Cursus Materialenkennis van de avondopleiding Kunstambacht Hout Meubel, Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen SCHIMMELS :

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cursus Materialenkennis van de avondopleiding Kunstambacht Hout Meubel, Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen SCHIMMELS :"

Transcriptie

1 SCHIMMELS : Er bestaan klassen van biologische degradatie: zoogdieren (katten, kinderen, knaagdieren, ) insecten bacteriën fungi Schimmels, gisten, paddestoelen, zijn allemaal verschijnings-vormen van fungi. Deze groep organismes vormt naast het planten- en dierenrijk een aparte groep, want: 1. het zijn organismes die leven van organisch materiaal = stoffen gemaakt door andere organismen uit het dieren- en/of plantenrijk 2. ze maken enzymen aan en scheiden die af om het organisch materiaal van hun substraat te verteren, af te breken, waarna ze het verteerde voedsel opnemen (wij nemen voedsel op en verteren het inwendig d.m.v. enzymen) Fungi komen in vormen voor: algen: dit zijn schimmels met bladgroen en een chlorophylwerking lichens: dit is een symbiose tussen soorten algen en schimmels, die beter overleven in zo n symbiose dan elk apart. Ze kunnen in die vorm grotere vocht- en temperatuurschommelingen aan, en kunnen groeien en leven op alle immobiele organische en anorganische substraten dewelke ze fysisch en chemisch aantasten bv. korstmossen schimmels De 2 meest voorkomende schimmelstammen zijn aspergilium en penicilium (deze laatste worden ingezet om bacteriën te bestrijden aangezien ze zeer agressief zijn voor de bacteriën, maar zacht voor de gastheer, in het geval van antibiotica bv. de mens). Tussen micro-organismes bestaat een verre vorm van samenwerking: vele vallen pas aan als andere soorten de aanval reeds begonnen zijn, en ronden deze dan af. Bv. in bepaalde houtsoorten komen pas houtwormen wanneer het hout is aangetast door schimmel. Deze houtworm brengt dan weer parasieten mee die leven van de houtwormlarve en het hout ook aantasten onder de vorm van uitvlieggaatjes. Of bv. motten: tasten enkel/vooral vervuild textiel aan. De grootste hoeveelheid fungi leven als saprofieten in de humuslaag, dewelke zij zelf mee vormen. Samen met bacteriën zorgen zij voor de afbraak van organische stoffen in de natuur. Copyright Nathalie Posson 1

2 Schimmels in levende planten zijn parasietische zwammen. De Zwavelzwam (Laetiporus Sulphureus) is een parasitaire zwam die onder andere op eiken groeit. Het is een mooi heldergeel tot baksteenrode zwam, die met name eikenbomen aanvalt in de zomer en vroege herfst. De zwam veroorzaakt rode rot, ook wel bruinrotgenoemd. Het harthout van de boom krimpt en verkleurt roodachtig bruin. In Amerika wordt de zwavelzwam "Chicken of the woods" genoemd. Waarschijnlijk omdat het "vlees" van de jonge zwam eetbaar is. In afgestorven en verwerkt materiaal heet dat saprophytische zwammen, Die afbraak dient om opeenhoping te vermijden: schimmels en bacteriën beconcurreren elkaar daar bij de afbraak van organisch materiaal. Die strijd heeft onder andere tot het ontstaan van schimmeletende bacteriën geleid. Dit zijn bevindingen uit een wetenschappelijke niche in de microbiologie die pas de laatste jaren meer aandacht krijgt, de schimmelbacterie-interacties. De disciplines bacteriologie en mycologie hebben zich gescheiden ontwikkeld, er bestond weinig interesse voor elkaars vakgebied. Naast nieuwe fundamentele inzichten over een ondergrondse oorlog en evolutie van bodem-microörganismen, belooft dit onontgonnen gebied aanknopingspunten te bieden voor de biologische bestrijding van ziekteverwekkende schimmels en de ontdekking van nieuwe antibiotica. In bodems concurreren schimmels en bacteriën met elkaar om het afbreken van organisch materiaal zoals plantenresten en overblijfselen van insecten. In de oceaan hebben bacteriën het alleenrecht op de afbraak van organisch materiaal. Maar op het land hebben schimmels dat monopolie weten te doorbreken. Schimmels hebben namelijk een uniek voordeel boven bacteriën. Ze kunnen met hun uitlopers, hyfen, door luchtporiën heen groeien, een stukje luchtledig niemandsland oversteken. Voor bacteriën is dat onmogelijk, die kunnen zich alleen maar verplaatsen door een waterfilmpje. Waarschijnlijk heeft het ook te maken met het beperkte formaat dat bacteriën kunnen bereiken. Een ander voordeel van de uitlopers is dat schimmels letterlijk kracht kunnen zetten. Ze kunnen zich een weg naar binnen banen in weerbarstig Copyright Nathalie Posson 2

3 materiaal zoals houtresten. En als ze eenmaal binnen zijn, bezitten ze het vermogen om een keur aan splitsingsenzymen uit te scheiden die organische stoffen afbreken tot hapklare brokken. Bepaalde bodemschimmels danken hun bestaansrecht aan het feit dat ze hout kunnen afbreken. Dit taaie materiaal bestaat voor een flink deel uit cellulose dat omsloten is door lignine-vezels. Om hout af te kunnen breken zijn speciale enzymen (peroxidases) nodig waarover alleen bepaalde hogere schimmels (basidiomyceten) beschikken. Een andere parameter van de weerstand die stoffen bieden aan microörganismen is de koolstof/stikstof-ratio ervan, bij hout is die heel hoog. Deze omstandigheden maken dat bacteriën hout nauwelijks af kunnen breken. Dit maakt dat hout-afbraak een ecologische niche is die openstaat voor schimmels. Hout vormt dus in principe geen onderdeel van het bacteriële dieet. Om alle andere nutriënten is een felle concurrentieslag gaande. Het is een doorlopende oorlogsvoering in de bodem. Vooral bij de opname van eenvoudige, makkelijk opneembare voedingsstoffen zoals suikers en organische zuren is er sprake van een volledige oorlog. Bij een lage beschikbaarheid van deze substraten winnen bacteriën het, ze nemen praktisch alles op, en schimmels hebben het nakijken. Bij hoge concentraties van simpele voedingsstoffen zijn de rollen omgedraaid. Dit betekent dat beide partijen hun best doen om de ander het leven zuur te maken. Zowel schimmels als bacteriën maken antibiotica die helpen bij de wederzijdse onderdrukking. Een bekend voorbeeld is natuurlijk peniciline, een door schimmel gemaakte bacteriedoder. Voor schimmels is het extra belangrijk om bacteriën af te remmen, vanwege hun manier van voedselopname. Het uitscheiden van lytische enzymen om complexe stoffen af te breken, zoals hout, maakt dat er rond de schimmel makkelijk opneembare voedingsstoffen ontstaan. Dat is natuurlijk een uitgelezen kans voor hun bacteriële aartsvijanden om die nutriënten op te nemen. Bacteriën profiteren zo mee van de investeringen die schimmels doen. Vandaar dat schimmels bacterie-dodende stoffen maken. Maar de interactie kan ook subtieler. Zo kennen bacteriën het fenomeen quorum sensing waarbij elke bacterie continu een klein beetje hormoon, homoserine lactonen, uitscheidt. Een bacterie die dit hormoon waarneemt, reageert daarop door er zelf meer van te gaan maken. Het effect is dat naarmate het aantal bacteriën toeneemt, de concentratie van de homoserine lactonen steeds hoger wordt. Als een drempelwaarde overschreden wordt, gaan de bacteriën over op het maken van enzymen om toegang te krijgen tot een stuk organisch materiaal. Het nut hiervan is dat een paar bacteriën te weinig enzymen zouden kunnen produceren om het doel te verwezenlijken. De eencelligen communiceren dus met elkaar via chemische stoffen. De wetten van een wapenwedloop indachtig, hebben schimmels een tactiek ontwikkeld om deze communicatie te blokkeren. Ze maken stoffen die de waarneming van de homoserine lactonen belemmeren. De bacteriën blijven verstoken van contact met elkaar en bereiken niet het punt waarop ze enzymen gaan maken en organisch materiaal veroveren op de schimmels. Hoewel houtafbraak voorbehouden is aan schimmels, blijken in hout toch bacteriën voor te komen. Omdat die het hout zelf niet kunnen afbreken, moeten ze wel profiteren van de schimmelactiviteit. Het is heel interessant dat daar Copyright Nathalie Posson 3

4 bacteriën zitten want die moeten zich handhaven in een milieu van zuren, radicalen en antibiotica. De eerste analyses wijzen erop dat sommigen van die bacteriën overeenkomsten vertonen met methaanafbrekende bacteriën. Maar omdat in rottend hout geen methaan zit, moeten ze wel iets anders eten, wellicht oxaalzuur dat door schimmels uitgescheiden wordt. Maar het is onduidelijk hoe het precies zit omdat niemand er nog in geslaagd is deze bacteriën te kweken, er bestaan alleen elektronmicroscopische foto s van. De experimenten in dit prille vakgebied zijn nog relatief primair. De schimmeloverwoekerde houtblokjes worden straks simpelweg geanalyseerd op alle aanwezige bacteriën. Het is heel waarschijnlijk dat daar volledig onbekende bacteriestammen opduiken. Het onderzoek is dus behoorlijk fundamenteel, maar toch liggen de toepassingen van bacterie-schimmel interacties voor het oprapen. Klassieke toepassingen zijn biologische bestrijding van ziekteverwekkende bodemschimmels en nieuwe antibiotica. Maar het onderzoek zou ook alternatieven kunnen opleveren voor het impregneren van hout als bescherming tegen schimmelrot. De traditioneel ingezette en inmiddels verboden middelen zijn erg slecht voor het milieu. Wellicht dat schimmelwerende stoffen van bacteriële oorsprong uitkomst bieden. Een andere toepassing ligt op het vlak van bioremediatie, het schoonmaken van vervuilde grond door bacteriën. Een probleem hierbij is dat bacteriën soms niet goed doordringen in de grond die ze geacht worden schoon te maken. Schimmels bieden hierbij bijzondere hulp. Zij kunnen zich wel goed verplaatsen in de grond, en het idee is dat bacteriën dan kunnen meeliften met de schimmel: bacteriën kunnen zich dan al vermenigvuldigend verplaatsen via de buitenkant van de schimmel. 1 Wij zijn dus vooral geïnteresseerd in de saprophyten: kleurschimmels en rot-zwammen. Verschillende aantastingen kunnen gelijktijdig op één stuk hout voorkomen. De aantasting wijzigt de chemische, fysische en mechanische eigenschappen van het hout. De levenscyclus: *Begint met een spoor dat op een geschikt substraat neerkomt. Dit spoortje gaat kiemen en er ontstaat een groeibuis. *Die groeibuis groeit uit tot een hyfe (=kleurloos, ev. kleur komt van de erin zittende sporen) of schimmeldraad. *Hieraan ontstaan vertakkingen in 1ste, 2de en 3de graad. Elke nieuwe hyfe gaat op zoek naar vers substraat, het aangetaste en verteerde rond een andere hyfe is niet meer interessant. Bepaalde hyfen (vaat- en vezelhyfen) bundelen zich aan elkaar tot strengen, dewelke zich dan over heelder afstanden kunnen verspreiden, zover als nodig is om bij een volgende voedsel-pitstop te komen. 1 Auteur: Rinze Benedictus, Gepubliceerd door Bionieuws, Publicatiedatum zaterdag, 1 oktober 2005 Copyright Nathalie Posson 4

5 *Die uiteindelijke massa hyfen bij elkaar vormen een schijnweefsel (het ziet er dus uit als één groot lichaam) : het mycelium of schimmelweefsel. Huiszwam (Serpula lacrymans) *Wanneer de omstandigheden het toelaten (zie verder) gaat het mycelium een vruchtlichaam vormen. Dit gaat de sporen produceren die door hun verspreiding een nieuwe cyclus kunnen beginnen wanneer ze op een geschikt substraat terecht komen. Huiszwam (Serpula lacrymans) Gewoon elfenbankje (Trametes versicolor, Coriolus versicolor, Polyporus versicolor) Copyright Nathalie Posson 5

6 Hyfen: Schimmels bestaan dus uit hyfen of schimmeldraden ( 3 à 4 µm) die niet met het blote oog te onderscheiden zijn. Toch zien we schimmels omdat een schimmel steeds een kolonie is van den van die hyfen. Zo n hyfe is onderverdeeld door permeabele celwanden zodat transport over de volledige lengte van de oudste naar de jongste delen en dus groei mogelijk is. Enkel de groeitop, het verste en jongste uiteinde van een hyfe, groeit (er is dus een applicale groei) zodat men de hyfe moet volgen tegen de groeirichting in om de schimmelbasis te vinden. Over hun gehele lengte scheiden hyfen enzymen af aan hun omgeving. Om de verteerde omgeving terug op te nemen heeft de hyfe water nodig in de enkele µm rond een hyfe geldt: geen water, geen leven. De opgenomen voedingsstoffen worden getransporteerd vanuit de basispartijen ( = opnamezone) naar de topzone ( = groeizone). Vòòr de opnamezone zit een niet meer actieve opslagzone, en helemaal aan de basis zit een afbraakzone t.t.z. een zone die de oudste, nutteloze hyfegedeeltes afbreekt. Die afgebroken delen worden gerecycleerd en naar de groeizone getransporteerd. De schimmel gaat dus zelfs zichzelf verteren! (Hierdoor kunnen schimmels groeien in zeer stikstofarme milieus bv. stro, graan, aangezien de stikstof uit de basis steeds weer wordt gerecycleerd). Secundaire metabolieten: Dit zijn bijstoffen die door de schimmel geproduceerd worden, voor hem soms van geen nut, voor ons soms wel bv. antibiotica, kleurstoffen,. Er bestaan ook giftige secundaire metabolieten bv. de zgn. aflatoxines, één van de meest (lever)kankerverwekkende stoffen 2. Ook een algemeen voorkomende schimmelsoort als de aspergilium produceert deze. Bepaalde huiszwammen zorgen voor sterk allergische reacties, meer nog dan pollen. Sommige schimmels kunnen longinfecties veroorzaken (bv. deze op de uitwerpselen van vleermuizen). Bij orgaantransplantaties zijn schimmels de grootste doodsoorzaak. 2 De schimmels die de schimmelgifstof aflatoxine produceren komen in kleine hoeveelheden voor in granen, noten, gedroogd fruit, peulvruchten en rijst. De productie van schimmelgifstoffen kan optreden tijdens de opslag en het drogen onder vochtige omstandigheden. Een afgeleide vorm van deze schimmelgifstoffen (aflatoxine M1) kan via veevoer van koeien ook voorkomen in melk. Verschillende soorten De schimmelgifstof aflatoxine wordt geproduceerd door de schimmelsoort Aspergillus flavus (aflatoxine B1 en B2) die wereldwijd voorkomt en de schimmel Aspergillus parasiticus (aflatoxine B1, B2, G1 en G2) die alleen in Amerika en Afrika kan voorkomen. Werking en risico Bij inname van te grote hoeveelheden aflatoxine kunnen levertumoren ontstaan. Omdat aflatoxine in het bloed wordt opgenomen kan de stof via de placenta het ongeboren kind gevoeliger maken voor leverschade en kanker. Copyright Nathalie Posson 6

7 Het substraat: Er bestaat praktisch geen enkel plantaardig substraat waarop geen schimmel kan voorkomen: in stoffen zit het schimmelvriendelijke cellulose: textiel (katoen bestaat voor bijna 100% uit cellulose), papier, hout, er bestaat een grote groep keratinofiele ( houden van keratine, de stof waaruit onze huid en haren is opgebouwd) schimmels zelfs bv. in benzine groeien/overleven schimmels aan vliegtuigkerosine worden preventief antimycotica toegevoegd$ schimmels houden het meest van vochtige warme plaatsen en van zoet (mensen die veel zoetigheid eten, hebben meer kans op schimmels) schimmels en metaal: komen niet naar het metaal maar naar de stoffen errond/erop: condens, stof, vuil, zuren het milieu aan schimmels in smeeroliën, verhinderen de werking van die oliën van de machines die ze moeten smeren. Verspreiding: Het principe van de fungi is: zoveel mogelijk overlevingssporen verspreiden. Dit gaat in principe de hele dag door, bepaalde soorten zijn op bepaalde momenten van het etmaal actiever dan ander(e)(s) 3. Typische roestbruine sporen van Serpula lacrymans 3 Voortplanting: Aan de hand van de vorm van de voortplantingsorganen = vorm van sporen, van sporenzakjes, worden de schimmels ingedeeld in groepen o.a.: de Ascomycetes of Zakjeszwammen : voortplantingsorgaan is de ascus = een langgerkte cel waarin de ascis = geslachtelijke sporen zitten. Het vruchtlichaam is een grote schotel waarin de asci met miljoenen op elkaar gepakt zitten, en dewelke die sporen als een wolk afschiet (de druk wordt opgebouwd met gassen en stoffen die vergaard worden). Deze voortplantingssporen zijn overlevingssporen die tegen zeer extreme omstandigheden kunnen. Wanneer ze op een geschikt substraat terecht komen, vormen ze vegetatiesporen en een groeibuis (zie hoger). In die vegetatiesporen steekt het organisme niet te veel energie: ze moeten niet sterk zijn, maar zo snel mogelijk zo veel mogelijk substraat innemen. de Deutoromycetes : deze zijn een imperfecte vorm van de Ascomycetes de Basidiomycetes of Steeltjeszwammen : een geslacht hiervan, de Coprinus of Inktzwammen komen op enorm veel substraten voor. De vruchtlichamen zijn steeds paddestoelen. Copyright Nathalie Posson 7

8 De groeiomstandigheden: wanneer gekend is wat een schimmel nodig heeft om te leven, kent men ook meteen de preventieve of curatieve bestrijdingsmiddelen. Naast een interessant substraat zijn dat: 1. ZUURSTOF: schimmels kunnen vergast (zie bulb-methodes Houtwormen) worden de rustsporen hebben geen zuurstof nodig en zijn dan dus niet dood. Ze blijven rusten tot de omstandigheden weer beter zijn om dan te kiemen!! gisten hebben geen zuurstof nodig én er bestaan compleet anaërobe schimmels (bv. in ons darmen) 2. WATER: RV van 55 tot 70% vroeg of laat sowieso schimmels, RV < 40% geen schimmels. een hyfe-groeitop die uitgedroogd is, is onherroepelijk verloren, wél kunnen meer naar de basis toe nieuwe vertakkingen ontstaan. 3. LICHT: heeft een schimmel nodig om vruchtlichamen en sporen te produceren, praktisch nooit om te groeien met IR- of UV-stralen is een schimmel te doden! niet alle soorten worden gedood: donkergekleurde schimmels bevatten melanines en zijn UV-bestendig 4. TEMPERATUUR: de meeste fungi leven bij gematigde temperaturen. bevriezen is normaalgezien een oplossing.! er bestaan soorten die leven onder de sneeuw, in de diepvriezer, én weer worden de rustsporen niet gedood. T is ook een oplossing.! er bestaan thermofiele fungi die bovendien zeer ontvlambare secundaire metabolieten produceren bv. zelfontbranding bij hooi. VOCHT is dus duidelijk de meest bespeelbare en efficiënte bestrijdingsfactor. In België is de fungiflora min of meer gekend: het zijn zo n à soorten (gewone flora: 1200 à 1400 soorten in België). De specifieke soort kennen is meestal van weinig belang, de groep waartoe de schimmel behoort herkennen is wel nuttig aangezien die specifieke bestrijdingsmiddelen kan vergen. Copyright Nathalie Posson 8

9 Houtaantastende schimmels: Lang niet alle schimmels zijn even schadelijk voor hout. We onderscheiden 1. schimmels die zich voeden met de in de celholtes aanwezige stoffen o.a. proteïnen en de celwanden vrijwel ongemoeid laten. 2. schimmels die de celwanden van het hout afbreken en dus het hout sterk kunnen verzwakken NB: Even ter herhaling: hout is opgebouwd uit cellen, die aan elkaar verbonden zijn en zo vaten/tracheïden vormen. De celwanden bestaan uit celluloseketens, die door hemicellulose met elkaar verbonden zijn, en waarrond lignine afgezet wordt. De celwandbestanddelen cellulose en hemicellulose worden ahw bijeengehouden door lignine. Deze 3 stoffen zijn de bouwstenen van de celwanden, die de stevigheid van het hout bepalen. De cellen van jong hout bevatten veel vocht en ruwe voedingsstoffen uit de bodem en uit de kruin, oudere cellen van het kernhout zijn gevuld met allerhande verduurzamende stoffen en bijprodukten waaronder proteïnen en koolhydraten. De eerste groep schimmels richt veel minder schade aan dan de tweede, maar kan wel door verkleuring de waarde van het hout verminderen, of het hout juist extra geliefd maken: -De voornaamste groep is de blauwschimmel : het hout krijgt een blauwgrijze kleur, omdat de schimmeldraden gepigmenteerd zijn. Ze komen vooral voor in het spint, omdat daar zetmeel aanwezig is. Ze treden op in het gevelde hout dat niet snel genoeg droogt. Het hout wordt niet minder sterk, doch wel minder taai, zodat bv. voor ladders geen verblauwd hout mag gebruikt worden. Het neemt ook makkelijker water op, waardoor het dan weer vatbaarder wordt voor rot (zie verder). Copyright Nathalie Posson 9

10 -Indien de stammen van sommige (hard)houtsoorten (beuk, esdoorn, berk, ) na het kappen te lang ongezaagd blijven liggen kunnen er nog andere schimmelaantastingen optreden die een een specifieke tekening aan het hout geven. Dit noemt men hout met slaap, of spalted wood : 4 spalting is any form of wood coloration caused by fungi. Although primarily found in dead trees, spalting can also occur under stressed tree conditions or even in living trees. Although spalting can cause weight loss and strength loss in the wood, the unique coloration and patterns of spalted wood are sought after by woodworkers. Spalting in hardwoods is divided into three main types: pigmentation, white rot and zone lines. Spalted wood may exhibit one or all of these types in varying degrees. Softwoods are susceptible to brown rot which degrades the wood too quickly to be used for woodworking. When the darkly-pigmented fungal hyphae grow in the sapwood parenchyma of a tree, a visible color change can be seen if enough hyphae are concentrated in an area. These pigmentation fungi often colonize wood via the rays, but are not considered decay fungi due to their non-destructive use of easily available wood carbohydrates. The most common groups of pigmentation fungi are the imperfect fungi 5 and the Ascomycetes. The mottled white pockets and bleaching effect seen in spalted wood is due to white rot fungi. Primarily found on hardwoods, these fungi 'bleach' by consuming lignin, which is the slightly pigmented area of a wood cell wall. Some white rotting can also be caused by an effect similar to pigmentation, in which the white hyphae of a fungus, such as Trametes versicolor (Fr.) Pil., is so 4 5 Fungi imperfecti or imperfect fungi, also known as Deuteromycota Copyright Nathalie Posson 10

11 concentrated in an area that a visual effect is created. Both strength and weight loss occur with white rot decay. Dark dotting, winding lines and thin streaks of red, brown and black are known as zone lines. This type of spalting does not occur due to any specific type of fungus, but is instead an interaction zone in which different fungi have erected barriers to protect their resources. They can also be caused by a single fungus delineating itself. The lines are often clumps of hard, dark mycelium, referred to as pseudosclerotial plate formation. Zone lines themselves do not damage the wood. However, the fungi responsible for creating them often do. Copyright Nathalie Posson 11

12 -Oppervlakteschimmels: op het houtoppervlak worden opvallend gekleurde sporen gevormd (rood, roze, groen-zwart). De hyfen zijn kleurloos zodat het hout niet gaat verkleuren. Zij brengen geen schade toe maar zijn een teken dat het hout vochtig is, zodat er binnenin misschien wel ergere schimmels actief zijn. De tweede groep is natuurlijk de schadelijkste: zij zijn het die de afbraak van hout teweegbrengen en het doen verrotten. Het eerste waaraan men kan zien dat er een schimmel in hout zit, is een verkleuring die optreedt. Hierdoor kan men drie hoofdtypen onderscheiden: bruine rot, witte rot en zachte rot. Een volgende symptoom is dat het hout doffer gaat klinken dan gezond hout als men erop klopt, en men kan er veel makkelijker een scherp voorwerp insteken. 1. Bruinrot of kubusrot : het hout wordt donkerbruin gekleurd. Tast enkel de cellulose aan de celwanden blijven staan en zorgen voor een kubisch uiterlijk. Copyright Nathalie Posson 12

13 Deze wordt vooral veroorzaakt door de huiszwam : Huiszwam (Serpula lacrymans): -tast verwerkt hout in meestal oude gebouwen aan. -meest schadelijke houtaantastende schimmel in ons land -naald- en loofhout wordt aangetast -op het houtoppervlak zit een wit wollig mycelium, waarin citroengele en paarsrode vlekken kunnen zitten. Dit mycelium kan door muren heen groeien -in een later stadium wordt het mycelium grauw en worden er witte strengen gevormd, die later verkleuren tot donkergrijs à zwart -het vruchtlichaam bestaat uit een ca. 1 cm dikke plaat van dicht zwamweefsel, roestbruin met witte randen. Hierop worden de sporen gevormd, die allen samen een roestbruin poeder vormen. De vruchtlichamen kunnen enkele cm tot een meter groot worden! -verspreidt zich door sporen, maar ook door de hyfen en strengen, zodat stukjes geïnfecteerd materiaal (een baksteen, een houtschilfer, grond onder de schoenen, ) een bron van besmetting vormen. -bij het verteren van het hout, produceert de huiszwam zelf water, waardoor hij zelfs nog gedijt wanneer het eigenlijk te droog zou moeten zijn voor een schimmel. -het hout moet wel plaatselijk vochtig zijn om een spoor te doen ontkiemen (lekkages zijn typisch) -groeit het snelst bij 23 c. Boven de 28 en onder de 3 vindt geen groei meer plaats. De schimmel is dan niet dood maar slechts in rust, en gaat gewoon weer door wanneer de temp. terug beter is! Copyright Nathalie Posson 13

14 2. Zachte rot of wetrot : de schimmeldraden zitten hierbij in de celwanden zelf. Meestal beperkt tot het houtoppervlak. Het is een oppervlakkige, niet structurele aantasting die het hout een craquelé-patroon geeft. Het hout vertoont een zeer korte breuk en voelt nog redelijk hard aan. Vooral cellulose wordt afgebroken, doch ook wel lignine. Uitsluitend bij hout dat constant zeer vochtig staat. 3. Witte rot of vezelig rot : komt zeer veel voor. Het hout wordt witgekleurd. Tast zowel de cellulose als de lignine aan. Het hout valt in losse vezels uiteen, maar is niet met de vingers tot poeder te wrijven. Een bekende witrot veroorzakende schimmel is het Elfenbankje (Coriolus versicolor). Copyright Nathalie Posson 14

15 Kelderzwam is de belangrijkste zachtrot en witrot veroorzaker: Kelderzwam (Coniophora puteana): --tast verwerkt hout in meestal oude gebouwen aan. -naald- en loofhout wordt aangetast -heeft een betrekkelijk hoog vochtgehalte nodig -komt veelvuldig buiten voor -het vruchtlichaam treft men hoogst zelden aan. Het ziet eruit als die van de huiszwam maar is kleiner en gladder, en oker- tot olijfbruinkleurig -de sporen zijn donkerbruin en groter dan die van de huiszwam -de strengen zien eruit als die van de huiszwam, doch zijn veel dunner -is makkelijker te behandelen aangezien hij zelf geen vocht produceert vocht weg, zwam weg. 2. & 3. kunnen met vochtmindering ejn dan vooral door verluchting en luchtverplaatsing (tocht) makkelijk behandeld worden doch, het hout zal vervangen moeten worden aangezien het zijn dragende structuur kwijt is. 1. is minder simpel aangezien de huiszwam bijzonder moeilijk uit te roeien is: droog maken alleen is meestal niet genoeg, een chemische behandeling is nodig. De behandeling: HUISZWAM, curatieve en peventieve behandeling 6 1. INLEIDING De genezende behandeling van door huiszwam of andere zwammen aangetaste materialen in gebouwen omvat alle werken die noodzakelijk zijn om een volledige uitroeiing van de zwam te bewerkstelligen. De behandeling tegen huiszwam moet een blijvend karakter hebben. Niet alleen moet de bestaande aantasting vernietigd worden, maar ook mag er onder normale omstandigheden geen nieuwe aantasting optreden. De door AROO bvba toegepaste uitvoeringstechnieken verschillen, afhankelijk van het soort materiaal ( hout, steen, mortel,... ) dat 6 Copyright Nathalie Posson 15

16 door huiszwam en andere schimmels aangetast is. De behandeling wordt aangepast naargelang de omstandigheden. Het zo nauwkeurig mogelijk bepalen van de geïnfecteerde zone is een eerste belangrijke stap in de richting van een doeltreffende behandeling van de aantasting. Het is niet altijd evident om de juiste omvang van een aantasting door huiszwam te bepalen. In sommige gevallen dienen voorbereidende werken uitgevoerd te worden om concreet te kunnen vaststellen hoever de aantasting zich heeft verspreid. Dit gaat meestal gepaard met de ontmanteling van bepaalde bouwmaterialen. Concrete afspraken tussen de uitvoerende firma, de architect en de opdrachtgever zijn hierbij een noodzakelijke vereiste. 2. UITVOERING VAN DE WERKEN 2.1. Voorbereidingsfase a. In eerste instantie dient de oorzaak van de zwamontwikkeling, meestal huiszwam, bepaald te worden. Het is noodzakelijk dat de vochtbron opgespoord en uitgeschakeld wordt vooraleer een aanvang te nemen met de eigenlijke behandelingswerken tegen huiszwam. Vrijwel altijd is de ontwikkeling van de huiszwam te wijten aan een abnormale vochtaanwezigheid door bv: opstijgend grondvocht in de muren condens defecte dakbedekking, dakvensters, waterafvoer... lekkende waterleidingen, kranen,... slechte toestand van muurvoegen aan de buitenzijde infiltratie langs schouwen, ramen,... verouderde aal- of waterputten b. Er wordt gezorgd voor een doelmatige verlichting ( lampen, projectoren,... ) teneinde een goed systematisch onderzoek en behandeling uit te kunnen voeren. Indien voor het gebruik van bepaalde toestellen ( stofzuigers, compressoren,... ) de aanleg van speciale elektrische leidingen en stopcontacten nodig zou zijn, vallen deze inrichtingskosten ten laste van de opdrachtgever. c. Het te behandelen hout of metselwerk moet bereikbaar gemaakt worden door eventueel bepaalde elementen zoals platen, isolatiemateriaal, pleisterwerk, vloerbekledingen enz. te verwijderen, met inachtname van een voldoende ruime veiligheidszone. Bij huiszwam bedraagt deze veiligheidszone gemiddeld 0,5 tot 1 m voorbij de zichtbare aantasting. d. De nodige beschermingen worden aangebracht aan bestaande leidingen teneinde deze niet te beschadigen. e. Al het aangetaste hout, zwamstrengen, mycelium en vruchtlichamen worden verwijderd. Best worden deze afvalmaterialen onmiddellijk verbrand op een hiervoor geschikte plaats. Copyright Nathalie Posson 16

17 f. Het metselwerk wordt grondig gereinigd op volgende manier: bezetting af andere afwerkingslagen verwijderen mortelvoegen uitkrabben eventueel afbranden van het metselwerk, rekening houdend met de brandbaarheid en de nodige veiligheidsmaatregelen hieromtrent nemen oppervlakken afborstelen 2.2. Dieptebehandeling Alle houtwerk in de naaste omgeving van de aantasting ondergaat een dieptebehandeling door het boren van schuine gaten welke later gevuld worden tot saturatie van het hout. De boringen worden zoveel mogelijk in de neutrale as van de balken gemaakt teneinde de mechanische weerstand van de constructiedelen zo weinig mogelijk te verzwakken. Het metselwerk, tot 0,5 à 1 m voorbij de zichtbare aantasting ondergaat eveneens een dieptebehandeling. Hiertoe worden gaten geboord van 12 tot 20 mm diameter op onderlinge afstanden van 15 tot 30 cm. De boordiepte bedraagt 2/3 tot 1/3 van de muurdikte. Via de geboorde gaten worden de muren verzadigd met zwamdodend product ( fungicide ) Oppervlaktebehandeling De oppervlaktebehandeling, zowel voor hout als voor metselwerk, zal zeer grondig uitgevoerd worden, zodat alle oppervlakken, zonder uitzondering, behandeld worden. De bespuiting van de oppervlakken gebeurt met aangepaste apparatuur tot op saturatie, met een relatief lage druk ( 2-3 kg ) met grove druppel en zonder nevelvorming. 3. Nieuw te plaatsen hout Al het nieuwe hout dat gebruikt wordt ter vervanging of versteviging van de bestaande constructie, zal een zelfde oppervlaktebehandeling ondergaan als het aangetaste hout, ofwel behandeld worden in een officieel erkend drenkingsstation. Copyright Nathalie Posson 17

18 Het product dat gebruikt wordt om het hout te drenken moet gehomologeerd zijn door de B.V.H.B. ( Belgische Vereniging Voor de HoutBescherming ) 7 en het drenkingsstation moet werken onder de permanente controle van de BUtgb ( Belgische Unie voor de technische goedkeuring in de bouw ). 4. Het aan te wenden product De door AROO bvba gebruikte producten voor zwambehandeling zijn gegarandeerd vrij van pentachloorfenol (PCP), lindaan, tin-, kwik-, zink- en andere metaalverbindingen. Ze beschikken over een geldige verkoopsvergunning van het Ministerie van Volksgezondheid en Leefmilieu zonder beperking ervan in woon- en leefruimten. Het aanwezige actieve biocide in het behandelingsproduct is azaconazole Het gebruikte product is een wateroplosbaar, geconcentreerd middel bestemd voor de behandeling door middel van drenking, besproeiing of injectie. Het middel heeft een preventieve en curatieve werking tegen alle in de bouw voorkomende schimmels. Azaconazole is een breedwerkend fungicide dat ontwikkeld werd door de firma Janssens Pharmaceutcia te Beerse. Het vindt o.a. zijn toepassing in onze moderne geneeskunde. 7 Certificatie houtbescherming : Uitvoerders van de curatieve behandeling De bedrijf-toepasser voor curatieve houtbehandeling kunnen genieten van een technische goedkeuring ATG, afgeleverd door de BUtgb, waarvan het TCHN deel uitmaakt. De ATG's worden afgeleverd voor een onbepaalde termijn. De hieronder vermelde bedrijven beschikken over een geldige ATG. Erkende uitvoerders gerangschikt per postcode (PC). Insecticidenbehandeling Naam / Nom PC / CP ATG Procédé Product / Produit PREVO bvba /D001 D1 BASILIT PCx2 Curattack ATTIC bvba /D002 D1 MADUROX SUPER PLUS VANDERMARLIERE nv /D003 D1 BASILIT PCx2 Curattack MRT nv /D004 D1 MADUROX SUPER PLUS Schimmelwerende behandeling Laatste actualisatie op Dernière mise à jour le 24/10/2006 Naam / Nom PC / CP ATG Procédé Product / Produit PREVO bvba /D001 D2 BASILIT PCx2 Curattack ATTIC bvba /D002 D2 MADUROX SUPER PLUS VANDERMARLIERE nv /D003 D2 BASILIT PCx2 Curattack MRT nv /D004 D2 MADUROX FUNGIKILL PLUS Laatste actualisatie op Dernière mise à jour le 24/10/2006 Copyright Nathalie Posson 18

19 De geconcentreerde formule wordt opgelost in water aan een maximale verhouding van 1 deel concentraat op 6 tot 9 delen water, afhankelijk van de poreusheid van het te behandelen materiaal. Een staal van het product kan ter goedkeuring voorgelegd worden aan de opdrachtgever of aan de verantwoordelijke architect, samen met de technische toelichtingsfolders en een geldig afschrift van de verkoopstoelating van het Ministerie van Volksgezondheid en Leefmilieu. Schimmeldoders: conazoles werken in op de enzymen en genieten de voorkeur Conazoles Product # Description Add to Cart Azaconazole PESTANAL, analytical standard pricing PS1064 Baytoan analytical standard pricing Climbazol PESTANAL, analytical standard pricing Clotrimazole VETRANAL, analytical standard pricing Cyproconazol pricing Diclobutrazol PESTANAL, analytical standard pricing Difenoconazol PESTANAL, analytical standard pricing Diniconazole PESTANAL, analytical standard pricing Epoxiconazole PESTANAL, analytical standard pricing Etaconazol PESTANAL, analytical standard pricing Fenbuconazol PESTANAL, analytical standard pricing PS2072 Fenbuconazol analytical standard pricing Fluquinconazole PESTANAL, analytical standard pricing Flusilazole PESTANAL, analytical standard pricing Copyright Nathalie Posson 19

20 PS2041 Flusilazole analytical standard pricing Flutriafol PESTANAL, analytical standard pricing PS1091 Folicur analytical standard pricing Hexaconazol PESTANAL, analytical standard pricing Imazalil PESTANAL, analytical standard pricing Imazalil PESTANAL, analytical standard pricing PS2043 Imazalil analytical standard pricing Imazalil sulfate PESTANAL, analytical standard pricing PS20431 Imazalil sulfate analytical standard pricing Metconazole PESTANAL, analytical standard pricing Myclobutanil PESTANAL, analytical standard pricing Penconazol PESTANAL, analytical standard pricing Prochloraz PESTANAL, analytical standard pricing Propiconazole PESTANAL, analytical standard pricing Propiconazole solution 100 ng/µl in methanol, PESTANAL, analytical standard pricing Prothioconazole PESTANAL, analytical standard pricing PS2006 Systhane analytical standard pricing Tebuconazol PESTANAL, analytical standard pricing Tebuconazol PESTANAL, analytical standard pricing PS1075 Tilt analytical standard pricing Triadimefon PESTANAL, analytical standard pricing PS1013 Triadimefon analytical standard pricing Triadimefon analytical standard, ampule of 250 mg pricing Copyright Nathalie Posson 20

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen?

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen? Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen Deze kaart gaat over micro-organismen. Microorganismen zitten in voedsel. Als je voedsel bereidt is het belangrijk om te weten wat micro-organismen

Nadere informatie

Xylamon Houtwormdood. Algemene informatie Pagina 2. Technische informatie Pagina 4. Veiligheid informatie Pagina 5-6.

Xylamon Houtwormdood. Algemene informatie Pagina 2. Technische informatie Pagina 4. Veiligheid informatie Pagina 5-6. Xylamon Houtwormdood Algemene informatie Pagina 2 Gebruiksaanwijzing Pagina 3 Technische informatie Pagina 4 Veiligheid informatie Pagina 5-6 Houtverduurzaming Algemene informatie Voorkomt en bestrijdt

Nadere informatie

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle Wereldoriëntatie - Natuur Algemene vaardigheden: 1.1 & 1.2 Levende en niet-levende natuur: 1.3 & 1.5 Wereldoriëntatie - Techniek 2.16* Geschatte lesduur 50 minuten Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt

Nadere informatie

Collectiehulpverlening in geval van schimmel

Collectiehulpverlening in geval van schimmel Collectiehulpverlening in geval van schimmel Vermijd gezondheidsrisico s Beoordeel de situatie Risico s voor gezondheid? Schimmel nog levensvatbaar? Oorzaak van schimmel? Gezondheidsrisico s Drie groepen

Nadere informatie

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken INLEIDING De vorige les ging over verschillende vormen en soorten bacteriën. In deze les staan

Nadere informatie

OPSTIJGEND VOCHT. Rewah nv. Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding

OPSTIJGEND VOCHT. Rewah nv. Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding OPSTIJGEND VOCHT Rewah nv Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding Diagnose: opstijgend vocht! - Vlekvorming - Geurhinder - Vochtig pleisterwerk - Schimmels - Zoutuitbloeiingen

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Indeling op basis van het beoogde doel en werking

Indeling op basis van het beoogde doel en werking Indeling op basis van het beoogde doel en werking De biociden zijn ingedeeld in 22 productsoorten op basis van het beoogde doel en onderverdeeld in 4 hoofdgroepen in functie van hun werking. Deze indeling

Nadere informatie

HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN

HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN 1 BESLUIT AFGELEIDE TOELATING Op 27 augustus 2015 is van TOUWEN & CO B.V. Oostzijde 300 1508 ET ZAANDAM een aanvraag voor een afgeleide

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT 1.1 De tuin 1 Wat leeft er in een tuin? Organismen: dit zijn levende wezens zoals, planten, dieren, mensen, bacteriën en schimmels. Levenskenmerken:

Nadere informatie

Houtaantasters in woningen en op bouwplaatsen... Wat kunnen wij eraan doen?

Houtaantasters in woningen en op bouwplaatsen... Wat kunnen wij eraan doen? Houtaantasters in woningen en op bouwplaatsen... Wat kunnen wij eraan doen? Houtworm en Boktor De houtworm en de boktor kunnen flinke schade aanrichten. De insecten vormen met name een bedreiging voor

Nadere informatie

MICRO-ORGANISMEN A: BACTERIËN

MICRO-ORGANISMEN A: BACTERIËN Naam: Klas: VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN MICRO-ORGANISMEN A: BACTERIËN INLEIDING De komende lessen gaan over micro-organismen. In deze les gaan we in op bacteriën. De lessen hierna kijken we ook

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

Hout. Houteigenschappen 2013/12

Hout. Houteigenschappen 2013/12 2013/12 Hout Houteigenschappen Hout is een natuurproduct. Elke houtsoort heeft zijn eigen unieke eigenschappen. Deze eigenschappen kunnen echter per soort enigszins variëren. Om tot optimaal gebruik en

Nadere informatie

Doelgerichte behandeling tegen opstijgende vochtigheid!

Doelgerichte behandeling tegen opstijgende vochtigheid! WILLCO Dry Wall Doelgerichte behandeling tegen opstijgende vochtigheid! SNEL Niet boren en injecteren in stappen, bij het injecteren geen wachttijden tot verzadiging. Met WILLCO Dry Wall krijgt u veel

Nadere informatie

HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN

HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN Toelatingsnummer HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN 1 WIJZIGING TOELATING Gelet op het verzoek d.d. 14 juli 2014 (20145664 WYB) van Forté Noord-West-Europa B.V. Geijsterseweg

Nadere informatie

I 221-1 Informatieblad houtaantasting

I 221-1 Informatieblad houtaantasting I 221-1 Informatieblad houtaantasting Herstel en bestrijding van houtaantasting Inleiding Uit de praktijk van de afgelopen jaren is ons gebleken dat bij de constatering van een actieve houtaantasting door

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Vocht, schimmels & gezondheid

Vocht, schimmels & gezondheid Vocht, schimmels & gezondheid Ongeveer 15 procent van de woningen in Nederland is vochtig. Te veel vocht vermindert de kwaliteit van de binnenlucht. Dit kan luchtweg- en andere gezondheidsklachten bij

Nadere informatie

SECAUGEL INJECT 2 INJECTIEGEL TEGEN OPSTIJGEND VOCHT WTCB-RAPPORT DE 622X748-2

SECAUGEL INJECT 2 INJECTIEGEL TEGEN OPSTIJGEND VOCHT WTCB-RAPPORT DE 622X748-2 SECAUGEL INJECT 2 INJECTIEGEL TEGEN OPSTIJGEND VOCHT WTCB-RAPPORT DE 622X748-2 Hoogwaardig injectieproduct voor de behandeling van opstijgend vocht in muren Enkel te gebruiken na raadpleging van onze technische

Nadere informatie

Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014

Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014 Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014 Petra Deproost Departement LNE, Dienst Land en Bodembescherming Biodiversiteit: niet enkel bovengronds!

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal Onderzoeksopdracht Bodem en grondstaal Gebruik grondboor 1. Duw en draai gelijktijdig, in wijzerzin, de schroefachtige punt (het boorlichaam) in de bodem. Deze schroef verzamelt en houdt de grond vast.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Archaea en hyperthermofielen De levende organismen op onze aarde kunnen verdeeld worden in twee groepen, de prokaryoten en de eukaryoten. Eukaryote cellen hebben een celkern, een

Nadere informatie

Cedium chlorhexidini 0,05%, oplossing voor cutaan gebruik Chloorhexidine digluconaat

Cedium chlorhexidini 0,05%, oplossing voor cutaan gebruik Chloorhexidine digluconaat Cedium chlorhexidini 0,05%, oplossing voor cutaan gebruik Chloorhexidine digluconaat Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie. Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift krijgen.

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt.

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Giftig Een stof is giftig als deze

Nadere informatie

Europa 14 juni 1993: hygiënerichtlijn 93/94/EEG. België 7 februari 1997: KB inzake de algemene voedingsmiddelenhygiëne

Europa 14 juni 1993: hygiënerichtlijn 93/94/EEG. België 7 februari 1997: KB inzake de algemene voedingsmiddelenhygiëne WAAROM? Voor VEILIGHEID van de consument Jaarlijks 1.5 miljoen vergiftigingen in Nederland 1993 Duitsland: > 1000 mensen ziek na eten van chips (salmonella) 1996 15- jarige jongen sterft door botulisme

Nadere informatie

HUISZWAM TECHNISCHE DOSSIER TECHNICIDE M

HUISZWAM TECHNISCHE DOSSIER TECHNICIDE M HUISZWAM TECHNICIDE M 2 HUISZWAM INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1 DE HUISZWAM (DROOGROT) HOOFDSTUK 2 VOORWAARDEN VOOR DE ONTWIKKELING VAN DE HUISZWAM HOOFDSTUK 3 GROEI VAN DE HUISZWAM HOOFDSTUK 4 OPSPORING VAN

Nadere informatie

Hout B R I C O F I C H E

Hout B R I C O F I C H E t u o H g n i m r e h c s be t u o H E H I C F O C I B R Hout B R I C O F I C H E Houtwerk onderhouden Met beits kunt u het uitzicht van uw woning helemaal volgens uw smaak aanpassen want er is beits in

Nadere informatie

TECHNISCHE GOEDKEURING

TECHNISCHE GOEDKEURING BUtgb Belgische Unie voor de technische Goedkeuring in de bouw c/o Federale overheidsdienst, Economie, KMO., Middenstand en Energie, Kwaliteit van de Bouw, Goedkeuring en Voorschriften WTC3 Simon Bolivarlaan

Nadere informatie

1. Lesbegin: video: diabetes

1. Lesbegin: video: diabetes LESONDERWERP: insuline + penicilline ALGEMENE VAARDIGHEDEN EN ATTITUDES: LEERPLANDOEL(EN): LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/ MEDIA/ORGANISATIE TIJD 1. Lesbegin: video: diabetes 6 min 2. Lesuitwerking: onderwijsleergesprek

Nadere informatie

DANIELS OFP B.V. SPECIFICATIE BIOLOGISCHE RODE UIEN (2012-1)

DANIELS OFP B.V. SPECIFICATIE BIOLOGISCHE RODE UIEN (2012-1) DANIELS OFP B.V. SPECIFICATIE BIOLOGISCHE RODE UIEN (2012-1) Aanlevering van biologische producten Om te voldoen aan de richtlijnen van de Nederlandse biologische certificeringsinstantie Skal, dienen de

Nadere informatie

Informatie reader. Over bomen

Informatie reader. Over bomen Informatie reader Over bomen Bron: een selectie uit folders van de bomenstichting Hoe groeit een boom? blz. 1 t/m 4 Bomen en mensen blz. 5 t/m 7 Bomen en feesten blz. 8 t/m 10 Bomen en medicijnen blz.

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Spoelwormen leven in de darmen van honden en katten.

Spoelwormen leven in de darmen van honden en katten. Darmparasieten komen zowel bij honden als bij katten zeer regelmatig voor. De vaakst voorkomende besmettingen zijn die met spoelwormen en lintwormen. Af en toe zien we ook infecties met giardia. Ook aan

Nadere informatie

U vint ook in bijlage het gunstige advies van de Hoge Gezondheidsraad. Gelieve de opmerkingen in verband met de bijsluiter rekening te houden.

U vint ook in bijlage het gunstige advies van de Hoge Gezondheidsraad. Gelieve de opmerkingen in verband met de bijsluiter rekening te houden. Dienst Risicobeheersing Uw brief van: Uw kenmerk: Ons kenmerk: Datum: Bijlage(n): FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu 0000363/002//7250 Telefoon Onthaal: 02/524.95.83 Fax

Nadere informatie

Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken.

Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken. Thema 4 Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken. Opdracht 2 1. bacteriën schimmels planten dieren 2. Kenmerken van cellen, namelijk of de organismen cellen hebben met celkernen,

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2004

Bijlage VMBO-GL en TL 2004 Bijlage VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL BIOLOGIE VBO-MAVO-D Deze bijlage bevat informatie. 400009-1-586-543b BIOTECHNOLOGIE INFORMATIE 1 OUDE TECHNIEKEN Al eeuwen gebruiken mensen organismen

Nadere informatie

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 Inhoud 1. Allergieën (Bevolking)... 2 2. Oorzaken van allergieën (Biosfeer,

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen Schimmels Waar zouden we zijn zonder de schimmel. Geen brood, bier, brie, champignons of penicilline. Ook ruimen ze planten- en dierenresten op (detritivoren). Jammer dat ze al aan planten en dieren beginnen

Nadere informatie

het machtigste leven op aarde erfelijkheid & ordening

het machtigste leven op aarde erfelijkheid & ordening antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal Havo/VWO 3-4 het machtigste leven op aarde erfelijkheid & ordening In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-onderwijsmateriaal voor Havo/VWO

Nadere informatie

DANIELS OFP B.V. SPECIFICATIE BIOLOGISCHE GELE UIEN (2012-1)

DANIELS OFP B.V. SPECIFICATIE BIOLOGISCHE GELE UIEN (2012-1) SPECIFICATIE BIOLOGISCHE GELE UIEN (2012-1) Aanlevering van biologische producten Om te voldoen aan de richtlijnen van de Nederlandse biologische certificeringsinstantie Skal, dienen de volgende punten

Nadere informatie

Zwambestrijding Bescherm uw huis én uw gezondheid

Zwambestrijding Bescherm uw huis én uw gezondheid Zwambestrijding Bescherm uw huis én uw gezondheid Lagerwey bestrijding & bescherming Betrouwbaar, snel en effectief. Dat is kenmerkend voor de aanpak van Lagerwey bestrijding & bescherming. Het familiebedrijf

Nadere informatie

Hoe ontstaat aantasting van schimmels en insecten aan roerend en onroerend erfgoed.

Hoe ontstaat aantasting van schimmels en insecten aan roerend en onroerend erfgoed. Hoe ontstaat aantasting van schimmels en insecten aan roerend en onroerend erfgoed. Piet van Dalen Inhoud Schimmels Optimale omstandigheden IPM (Integrated Pest Management) 1 Schimmels Schimmels behoren

Nadere informatie

1. Belang Hygiënecode

1. Belang Hygiënecode 1. Belang Hygiënecode 1. Waarom wordt er in de slagerij met een Hygiënecode gewerkt? Om op een structurele manier hygiënisch en veilig met voedsel te werken. Om mensen te leren om gezonder en gevarieerder

Nadere informatie

Directoraat-generaal Leefmilieu. Betreft: Aanvraag tot toelating voor het product: Pediline Pro. Geachte mevrouw, Geachte meneer,

Directoraat-generaal Leefmilieu. Betreft: Aanvraag tot toelating voor het product: Pediline Pro. Geachte mevrouw, Geachte meneer, Dienst Risicobeheersing Uw brief van: Uw kenmerk: Ons kenmerk: Datum: Bijlage(n): FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu MRB/KDN/2008/1625/ Telefoon: 02/524.96.11 Fax : 02/524.96.03

Nadere informatie

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE?

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? SPREEKBEURT OF WERKSTUK WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over genetische modificatie. De informatie is ingedeeld in stappen. Dit zijn de verschillende

Nadere informatie

Rolith Chemicals. Bestaat sinds 1977. Sinds november 2003 onderdeel van de Pearl Paint Group te Lelystad. Rolith bouwchemie

Rolith Chemicals. Bestaat sinds 1977. Sinds november 2003 onderdeel van de Pearl Paint Group te Lelystad. Rolith bouwchemie Rolith Chemicals Bestaat sinds 1977 Sinds november 2003 onderdeel van de Pearl Paint Group te Lelystad Waarom Rolith producten! Producten ontwikkeld i.s.m. baksteenindustrie (al sinds 1988!) Alle producten

Nadere informatie

Hoofdluisinformatie voor werkgroep ouders op school.

Hoofdluisinformatie voor werkgroep ouders op school. Hoofdluisinformatie voor werkgroep ouders op school. Vragen en fabels. Hoe ontdek je hoofdluis bij iemand? Hoofdluis begint vaak met jeuk, maar niet altijd. Als u controleert kijk dan goed tussen de haren,

Nadere informatie

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp.

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Inleiding In de hout en papierindustrie ontstaat veel afval in de vorm van cellulose. Als men dit zou kunnen verwerken tot veevoer, wordt waardeloos

Nadere informatie

1. RISK & SAFETY ZINNEN

1. RISK & SAFETY ZINNEN 1. RISK & SAFETY ZINNEN Risico en Veiligheidszinnen op etiketten en veiligheidsbladen R-zinnen geven bijzondere gevaren (Risks) aan. S-zinnen geven veiligheidsaanbevelingen (Safety) aan. De zinnen zijn

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml / 0,72 ml/ml. povidonjood en ethanol 96%

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml / 0,72 ml/ml. povidonjood en ethanol 96% BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml / 0,72 ml/ml povidonjood en ethanol 96% Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken

Nadere informatie

VEILIGHEIDS- INFORMATIE- BLAD

VEILIGHEIDS- INFORMATIE- BLAD VEILIGHEIDS- INFORMATIE- BLAD COLORSIL VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD 1.- IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN VAN DE VENNOOTSCHAP/ONDERNEMING 1.1 Productbenaming: COLORSIL 1.2 Fabrikant: COSENTINO

Nadere informatie

Moeten mensen er echt mee leren leven of... zou het ook aan onze voeding kunnen liggen?

Moeten mensen er echt mee leren leven of... zou het ook aan onze voeding kunnen liggen? Darmklachten zijn een steeds vaker voorkomend probleem. Ondanks de toename van het aantal klachten is er nog steeds geen passende oplossing gevonden voor het probleem. In mijn praktijk Detoxenzo kloppen

Nadere informatie

Probiotische reiniging en hygiëne

Probiotische reiniging en hygiëne Probiotische reiniging en hygiëne De basis Dr. Robin Temmerman PhD in Microbiology Inleiding Het komt de laatste jaren steeds vaker in het nieuws: gevaarlijke resistente superbacteriën. Steeds meer ziektes,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

MICRO-ORGANISMEN B: Salmonella, Schimmels en Gisten

MICRO-ORGANISMEN B: Salmonella, Schimmels en Gisten Naam: Klas: VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN MICRO-ORGANISMEN B: Salmonella, Schimmels en Gisten INLEIDING De vorige les ging over bacteriën. Een bijzondere bacterie is de salmonella bacterie. Behalve

Nadere informatie

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL Antibiotica HOE GEBRUIKT U ANTIBIOTICA COMBINATIE MET ANDERE MIDDELEN BIJWERKINGEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN GEBRUIK TIJDENS ZWANGERSCHAP EN BORSTVOEDING RESISTENTIE TEGEN ANTIBIOTICA VRAAG OVER

Nadere informatie

Bodem. Bodemleven. Bodemverzorging. Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014

Bodem. Bodemleven. Bodemverzorging. Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014 Bodem Bodemleven Composteren Bodemverzorging Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014 Vanavond. Bodem: leer je bodem kennen Bodemvoedselweb Composteren Bodem verbeteren en voeden

Nadere informatie

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8)

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) onzichtbaar leven In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-opdrachtenboekje voor de bovenbouw van het primair

Nadere informatie

Injecteren tegen opstijgend vocht

Injecteren tegen opstijgend vocht Injecteren tegen opstijgend vocht Basisprincipes Capillair opstijgend grondvocht = vocht dat uit de bodem langs deporiën in de muur opstijgt Dit kan enkel bij een ideale poriëndiameter (zoals bvb in baksteen).

Nadere informatie

DryStone Gel Combibox

DryStone Gel Combibox Product Solventvrij en gebruiksklaar injectie systeem op basis van siloxanen en silanen voor het blokkeren van opstijgend vocht. Eenvoudig in te brengen met een kokerpistool in boorgaten in een horizontale

Nadere informatie

De rol van Phytophthora bij scheut- en stengelrot in pioenroos

De rol van Phytophthora bij scheut- en stengelrot in pioenroos De rol van Phytophthora bij scheut- en stengelrot in pioenroos Casper Slootweg en Peter Vink (PPO) Henk van den Berg (Henk van den Berg Teelt- en bedrijfsadvies) Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, Sector

Nadere informatie

Uw huis saneren Allergische prikkels Niet-allergische prikkels Saneren

Uw huis saneren Allergische prikkels Niet-allergische prikkels Saneren Saneren Uw huis saneren Astma kan de kwaliteit van leven behoorlijk beïnvloeden. Om te zorgen dat u of uw kind zo min mogelijk klachten hebben is uw eigen inzet van het grootste belang! Naast het juist

Nadere informatie

Milieuvriendelijke en efficiënte desinfectie zonder chemicaliën en toxische additieven enkel elektriciteit, zout en water?

Milieuvriendelijke en efficiënte desinfectie zonder chemicaliën en toxische additieven enkel elektriciteit, zout en water? Milieuvriendelijke en efficiënte desinfectie zonder chemicaliën en toxische additieven enkel elektriciteit, zout en water? Dankzij een uiterst efficiënte en stabiele diaphragma electrolyse produceert ANOLYTECH

Nadere informatie

Aloe Vera FAQ. Wanneer maakt men gebruik van Aloë Vera? Wordt Aloë Vera enkel als kuur ingenomen? Krijg ik van Aloë Vera uitslag?

Aloe Vera FAQ. Wanneer maakt men gebruik van Aloë Vera? Wordt Aloë Vera enkel als kuur ingenomen? Krijg ik van Aloë Vera uitslag? Aloe Vera FAQ Wanneer maakt men gebruik van Aloë Vera? Aloë Vera behoort tot de categorie van de levensmiddelen en wordt verder onderverdeeld bij de groeten. De werking van Aloë Vera is ondanks intensieve

Nadere informatie

? COTROLERE REIIGE VERSCHEPE Uw Handleiding bij het Exporteren van Zeecontainers naar ieuw-zeeland ? COTROLERE REIIGE VERSCHEPE Schone Zeecontainers zonder Verontreinigende Stoffen Aanwijzingen voor inladers

Nadere informatie

VIII Samenvatting voor alle anderen

VIII Samenvatting voor alle anderen VIII Samenvatting voor alle anderen Voor het bestuderen van biologische processen, zoals die plaatsvinden in alle levende cellen van zowel flora als fauna, wordt vaak gebruik gemaakt van bacteriën. Bacteriën

Nadere informatie

enzymatisch reinigen detecteren en verwijderen van biofilms

enzymatisch reinigen detecteren en verwijderen van biofilms enzymatisch reinigen detecteren en verwijderen van biofilms Voedselveiligheid uw hygiënenormen naar een nog hoger plan Het waarborgen van de kwaliteit van uw eindproduct en de voedselveiligheid; u bent

Nadere informatie

TECHNISCHE INGREPEN TEGEN VOCHT ONDERAAN DE MUREN. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen :

TECHNISCHE INGREPEN TEGEN VOCHT ONDERAAN DE MUREN. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen : TECHNISCHE INGREPEN TEGEN VOCHT ONDERAAN DE MUREN Ongeacht de aard van de ingreep en zijn doeltreffendheid vergt het drogen van muren vrij veel tijd. Zo bijvoorbeeld bevat een muur met een dikte van 40

Nadere informatie

Praktijktest CASOL Anti-schimmel systeem

Praktijktest CASOL Anti-schimmel systeem Praktijktest CASOL Anti-schimmel systeem Periode: 24 mei tot en met 3 september 2012 1. Het produkt: CASOL anti-schimmelsysteem Reinigt bestaande schimmels en voorkomt schimmelvorming, op 100 % biologische

Nadere informatie

Voeding. Bevroren voedsel Pas op met wortelen en bieten. Bewaar ze vorstvrij want. Jonge paarden en krachtvoer

Voeding. Bevroren voedsel Pas op met wortelen en bieten. Bewaar ze vorstvrij want. Jonge paarden en krachtvoer Voeding 1. Schimmelvrij hooi Strooi bij het opslaan van het hooi telkens wat keukenzout tussen de balen, de paarden vinden dit lekker, het beschermt tegen schimmels en het haalt nog wat vocht uit het hooi.

Nadere informatie

Hygiëne en productcontaminatie - risicobeoordeling Bedrijfsgegevens Naam bedrijf: Naam zaakvoerder:

Hygiëne en productcontaminatie - risicobeoordeling Bedrijfsgegevens Naam bedrijf: Naam zaakvoerder: Hygiëne en productcontaminatie - risicobeoordeling Bedrijfsgegevens Naam bedrijf: Naam zaakvoerder: CP: AF 3.2.1, FV 4.1.1, 5.1.1 & 5.5.1 Datum: De risicobeoordeling betreft de primaire productie van plantaardige

Nadere informatie

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water.

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water. Page 1 of 9 CT011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (20082009 Q1) (9805080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add dropdown list and

Nadere informatie

Beheersing van Didymella bryoniae (Mycosphaerella) in de teelt van komkommer. IWT-project nr. 140982

Beheersing van Didymella bryoniae (Mycosphaerella) in de teelt van komkommer. IWT-project nr. 140982 Beheersing van Didymella bryoniae (Mycosphaerella) in de teelt van komkommer IWT-project nr. 140982 1 Overzicht project 2 Werkpakket 1 1/ Optimalisatie protocol voor airsampling Op zoek naar selectief

Nadere informatie

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Inleiding In het dagelijks leven kunnen we niet meer zonder chemische stoffen.

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

DryStone Gel Combibox

DryStone Gel Combibox Product Solventvrij en gebruiksklaar injectie systeem op basis van siloxanen en silanen voor het blokkeren van opstijgend vocht. Eenvoudig in te brengen met een silicone pistool in boorgaten in een horizontale

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

Handschoenen tegen chemische risico s en micro organismen

Handschoenen tegen chemische risico s en micro organismen Handschoenen tegen chemische risico s en micro organismen 1 Algemeen Contact met vaste, vloeibare of gasvormige chemische stoffen zoals o.a. zuren, logen, oliën, vetten, bestrijdingsmiddelen, oplosmiddelen,

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Prof. dr. W. Guedens Lic. M. Reynders

Prof. dr. W. Guedens Lic. M. Reynders Prof. dr. W. Guedens Lic. M. Reynders 2007 Universiteit Hasselt Chemie Inhoud INTRODUCTIE 1 Titratie van een onbekend diprotisch zuur met een bekende NaOH oplossing 1 PH METINGEN MET CBL2 EN DATAMATE 2

Nadere informatie

Samenvatting van de Productkenmerken STRONG

Samenvatting van de Productkenmerken STRONG HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN BIJLAGE I bij het besluit d.d. 19 december 2014 tot wijziging van de toelating voor het middel STRONG, toelatingnummer NL-0005185-0000

Nadere informatie

Spirit Fungicide Werkzame stof: Aard van het preparaat: Resistentiecode: Scan voor gebruik Toelatingsnummer: 13168N Toelatingshouder: Productname

Spirit Fungicide Werkzame stof: Aard van het preparaat: Resistentiecode: Scan voor gebruik Toelatingsnummer: 13168N Toelatingshouder: Productname Spirit Bescherming tegen onder andere vuur tijdens de groei en bloei Fungicide Werkt preventief en curatief door de combinatie van 2 actieve stoffen Ter bestrijding van schimmels in diverse teelten zoals

Nadere informatie

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN :

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : Bijlage IX R 1 : In droge toestand ontplofbaar AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : R 2 : Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken

Nadere informatie

HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN

HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN Toelatingsnummer HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN 1 AFGELEIDE TOELATING Gelet op de aanvraag d.d. 29 april 2014 (20145324 AB) van KANTERS SPECIAL PRODUCTS B.V. De

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml/ 0,72 mg/ml, oplossing (povidonjood en ethanol)

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml/ 0,72 mg/ml, oplossing (povidonjood en ethanol) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Betadine alcohol, oplossing voor cutaan gebruik 50 mg/ml/ 0,72 mg/ml, oplossing (povidonjood en ethanol) Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze

Nadere informatie

RISICOZINNEN (R-ZINNEN)

RISICOZINNEN (R-ZINNEN) RISICOZINNEN (R-ZINNEN) R-code R-zin 1 In droge toestand ontplofbaar. 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. 3 Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur

Nadere informatie

VERDERA B 4 (Gliocladium catenulatum J1446)

VERDERA B 4 (Gliocladium catenulatum J1446) TER BESTRIJDING VAN Verdera B 4 is een biofungicide dat sporen en mycelium van de antagonistische schimmel G. catenulatum bevat. Deze antagonist wordt door hommels verspreid (Flying Doctors System) om

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. DAKTOZIN 2,5 mg/150 mg pasta Miconazolnitraat en zinkoxide

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. DAKTOZIN 2,5 mg/150 mg pasta Miconazolnitraat en zinkoxide BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS DAKTOZIN 2,5 mg/150 mg pasta Miconazolnitraat en zinkoxide Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt u zonder recept

Nadere informatie

Reiniging en desinfectie

Reiniging en desinfectie Reiniging en desinfectie 1 Reiniging en desinfectie Als jij een frietje eet bij de snackbar, denk je waarschijnlijk niet na over de keuken. Maar stel je eens voor dat jouw friet wordt gebakken in een hele

Nadere informatie

PRAKTISCH Hondsdolheid (rabiës)

PRAKTISCH Hondsdolheid (rabiës) PRAKTISCH Hondsdolheid (rabiës) l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n over houden van huisdieren Rabiës oftewel hondsdolheid is één van de bekendste zoönosen

Nadere informatie

Ziekten en plagen: houtrot

Ziekten en plagen: houtrot Ziekten en plagen: houtrot Wat gaan we zien? Afgrendeling in bomen (CODIT) Wat is houtrot + verschillende types rot Belangrijkste houtrotschimmels 1 Afgrendeling in bomen Bomen zijn niet mobiel, maar ook

Nadere informatie

Red je huid van jeuk, schilfering en kloven.

Red je huid van jeuk, schilfering en kloven. Red je huid van jeuk, schilfering en kloven. Schimmelinfecties 2 Schimmelinfecties komen zowel bij mannen als bij vrouwen voor en ook kinderen kunnen ermee besmet raken. De oorzaak van zo n infectie is

Nadere informatie

Houtaantasting onder water -stopt het ooit-

Houtaantasting onder water -stopt het ooit- Houtaantasting onder water - stopt het ooit - René Klaassen 17 januari 2012 7 de nationale houten heipalendag Inleiding-1, tekst Beste mensen, Op de nationale houten heipalendag is houtaantasting natuurlijk

Nadere informatie

Belang van goed water

Belang van goed water Belang van goed water Dr Guillaume Counotte Wat is goed water? Smakelijk Beschikbaar Niet schadelijk voor dieren Niet schadelijk voor producten (ei, vlees) 1 Waterbehoefte Normale omstandigheden: 1,6-2

Nadere informatie