door Torkel Klingberg, MD, PhD, Professor in Cognitieve Neurowetenschappen, Karolinska Instituut

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "door Torkel Klingberg, MD, PhD, Professor in Cognitieve Neurowetenschappen, Karolinska Instituut"

Transcriptie

1 Werkgeheugentraining door Torkel Klingberg, MD, PhD, Professor in Cognitieve Neurowetenschappen, Karolinska Instituut Werkgeheugen is de vaardigheid om informatie voor korte tijd online te houden. Dit is essentieel voor vele complexe cognitieve taken als leesbegrip, het oplossen van problemen en aandachtscontrole. In tegenstelling tot wat voorheen werd gedacht, hebben wij aangetoond dat systematisch trainen het werkgeheugen weldegelijk kan verbeteren, zowel bij kinderen als bij volwassenen. Hersenonderzoek laat zien dat werkgeheugentraining leidt tot een toename in hersenactiviteit in de prefrontale en pariëtale cortex. De toename van werkgeheugencapaciteit leidt tot betere prestaties op een serie taken die een beroep doen op het werkgeheugen, zoals het oplossen van problemen en leesbegrip. Ook leidt werkgeheugentraining tot een verbeterde aandachtsfunctie in het dagelijks leven. Werkgeheugen vervult een sleutelfunctie bij het uitvoeren van cognitieve taken Het werkgeheugen vervult de functie van het vasthouden en manipuleren van informatie gedurende een korte periode. Deze vaardigheid kan gemeten worden door bijvoorbeeld vast te stellen hoeveel eenheden iemand achterstevoren kan herhalen nadat hij of zij deze één keer gehoord heeft (verbaal werkgeheugen) of hoeveel eenheden iemand kan onthouden na deze één keer gezien te hebben (visueel werkgeheugen). In het dagelijks leven gebruikt men werkgeheugen om bijvoorbeeld plannen of instructies te onthouden die aangeven wat de volgende van een uit te voeren activiteit is. Dit vasthouden houden van informatie is een basis functie die enorm belangrijk blijkt te zijn bij het uitvoeren van een breed scala aan cognitieve taken. Verbaal werkgeheugen is noodzakelijk voor het begrijpen van lange zinnen en voorspelt het niveau van leesbegrip zoals gemeten met de Scholastic Aptitude Test (SAT) (Daneman en Carpenter, 1980). Werkgeheugen is ook belangrijk bij het controleren van aandacht en bij het vasthouden van relevante informatie tijdens het oplossen van problemen. Over het algemeen wordt werkgeheugen beschouwd als de belangrijkste factor in het bepalen van het intellectueel vermogen van een persoon (SüB et al., 2002). Ongeveer 50% van de verschillen in non-verbaal IQ tussen individuen kan verklaard worden door verschillen in werkgeheugencapaciteit (Conway et al., 2003). Recentelijk is het sterke verband tussen werkgeheugencapaciteit en de vaardigheid tot het onderdrukken van afleidende en irrelevante informatie duidelijk geworden. Eén studie gebruikte hiervoor het zogenaamde cocktail party effect, de vaardigheid tot focussen op één stem ondanks de lawaaierige omgeving, en liet zien dat deze vaardigheid gerelateerd is aan werkgeheugencapaciteit (Conway et al., 2001). Andere studies toonden aan dat een minder goed functionerend werkgeheugen gerelateerd is aan off-task zijn en dagdromen (Kane et al., 2007). Deze psychologische studies zijn consistent met hersenonderzoek, waarin aangetoond werd dat personen met een beter werkgeheugen minder de neiging hebben om irrelevante informatie te onthouden (Vogel et al., 2005). De prefrontale cortex is belangrijk bij het filteren van irrelevante informatie en personen met een beter

2 werkgeheugen vertonen meer prefrontale activiteit en zijn beter in het filteren van afleidende informatie (McNab en Klingberg, 2008). Wanneer mensen problemen hebben met hun werkgeheugen, worden deze problemen vaak ervaren als aandachtsprobleem, bijvoorbeeld bij moeilijkheden bij het zich concentreren op het lezen van een tekst, of als geheugenprobleem, bijvoorbeeld wanneer iemand vergeet wat hij of zij wilde gaan doen nadat hij of zij van de ene kamer naar de andere liep of wanneer iemand snel afgeleid is wanneer hij of zij zich probeert te concentreren op een taak. Bij kinderen bestaat het probleem vaak uit het zich niet herinneren wat het volgende is dat gedaan moet worden, wat leidt tot het niet kunnen afronden van een activiteit volgens een vooropgezet plan. Geconcludeerd kan worden dat het werkgeheugen de mens in staat stelt om informatie te onthouden die nodig is om een taak af te ronden en dat werkgeheugen vooral belangrijk is wanneer er op cognitief gebied iets van de mens gevraagd wordt in een omgeving met afleidende factoren. Frontaalkwab Pariëtaalkwab Figuur 1. Gekleurde gebieden laten de hersengebieden zien die geactiveerd worden tijdens een werkgeheugentaak (Klingberg et al., 2002). Werkgeheugentekorten onder vele omstandigheden De capaciteit van het werkgeheugen varieert van individu tot individu. Binnen een individu kan deze capaciteit ook nog eens afnemen onder stress of bij een tekort aan slaap. Ook ouder worden zorgt voor een normale afname in werkgeheugencapaciteit. Deze afname start rond de leeftijd van 25 tot 30 jaar en behelst een afname van 5 tot 10% per 10 jaar. Behalve deze normale variatie functioneert het werkgeheugen ook minder goed binnen klinische condities die verstoringen vertonen in het neurale systeem dat ten grondslag ligt aan het werkgeheugen. Studies bij zowel dieren als mensen hebben aangetoond dat de

3 prefrontale en pariëtale cortex belangrijk zijn bij prestaties van het werkgeheugen. Dit geldt ook voor de basale gangliën en het dopaminesysteem. Wanneer deze hersenstructuren niet optimaal functioneren, heeft dit een negatief effect op het werkgeheugen. Hersenbloedingen in de frontaalkwab zijn net als hersenbeschadiging geassocieerd met stoornissen in het werkgeheugen (Robertson en Murre, 1999). In deze gevallen leidt de werkgeheugenstoornis tot aandacht- en planningsproblemen. Aandachtstekortstoornissen met en zonder hyperactiviteit (ADHD en ADD) worden geassocieerd met verstoringen in zowel de frontaalkwab als het dopaminesysteem en leiden dientengevolge tot werkgeheugenproblemen. De leerstoornis is een andere veel voorkomende stoornis bij kinderen en volwassenen en wordt gedefinieerd als leermoeilijkheden die niet toe te schrijven zijn aan de onmogelijkheid tot leren, algemene intelligentie of fysieke en emotionele stoornissen, maar aan basale stoornissen in specifieke psychologische processen. Het is aangetoond dat de leerstoornis een directe relatie heeft met verstoringen in het werkgeheugen (Gathercole en Pickering, 2000). ADHD is een veelvoorkomende en serieuze stoornis met een belangrijk werkgeheugencomponent ADHD is een stoornis die ernstige aandachtsproblemen, impulsiviteit en hyperactiviteit omvat. ADHD treft 3 tot 5% van de kinderen tussen de 6 en de 16 jaar en is daarmee de meest voorkomende neuropsychiatrische stoornis. Wanneer kinderen met ADHD ouder worden, vermindert de hyperactiviteit, maar de aandachtsproblemen, die vaak leiden tot problemen op school en werk, blijven in de meeste gevallen bestaan. ADHD heeft een sterke genetische component, met een geschatte erfelijkheid van ongeveer 70%. Stoornissen in het werkgeheugen worden beschouwd als centraal probleem in het verklaren van problemen op het gebied van cognitie en gedrag bij ADHD (Barkley, 1997; Castellanos en Tannock, 2002; Rapport et al., 2000; Westerberg et al., 2004). Westerberg et al. (2004) vergeleken werkgeheugentaken met andere taken en toonden aan dat kinderen met ADHD de meeste problemen hadden met werkgeheugentaken. Een meta-analyse van 46 studies (Martinussen et al., 2005) bevestigde de werkgeheugenproblemen in ADHD en liet zien dat de problemen zich voornamelijk manifesteren op visueel-ruimtelijk gebied. Kan werkgeheugen verbeterd worden? Torkel Klingberg, MD PhD, heeft op het Karolinksa Instituut gedurende enkele jaren een onderzoek uitgevoerd naar de neurale basis van het werkgeheugen en werkgeheugenproblemen bij kinderen. Werkgeheugencapaciteit wordt over het algemeen beschouwd als een vaststaand kenmerk van een individu. Echter, Klingberg, Helena Westerberg, PhD, en andere werknemers van de afdeling kinderneurologie in het Astrid Lindgren s kinderziekenhuis (onderdeel van het Karolinska academisch ziekenhuis), ontwikkelden in 1999 een methode om het werkgeheugen te verbeteren. Deze methode is gebaseerd op dieronderzoek naar mechanismen om plasticiteit te trainen (Buonomano en Merzenich, 1998). De methode is ontstaan in samenwerking met Jonas Beckeman en David Skoglund, professionele ontwerpers van spellen, die meehielpen

4 met het oplossen van technische problemen en bijdroegen aan het inbouwen van beloningen in de methode. De methode omhelst een training die bestaat uit een serie werkgeheugentaken die op een computer uitgevoerd dienen te worden, waarbij de moeilijkheidsgraad telkens aangepast wordt volgens een specifiek algoritme. De gebruiker voert iedere dag een vaststaand aantal oefeningen uit die dagelijks 30 tot 40 minuten in beslag nemen. Dit wordt vijf dagen per week gedurende vijf weken gedaan. Tijdens de training worden resultaten opgeslagen om later analyses mee te kunnen doen. De trainingsmethode heet Cogmed RM en is ontwikkeld door Cogmed Systems AB. Figuur 2 laat zien hoe de prestatie geleidelijk toeneemt naarmate de training vordert. Figuur 2. Tijdens de training wordt de prestatie opgeslagen op de computer en later via internet geupload naar een server. Deze gegevens laten een geleidelijke verbetering op werkgeheugentaken zien. Deze figuur laat de verbetering zien van 430 kinderen, gedurende 25 trainingdagen. De eerste studie naar effecten bij ADHD: veelbelovende resultaten Een eerste dubbelblinde, placebo gecontroleerde studie naar het klinische effect van de training betrof kinderen met ADHD in de leeftijd van 7 tot 13 jaar (Klingberg et al., 2002). Twee groepen werden met elkaar vergeleken: een behandelgroep en een vergelijkingsgroep. Kinderen in de behandelgroep trainden hun werkgeheugen op een niveau dat nauw aansloot bij de werkgeheugencapaciteit van het kind. Van deze procedure werd verwacht dat deze het trainingseffect zou optimaliseren. In de vergelijkingsconditie werden dezelfde taken gebruikt, maar het aantal items dat onthouden moest worden was klein, wat resulteerde in makkelijke taken die slechts tot een gering trainingseffect zouden moeten leiden. Door het

5 gebruik van deze twee versies van hetzelfde werkgeheugentrainingsprogramma werd geprobeerd om zo veel mogelijk te controleren voor niet-specifieke effecten van de training en om heel specifiek het effect van de werkgeheugentraining vast te stellen. Beide groepen werden geëvalueerd door middel van neuropsychologische tests voor en na de training. Door de resultaten van de twee groepen met elkaar te vergelijken, kon aangetoond worden dat de behandelgroep significant meer verbeterd was op werkgeheugentaken dan de controlegroep. Ook waren zij verbeterd op een taak voor responsinhibitie, een taak waar kinderen met ADHD grote problemen mee hebben. Geheel onverwacht bleken de kinderen in de behandelgroep ook een toename te laten zien op een redeneertaak waarvan bekend is dat deze een sterke correlatie heeft met IQ. De tweede studie naar effecten bij ADHD: bevestiging in een grotere studie De grootste tekortkoming in de eerste studie was het kleine aantal participanten (n=7 in zowel de behandelgroep als de vergelijkingsgroep). Ook ADHD symptomen werden niet in kaart gebracht, slechts één klinisch centrum werd betrokken bij het werven van participanten en er was geen follow-up meting om beklijven van het effect vast te stellen. Daarom werd een tweede studie uitgevoerd met medewerking van vier klinische centra in Zweden, waar de effecten van werkgeheugentraining geëvalueerd werden in een gerandomiseerd, dubbelblind en gecontroleerd design (Klingberg et al., 2005). In deze studie werden twee verschillende versies van hetzelfde trainingsprogramma met elkaar vergeleken volgens hetzelfde principe als in de eerste studie. Executieve functies (werkgeheugen, responsinhibitie en redeneren) werd gemeten en ADHD symptomen werden gescoord door ouders en leerkracht voor aanvang van de training, onmiddellijk erna en drie maanden na het beëindigen van de training. Resultaten van de studie waren zeer duidelijk. Er was een significant behandeleffect op visueel-ruimtelijke taken, geheugentaken, responsinhibitietaken en complexe redeneertaken die geen deel uitmaakten van de training. Drie maanden na beëindiging van de training bleek dat gemiddeld meer dan 90% van het trainingseffect van de werkgeheugentaken behouden was. Ouders gaven aan een significante afname van symptomen van aandachtstekort en hyperactiviteit en impulsiviteit te zien, zowel onmiddellijk na de training als in de follow-up na drie maanden. Gecombineerde scores van leerkrachten en ouders wezen op een significante afname van symptomen die gerelateerd waren aan aandachtstekort na de interventie (1 SD afname in scores; 0,9 SD afname tijdens de followup). Deze resultaten bevestigen de bevindingen uit de eerste studie. Ook lieten zij zien dat ADHD symptomen afgenomen waren (Klingberg et al., 2005). Recentelijk werd door een onafhankelijke onderzoeksgroep van de Notre Dame universiteit in de Verenigde Staten, geleid door Dr. Bradley Gibson, de Cogmed werkgeheugentraining getest in een groep van dertien kinderen met ADHD (Gibson et al., 2006). In dit onderzoek werd na vergelijking van de voor- en de nameting een significante verbetering van zowel werkgeheugentaken als probleemoplossingstaken gevonden. Ook gaven ouders en leerkrachten aan dat ADHD symptomen verminderd waren, met daarbij effectgroottes die groter waren dan gerapporteerd door Klingberg et al. (2005). Soortgelijke studies worden

6 uitgevoerd door Susan Gathercole en collega s aan de universiteit van York, Verenigd Koninkrijk. Figuur 3. Deze figuur laat de prestatie zien op een werkgeheugentaak voorafgaande aan de training, na afronding van de training en drie maanden na afloop van de training tijdens de follow-up. Ondanks het feit dat beide groepen vooruitgaan door het herhaaldelijk uitvoeren van dezelfde taak, gaat de behandelgroep significant meer vooruit dan de vergelijkingsgroep. De verschillen tussen de groepen blijven gelijk na drie maanden (Klingberg et al., 2005). Een studie van Dahlin, Myrberg en Klingberg (data werden gepresenteerd op de Scandinavische conferentie over dyslexie, 2005) onderzocht de effecten van werkgeheugentraining bij kinderen uit het speciaal onderwijs om het effect van de training op schoolse vaardigheden vast te stellen. Vijfenveertig kinderen participeerden vijf weken lang in de werkgeheugentraining. In vergelijking met de controlegroep, die alleen het gebruikelijke lesprogramma volgde, verbeterden de kinderen in de behandelgroep net als de ADHD kinderen significant op werkgeheugentaken en probleemoplossingstaken die geen deel uitmaakten van het trainingsprogramma. Daarnaast verbeterden deze kinderen significant op zowel een gestandaardiseerde test voor leesbegrip (PIRLS) als op een test voor wiskundig redeneren. Dit effect bleef significant tijdens een follow-up meting zes maanden later. Deze resultaten suggereren dat werkgeheugentraining een geschikte methode is om schoolse vaardigheden bij kinderen uit het speciaal onderwijs te verbeteren. Werkgeheugentraining na een hersenbloeding Problemen met het werkgeheugen ontstaan vaak na een hersenbloeding of ander hersentrauma (Robertson en Murre, 1999). Dergelijke problemen uiten zich dan meestal in problemen met aandacht en planning. Na een hersenbloeding zijn cognitieve problemen vaak de reden van het niet in staat zijn om terug aan het werk te gaan. Terwijl er voor stoornissen in taal en motoriek vele vormen van therapie ontwikkeld zijn, bestaat er voor het

7 aanpakken van deze cognitieve problemen vrijwel niets. Wij wilden daarom bekijken of werkgeheugentraining mensen die een hersenbloeding gehad hebben kan helpen (Westerberg et al., 2007). Hiervoor werd hetzelfde trainingsprogramma als voor de studies naar de effecten bij kinderen met ADHD gebruikt. Achttien mensen in de leeftijd van 34 tot 65 deden mee met het onderzoek. Allen hadden één tot drie jaar voor aanvang van het onderzoek een hersenbloeding gehad. Participanten werden random verdeeld in een behandelgroep en een wachtlijstcontrolegroep. Beide groepen werden twee maal neuropsychologisch getest met vijf weken tussen de metingen in. Daarnaast vulden zij een vragenlijst in over hun cognitieve problemen in het dagelijks leven. Wanneer de resultaten van beide groepen met elkaar vergeleken werden, bleek de behandelgroep significant verbeterd te zijn op verschillende neuropsychologische taken voor werkgeheugen en aandacht (de span bord taak, de PASAT en Ruff 2 & 7). Daarnaast rapporteerden de participanten in de behandelgroep significant minder cognitieve problemen. De reductie van symptomen bleek gecorreleerd met de verbetering op de neuropsychologische taken. Hoewel dit onderzoek klein was en het daarom noodzakelijk is deze studie te repliceren, kunnen de resultaten belangrijk zijn vanuit zowel klinisch als wetenschappelijk oogpunt. Klinisch gezien toont dit onderzoek aan dat werkgeheugentraining een bruikbare methode is bij de revalidatie van patiënten met een hersenbloeding. Wetenschappelijk gezien tonen deze resultaten aan dat niet alleen kinderen in staat zijn om hun werkgeheugen te verbeteren, maar dat het vermogen tot verbetering van het werkgeheugen een vaardigheid is die gedurende het hele leven blijft bestaan. Training verandert hersenactiviteit Wat is eigenlijk de basis voor de verbeteringen in werkgeheugen die wij gevonden hebben? Om de neurale basis van de gevonden trainingseffecten te bestuderen hebben wij de functionele magnetische resonantie techniek (fmri) gebruikt om hersenactiviteit bij gezonde, jonge volwassenen tijdens een werkgeheugentaak te meten (Olesen et al., 2004). Deze metingen werden gedaan voor, tijdens en na de training. Twee verschillende studies met een verschillend design werden uitgevoerd. Beide studies bevestigden elkaar en lieten zien dat hersenactiviteit in de prefrontale en pariëtale hersengebieden na de training toegenomen was. Deze studies geven aan dat de neurale systemen waarop het werkgeheugen is gebaseerd plastisch zijn: ze kunnen veranderen. Tevens bleek het interessant om de specifieke gebieden waarin deze veranderingen plaatsvinden te bestuderen, de zogenaamde multimodale associatie gebieden. Deze gebieden van het brein zijn niet gekoppeld aan een specifieke sensorische modaliteit van het brein, zoals de visuele modaliteit, maar zijn betrokken bij een breed scala aan cognitieve functies die betrokken zijn bij werkgeheugen. Verbetering in het functioneren van een dergelijk hersengebied kan verklaren waarom training een positief effect heeft op verschillende neuropsychologische functies, wat het geval was bij de verbeteringen op gedragstests na de training van kinderen met ADHD.

8 Verdere analyse van fmri data suggereert dat verbeteringen ontstaan door kleine toenames in de hoeveelheid activiteit (Westerberg en Klingberg, 2007). Dit kan geïnterpreteerd worden als een toename in het totaal aantal neuronen dat betrokken is bij het vasthouden van informatie in het werkgeheugen. Werkgeheugentraining bij oudere personen Werkgeheugencapaciteit daalt naarmate men ouder wordt. Deze daling begint rond de leeftijd van 25 en daalt ongeveer vijf tot tien procent per tien jaar. Om te onderzoeken of deze daling gecompenseerd kan worden met training voerden Westerberg en collega s (2007) een onderzoek uit onder 50 oudere volwassenen (leeftijd jaar) en 50 jongere volwassenen. Binnen iedere leeftijdsgroep werden participanten random toegewezen aan de behandelgroep die werkgeheugentraining kreeg of de vergelijkingsgroep die een makkelijke versie van de training kreeg waarvan geen effect verwacht werd. Dit onderzoek was dubbelblind, wat inhoudt dat zowel psychologen als participanten niet op de hoogte waren van het feit dat er twee groepen waren. Tests voor en na de training wezen uit dat de behandelgroep significant verbeterde op taken voor werkgeheugencapaciteit die geen deel uitmaakten van de training (span bord en digit span) en op tests voor volgehouden aandacht (de auditieve seriële additie taak, waarbij participanten mentale rekentaken uitvoeren). Daarnaast toonde een scoringslijst over cognitieve functies in het dagelijks leven (Cognitive Failure Questionnaire) aan dat de behandelgroep significant minder cognitieve problemen in het dagelijks leven ervoer, zoals het beter onthouden van instructies. Duur van de effecten De lange termijn effecten van de training zijn moeilijker te onderzoeken dan de onmiddellijke effecten, doordat drop-outs een rol spelen en doordat het moeilijk is om participanten uit de controlegroep lange tijd blind te houden voor de groep waarin ze ingedeeld zijn. Ondanks dat is er in twee gerandomiseerde, gecontroleerde studies (Klingberg et al., 2005; Westerberg et al., 2007) een significant effect gevonden tijdens een follow-up na drie maanden. Uit onderzoek van Dahlin et al. (2005) bleek dat follow-up onderzoek, uitgevoerd na zes maanden bij zowel de behandelgroep als de controlegroep, de gevonden effecten op leesbegrip en wiskundige problemen bevestigde. In een vragenlijstonderzoek uitgevoerd door Cogmed werden ouders van kinderen die vijf maanden geleden de werkgeheugentraining hadden afgerond geïnterviewd. Er werd hen gevraagd: Ervaart u het effect van de training op uw kind zoals dat nu is als kleiner, gelijk of sterker in vergelijking met het effect direct na de training?. Van de 50 geïnterviewde ouders ervoer 82% het effect sterker na vijf maanden. Deze bevinding is consistent met de bevindingen van Steven Bozylinksi (2007) die 16 kinderen en adolescenten met ADHD onderzocht en aantoonde dat de significante effecten gemeten met de BRIEF metacognitie index vijf maanden na de training onveranderd waren.

9 Figuur 3. Effecten van werkgeheugentraining op de BRIEF metacognitie index, 4 weken en 6 maanden na de training (Bozylinski, 2007). Bovenstaande resultaten suggereren een lange termijneffect van werkgeheugentraining. Mogelijk worden deze lange termijneffecten beïnvloed door positieve feedback, zodat een verbetering in werkgeheugen vlak na de training leidt tot een toenemende participatie in activiteiten in het dagelijks leven die mentaal veel vragen en het trainingseffect beklijft. Soortgelijke voorbeelden van positieve feedback zijn waargenomen na een interventie gericht op verbetering in lezen. Werkgeheugentraining in relatie tot andere soorten cognitieve training Onderzoek naar de effectiviteit van werkgeheugentraining roept vragen op over de mogelijkheid tot het verbeteren van andere cognitieve functies. In recent onderzoek (Thorell et al., in press) is werkgeheugentraining vergeleken met training van inhibitiefuncties waarvan gedacht wordt dat deze een rol spelen bij ADHD op voornamelijk jonge leeftijd. Kinderen van 4 en 5 jaar participeerden in het onderzoek en werden random toegewezen aan een van de volgende vier groepen: 1) Cogmed werkgeheugentraining; 2) Training van inhibitiefuncties op de computer; 3) Oefenen van een commercieel computerspel; en 4) Passieve controle groep. Zowel de werkgeheugen- als de inhibitiegroep liet verbetering zien op de taken waarop zij getraind werden. Echter, wanneer de kinderen voor en na de training werden getest met cognitieve taken die geen deel uit maakten van het trainingsprogramma, liet alleen de werkgeheugengroep een significante verbetering zien in vergelijking met de controle groep. Noch de inhibitiegroep, noch de groep die commerciële computerspelen deed ging vooruit op deze cognitieve taken. Dit onderzoek wijst op twee belangrijke punten. Ten eerste is het niet genoeg om vooruitgang te laten zien op de taken waar ook op getraind is, iets wat vaak wordt gedaan in pseudowetenschappelijk onderzoek naar het effect van cognitieve training. De overdracht naar verbetering op taken waarop niet getraind is moet aangetoond worden en dit vraagt om wetenschappelijk onderzoek. Ten tweede lijken cognitieve vaardigheden te verschillen in de mate waarin generalisatie van de training naar

10 andere cognitieve functies mogelijk is. Werkgeheugen lijkt een geschikte vaardigheid om te verbeteren met een training. Continue verbetering Een deel van ons onderzoek houdt zich bezig met de relatie tussen leerstoornissen en werkgeheugenstoornissen. De Cogmed trainingsmethode wordt continu verbeterd. Wij doen dit door continu de effecten van het aanpassen van onze huidige trainingsprogramma s te evalueren. Het feit dat trainingsgegevens van alle onderzoeken en al het klinisch werk worden opgeslagen en beschikbaar zijn voor onderzoek, betekent dat wij continu informatie kunnen toevoegen aan een database waarmee wij analyses kunnen doen om onze kennis uit te bereiden over de meest effectieve manier van leren bij van kinderen en volwassenen. Conclusie De Cogmed werkgeheugentraining is wetenschappelijk goed onderbouwd en wordt door een groeiend aantal studies steeds beter onderzocht. De training verbetert prestaties op cognitieve taken die een beroep doen op het werkgeheugen en op aandacht en verbetert de aandachtsfunctie in het dagelijks leven. De effecten zijn klinisch sterk, ook op de lange termijn, en lijken op te gaan voor de meeste leeftijdsgroepen, namelijk zowel voor kinderen als voor volwassenen.

11 Referenties Barkley RA (1997), Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: constructing a unifying theory of ADHD. Psychol Bull 121:65-94 Bozylinski (2007) CHADD Conference, Washington, DC. Buonomano DV, Merzenich MM (1998), Cortical plasticity: from synapses to maps. Ann Rev Neurosci 21: Castellanos FX, Tannock R (2002), Neuroscience of attention-deficit/hyperactivity disorder: the search for endophenotypes. Nat Rev Neurosci 3: Conway AR, Cowan N, Bunting MF (2001) The cocktail party phenomenon revisited: the importance of working memory capacity. Psychon Bull Rev 8: Conway AR, Kane MJ, Engle RW (2003) Working memory capacity and its relation to general intelligence. Trends Cogn Sci 7: Daneman M, Carpenter PA (1980) Individual differences in working memory and reading. J Verbal Learning Verbal Behav 19: Gathercole, SE, Pickering, SJ (2000) Working memory deficits in children with low achievement in the national curriculum at 7 years of age. Br J Educ Psychol. Jun;70 ( Pt 2): Gibson B, et al. (2006) Computerized training of working memory in ADHD. Conference for Children and Adults with attention deficit/hyperactivity disorder, Chicago (abstract). Kane MJ, Brown LH, McVay JC, Silvia PJ, Myin-Germeys I, Kwapil TR (2007) For whom the mind wanders, and when: an experience-sampling study of working memory and executive control in daily life. Psychol Sci 18: Klingberg T, Fernell E, Olesen P, Johnson M, Gustafsson P, Dahlström K, Gillberg CG, Forssberg H, Westerberg H (2005), Computerized training of working memory in children with ADHD a randomized, controlled trial. J American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 44 (2): Klingberg T, Forssberg H, Westerberg H (2002), Training of working memory in children with ADHD. J Clin Exp Neuropsych 24: Martinussen R, Hayden J, Hogg-Johnson S, Tannock R (2005) A meta-analysis of working memory impairments in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 44: McNab F, Klingberg T (2008) Prefrontal cortex and basal ganglia control access to working memory. Nat Neurosci 11: Olesen P, Westerberg H, Klingberg T (2004), Increased prefrontal and parietal brain activity after training of working memory. Nature Neurosci 7:75-79 Rapport MD, Chung KM, Shore G, Denney CB, Isaacs P (2000), Upgrading the science and technology of assessment and diagnosis: laboratory and clinic-based assessment of children with ADHD. J Clin Child Psych 29: Robertson I, Murre J (1999), Rehabilitation of brain damage: Brain plasticity and principles of guided recovery. Psychol Bull 125:

12 SüB HM, Oberauer K, Wittmann WW, Wilhelm O, Schulze R (2002) Working-memory capacity explains reasoning ability - and a little bit more. Intelligence 20: Vogel EK, McCollough AW, Machizawa MG (2005) Neural measures reveal individual differences in controlling access to working memory. Nature 438: Westerberg H, Jacobaeus H, Hirvikoski T, Clevberger P, Ostensson J, Bartfai A, Forssberg H, Klingberg T (2007). Computerized working memory training after stroke a pilot study. Brain Injury Westerberg H, Hirvikoski T, Forssberg H, Klingberg T (2004), Visuo-spatial working memory: a sensitive measurement of cognitive deficits in ADHD. Child Neuropsychology 10 (3) Westerberg, H, Brehmer, Y, D Hondt, N, Söderlund, D, Bäckman, L (2007) Computerized training of working memory A new method for improving cognition in aging. Aging Research Conference. Sidney.

13 Leestips Werkgeheugen Baddeley A (2003) Working memory: looking back and looking forward. Nat Rev Neurosci 4: Conway (ed) Variation in working memory (2007) Oxford Univ. Press. De rol van het werkgeheugen bij ADHD Barkley RA (1997) Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: constructing a unifying theory of ADHD. Psychol Bull 121: Barkley RA, Murphy KR (2006) Attention-deficit hyperactivity disorder a clinical workbook. New York: The Guilford Press. Castellanos FX, Tannock R (2002) Neuroscience of attention-deficit/hyperactivity disorder: the search for endophenotypes. Nat Rev Neurosci 3: Martinussen R, Hayden J, Hogg-Johnson S, Tannock R (2005) A meta-analysis of working memory impairments in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 44: Westerberg H, Hirvikoski T, Forssberg H, Klingberg T (2004), Visuo-spatial working memory: a sensitive measurement of cognitive deficits in ADHD. Child Neuropsychology 10 (3) Werkgeheugen en ouder worden Wilde NJ, Strauss E, Tulsky DS (2004). J Clin Exp Neuropsychol, 26. Werkgeheugen en schoolresultaten Gathercole SE, Pickering S (2003) Working memory deficits in children with low achievements in the national curriculum at 7 years of age. British Journal of Educational Psychology 70: Gathercole, S, Alloway, T.P. (2009) Working memory and learning a practical guide for teachers. Torkel Klingberg, MD, Ph.D. is Professor in Cognitieve Neurowetenschappen op het Karolinska Instituut in Stockholm. Hij is medeoprichter van Cogmed Systems AB, samen met Karolinska Innovations AB en Helena Westerberg Ph.D., Jonas Beckeman en David Sjölander. Dr. Klingberg is actief als consultant van Cogmed in zaken als onderzoek en ontwikkeling. Tevens is hij lid van Cogmed Systems AB Board of Directors.

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog Executieve Functies en Werkgeheugen Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog U krijgt antwoord op: 1. Wat is het werkgeheugen? 2. Hoe belangrijk is het werkgeheugen? 3. En wat als het werkgeheugen faalt?

Nadere informatie

Werkgeheugen - Onderzoek - Praktijk

Werkgeheugen - Onderzoek - Praktijk Het trainen van het werkgeheugen bij ontwikkelingsstoornissen: waarom zou je? Drs. B.J.L.Gerrits, psycholoog-psychotherapeut Presentatie Werkgeheugen wetenswaardigheden Onderzoek naar werkgeheugentrainingen

Nadere informatie

WORM WORking Memory training een onderzoek naar de effecten van Werkgeheugentraining bij kinderen met ADHD 19 januari 2009 Martine van Dongen¹², Marieke Lansbergen¹, Sascha Roos², Kina Potze², Nadine Schalk²,

Nadere informatie

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond Werkgeheugen bij kinderen met SLI Brigitte Vugs, 19 maart 2009 Indeling presentatie 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond SLI, Geheugen, Werkgeheugen 3. Ontwikkeling werkgeheugen 4. Relatie werkgeheugen

Nadere informatie

18-4-2013. Werkgeheugen en executieve functies. Opzet presentatie. 1. Executieve functies. 1. Executieve functies. 1. Werkgeheugen. 1.

18-4-2013. Werkgeheugen en executieve functies. Opzet presentatie. 1. Executieve functies. 1. Executieve functies. 1. Werkgeheugen. 1. Opzet presentatie Werkgeheugen en executieve functies Wat moeten we ermee in de klinische praktijk? 1. Werkgeheugen en executieve functies werkgeheugen en executieve functies 12 april 2013 Brigitte Vugs

Nadere informatie

De effectiviteit van Braingame Brian: samenvatting van het evaluatie-onderzoek 2012 2015

De effectiviteit van Braingame Brian: samenvatting van het evaluatie-onderzoek 2012 2015 De effectiviteit van Braingame Brian: samenvatting van het evaluatie-onderzoek 2012 2015 1. Inleiding BB is een gecomputeriseerde cognitieve training voor kinderen met zelfregulatieproblemen (bv. kinderen

Nadere informatie

Informatie over het werkgeheugen

Informatie over het werkgeheugen Informatie over het werkgeheugen Wat is het Werkgeheugen? De mogelijkheid om informatie van verschillende aard vast te houden en deze informatie te gebruiken in een denkproces waarbij nieuwe en reeds aanwezige

Nadere informatie

Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen

Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen Drs. Berrie Gerrits Ik ga op reis en ik neem mee Centraal executieve systeem Fonologische lus Episodische buffer Visueel- Ruimtelijk kladblok Model

Nadere informatie

UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM, FACULTEIT DER MAATSCHAPPIJ EN GEDRAGSWETENSCHAPPEN,

UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM, FACULTEIT DER MAATSCHAPPIJ EN GEDRAGSWETENSCHAPPEN, UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM, FACULTEIT DER MAATSCHAPPIJ EN GEDRAGSWETENSCHAPPEN, PROGRAMMAGROEP KLINISCHE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE Executief disfunctioneren bij kinderen met ADHD Een onderzoek naar de effectiviteit

Nadere informatie

Behandeling van Executieve Functies bij kinderen met TOS Bevindingen en implicaties van een pilot-studie

Behandeling van Executieve Functies bij kinderen met TOS Bevindingen en implicaties van een pilot-studie Behandeling van Executieve Functies bij kinderen met TOS Bevindingen en implicaties van een pilot-studie Pleun Huijbregts 13 november 2014 Opzet presentatie 1. Executieve functies (EF) 2. EF en TOS 3.

Nadere informatie

Dieet,supplementen en Cogmed

Dieet,supplementen en Cogmed Dieet,supplementen en Cogmed Arine Vlieger en Anne van Lammeren Wie gaat naar alternatief genezer? Bron CBS NCCAM The National Center for Complementary and Alternative Medicine (NCCAM) Onderdeel van National

Nadere informatie

Centrum Neuropsychiatrie / Niet Aangeboren Hersenletsel

Centrum Neuropsychiatrie / Niet Aangeboren Hersenletsel Centrum Neuropsychiatrie / Niet Aangeboren Hersenletsel Cogmed Werkgeheugentraining: Nieuwe kans voor mensen met NAH? J.B.C. Mertens J.N. Almekinders - Psychiater - Psycholoog Programma NAH & Werkgeheugen

Nadere informatie

Wegwijzers voor een beter Werkgeheugen Berrie Gerrits & Mariëlle Gerrits-Entken Najaar 2013: eigen publicatie van LerendBrein

Wegwijzers voor een beter Werkgeheugen Berrie Gerrits & Mariëlle Gerrits-Entken Najaar 2013: eigen publicatie van LerendBrein Wegwijzers voor een beter Werkgeheugen Berrie Gerrits & Mariëlle Gerrits-Entken Najaar 2013: eigen publicatie van LerendBrein Over de auteurs Berrie Gerrits (psychotherapeut BIG) en Mariëlle Gerrits-Entken

Nadere informatie

Beter bij de Les. Marthe van der Donk, Ariane Tjeenk-Kalff, Anne-Claire Hiemstra-Beernink

Beter bij de Les. Marthe van der Donk, Ariane Tjeenk-Kalff, Anne-Claire Hiemstra-Beernink Beter bij de Les Marthe van der Donk, Ariane Tjeenk-Kalff, Anne-Claire Hiemstra-Beernink Drie onderwerpen die aan bod komen 1. Wat zijn executieve functies? 2. Wat is een cognitieve training en wanneer

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen Samenvatting 166 HOOFDSTUK 1 Introductie Na een armamputatie wordt vaak, om functionaliteit te behouden, een prothese voorgeschreven. Echter, 30% van de voorgeschreven protheses wordt niet gebruikt. 1-4

Nadere informatie

kun je ze trainen? Executieve Functies: ARTIKELEN

kun je ze trainen? Executieve Functies: ARTIKELEN Executieve Functies: kun je ze trainen? Brigitte Vugs, Pleun Huijbregts en Juliane Cuperus Steeds vaker blijkt dat kinderen met een taalontwikkelingsstoornis problemen hebben op het gebied van executieve

Nadere informatie

Diagnostiek van executieve functies bij adolescenten

Diagnostiek van executieve functies bij adolescenten Diagnostiek van executieve functies bij adolescenten Samenvatting presentatie congres EF bij adolescenten Utrecht, 19 juni 2012 Dr. Mariëtte Huizinga Universiteit van Amsterdam Executieve functies Weerstand

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Symposium Sportklinisch ExperFse Centrum, Maastricht, 17 april

Symposium Sportklinisch ExperFse Centrum, Maastricht, 17 april Symposium Sportklinisch ExperFse Centrum, Maastricht, 17 april Prof. dr. Rudolf Ponds, klinisch neuropsycholoog, MUMC Dr. Dymphie in de Braek, klinisch neuropsycholoog i.o., MUMC Drs. Kay Deckers, neuropsycholoog-

Nadere informatie

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Dr. Nienke Jabben Amsterdam 5 november 2011 Academische werkplaats Bipolaire Stoornissen GGZ ingeest n.jabben@ggzingeest.nl Overzicht Wat is cognitief functioneren?

Nadere informatie

Gedrag in goede banen leiden: over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers

Gedrag in goede banen leiden: over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers Gedrag in goede banen leiden: over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers Samenvatting presentatie Expertisebijeenkomst Executieve Functies Koers-VO; Capelle a/d IJssel; 3 december 2012

Nadere informatie

Cognitive Control and Motivation in Children with ADHD: How Reinforcement Interacts with the Assessment and Training of Executive Functioning S.

Cognitive Control and Motivation in Children with ADHD: How Reinforcement Interacts with the Assessment and Training of Executive Functioning S. Cognitive Control and Motivation in Children with ADHD: How Reinforcement Interacts with the Assessment and Training of Executive Functioning S. Dovis Cognitive Control and Motivation in Children with

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten

Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten Leerbaarheid Leerbaarheid is de mate waarin iemand profijt heeft van leerervaringen.

Nadere informatie

Stress Reductie Programma

Stress Reductie Programma Stress Reductie Programma HeartMath Stress Reductie Programma Het programma is gebaseerd op jarenlang onderzoek van het Heartmath Instituut (gevestigd in Californië, USA) in samenwerking met neurologen

Nadere informatie

Begrijpend lezen. Cognitieve processen. Cognitieve processen. De ontwikkeling van cognitieve processen en individuele verschillen bij begrijpend lezen

Begrijpend lezen. Cognitieve processen. Cognitieve processen. De ontwikkeling van cognitieve processen en individuele verschillen bij begrijpend lezen De ontwikkeling van cognitieve processen en individuele verschillen bij begrijpend lezen 1. Wat is begrijpend lezen? Anne Helder 2. Wat weten we over de ontwikkeling van begrijpend lezen? 3. Wat weten

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

TAPASS: Training Project Amsterdam Seniors and Stroke. Renate van de Ven Jessika Buitenweg Jaap Murre Richard Ridderinkhof Ben Schmand

TAPASS: Training Project Amsterdam Seniors and Stroke. Renate van de Ven Jessika Buitenweg Jaap Murre Richard Ridderinkhof Ben Schmand TAPASS: Training Project Amsterdam Seniors and Stroke Renate van de Ven Jessika Buitenweg Jaap Murre Richard Ridderinkhof Ben Schmand Overzicht Achtergrond Studie design Training Molshopen Vragen Hersenbloeding

Nadere informatie

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie Marie-Anne Vanderhasselt Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R., Namur, V., Lotufo, P.A., Bensenor, Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R.,

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

WERKGEHEUGEN. Cogmed Braingame Brian Jungle Memory. Trainingsprogramma s en interventies voor kinderen met werkgeheugenproblemen.

WERKGEHEUGEN. Cogmed Braingame Brian Jungle Memory. Trainingsprogramma s en interventies voor kinderen met werkgeheugenproblemen. WERKGEHEUGEN Cogmed Braingame Brian Jungle Memory Trainingsprogramma s en interventies voor kinderen met werkgeheugenproblemen Congres Dinsdag 1 april 2014 Jaarbeurs Utrecht WERKGEHEUGEN Training en ondersteuning

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Introductie Joost Mertens, psychiater Petra van Raalte, SPH Cogmed Coaches Praktijk voor Psychiatrie, Velsen Programma Inleiding ADHD Inleiding COGMED

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Hoe komt leren tot stand?

Wat gaan we doen? Hoe komt leren tot stand? Voeding en schoolprestatie: Hoofdzaak of kopzorg? Dr. Renate H.M. de Groot Welten Institute Research, Centre for Learning, Teaching and Technology, Open University of the Netherlands Wat gaan we doen?

Nadere informatie

MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1. Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie

MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1. Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1 Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie (Memantine Add-On Therapy to Clozapine in Refractory Schizophrenia) David M.H. Buyle David M.H. Buyle

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Voeding en schoolprestatie: Stelling. Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand?

Wat gaan we doen? Voeding en schoolprestatie: Stelling. Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand? Voeding en schoolprestatie: Hoofdzaak of kopzorg? Dr. Renate H.M. de Groot Wat gaan we doen? Definities" Hoe komt leren tot stand?" Wat gebeurt er met leren tijdens de adolescentie?" Rol van omgevingsfactoren:

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 135

Samenvatting. Samenvatting 135 Samenvatting 135 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een zoektocht naar de ecologische validiteit (de waarde van onderzoeksresultaten bij toepassing in het dagelijks leven) van executieve functie

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Behandelmogelijkheden bij kinderen met ADHD in de basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Sikkelcelziekte. Hersenschade: 30-60% silent infarct op MRI

Sikkelcelziekte. Hersenschade: 30-60% silent infarct op MRI Sikkelcelziekte 1000 kinderen in NL Erfelijke, chronische bloedarmoede Sikkelvormige rode bloedcellen Vernauwingen in bloedvaten Schade in alle organen Hersenschade: 30-60% silent infarct op MRI Gevolgen

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Sales: een nieuw inzicht

Sales: een nieuw inzicht Vergeet IQ-tests: het werkgeheugen is een betere voorspeller voor een succesvolle carrière dan het IQ. Dit nieuwe inzicht is een van de belangrijke vindingen van psychologisch onderzoek uit de afgelopen

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen.

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen. Chapter 9 Nederlandse samenvatting 148 CHAPTER 9 De kans dat een kind kanker overleeft, is de laatste decennia sterk gegroeid. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw was kinderkanker meestal fataal,

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Introductie Dit proefschrift geeft het theoretische en experimentele werk weer rondom de auditieve en cognitieve mechanismen van het top-down herstel van gedegradeerde spraak. In het dagelijks

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Transcraniële magnetische stimulatie

Transcraniële magnetische stimulatie Transcraniële magnetische stimulatie S.F.W. Neggers (PhD) Hersencentrum Rudolf Magnus UMC Utrecht Transcraniële magnetische stimulatie Korte magnetische puls als gevolg van ~15cm grote spoel op het hoofd

Nadere informatie

BETER BIJ DE LES INFORMATIE

BETER BIJ DE LES INFORMATIE BETER BIJ DE LES INFORMATIE Training in executieve functies BROCHURE Beter bij de les is bedoeld voor kinderen op de basisschool vanaf 8 jaar en bestaat uit een Werkboek, een Handleiding en Trainingsmateriaal

Nadere informatie

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS NATIONALE DYSLEXIECONFERENTIE 3 APRIL 2013 Wilma Jongejan w.jongejan@vu.nl Onderwijscentrum VU (OCVU) DYSLEXIE: GEEN GEÏSOLEERD PROBLEEM Secundaire

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Wegwijs in het werkgeheugen

Wegwijs in het werkgeheugen 6 Door: Berrie Gerrits, Wytze van der Zwaag, Mariëlle Gerrits-Entken Wegwijs in het werkgeheugen Werkgeheugenproblemen blijken een veel voorkomend fenomeen bij kinderen en jeugdigen en hebben een grote

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners Hart voor de Zorg Programma Hartcoherentie training voor zorgverleners HeartMath Hart voor de Zorg Programma De hedendaagse hectische, steeds veranderende en veeleisende zorgomgeving vraagt veel energie

Nadere informatie

Effectiviteit van een stressreductieprogramma in groepsverband

Effectiviteit van een stressreductieprogramma in groepsverband Effectiviteit van een stressreductieprogramma in groepsverband Tom Van Daele dr. Deb Vansteenwegen Prof. dr. Dirk Hermans Prof. dr. Chantal Van Audenhove Prof. dr. Omer Van den Bergh Zesde Vlaams Geestelijk

Nadere informatie

Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving

Cognitive Bias Modification (CBM): Computerspelletjes tegen Angst, Depressie en Verslaving Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving Mike Rinck Radboud Universiteit Nijmegen Cognitieve Vertekeningen bij Stoornissen "Cognitive Biases" Patiënten

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

Running Head EXECUTIEVE FUNCTIES EN EXTERNALISEREND GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN

Running Head EXECUTIEVE FUNCTIES EN EXTERNALISEREND GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN 1 Zelf Gerapporteerde Alledaagse Executieve Functies en Externaliserende Gedragsproblemen bij Adolescenten in en buiten de Jeugdhulpverlening Self-reported Everyday Executive Functioning and Externalising

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 SAMENVATTING Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 Schiemanck_totaal_v4.indd 134 06-03-2007 10:13:56 Samenvatting in het Nederlands Beroerte (Cerebro Vasculair Accident; CVA) is een veel voorkomende

Nadere informatie

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015 Cognitieve Revalidatie Dr S. Rasquin 17 september 2015 Definitie Cognitieve Revalidatie CR can apply to any intervention strategy or technique which intends to enable clients or patients and their families

Nadere informatie

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer Linking Depression Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder Esther Opmeer Nederlandse Samenvatting Depressie staat in de top 3 van ziekten die de meeste ziektelast geven

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

EXECUTIEVE FUNCTIES TRAINEN MET

EXECUTIEVE FUNCTIES TRAINEN MET BRAINGAME BRIAN Achtergrond, evaluatie en implementatie van een Executieve Functietraining met gameelementen voor kinderen met cognitieve controleproblemen Esther ten Brink, Albert Ponsioen, Saskia van

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Brein, leefstijl en leren. Conclusie 1. INLEIDING IN HERSENEN EN LEREN 2. COGNITIEVE ONTWIKKELING. Dr.

Wat gaan we doen? Brein, leefstijl en leren. Conclusie 1. INLEIDING IN HERSENEN EN LEREN 2. COGNITIEVE ONTWIKKELING. Dr. Wat gaan we doen? Brein, leefstijl en leren Dr. Renate de Groot" Centre for Learning Sciences and Technologies" (CELSTEC)" Open Universiteit 1. Inleiding in hersenen en leren 2. Cognitieve ontwikkeling

Nadere informatie

DE STAND VAN DE WETENSCHAP: BEWEZEN EFFECTIEF

DE STAND VAN DE WETENSCHAP: BEWEZEN EFFECTIEF 'KLEUR JE LEVEN' DE STAND VAN DE WETENSCHAP: BEWEZEN EFFECTIEF Contactgegevens Mentalshare Telefoon: +31 (0)302971198 E-mail: kleurjeleven@mentalshare.nl Website: www.mentalshare.nl In samenwerking met:

Nadere informatie

LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING

LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING Navigating Social Life Samenvatting Sociale cognitie ligt ten grondslag aan succesvol sociaal functioneren.

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Nieuwe Interventies voor Kinderen met ADHD: Moderatoren en Mediatoren van Dieetinterventies, Neurofeedbacktraining en Werkgeheugentraining

Nieuwe Interventies voor Kinderen met ADHD: Moderatoren en Mediatoren van Dieetinterventies, Neurofeedbacktraining en Werkgeheugentraining Nieuwe Interventies voor Kinderen met ADHD: Moderatoren en Mediatoren van Dieetinterventies, Neurofeedbacktraining en Werkgeheugentraining Annelieke Hagen Studentnummer: 10001503 Begeleid door: P. Prins

Nadere informatie

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme?

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Mirjam Kouijzer, MSc Radboud Universiteit Nijmegen Het programma Controversiële behandelingen Wat is biofeedback? Mijn onderzoek naar de effecten

Nadere informatie

Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie. Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven.

Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie. Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven. * Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven In dit proefschrift worden de resultaten van de PERRIN CP 9-16 jaar studie (Longitudinale

Nadere informatie

Wat is ADHD? Samenvatting

Wat is ADHD? Samenvatting Wat is ADHD? ADHD is een afkorting voor Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, in de volksmond ook wel Alle Dagen Heel Druk genoemd. ADHD wordt gekenmerkt door aandachtsproblemen, druk (hyperactief)

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Kortetermijngeheugen en werkgeheugen: Zinnig of dubbelzinnig? 1

Kortetermijngeheugen en werkgeheugen: Zinnig of dubbelzinnig? 1 Bart Aben Sven Stapert Arjan Blokland Vakgroep Neuropsychologie en Psychofarmacologie, Faculteit der Psychologie en Neurowetenschappen, Universiteit Maastricht Vakgroep Neuropsychologie en Psychofarmacologie,

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Even voorstellen Psychische klachten: neuropsychiatrische symptomen (NPS) De laatste

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst

Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst Samenvatting en Conclusies Samenvatting van het onderzoeksproject De studies die in dit proefschrift worden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Achtergrond Het risico op het ontwikkelen van een psychiatrische ziekte, zoals attention deficit hyperactivity disorder (ADHD), schizofrenie of verslaving, wordt voor een aanzienlijk deel bepaald door

Nadere informatie

Uit: De Psycholoog, 2011, Jaargang 46(11), 38-48. Thema-artikel executieve functies.

Uit: De Psycholoog, 2011, Jaargang 46(11), 38-48. Thema-artikel executieve functies. Uit: De Psycholoog, 2011, Jaargang 46(11), 38-48. Thema-artikel executieve functies. Het verbeteren van executieve functies bij kinderen door oefening en training GEBRUIK JE HERSENS! Problemen met executieve

Nadere informatie

Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview

Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview World Health Organization 2009 All rights reserved. Based on the Composite International

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD RESULTATEN ANALYSE 2014 GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD De Rughuis Methode heeft aangetoond dat de gezondheidstoestand en kwaliteit van leven bij patiënten met chronische rugklachten enorm kan toenemen.

Nadere informatie

Behandeling van executieve stoornissen bij mensen met hersenletsel. Danielle Boelen St. Maartenskliniek Nijmegen UMC St.

Behandeling van executieve stoornissen bij mensen met hersenletsel. Danielle Boelen St. Maartenskliniek Nijmegen UMC St. Behandeling van executieve stoornissen bij mensen met hersenletsel Danielle Boelen St. Maartenskliniek Nijmegen UMC St. Radboud Nijmegen Agenda Definitie executieve functies Behandeling van executieve

Nadere informatie

Executieve functies binnen de vroegbehandeling. Evelien Dirks NSDSK

Executieve functies binnen de vroegbehandeling. Evelien Dirks NSDSK Executieve functies binnen de vroegbehandeling Evelien Dirks NSDSK Van der Lem symposium september 2015 De6initie Executieve functies = parapluterm Executieve functies: Vaardigheden die nodig zijn om een

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

In dit proefschrift, getiteld De genetica van aandacht en executief functioneren,

In dit proefschrift, getiteld De genetica van aandacht en executief functioneren, SAMENVATTING In dit proefschrift, getiteld De genetica van aandacht en executief functioneren, zijn de genetische invloeden op aandachtsproblemen, aandacht, executief functioneren en intelligentie onderzocht.

Nadere informatie

Er is geen grotere rijkdom dan wijsheid, geen grotere armoede dan onwetendheid [..]

Er is geen grotere rijkdom dan wijsheid, geen grotere armoede dan onwetendheid [..] Er is geen grotere rijkdom dan wijsheid, geen grotere armoede dan onwetendheid [..] ~Ali ibn Abi-Talib 2015 Paul L. Jansen Paul Jansen, PhD, MBA Cognitive Scientist Specialist in de relatie tussen Cognitie

Nadere informatie

bijvoorbeeld door claimanten de mogelijkheid te bieden om hun verhaal te doen of claimanten te betrekken in het beslissingsproces.

bijvoorbeeld door claimanten de mogelijkheid te bieden om hun verhaal te doen of claimanten te betrekken in het beslissingsproces. Ieder jaar worden in Nederland 50.000 letselschadeclaims ingediend na een ongeval. Uit eerder onderzoek is gebleken dat mensen die in een letselschadeafwikkeling betrokken zijn minder goed van hun letsel

Nadere informatie

sets mind mindset= 4 schoolse mindsets Teaching adolescents to become learners, University Chicago, 2012

sets mind mindset= 4 schoolse mindsets Teaching adolescents to become learners, University Chicago, 2012 Els Dammekens mind sets Hinderkoppen 06/03/15 Neuroplasticiteit en mindsets bij leren: Sinterklaas bestaat niet Zwarte pieten bestaan Mensen Komen verkleden uit Spanje zich (met als boot) zwarte Zak met

Nadere informatie

Executieve functies in vogelvlucht (met autisme als voorbeeld)

Executieve functies in vogelvlucht (met autisme als voorbeeld) Executieve functies in vogelvlucht (met autisme als voorbeeld) Hilde M. Geurts Universiteit van Amsterdam Dr. Leo Kannerhuis Boodschap 1. Bij mensen met verschillende diagnoses zien we meer EF problemen

Nadere informatie