op. Daar stond de Time Team helicopter, langzaam flappend, maar onbemand. Zowel achter hem als van de zijkanten hoorde hij beschaafd Engels geschreeuw.. Iemand schoof een microfoon ondere zijn neus. 'No comment.' Er was geen ontsnappen mogelijk. Of... Hij keek naar de helicopter. Mijnheer De Beer, kunt u een helicopter vliegen? Dat weet ik niet. ventje, hut let's give it a try. We are Americans. Hij trok een laatste sprintje, sprong naar binnen, zette- zich in het comfortabele kuipstoeltje en rukte de joystick zo ver mogelijk naar achteren. Toen...,I should have been Neander tall To find the right, identic angle To view the world as I recall He did, before me, in this jungle. This tree for instance in my frame Presents a most unwelcome structure, For it was absent when he came I chop it up to clear the picture. Still I fear what makes me see His look-a-like creation, Is a prejudiced philosophy And too much imagination. Een Internationale Fibula Een van de meest intrigerende stukken die zich bevonden tussen de metaalvondsten uit Leiden- 1 8 Roomburgl, was een kleine schijffibula2 (afbeelding l), versierd met een fraai geëmailleerd oppervlak. Hoewel in eerste i nstantie de aandacht vooral uitging naar de datering, bleek al spoedig dat deze fibula Dit materiaal werd uitgewerkt in het kader van een materiaalpracticum door de auteur dezes. 2 Type Bbhme 1972, 41.

19 ARCHETYPE ondanks zijn kleine diameter (22 mm) meer aandacht verdiende. Immers, tijdens de zoektocht naar parallellen bleken er in zowel Den Haag- Ockenburgh3 als in de castella Saalburg en Zugmantel4 identieke exemplaren te zijn gevonden. Op zich leek dit gegeven voldoende om te stellen dat de fibula, daterend vanaf het einde van de tweede eeuw tot het eind van de derde eeuw, regelmatig voorkwam op Romeinse vindplaatsen met een militair karakter. Toch bleek deze informatie erg beperkt. Nadat enkele personen5 dit exemplaar hadden gezien, konden zij meer vindpláatsen opnoemen, die deze vondst in een heel ander kader plaatsten. Zo konden de vindplaatsen Haarlemmermeer6, Wijster7, Deventer-Colmschate8, Groningen- Paddepoel9, en enkele vindplaatsen uit Midden- Duitslandl0 worden genoemd. Deze vindplaatsen bevinden zich alle buiten de grenzen van het Romeinse Rijk. Voor de verspreiding binnen het Romeinse Rijk konden Nijmegen en Voorburg toegevoegd worden. Alvorens verder in te gaan op deze verspreiding lijkt het nuttig de fabricagewijze van deze fibula nader te bekijken. Fabricagewijze Allereerst werd er een bronzen schijfje vervaardigd, waarna er op de onderzijde een naaldhouder en een veerbevestiging werd gesoldeerd. Vervolgens werd er een naald met omgebogen uiteinde bevestigd. Deze constructiewijze van de veer wordt een tweeledige veerconstructie genoemd. 3 Zie Waasdorp/Zee Zie Biihme Deze personen waren: drs. M. Dijkstra. mevr. Dr. C. van Driel-Murray, Dr. M. Erdrich en 1. Hermsen. Zij verschaften nadere informatie en droegen bij aan de totstandkoming van dit artikel, waarvoor dank. 6 Zie Evers Zie Van Es Zie Verlinde Zie Van Es Zie Von Uslar en Laser & Leineweber Afbeelding 1. schaa l 2:1. Het geëmailleerde oppervlak werd apart vervaardigd: allereerst werden r er eenhoeveelheid kleine glazen staafjes in het op afbeelding 1 afgebeelde schaakbor denpatroon tegen elkaar gesmolten. Hierdoor ontstond er een ronde staaf van onbekende lengte waar vervolgens een dun plakje vanaf kon worden gesneden, dat vervolgens op de bronzen schijf kon worden bevestigd. Zo was het mogelijk om grote hoeveelheden fibulae met hetzelfde patroon erop te produceren. Gewoonlijk zijn de gebruikte glaskleuren rood-wit-blauw, maar verkleuring in de bodem kan er onder andere voor hebben gezorgd dat het exemplaar uit Leiden grijsblauw en wit gekleurd is. Over de herkomst Door de grote eenvormigheid van dit type mag worden aangenomen dat de fibulae vervaardigd werden in massaproductie. Aangezien de constructiewijze typisch Romeins is, mag hier gesproken worden van een Romeinse fibula. Hoewel het verleidelijk is te vermoeden dat dit type ergens in de directe omgeving van de limes vervaardigd is, zijn er geen vondsten bekend die op productie van dit type fibulae wijzen. Toch is er wel een mogelijke productieplaats aan te wijzen: de grote Romeinse villa van Anthée in de 1 9

20 Ardennen (afbeelding 2). Hier werden tijdens de opgraving i n de negentiende eeuw "onloochenbare overblijfsels van bronsnijverheid en decoratie" (naar De Maeyer 1937, 46) gevonden. De vondsten bestonden onder andere uit "smeltkroezen met daarin sporen van rood en groen en vierkante glazen staafjes voor de fabricage van millefiori." (naar De Maeyer 1937, 46). Werd hier ook "onze" fibula geproduceerd? De verschillende exemplaren Op de volgende pagina's worden de verschillende exemplaren besproken en afgebeeldl1. Per exemplaar wordt kort ingegaan op de vindplaats/vondstomstandigheden, de datering van de context en eventuele bijzonderheden. Allereerst worden de exemplaren binnen het Rijk besproken, gevolgd door de exemplaren uit het Vrije Germanie. Afgesloten zal worden met enkele algemene conclusies en een stuk vrije i nterpretatie. Datering van de context : Laat-Romeins/ Vroege Middeleeuwen? Bijzonderheden: Veerrol met elf windingen. Afgebeeld in: Afbeeldingl2 vervaardigd en verstrekt door drs. M. Dijkstra. Schaal: 1:1. Binnen het Romeinse Rijk: 1. Vindplaats: Arentsburg-Voorburg-Forum Hadriani. Vondstomstandigheden: Inhumatiegraf binnen de muren van de Romeinse stad. 11 Voor de scans van de albeeldingen in dit stuk bedank ik Steven Jongma De tekening is door de auteur geïnkt.

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?...

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... WERKBLAD 1 HET WERK VAN DE ARCHEOLOOG Kruis aan welk materiaal jij met je groepje onderzoekt. Bekijk de film en zoek het antwoord op de vraag. Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD)

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) N e d e r l a n d s I n s t i t u u t A t h e n e Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών Netherlands Institute at Athens NIA INTERUNIVERSITAIRE CURSUS GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) Nederlands Instituut in

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

Activiteitenschema Archeologie

Activiteitenschema Archeologie Activiteitenschema Archeologie Soort activiteit: Spullen opgraven uit de zandbak. Tijdsindeling: 5 Minuten de plaatjes in de zandbak verstoppen. 5 Minuten vertellen over hoe de mensen vroeger wat zochten

Nadere informatie

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op?

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op? Ondergronds Opdrachten groepen 5, 6 en 7 In Ondergronds gaan kinderen aan de slag als een echte archeoloog. Ondergronds is een reconstructie van een archeologische opgraving. De leerlingen werken met echte

Nadere informatie

Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE

Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt Katrien Philippen Tim Juwet Gemotiveerde keuze Doel van de sessie Motivatie is je brandstof om

Nadere informatie

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord)

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Login eduroam r0xxxxxx@student.kuleuven.be (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Onthaal 2015-2016 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

Verzamelen. Les 1. Verzamelen. Opdracht. Lesbrief groep 7 en 8. Van: Heb jij een verzameling? JA / NEE

Verzamelen. Les 1. Verzamelen. Opdracht. Lesbrief groep 7 en 8. Van: Heb jij een verzameling? JA / NEE Regionaal Historisch Centrum Eindhoven Postbus 191, 5600 AD Eindhoven www.rhc-eindhoven.nl Lesbrief groep 7 en 8 Verzamelen Van: Les 1 Verzamelen Heel veel mensen sparen iets. Als je iets spaart, dan krijg

Nadere informatie

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design Woord voor Woord is een programma mondelinge vaardigheden NT2 voor analfabete beginners. Het omvat 12 lessen. De ontwikkeling van het programma en de daarbij behorende video s is mogelijk gemaakt door

Nadere informatie

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND

OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND OPGRAVING BEST-AARLE AFGEROND In het najaar van 2011 en de lente van 2012 deed een team archeologen van Archeologisch Onderzoek Leiden (Archol bv) en Diachron UvA bv opgravingen in Aarle in de gemeente

Nadere informatie

Archeologie. Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt.

Archeologie. Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt. Archeologie Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt. Inhoudsopgave Wat is een archeoloog? Bekende archeologen. Opleiding. Soorten archeologen. Tempel van Empel. Opgravingen. Mijn buurman. 1 Wat

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

MEROVINGISCHE PIONIERS BRABANTSE BOEREN

MEROVINGISCHE PIONIERS BRABANTSE BOEREN MEROVINGISCHE PIONIERS BRABANTSE BOEREN Middeleeuwse bewoning in de Kempen AdAK P R O V I N C I A L E I N F O D A G A R C H E O L O G I E 2 0 1 3 Turnhout zaterdag 16 februari 2013 Het voorbije decennium

Nadere informatie

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos.

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Opdracht 1 Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Flip heeft gezien dat jullie na het werken papiersnippers in de oud papier doos gooien en niet in de prullenbak.

Nadere informatie

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet.

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet. oktober 2010 tekst: Joke de Klerck muziek: Ton Kerkhof De eekhoorn Refrein Intro Ó Œ œ œ J œ œ œ œ eek stapelen: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ Al - hoorn, de eek - hoorn eet zich vol en rond. œ œ œ œ

Nadere informatie

Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia

Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia archeologen, Tuinstraat 27a, 1544 RS Zaandijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

Kinderboekenweek 2012

Kinderboekenweek 2012 www.dekloostertuin.nl De Kloostertuinier Informatiebulletin van: CBS De Kloostertuin te Assen 8 e Jrg. nr. 2 27 september 2012 Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld in tachtig dagen Mooi project, mooi project

Nadere informatie

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd De Steentijd Het HVR museum beschikt over een uitgebreide steentijdcollectie waarvan een representatief gedeelte permanent wordt tentoongesteld. De collecties zijn gevormd uit schenkingen en bruiklenen

Nadere informatie

Antwoorden Thema 5 Vrije tijd

Antwoorden Thema 5 Vrije tijd Antwoorden Thema 5 Vrije tijd Luisteren Oefening 2 hobby Willem Linda hockeyen squashen tennissen voetballen bioscoop theater ballet kroegbezoek concertbezoek popmuziek jazz klassieke muziek Spreken Oefening

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen De ezel van Bethlehem Naar een verhaal van Jacques Elan Bewerkt door Koos Stenger Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen over iets wat er met me gebeurd is. Het

Nadere informatie

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes)

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes) In de stortgrond afkomstig uit deze put langs de Kanaalschans werden veel metalen voorwerpen aangetroffen met de metaaldetector. Onder andere is met de detector een ronde penning van lood gevonden. Op

Nadere informatie

Ahlberg en Tellegen 13-12-11 14:29 Pagina 1. Brieven aan bijna niemand anders

Ahlberg en Tellegen 13-12-11 14:29 Pagina 1. Brieven aan bijna niemand anders Ahlberg en Tellegen 13-12-11 14:29 Pagina 1 Brieven aan bijna niemand anders Ahlberg en Tellegen 13-12-11 14:29 Pagina 2 ander werk van toon tellegen Theo Thijssenprijs 1997 Hendrik de Vriesprijs 2006

Nadere informatie

Een Egyptische collectie in Leiden

Een Egyptische collectie in Leiden Een Egyptische collectie in Leiden Naam: Klas:.. Het Rijksmuseum van Oudheden, de naam zegt het al, toont voorwerpen uit oude tijden. De collectie bestaat uit objecten van beschavingen die vandaag de dag

Nadere informatie

Charles den Tex VERDWIJNING

Charles den Tex VERDWIJNING Charles den Tex VERDWIJNING 3 Klikketik-tik-tik Het is halftwaalf s ochtends. Marja vouwt een hemd. En kijkt om zich heen. Even staat ze op haar tenen. Zo kan ze over de kledingrekken kijken. Die rekken

Nadere informatie

De zolder van opa Groepen 3-4-5

De zolder van opa Groepen 3-4-5 De zolder van opa Groepen 3-4-53 Inhoud 1 Kinderboekenweek 3 2 Op de zolder 4 3 De stoof 5 4 Het leesplankje 6 5 De Keulse pot 7 6 De tol 8 7 De foto 9 8 De koffiemolen 10 9 De schaatsen 11 10 Nog een

Nadere informatie

Een kreeft in de klas

Een kreeft in de klas Een kreeft in de klas Leerdagboek van:... Een kreeft in de klas Wat doet de kreeft? Kijk een poosje heel nauwkeurig naar de kreeft. Schrijf heel nauwkeurig op wat de kreeft doet en hoe hij dat doet. Doe

Nadere informatie

Master Geschiedenis van de Oudheid

Master Geschiedenis van de Oudheid Master Geschiedenis van de Oudheid Masterniveau Master Geschiedenis van de Oudheid Master Geschiedenis Specifieke eis: talenkennis Lange traditie (sinds 1930) Verschil Ba - Master Bouwt op basisvaardigheden

Nadere informatie

Fruit eten: Appel, kiwi en banaan Fruit, dat moet je eten. Brood eten:

Fruit eten: Appel, kiwi en banaan Fruit, dat moet je eten. Brood eten: Liedjes Zingen Fruit eten: Appel, kiwi en banaan Fruit, dat moet je eten. Stop het nu maar in je mond Fruit, dat is gezond! En jullie krijgen een bakje fruit Dan worden jullie sterk en stoer Bewegingen

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen www.edusom.nl Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen Het is belangrijk om veel woorden te leren. In deze extra les vindt u extra woorden bij de Opstartlessen 1 t/m 5. Kijk ook eens naar

Nadere informatie

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin.

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 61 61 REGELS 1 Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 1 Ik woon met mijn gezin in een rijtjeshuis met vier slaapkamers. 2 De vijf appartementen in deze flat zijn heel klein. 3 Hij heeft een groot huis

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Het gymnasium: iets voor jou?

Het gymnasium: iets voor jou? Het gymnasium: iets voor jou? Stel jezelf eens de vraag... Ben ik nieuwsgierig? Heb ik een brede belangstelling? Hou ik van onderzoeken? Ben ik gek op cultuur? Houd ik van nieuwe dingen leren? Ben ik kritisch?

Nadere informatie

De lange geschiedenis van de mensheid op deze aarde is nog lang niet ontrafeld door de gevestigde wetenschap.

De lange geschiedenis van de mensheid op deze aarde is nog lang niet ontrafeld door de gevestigde wetenschap. De lange geschiedenis van de mensheid op deze aarde is nog lang niet ontrafeld door de gevestigde wetenschap. Nog steeds zijn er raadsels waarvoor men simpelweg geen of nauwelijks een verklaring heeft.

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse

HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk zijn achtereenvolgens de ruimtelijke structuur en de functionele structuur van het plangebied uiteengezet. De ruimtelijke structuur is beschreven

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

1. Jurriaan Vogel. 2. Mark van Wijgerden. Waarde medestudenten,

1. Jurriaan Vogel. 2. Mark van Wijgerden. Waarde medestudenten, 1. Jurriaan Vogel Als derdejaarsstudent Bedrijfseconomie mag ik dit jaar al namens Student Party ECCO in de faculteitsraad van Tilburg School of Economics and Management plaatsnemen. Hier hebben we al

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Oom Remus bron. Z.n., z.p. ca. 1950 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/remu001twee01_01/colofon.php 2010 dbnl / erven J.C. Harries 2 [Het

Nadere informatie

Welkomstwoord. Wij stellen voor

Welkomstwoord. Wij stellen voor HET VRIENDENHUISKRANTJE Vrijdag 29 maart 2013, 5de editie Welkomstwoord Beste lezers, Hier bij stellen we jullie met trots onze nieuwskrant voor van februari & maart Veel leesplezier! Wij stellen voor

Nadere informatie

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij Rijk Phileas Fogg is een vreemde man. Hij is erg rijk. Maar niemand weet hoe hij aan zijn geld komt. Een baan heeft hij namelijk niet. Toch woont hij in een groot huis, midden in Londen. In zijn eentje.

Nadere informatie

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak.

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak. Tik-tak - Lees het gedicht tik-tak voor. Doe dit in het strakke ritme van een langzaam tikkende klok: Tik - tak - tik - tak Ik tik - de tijd - op mijn - gemak. Enzovoort. - Laat de kinderen vrij op het

Nadere informatie

Verslagen partijen 2 e ronde

Verslagen partijen 2 e ronde Verslagen partijen 2 e ronde Geschreven door Dewi van den Bos Het Roode Hert en de rest van het bestuur van het toernooi kunnen niet aansprakelijk gesteld worden. 13 april 2012, 6 e en laatste speelavond

Nadere informatie

3000 jaar historie van Best-Aarle opgegraven

3000 jaar historie van Best-Aarle opgegraven Locatie: Best en Aarle Periode: NEO, BRONS, IJZ, ROM, XME, NT Complextype: ELA, GC, GVX, IX, IPER, NX, NHP, XXX. Soort onderzoek: opgraving Jaartal onderzoek:2011 en 2012 Datum vondst:2011 en 2012 Uitvoerder:

Nadere informatie

Zo verleid je de vrouw van je dromen! UITGELEKT Pagina 1

Zo verleid je de vrouw van je dromen! UITGELEKT Pagina 1 Zo verleid je de vrouw van je dromen! UITGELEKT Pagina 1 Hoofdstuk 5: Hoe Je De Kans Op Success Verruïneerd De Vijf Dodelijke Misvattingen Eén van de manieren om je kansen op succes gegarandeerd te verruïneren

Nadere informatie

1-Kennismaking met archeologie

1-Kennismaking met archeologie UITLEG VOOR DE LEERKRACHT Deze opdracht is de start van de lessenserie. Met deze opdracht introduceert u bij de leerlingen het onderwerp op een leuke manier. U kunt het onderwerp op verschillende manieren

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2013 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24.

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24. LES Sluipaanval Ben je wel eens gepest? Is er iemand die altijd vervelend tegen jou doet? Heb je ooit geprobeerd om die persoon terug te pakken? (Zie 1 Samuël 24; Patriarchen en Profeten, blz. 603-615)

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten Doortje Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten isbn: 978-90-484-0769-9 nur: 344 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgenomen

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Besluit CCvD Archeologie Diploma Archeologie en Aardwetenschappen

Besluit CCvD Archeologie Diploma Archeologie en Aardwetenschappen Besluit CCvD Archeologie Diploma Archeologie en Aardwetenschappen 1 Toelichting In het Besluit CCvD Archeologie m.b.t. Belangenafweging, 22 mei 2008 is vastgelegd dat de EVC werkgroep de volgende aandachtspunten

Nadere informatie

Master Geschiedenis van de Oudheid

Master Geschiedenis van de Oudheid Master Geschiedenis van de Oudheid Bachelor Geschiedenis Oudheid Oudheid tot heden Masterniveau Master Geschiedenis van de Oudheid Master Geschiedenis Specifieke eis: talenkennis Lange traditie (sinds

Nadere informatie

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te:

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6 Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: 1 In de museumzaal hangen banieren met tekst. Een banier is een soort vlag. Er staan ook

Nadere informatie

100% romeins. opdrachtenboekje

100% romeins. opdrachtenboekje opdrachtenboekje schoonheid en gezondheid goden handel huis en haard leger Dit is de route van jullie groepje: Jullie beginnen bij LEGER. Ben je klaar, dan loop je door naar HUS EN HAARD. En zo verder.

Nadere informatie

De ontdekking van Jan Lammers

De ontdekking van Jan Lammers Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Witloof De ontdekking van Jan Lammers Witloof is een echt Belgische groente. Ze werd in België ontdekt. Dat gebeurde tijdens de strijd

Nadere informatie

kamer neemt om ze daar samen te drinken. B. is het hier niet mee eens; hij vindt koffiedrinken tijdverspilling. Henk E. heeft beter in de gaten hoe

kamer neemt om ze daar samen te drinken. B. is het hier niet mee eens; hij vindt koffiedrinken tijdverspilling. Henk E. heeft beter in de gaten hoe De positie van directeurbeheer is vacant. Tot nu toe werd deze post als nevenfunctie door een van de wetenschappelijk medewerkers vervuld, het bracht nauwelijks werk mee. Na de huidige democratisering

Nadere informatie

GAVE Kerk: werkblad Bijbelklassen en Spoorzoekers

GAVE Kerk: werkblad Bijbelklassen en Spoorzoekers Onze gemeentevisie GAVE Kerk: werkblad Bijbelklassen en Spoorzoekers Wij zijn gemeente van Jezus Christus die hem leren kennen, volgen en verkondigen. G K V - V Thematekst met gebaren: Sleutelvers: God

Nadere informatie

* Musical. Spelers: David

* Musical. Spelers: David David * Musical Musical over het leven van David: 1. David bij de schapen 2. David wordt tot koning gezalfd 3. David komt bij Saul aan het hof 4. David en Goliath 5. David op de vlucht voor Saul 6. David

Nadere informatie

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 LYRICS 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 omdat ik ontdekt heb dat er niets boven de waarheid gaat die hele toon die is zo bijzonder dat is de toon van de waarheid begrijp

Nadere informatie

De archeologie van Weert-Nederweert van de prehistorie tot de Middeleeuwen

De archeologie van Weert-Nederweert van de prehistorie tot de Middeleeuwen De archeologie van Weert-Nederweert van de prehistorie tot de Middeleeuwen dr. H.A. Hiddink senior-archeoloog VUhbs, Amsterdam cursus Weerterlogie, 17-02-2016 Geologie - hooggelegen rug in Roerdalslenk

Nadere informatie

schooljaar 2016/2017 Utrechts Stedelijk Gymnasium

schooljaar 2016/2017 Utrechts Stedelijk Gymnasium schooljaar 2016/2017 Utrechts Stedelijk Gymnasium Beste achtstegroeper, Welkom bij het Utrechts Stedelijk Gymnasium! Het USG is een overzichtelijke, goede, fijne school voor slimme leerlingen, die veel

Nadere informatie

De leessleutel Begrijpend luisteren-lezen thema 5 verhaal 1 groep 3. Thema 5 Verhaal 1 bladzijde 2 t/m 5 van het leesboek

De leessleutel Begrijpend luisteren-lezen thema 5 verhaal 1 groep 3. Thema 5 Verhaal 1 bladzijde 2 t/m 5 van het leesboek De leessleutel Begrijpend luisteren-lezen thema 5 verhaal 1 groep 3 Thema 5 Verhaal 1 bladzijde 2 t/m 5 van het leesboek Het wiel doet raar! 1 Naar wie gaat Daan? a Naar school b Naar Loes c Naar Rik 2

Nadere informatie

Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker

Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker klaagde nooit. Hij was te arm om vlees te kopen. Elke

Nadere informatie

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 )

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nieuwsbrief Stichting OER Stichting Onderwijs Evaluatie

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

HANDIG SPELEN MET EEN HOND

HANDIG SPELEN MET EEN HOND l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG SPELEN MET EEN HOND OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER SPELEN MET EEN HOND. JE

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je?

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je? Kijktocht OER! basis 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de tijd van de jagers en verzamelaars. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Hoe ze leefden en hoe hun gebied eruitzag,

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven.

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Water Egypte In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Ik ga naar een restaurant in Nederland. Daar bestel ik een glas water. De ober vraagt

Nadere informatie

Andrea Voigt. Augustus in Parijs. Uitgeverij De Geus

Andrea Voigt. Augustus in Parijs. Uitgeverij De Geus Andrea Voigt Augustus in Parijs Uitgeverij De Geus I Loretta deed de deur open. Ze was op haar pantoffels. De roze lippenstift klonterde een beetje om haar mond en haar ogen waren zwartomlijnd. - Dat is

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

RECEPTEN. Het boek Romeinse tweeling. speelt zich af in de eerste eeuw. na Christus. Ben je benieuwd. wat de mensen toen aten?

RECEPTEN. Het boek Romeinse tweeling. speelt zich af in de eerste eeuw. na Christus. Ben je benieuwd. wat de mensen toen aten? RECEPTEN Het boek Romeinse tweeling speelt zich af in de eerste eeuw na Christus. Ben je benieuwd wat de mensen toen aten? Probeer dan deze recepten uit. Ze komen van verschillende websites en zijn allemaal

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

Voorbereidende les bij:

Voorbereidende les bij: Voorbereidende les bij: 1 U heeft een bezoek aan de tentoonstelling 24 uur met Willem in het Nationaal Archief gepland. Wij verheugen ons op uw komst, u bent van harte welkom! Om uw bezoek aan het Nationaal

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word Nog beter leren omgaan met Word Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Informatiekunde Omgaan met Word College De Heemlanden 2005. Informatiekunde Leerjaar

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen,

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen, Sinds 2010 heeft de gemeente Oss een archeologiebeleid. Vanaf 1 januari 2013 geldt dit voor het gehele grondgebied van de nieuwe gemeente Oss, inclusief Lith dus. Deze brochure is voor iedereen bedoeld

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping.

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping. Schoolkamp En jij, Abel?, vraagt Nadia. Wat doe jij over tien jaar? Abel buigt naar voren om nog een flesje bier uit het kratje te pakken. Dan werk ik bij de Amsterdamse politie, zegt hij. Hij maakt het

Nadere informatie

Mijn naam is Fons. Ze noemen me een groene jongen. Weet je hoe dat komt?

Mijn naam is Fons. Ze noemen me een groene jongen. Weet je hoe dat komt? Beste kinderen, Mijn naam is Fons. Ze noemen me een groene jongen. Weet je hoe dat komt? In mijn vrije tijd ben ik natuurgids. Met mijn verrekijker en vergrootglas trek ik naar allerlei plekjes om de natuur

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie