CO 2 TODAY. Inspirerende initiatieven in 17 steden TODAY. Inspiring initiatives in 17 cities. Klimaatinitiatieven gaan niet alleen over de

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CO 2 TODAY. Inspirerende initiatieven in 17 steden TODAY. Inspiring initiatives in 17 cities. Klimaatinitiatieven gaan niet alleen over de"

Transcriptie

1 Klimaatinitiatieven gaan niet alleen over de toekomst. Er gebeurt al ontzettend veel. Nu. Vandaag. Dit boek toont stimulerende plannen én gerealiseerde projecten van de Nederlandse steden die het Europese Covenant of Mayors TODAY Climate initiatives are not just about the future. A lot is already happening today. This book outlines stimulating plans and existing projects in the Dutch cities that signed the European tekenden (om méér te reduceren dan de Europese richtlijn van 20% in 2020). Aangevuld met visies van enkele steden in landen om ons heen. Het overzicht van oplossingen, variërend van klimaatneutrale woonwijken tot elektrisch vervoer, zal steden in heel Europa inspireren. Heidy van Beurden, Auteur Author TODAY Covenant of Mayors (to reduce further than the European direction of 20% by 2020). In addition, some cities in surrounding countries share their vision. This overview of solutions, ranging from climate-neutral districts to electric vehicles, will inspire cities all around Europe. Inspirerende initiatieven in 17 steden Inspiring initiatives in 17 cities

2 TODAY Inspirerende initiatieven in: Inspiring initiatives in: Amsterdam BredA Delft Den Haag Eindhoven Haarlem Heerlen Helmond Nijmegen rotterdam tilburg utrecht Zoetermeer Barcelona Brussel frankfurt stockholm TODAY

3 Voorwoord Foreword europese steden EUROPEAN CITIES WORKING TO SLOW CLIMATE CHANGE gaan voor een Beter klimaat jacqueline cramer Minister van Ruimte en Milieu Minister of the Environment and Spatial Planning Meer dan de helft van alle -uitstoot ontstaat in en rondom de steden. Het klimaatprobleem is niet alleen een lokaal probleem, het gaat iedereen aan en is grensoverschrijdend. De Europese Unie heeft ambitieuze klimaatdoelstellingen. De doelen zijn haalbaar, maar de tijd dringt. Er moet nú echt vaart gemaakt worden. Door Europese samenwerking leveren we een grote bijdrage in de mondiale strijd tegen klimaatverandering. Mede door het Covenant of Mayors nemen steden een belangrijke verantwoordelijkheid bij het tegengaan van -uitstoot op lokaal niveau. De ruim 700 steden die deelnemen aan het convenant heb ik hoog in het vaandel staan. Zij beloven meer te reduceren dan 20% in Door het tonen van voorbeelden en het delen van kennis laten steden zien hoe om te gaan met duurzaamheid en inspireren ze andere steden in Europa. Zo krijgen we de opschaling die we willen hebben! Een klimaatneutrale stad vraagt om een forse beleidsopgave, maar biedt ook innovatie- en economische kansen. Samenwerking tussen de overheid en marktpartijen is essentieel, gemeenten kunnen en moeten daarbij de regie voeren. Ik wens u veel succes en enthousiasme op weg naar een klimaatneutrale gemeente. The earth s climate is changing dramatically. Much of the change is caused by emissions, more than half of which occur in and around cities. Climate is not just a local problem. It affects everyone. And it crosses borders. The European Union has ambitious climate goals. They are achievable. But time is pressing. We urgently need to move forward now. By working together, Europeans have contributed greatly to global efforts to counteract climate change. In the Covenant of Mayors, cities have accepted much of the responsibility for reducing emissions locally. I set great store by the willingness of over 700 cities to sign the Covenant. They promise to reduce emissions by more than 20% by By serving as an example and sharing knowledge, these cities are showing how to aim for sustainability. And they are inspiring other European cities. They are lifting our ambitions. Achieving the climate-neutral city requires strong policies. But it also presents opportunities to innovate and benefit economically. Cooperation between government and private parties is essential, and municipalities can and must take a lead. I wish you success and enthusiasm on the road to becoming a climate-neutral municipality. 2 TODAY 3

4 inhoud CONTENTS Haarlem 8 Eindhoven 16 Delft 24 Den Haag - The Hague 32 Breda 40 Zoetermeer 48 Helmond 56 Tilburg 64 Utrecht 72 Heerlen 80 Rotterdam 88 Nijmegen 96 Amsterdam 104 Stockholm 114 Frankfurt 120 Brussel - Brussels 126 Barcelona 132 TODAY

5 Steden in Nederland Cities in the Netherlands den haag Zeewaterwarmtecentrale Seawater power station rotterdam Energiehaven Energy port haarlem de Groene Mug the Green Mosquito BredA delft Afvalbedrijf Waste removal company 100 Delfts Blauwe Daken 100 Delft Blue Roof Tops Zoetermeer Aardgas Natural gas tilburg Led-lighting Led-lighting heerlen Mijnwaterproject Minewater project nijmegen Zonnekrachtteam Solar power team AmsterdAm Elektrisch vervoer Electric vehicles eindhoven Bio-energiecentrale Bio-energy power station utrecht Wijk West Wijk West helmond Automotive Campus Automotive Campus 6 TODAY 7

6 maarten divendal Wethouder Milieu: Alderman for the Environment: Bottom-up benadering haarlem Bottom-up approach Onze partners schrijven mee aan het Haarlems klimaatbeleid We re writing Haarlem s climate policy together with our partners Een bottom-up benadering, waarbij de input voor je klimaatplan deels van marktpartijen en bewoners komt, lijkt misschien een logische stap. Je kunt als overheid ambities nu eenmaal niet alleen verwezenlijken. Maar de concrete uitvoering van zo n aanpak vraagt om weloverwogen stappen. Haarlem wordt wat dat betreft als een van de koplopersteden in Nederland gezien. A bottom-up approach where the input for your climate plan comes partly from market parties and residents may appear to be a logical step, as you can t achieve your ambitions alone as the government. However, the actual implementation of such an approach requires carefully considered steps. In that regard, Haarlem is considered to be one of the leading cities in the Netherlands. 8 TODAY HAARLEM 9

7 Haarlem s objective is to be climate-neutral by The local municipal authority itself is due to be climate-neutral by In late 2007 and early 2008 the city organised two climate conferences for the desired partners and approached them with a blank sheet of paper. We didn t say this is what we ll be doing. Instead, we asked them will you join us?, explains Divendal. About 50 parties registered, including energy companies, other types of companies, banks, schools, housing corporations, MKB [SME] Haarlem, the Chamber of Commerce, etc. They were divided into three groups companies, traffic and transport, and the built environment to develop concrete plans. The results form the spearheads of Haarlem s environmental policy. The best proposals were included in a book of ideas, which everyone endorsed. The city council also approved the book, as well as the proposal to employ four additional people to steer the work programme in the right direction. Haarlem will sign a climate covenant with its partners this year. The signatories will include companies that believe that a target of 100% climate neutrality is too ambitious, but that do intend to achieve serious energy savings, explains Divendal. They ve all participated in the book of ideas, so we should now continue our efforts. Everyone can contribute something. Partners are constantly involved in Haarlem s climate policy, which means that they help to shape it themselves. collateral BEnEFITS This bottom-up approach is typical for Haarlem. Given the necessary support base, it is much easier to collaborate with so many different partners than one might think. We organise meetings reasonably quickly, so everyone can say what they need to. Companies and residents aren t looking for rules imposed from above that don t work. The simple fact of collaborating encourages the participants and leads to better results, because sustainability is partly about behaviour. In order to make the climate objectives more tangible, and also to involve residents, the city has designed a powerful logo: the Green Mosquito [see box page 14]. A separate website, which is also owned by the partners, tells you everything that s happening in Haarlem in relation to the climate, including news, information about participating companies and organisations, and tips for saving energy. As a result, companies and residents are also meeting each other online, just like the individual >> Haarlem moet in 2030 een klimaatneutrale stad zijn. Voor de eigen organisatie geldt dit al in Eind 2007 en begin 2008 heeft de stad twee klimaatconferenties gehouden voor de gewenste partners en hen met een blanco pagina benaderd. Niet met de mededeling dit gaan we doen, maar met de vraag doen jullie mee?, vertelt Maarten Divendal, wethouder Milieu. Zo n 50 partijen schreven zich in; (energie)bedrijven, banken, scholen, woningcorporaties, MKB Haarlem, de Kamer van Koophandel etc. Om tot concrete plannen te komen, werden zij verdeeld in drie programmagroepen: bedrijven, verkeer en vervoer en gebouwde omgeving. Dit zijn de speerpunten uit het Haarlems milieubeleid. De beste voorstellen zijn verwerkt in een ideeënboek, waar iedereen zich in kon vinden. Ook de gemeenteraad ging hiermee akkoord, net als met het voorstel om vier extra mensen in te zetten om het werkprogramma in goede banen te leiden. Haarlem zal nog dit jaar een klimaatconvenant sluiten met de partners. Ook met bedrijven die 100% klimaatneutraal te hoog gegrepen vinden, maar wel de intentie hebben tot serieuze energiebesparingen te komen, vertelt Divendal. Ze hebben allemaal meegedaan aan het ideeënboek, dus laten we nu ook doorpakken. Iedereen kan wat betekenen. Partners worden voortdurend bij het Haarlemse klimaatbeleid betrokken, ze schrijven er dus zelf aan mee. KRUISBESTUIVING Deze bottom-up-aanpak is typerend voor Haarlem. Door draagvlak te creëren, blijkt samenwerking met zoveel partners veel minder complex dan het lijkt. We zitten redelijk snel met elkaar aan tafel, want iedereen kan zijn ei kwijt. Bedrijven en inwoners zitten niet te wachten op regels van bovenaf die niet werken. Juist het samendoen werkt stimulerend en leidt tot beter resultaat. Duurzaamheid heeft namelijk ook met gedrag te maken. Om de klimaatdoelstellingen tastbaarder te maken, en ook bewoners erbij te betrekken, heeft de stad een sterk beeldmerk ontworpen, de Groene Mug [zie kader pag. 14]. Een aparte website, die óók van de partners is, communiceert alles wat er in Haarlem gebeurt op het gebied van klimaat. Nieuws, informatie over participerende bedrijven en organisaties en tips om energie te besparen. Bedrijven en inwoners komen elkaar dus ook online tegen, net als partners onderling. Er ontstaat steeds meer kruisbestuiving. Het Reinaldahuis bespaart jaarlijks kg dankzij zonnecollectoren en warmtewisselaars At Reinaldahuis 16,000 kg of are saved annually, thanks to solar collectors and heat exchangers 10 TODAY HAARLEM 11

8 Climate-neutral from the drawing table As well as a high density of buildings, Haarlem s protected cityscape also represents a major challenge. The city mainly has to deal with existing buildings. The Zwemmerslaan neighbourhood is one of the few parts of Haarlem with room for new developments. Together with a housing corporation, the city is currently mapping out how to develop this neighbourhood in a climate-neutral way, starting on the drawing table. This includes maximum insulation for houses, heat and cold storage, solar energy and public transport links. Everything is taken into account in the urban planning and architectural design from the start. This approach is not yet implemented in many places and Haarlem believes it s important that all parties involved learn in practice what is required to make a neighbourhood climate-neutral. Klimaatneutraal vanaf de tekentafel Haarlem is niet alleen dichtbebouwd, ook het beschermde stadsgezicht is een grote uitdaging. De stad heeft vooral te maken met bestaande bouw. De wijk Zwemmerslaan is een van de weinige delen in Haarlem waar ruimte is voor nieuwe ontwikkelingen. Samen met een woningcorporatie wordt momenteel in kaart gebracht hoe je die wijk klimaatneutraal aan kunt leggen, vanaf de tekentafel. Met onder andere maximale isolatie van huizen, warmte- en koudeopslag, zonne-energie en openbaar vervoerverbindingen. Alles wordt vanaf het begin meegenomen in het stedenbouwkundige en architectonische ontwerp. De aanpak wordt op nog niet veel plaatsen gerealiseerd en Haarlem vindt het belangrijk dat alle betrokkenen in de praktijk leren wat er nodig is om een wijk klimaatneutraal te maken. DE ENERGIECOACH Een van de beste ideeën die de projectteams opleverden, was de energiecoach. Een vertegenwoordiger van Eneco stelde voor om bedrijven uit de Waarderpolder bij te staan met alle vragen over energieverbruik. Dit op momenten dat zij er zelf behoefte aan hebben, dus vraag gestuurd. Hieruit zijn al mooie initiatieven ontstaan. Zo heeft een bedrijf dat spekblokjes produceert een fabrikant gevonden die zijn vetafval in elektriciteit gaat omzetten. Een voormalige restauranteigenaar wil een versmarkt voor de horeca opzetten en de producten vervolgens met elektrisch vervoer in de stad bezorgen. De energiecoach brengt vraag en aanbod bij elkaar, waar de bedrijven zelf niet de tijd of kanalen voor hebben. Hij kreeg binnen een aantal maanden zo n vijftig aanvragen binnen. Zijn diensten worden nu nog betaald door gemeente en provincie, maar Haarlem onderzoekt een model waarin een deel van de energiewinst wordt doorberekend aan de bedrijven. De onafhankelijkheid van de coach is contractueel vastgelegd. AL VEEL BAGAGE In de Noordkop van de Waarderpolder onderzoekt de energiecoach het uitwisselen van warmte en koude tussen bedrijven onderling. Daarbij wordt voortgeborduurd op kennis die in het verleden is opgedaan. Het 2 MegaWattproject is bijvoorbeeld een prachtig voorbeeld van duurzaamheid in een bestaande wijk, waar zonnecollectoren, warmte- en koudeopslag en warmtepompen zijn gecombineerd. Dit project bespaart 70% energie vergeleken met een conventionele situatie. In het Reinaldahuis, een van de grootste woonzorgcomplexen voor senioren in Nederland, wordt jaarlijks kg bespaard dankzij zonnecollectoren en warmtewisselaars. Haarlem heeft er geen moeite mee om nu al projecten te communiceren die nog in de onderzoeksfase zijn en nog geen concrete cijfers laten zien. Divendal: We beginnen niet bij nul, we hebben al behoorlijk wat bagage die we gebruiken om ons doel te halen. Natuurlijk gaan we voor goud, maar als het zilver wordt, is dat ook al winst. Daarom zegt Haarlem: leg de lat maar hoog, dat nodigt uit tot meer creativiteit. Dat prikkelt. Net als de Groene Mug. << partners also meet with each other. The collateral benefits are constantly increasing. ThE EnERGY coach One of the best ideas provided by the project teams was the energy coach. A representative of Eneco proposed helping companies from the Waarderpolder area with any questions about energy consumption. Help would be provided when the companies needed it. In other words, it would be demand-driven. This approach has already produced several excellent initiatives, such as the bacon cube producer that found a manufacturer to convert its waste fat into electricity. In addition, a former restaurant owner wants to set up a fresh food market for the catering sector and then deliver the products in the city using electric transport. The energy coach brings supply and demand together, whenever the businesses themselves don t have the time or the proper channels to do so. He received some 50 requests within a couple of months. His services are now still paid for by the municipality and the province, but Haarlem is studying a model in which part of the energy savings would be charged on to the businesses. The independence of the coach is laid down in a contract. lots of BAGGAGE AlREADY In the part of the Waarderpolder area known as Noordkop, the energy coach is studying the exchange of heat and cold between companies. The basis is knowledge gained in the past. The 2 MegaWatt project is a great example of sustainability in an existing neighbourhood, where solar collectors, heat and cold storage and heat pumps are combined. This project saves 70% energy compared to a conventional system. At Reinaldahuis, one of the largest residential care complexes for senior citizens in the Netherlands, 16,000 kg of are saved annually, thanks to solar collectors and heat exchangers. Haarlem has no problem talking about projects that are still in the research phase and have not yet resulted in actual figures. Divendal: We re not starting at zero; we already have quite a lot of baggage, which we are using to achieve our goal. We re obviously going for gold, but even if we get silver, that would be an improvement. That s why Haarlem is saying it s OK to set the bar high because that promotes creativity. It s an incentive. Just like the Green Mosquito. 12 TODAY HAARLEM 13

9 Door Samenspel Kampioen (DSK) Langs het terrein van voetbalvereniging Door Samenspel Kampioen komt een andere indeling, met aan de voorkant woningbouw en aan de zijkant twee scholen met een gymzaal, speelzaal en een aantal woningen. Het wordt de uitwerking van een pilot Klimaatneutrale school en woningen. Door Samenspel Kampioen (DSK) The area alongside the ground of football club Door Samenspel Kampioen will be redesigned, with residential buildings at the front and two schools at the side with a gymnasium, playroom and a number of houses. The project will be the implementation of a pilot for a climate-neutral school and houses. The Green Mosquito People born and bred in Haarlem are nicknamed mosquitoes, which was the reason behind the decision to choose a green mosquito as the logo for Haarlem Klimaatneutraal [ Haarlem Climate Neutral ]. Symbolically, the mosquito stands for encouraging people to join in. A mosquito can also be a little annoying sometimes, but this one has been given a friendly face. At major events a real-life green mosquito walks around to spark people s interest and start them talking about this subject. De Groene Mug Geboren en getogen Haarlemmers dragen de bijnaam muggen. Zo ontstond het idee om een groene mug tot beeldmerk van Haarlem Klimaatneutraal te maken. Symbolisch staat hij voor het prikkelen van mensen om mee te doen. Een mug kan af en toe ook een beetje irritant zijn, maar deze heeft wel een vriendelijk gezicht gekregen. Bij evenementen loopt er een levende groene mug rond om mensen te interesseren en de dialoog aan te gaan. Daarnaast reikt Haarlem een Groene Mug Bokaal uit aan bedrijven of organisaties die zich opvallend inzetten voor het milieu. De eerste winnaar is de kunstijsbaan, die warmte die vrijkomt voor het maken van ijs gebruikt voor verwarming van het gebouw. De bokaal wordt ieder half jaar doorgegeven. De wethouder bedenkt samen met de huidige winnaar wie de volgende is. Bij kleine dingen worden partijen dus direct betrokken. Bovendien bereik je bezoekers van de ijsbaan die je anders misschien moeilijk zou bereiken. De bedoeling is een energieneutraal gebouw neer te zetten met een optimaal binnenklimaat, een zogenaamde frisse school. De ontwerpen zijn gemaakt, die worden nu voorgelegd aan schoolbesturen. The intention is to build an energy-neutral building with an optimised indoor climate a so-called fresh school. The designs are ready and are now in the process of being submitted to school boards. In addition, Haarlem awards a Green Mosquito Cup to companies or organisations that put especially notable efforts into helping the environment. The first winner is the ice rink, which uses heat released for the production of ice to heat the building. The cup is passed on every six months. The Alderman decides together with the current holder who the next holder will be. In other words, parties are directly involved in small matters. And what s more, you reach visitors to the ice rink who normally might be difficult to reach TODAY HAARLEM 15

10 erik van merrienboer Wethouder Mobiliteit, Milieu en Economie: Alderman for Mobility, the Environment and the Economy: Rendabele kansen zien eindhoven Recognising profitable opportunities De energietransitie brengt enorme economische kansen met zich mee The energy transition involves huge economic opportunities mary fiers Wethouder Wonen en Ruimte: Alderman for Housing and Spatial Planning: Mobility, sustainable construction, bio-energy a wide range of activities is needed if the objectives in the Eindhoven climate policy are to be met. Rather than a specific focus, the city has therefore deliberately opted for a broad base. Mobiliteit, duurzaam bouwen, bio-energie; alle activiteiten zijn even hard nodig om de doelstellingen uit het Eindhovense klimaatbeleid te halen. De stad kiest daarom bewust níet voor focus, maar voor een breed palet. 16 We blijven vechten We keep on fighting Foto s Strijp-S: Ben van Veelen TODAY EINDHOVEN 17

11 The intention is to become an energy-neutral municipality somewhere between 2035 and In other words, all gas and electricity for your own organisation and for all businesses and homes in the municipality will have to be produced in a sustainable manner by that date. There is a fair amount of room for manoeuvre as regards the target year, but the city of Eindhoven believes that the most important thing about this vision is that it sets an ambitious target. Climate policy has also been chosen as one of the municipality s key focus areas. profitable opportunities The target of becoming an energy-neutral municipality is definitely very ambitious, says Erik van Merrienboer, Alderman for Mobility, the Environment and the Economy. But it also involves huge opportunities. Profitable opportunities. As the alderman is not only responsible for the environment, but also the economy, he clearly recognises the added economic value of all the technological knowledge in the region (in part thanks to the University of Technology and the large number of high-tech companies). The soil in and around Eindhoven, for example, has a lot of potential for heat and cold storage, which is a technology that is more and more financially profitable. The bio-energy power station used by De Tongelreep aquatic centre [see box page 22] is another excellent example of sustainable solutions that are also profitable. Van Merrienboer can understand why it is mainly the municipality that is taking the lead in the development of bio-energy power stations. For many market parties this is a new business that doesn t yet have enough guarantees but does have potential risks. Especially now, whilst bio-power stations are still highly innovative, it is our duty as the government to stick our necks out. However, we are seeing an increasing level of interest from market parties and we will be working together on a more regular basis. Het streven is een energieneutrale gemeente te zijn tussen 2035 en Dat betekent alle gas en elektriciteit voor de eigen organisatie, bedrijven en woningen op duurzame wijze opwekken, bij voorkeur binnen de grenzen van de gemeente. Het streefjaar is ruim genomen, het belangrijkste vindt Eindhoven het feit dat je met zo n visie een hoge ambitie vastlegt. Klimaatbeleid is ook tot bestuurlijk speerpunt gekozen. RENDABELE KANSEN Een energieneutrale gemeente is zonder meer heel ambitieus, zegt Erik van Merrienboer, wethouder Mobiliteit, Milieu en Economie. Maar het brengt ook enorme kansen met zich mee. Rendabele kansen. Omdat de wethouder naast milieu ook economie in zijn portefeuille heeft, ziet hij duidelijk de economische meerwaarde van alle technologische kennis in de regio (mede dankzij de Technische Universiteit en de vele high-tech bedrijven). De Eindhovense grond heeft bijvoorbeeld veel potentie voor KWO, een techniek die steeds vaker financieel rendabel is. Ook de bio-energiecentrale van zwembad De Tongelreep [zie kader pag. 22] is een prachtig voorbeeld van duurzame oplossingen waaraan ook te verdienen valt. Dat vooral de gemeente in de ontwikkeling van bio-energiecentrales het voortouw neemt, begrijpt Van Merrienboer wel. Voor veel marktpartijen is dit een nieuwe business met nog onvoldoende garanties en mogelijke risico s. Juist in deze fase waarin biocentrales nog erg innovatief zijn, hebben wij als overheid de verantwoordelijkheid onze nek uit te steken. We zien wel een toenemende interesse van marktpartijen. We gaan het steeds meer samendoen. In deze fase waarin biocentrales nog erg innovatief zijn, hebben wij de verantwoordelijkheid onze nek uit te steken Whilst bio-power stations are still highly innovative it s our duty to stick our necks out 18 TODAY EINDHOVEN 19

12 LENEN TEGEN 2% RENTE De keuze voor het brede palet maakt dat Eindhoven altijd méér wil. Het ene project is nog niet afgerond of het volgende staat alweer in de startblokken. Veel projecten lopen parallel. Met de gedachte: we hebben nu een paar procent bereikt, maar we willen naar de 100%. loans AT 2% InTEREST The decision to opt for the broad-based approach means that Eindhoven always wants more. Even before one project is finished, the next one will be ready to launch. Many projects run parallel to each other. The idea is now that we ve achieved a few percent, let s go for the full 100%. Combining soil remediation and heat and cold storage Geologically speaking, the soil in Eindhoven is highly suitable for heat and cold storage and work is already underway at more than 19 different locations, including the former Philips site Strijp-S where listed buildings are being renovated and a new build project is in progress. The system currently being built at Strijp-S will be the first in the Netherlands to extract energy from the soil in a sustainable manner and tackle the soil pollution at the same time (Sanergy). This combination is usually avoided because of the risk that the polluted water will spread. However, Eindhoven saw that risk as a challenge and supported the initiative proposed by Philips, Park Strijp Beheer and the engineering firm Arcadis for a design in which a recirculation system is used to infiltrate the groundwater back into the centre of the location as soon as it is about to flow away at the edges. This technique ensures that the polluted area remains under control. Due to the flow, the pollution that is present naturally and the organic material are mixed 20 to 30 times faster, which also results in more rapid decomposition of the pollutants. The system does lose some of its efficiency compared to regular heat and cold storage, but the big advantage is that the huge expenses and the energy consumption of regular remediation methods are avoided. The system is expected to save 50% in emissions annually compared to traditional cooling and heating. Bodemsanering en koude- en warmteopslag combineren De bodem van Eindhoven leent zich geologisch gezien goed voor koudeen warmteopslag. Op meer dan negentien locaties gebeurt dit al, waaronder in Strijp-S. Dit is een voormalig bedrijventerrein van Philips, waar monumentale panden gerestaureerd worden en nieuwbouw gerealiseerd wordt. Hier wordt momenteel het eerste KWO-systeem in Nederland aangelegd dat op duurzame wijze energie uit de grond haalt en tegelijk de bodemverontreiniging aanpakt (Sanergy). Een combinatie die normaal vermeden wordt vanwege de risico s dat het verontreinigde water zich zal gaan verspreiden. Eindhoven zag in dat risico juist een uitdaging en ondersteunde het initiatief van Philips, Park Strijp Beheer en ingenieursbureau Arcadis voor een ontwerp waarbij door middel van een recirculatiesysteem het grondwater dat aan de rand dreigt weg te stromen, weer in het midden van de locatie wordt geïnfiltreerd. Zo blijft de verontreinigde vlek beheersbaar. Door de stroming worden de van nature aanwezige verontreiniging en het organisch materiaal 20 tot 30 keer zo snel gemengd, wat bovendien leidt tot een versnelde afbraak van de verontreiniging. Het systeem verliest wel iets aan efficiëntie vergeleken bij reguliere koude- en warmteopslag, maar het grote voordeel is dat hiermee de enorme kosten en energieverbruik van gewone sanering bespaard blijven. Verwacht wordt dat het systeem op jaarbasis 50% bespaart ten opzichte van traditionele koeling en verwarming. De ambitie op termijn is energieneutraal te bouwen, zoals bij de huizen in Blixembosch Noordoost. Alle nieuwbouw en renovatie in de stad wordt nu langs de meetlat gelegd om te kijken hoe het nóg duurzamer kan. Particuliere woningbezitters die energiezuinig willen verbouwen, kunnen tegen 2% geld lenen bij de gemeente. Mary Fiers, wethouder Wonen en Ruimte: We zijn een van de eersten in Nederland die dat op grote schaal doen. Het rijk heeft ons gevraagd mee te denken hoe dat landelijk in te voeren. Eindhoven dringt er bij de nationale overheid op aan dat het allemaal nog wel iets meer mag. Wij hebben bijvoorbeeld bij alle nieuwbouw een hogere GPR-score dan de norm als ambitie gesteld. En als die norm straks verandert, zullen we weer vechten voor een nog hogere score. We blijven vechten. The long-term ambition is energy-neutral construction, as was achieved with the houses in Blixembosch Noordoost. All new build and renovation work in the city is now scrutinised to see if the project could be even more sustainable. Private home owners who want to make some low-energy alterations to their homes can borrow money from the municipality at a 2% interest rate. Mary Fiers, Alderman for Housing and Spatial Planning: We are one of the first municipalities in the Netherlands to do this on such a large scale. The government has asked us to suggest how a similar scheme could be introduced at the national level. Op duurzame wijze energie opwekken en tegelijk bodemverontreiniging aanpakken Generating sustainable energy and tackling soil pollution at the same time Eindhoven is urging the national government to go that little bit further. For all new build, for example, we have set a higher GPR score than the standard level as our ambition. And if the standard level changes in the future, we ll fight once again for an even higher score. We keep on fighting TODAY EINDHOVEN 21

13 -neutrale school -neutral school Win-win situation with bio-energy power station De Tongelreep, a large national aquatic centre where Olympic champion Pieter van den Hoogenband also trains, has the largest bio-energy power station used for swimming pools in the Netherlands. The facility squeezes bio-oil out of abattoir remains to produce 2.3 MW of electricity in total and give off heat in the process. The electricity is used to keep the air temperature constantly between 25 C and 28 C. The thermal heat released is used to heat the pool. In the past 3 million cubic metres of gas were bought for this purpose, which means that there is now an annual saving of 7600 tonnes of. The power station also returns 12 to 18 million kwh to the central grid in the form of green electricity. Due to the combination of electricity generation and effective use of all the thermal heat (not yet mandatory in the Netherlands), the power station is financially profitable and the direct energy costs are almost zero once the subsidy is taken into account. All the separate components of the power station have already been used elsewhere; what makes the difference here is that all these complex processes have been carefully coordinated. Even more important than the technical innovation was the people s mindset at De Tongelreep: the focus was first on determining the financial profit that could be made and then attention turned to achieving as many environmental objectives as possible within that financial framework. Win-winsituatie met bio-energiecentrale De Tongelreep, een groot nationaal zwemstadion waar ook Olympisch kampioen Pieter van den Hoogenband traint, heeft de grootste bio-energiecentrale voor zwembaden in Nederland. Hier wordt bio-olie geperst uit restanten van de slachterij, goed voor de opwekking van in totaal 2,3 MW aan elektriciteit. Hierbij komt warmte vrij. De elektriciteit wordt gebruikt om de luchttemperatuur constant te houden (tussen de 25 en 28 ). De thermische warmte die vrijkomt, wordt gebruikt om het bad te verwarmen. Hiervoor werd vroeger drie miljoen kubieke meter gas ingekocht. Dat betekent een besparing van 7600 ton op jaarbasis. De centrale levert bovendien twaalf tot achttien miljoen KWh terug aan het centrale net, in de vorm van groene stroom. De combinatie van elektriciteitsopwekking met nuttig gebruik van alle thermische warmte (nog niet verplicht in Nederland) maakt dat de centrale economisch rendabel wordt en de directe energiekosten samen met verleende subsidie zijn gereduceerd tot nagenoeg nul. Alle losse componenten van de centrale zijn ook al elders toegepast; het onderscheidende hier is het op elkaar afstemmen van al deze complexe processen. Nog belangrijker dan de technische innovatie, was de mindset bij de Tongelreep: eerst onderzoeken hoe het economisch rendabel wordt en daarbinnen zoveel mogelijk milieudoelstellingen halen. RAU De gemeente Eindhoven, het Christiaan Huygens College en woningcorporatie Trudo gaan aan de Botenlaan een -neutrale school bouwen. De toepassing van een energiedak levert de school meer warmte-energie op dan ze zelf nodig heeft. Dit overschot aan warmte wordt gebruikt voor de verwarming van de sporthal en woningen van Trudo. Het nieuwe gebouw is compact van volume om daarmee de mogelijkheid tot opwarming in de zomer en warmteverlies in de winter zo gering mogelijk te houden. Tegelijkertijd kan door goed geïsoleerde raamvlakken veel daglicht naar binnen treden zonder het gebouw op te warmen. De berekende -reductie door het energiedak en de dakbedekking met PV folie bedraagt 98,5%. Oplevering is gepland voor eind The Municipality of Eindhoven, Christiaan Huygens College and the Trudo housing corporation are going to build a -neutral school in Botenlaan. The use of an energy-generating roof will provide the school with more heat energy than it needs. The surplus heat will be used to heat the sports complex and Trudo homes. The volume of the new building is limited in order to restrict the possibility of heating up in the summer and losing heat in the winter as much as possible. At the same time, well-insulated window surfaces allow large amounts of daylight to enter without heating up the building. The calculated reduction in emissions due to the energy roof and the use of PV film to cover the roof is 98.5%. The project is due to be handed over in late TODAY EINDHOVEN 23

14 lian merkx Wethouder Milieu en Duurzame Ontwikkeling: Alderman for the Environment and Sustainable Development: Flexibel blijven delft Staying flexible Ik geloof niet dat het klimaat in staat is zichzelf te herstellen. Wat wij mensen hebben veroorzaakt, moeten we ook zelf oplossen Als bestuurslid van Energie Cités initieert Delft in Europa veel trajecten waar lokale situaties het uitgangspunt zijn. Wat Kopenhagen 2009 tot een succes zal maken, moet immers in de gemeenten worden uitgevoerd. I don t believe the climate can repair itself. We human beings should solve the problems we ve caused. As a board member of Energie Cités, Delft initiates many processes in Europe where local situations are the starting point, because what Copenhagen 2009 will turn into an overall success 24 Foto wethouder: Guus Schoonewille still has to be implemented at the municipality level. TODAY DELFT 25

15 As regards achieving climate-related objectives, Delft has always emphasised specific, running projects in order not only to save on additional costs, but also because there is already involvement in current projects. Joining in the flow that s already there is the best way to get people involved, says Lian Merkx, Alderman for the Environment and Sustainable Development. In recent years another movement has emerged: many people are taking the initiative themselves as well. Merkx: People s own ideas are starting to take shape, which is very surprising. There are residents, for example, who are attempting to organise a climateneutral street. There are also a lot of companies that are conducting specific research. One example is the fine dust magnet, which uses electrical currents to capture fine dust from the air. The magnet was developed by former students of the University of Technology. All these initiatives are very positive. It gives me an unpleasant feeling if the municipality is the only initiator. We do want to help, but others must add their support as well. Otherwise the whole project will collapse if we are not actively involved anymore. JUnGlE of KnoWlEDGE Merkx is aware that using your own initiative is asking a lot of people. You need to clear a way through a jungle of knowledge. Take the whole biomass debate, for example. You have to understand what that s about. And what about the climate-neutral street: what is the best solution for your house? To be honest, I find these questions difficult and I ve read up on these subjects in some depth. As the municipality we want to provide as much information as possible to really help people along by linking citizens initiatives to businesses and consultancies, or by linking businesses to partners they hadn t yet thought of themselves. Looking for solutions together and making sure it becomes a habit. Bij het realiseren van de klimaatdoelstellingen heeft Delft altijd het accent gelegd op concrete, lopende projecten. Niet alleen om meerkosten te besparen, maar juist ook vanwege de betrokkenheid. Meegaan op de beweging die er al is, dat is dé manier om mensen mee te krijgen, meent Lian Merkx, wethouder Milieu en Duurzame Ontwikkeling. De laatste jaren is er een andere stroming ontstaan: ook nemen veel mensen zélf het initiatief. Merkx: Er beginnen eigen ideeën te leven; heel verrassend. Zo zijn er bewoners die zichzelf hebben gemobiliseerd voor een klimaatneutrale straat. En er zijn veel bedrijven die specifiek onderzoek doen. De fijnstofmagneet, een product dat met elektrische stromen fijnstof uit de lucht vangt, is bijvoorbeeld in Delft ontwikkeld door oud-studenten van de Technische Universiteit. Die initiatieven zijn heel positief. Het geeft mij een onprettig gevoel als de gemeente als enige trekt. We willen wel helpen, maar anderen moeten het dragen. Anders zakt het in als wij niet meer actief betrokken zijn. OERWOUD VAN KENNIS Merkx beseft dat eigen initiatief veel vraagt van mensen. Je moet je een weg banen door een oerwoud van kennis. Die biomassadiscussie, je moet wel begrijpen waar het over gaat. Of in het geval van de klimaatneutrale straat: wat is nou het beste voor ons huis? Eerlijk gezegd vind ik dat zelf ook moeilijk en dan ben ik toch redelijk goed ingelezen. Als gemeente willen wij zoveel mogelijk informatie verschaffen waarmee je mensen echt verder helpt. Burgerinitiatieven koppelen aan bedrijven en adviesgroepen of bedrijven aan partners waar ze zelf nog niet op waren gekomen. Met elkaar zoeken naar oplossingen en zorgen dat het automatisme wordt. Met elkaar zoeken naar oplossingen en zorgen dat het automatisme wordt Looking for solutions together and making sure it becomes a habit 26 TODAY DELFT 27

16 Visible solar panels Zichtbare zonnepanelen VERSNELLING Delft heeft in het Actualisatie Klimaatplan (2008) vastgelegd tot aan 2012 jaarlijks ongeveer ton te willen reduceren ten opzichte van 1990; een vermindering van 15%. Aansluiten bij bestaande projecten en ontwikkelingen blijft van belang voor het halen van die doelstellingen. Hoe de hoge ambities precies gerealiseerd gaan worden, weet Delft nog niet. Merkx blijft daar rustig onder. Als ambassadeur voor Duurzame Energieopwekking ziet ze veel van de ontwikkelingen in Nederland en Europa. Daar zit zoveel versnelling in, dat je in aanpak flexibel moet blijven. Wat niet wil zeggen dat je moet wachten totdat het allerbeste op de markt is. Je moet nu iets doen, maar het is niet erg om over tien jaar te zeggen: dit doen we er nog bovenop. Een van de belangrijkste projecten om terug te dringen is het in juni opgerichte warmtebedrijf [zie kader pag. 31]. Binnen de Europese projectgroep SESAC wisselt Delft al jarenlang ervaringen uit met Grenoble (FR) en Växjö (SW), steden die hier ook inhoudelijk mee bezig zijn. AccElERATIon In the Climate Plan Update (2008), Delft stated its intention to reduce emissions by about 90,000 tonnes every year until 2012 compared to the 1990 level, which is a reduction of 15%. Fitting in with existing projects and developments remains an important factor as regards achieving these objectives. Delft is still unsure about how precisely it will achieve these high ambitions, but Merkx is not worried. As the ambassador for a Sustainable Energy Generation, she sees a lot of the developments in the Netherlands and in Europe as a whole. Developments are accelerating to such an extent that you have to be flexible in your approach at all times. But that doesn t mean you have to wait until the very best solution is on the market. You have to act now, but it s not a problem if in ten years time you say now we re going to add this as well. Anyone queuing on the A13 can see them straight away: the flat called Die Delftgaauwse Weye is covered in solar panels. On the roof of the building, on the roofs over the external walkways and even mixed in with the balcony railings. Delft has deliberately chosen to use solar panels in visible locations so that the subject would be discussed even more. The residents who live in the flats are reminded every day as they walk underneath the panels to their front door. Wie in de file op de A13 staat, ziet het vanzelf; de naastliggende flat van Die Delftgaauwse Weye is verpakt in zonnepanelen. Op het dak, de zijkant van het gebouw, de overkapping van de galerij en zelfs verwerkt in de railing van de balkons. Delft heeft bewust gekozen voor toepassing van zonnepanelen op zichtbare locaties, zodat het onderwerp nog meer gaat leven. De bewoners van de flat worden er dagelijks aan herinnerd als ze onder de panelen door naar hun voordeur lopen. Mensen door oerwoud van kennis helpen Helping people through the jungle of knowledge It s all part of the 100 Delft Blue Roof Tops initiative: solar panels have been installed on existing buildings and monuments around the city many of these premises belonging to private individuals as part of six test projects. In recent years a total of 4300 m 2 of solar panels have been installed, providing 144 households with energy for a year. In financial terms, Delft entered into an arrangement with partners Eneco and SenterNovem, each of which assumed one quarter of the costs, as did the city. The rest was paid by the organisation developing the project. Funding was reserved at an early stage for private individuals to remove the initial financial hurdle. Het valt allemaal onder het initiatief 100 Delfts Blauwe Daken, waarbij in zes projecten zonnepanelen zijn toegepast op bestaande gebouwen en monumenten in de stad. Voor een groot deel ook bij particulieren. De afgelopen jaren is er in totaal 4300 m² aan zonnepanelen geplaatst, waarmee 144 huishoudens een jaar lang van energie worden voorzien. Financieel is Delft hiervoor een constructie aangegaan met partners Eneco en SenterNovem, die ieder net als de stad een kwart van de kosten op zich namen. Het overige deel betaalde de organisatie waar het project werd gerealiseerd. Voor particulieren werd al in een vroeg stadium subsidie gecreëerd, om de eerste financiële hobbel weg te nemen. Deze samenwerking heeft mij geleerd dat je ook met makkelijke stappen dingen voor elkaar kunt krijgen. In Zweden is duurzaamheid de normaalste zaak van de wereld. Dat inspireert enorm. Bij het warmtebedrijf wilde Delft in eerste instantie grootaandeelhouder zijn en de kar trekken. Dat bleek financieel veel te ingewikkeld. Nu zijn we een partnerschap aangegaan met partijen die dat veel beter kunnen. Die gedeelde verantwoordelijkheid is erg belangrijk geweest, aldus Merkx. One of the most important projects for reducing emissions is the heating company that was established in June [see box page 30]. In the European project group SESAC, Delft has been exchanging experiences for years with Grenoble (FR) and Växjö (SW), both of which are also looking at ways of tackling these issues. This collaboration has taught me that you can also achieve things by taking simple steps. In Sweden, sustainability has become the most natural thing in the world which is hugely inspiring. As far as the heating company is concerned, Delft initially wanted to be a major shareholder and take the lead role, but that turned out to be much too complicated, financially speaking. Now we have entered into a partnership with parties who are much better at that kind of thing, says Merkx TODAY DELFT 29

17 Joint commitment in Zuidpoort Energy savings are also very possible in areas where several functions converge (living, working, shopping, culture, etc.), as is shown by the Zuidpoort project, where the energy performance (EPC) is 30% above the national standard. On the site of a former gasworks, the new buildings have been developed with better insulation and ventilation, and heat and cold storage combined with heat pumps for heat recovery from ventilation air. Residents have the option of choosing underfloor heating and cooling. The soil produced after remediation was used for the underground car park. A joint commitment about climate objectives was created by discussing all the various issues with the developer and partners from the start of the process. Delft believes that this is a condition for success. Gezamenlijk committeren in Zuidpoort Ook in gebieden waar meerdere functies samenkomen (wonen, werken, winkelen, cultuur) is besparing van energie goed mogelijk. Dat bewijst het project Zuidpoort, waar de energieprestatie (EPC) 30% beter is dan de landelijke norm. Op de locatie van een oude gasfabriek is nieuwbouw gerealiseerd met een betere woningisolatie en -ventilatie en warmte- en koudeopslag in combinatie met warmtepompen voor warmteterugwinning uit ventilatielucht. Bewoners kunnen optioneel kiezen voor vloerverwarming en -koeling. De grond die na sanering vrijkwam, is gebruikt voor de parkeergarage. Door vanaf het begin in het proces met ontwikkelaar en partners om de tafel te zitten, ontstond er een gezamenlijk commitment over klimaatdoelen. Een voorwaarde voor succes, vindt Delft. Warmtebedrijf gaat ton besparen In 2005 besloot Delft restwarmte van de industrie te gaan gebruiken voor stadsverwarming; dit voorjaar werd het Warmtebedrijf ENECO Delft bv opgericht. Het warmtebedrijf gaat zowel de warmteproductie als -distributie in de stad verzorgen. Beide takken zijn aan externe partijen uitbesteed. Delft werkt samen met o.a. Eneco, gemeente Midden-Delfland en drie van de vier woningcorporaties in de stad. Die laatste medewerking betekent dat een groot deel van de woningen in één keer aangesloten kan worden op de stadsverwarming. Het warmtebedrijf zal ongeveer ton per jaar gaan besparen. Dit kan oplopen tot ton, als het ook gecombineerd wordt met geothermie (een project waar Delft samen met studenten van de Technische Universiteit al in een vergevorderd stadium aan werkt). Heating company will be cutting 20,000 tonnes of In 2005 Delft decided to use the residual heat from industry for district heating; the heating company Warmtebedrijf ENECO Delft bv was incorporated this spring. The heating company will be providing both heat generation and heat distribution in the city. The two areas have been contracted out to external parties. Delft s partners include Eneco, the Municipality of Midden-Delfland and three of the city s four housing corporations. The involvement of those corporations means that a large part of the homes in the city can be connected all at once to district heating. The heating company will be saving about 20,000 tonnes of per year on average although this may increase to 70,000 tonnes if it is combined with geothermal energy (a project Delft is working on together with students from the University of Technology that is already at an advanced stage). 30 TODAY DELFT 31

18 Peter smit Wethouder Verkeer, Binckhorst en Milieu: Alderman for Traffi c, Binckhorst and the Environment: Gewoon een kwestie van doen den haag Just a question of doing it Zoeken naar het unieke vind ik een foute zoektocht. We moeten vooral bulk maken Looking for something unique is the wrong approach. Above all we need bulk. The Hague is a coastal city, which means that it is literally confronted by the problems of the rising sea level and the weak links in the coastline. Fortunately, the location also has many advantages as regards tackling climate change. Den Haag ligt aan zee. Dat betekent dat de stad letterlijk geconfronteerd wordt met de zeespiegelstijging en de zwakke schakels in de kustlijn. Maar de ligging aan zee brengt gelukkig ook veel gunstige factoren met zich mee voor aanpak van de klimaatproblematiek. 32 TODAY DEN HAAG 33

19 The number of hours of sunlight is greater on the coast than in the rest of the Netherlands. The soil offers geothermal possibilities, the wind is always blowing and there are opportunities for offshore power stations. Thanks to its coastal location, The Hague has also been able to develop the first seawater power station in the Netherlands [see box page 39]. As far as is known, this is also the only one in Europe, but that is not the most important message that Peter Smit, the alderman responsible for environmental affairs, wants to convey: I think looking for something unique is the wrong approach. Everyone wants something new; even cutting-edge technology is often not enough. That costs policymakers a lot of time and energy. The Hague doesn t mind press coverage about something new, but bulk is above all what we need to drastically reduce energy consumption. It s just a question of doing it, rolling up our sleeves and getting on with it. DEcEnTRAlISATIon on A SMAll ScAlE The target for the municipal organisation is that it should be -neutral by 2010 and the target for the city is that it should be climate-neutral and climateproof by All possible measures have been taken with a view to achieving these targets in relation to transport (all buses in The Hague and the region run on natural gas), purchasing green electricity and large scale modifications to the existing housing stock (in the form of insulation and even more connections to the heating grid which will also be made more sustainable). This last development will play the lead role in the ambitions of The Hague as 2050 approaches, together with technological developments such as solar panels, cogeneration and the whole range of possibilities offered by decentralised power generation. According to Smit, the energy transition should mainly come from small scale decentralisation in the city, but the major power stations will remain crucial. This is why we have reserved 10 million euros to participate in the first wind farm to be built offshore. Het aantal zonne-uren is aan zee hoger dan in de rest van Nederland. De bodem biedt geothermische mogelijkheden, de wind waait hier altijd en er zijn mogelijkheden voor energiecentrales op zee. Verder heeft Den Haag dankzij ligging aan de kust de eerste zeewaterwarmtecentrale in Nederland kunnen realiseren [zie kader pag. 39]. Voor zover bekend is dit ook de enige in Europa, al is dat niet de belangrijkste boodschap van milieuwethouder Peter Smit. Dat zoeken naar het unieke vind ik een foute zoektocht. Iedereen wil iets nieuws, het moet vaak de techniek van overmorgen zijn. Dat kost veel beleidsenergie. Den Haag wil best in de krant met iets nieuws, maar we moeten vooral bulk maken om het energieverbruik stevig naar beneden te krijgen. Het is gewoon een kwestie van doen. Handen uit de mouwen. DECENTRALITEIT OP KLEINE SCHAAL In 2010 moet de gemeentelijke organisatie -neutraal zijn en in 2050 zal de stad klimaatneutraal en bestendig zijn. Daarvoor zijn alle mogelijke maatregelen genomen op het gebied van vervoer (de complete busvloot in Den Haag en de regio rijdt op aardgas), het inkopen van groene stroom en grootschalige verbouwing van de bestaande woningvoorraad (in de vorm van isolatie en nog meer aansluitingen op het te verduurzamen warmtenet). Dit laatste zal leidend zijn in de ambities van Den Haag richting Samen met technologieontwikkeling, zoals zonnepanelen, warmtekracht en het hele palet aan decentrale opwekking. Volgens Smit moet de energietransitie vooral voortkomen uit decentraliteit op kleine schaal in de stad, maar zullen de grote centrales hard nodig blijven. Wij hebben daarom 10 miljoen euro apart gezet om te participeren in de eerste windenergiecentrale die op zee gebouwd zal worden. Wedstrijden in de wijk en groene daken; de energietransitie kan ook léuk zijn Neighbourhood competitions and green roof tops: the energy transition can also be fun 34 TODAY DEN HAAG 35

20 LAGE VESTIGINGSKOSTEN De Haagse trias energetica bestaat uit besparen, verduurzamen en compenseren. Voor dat derde aspect heeft Den Haag het Klimaatfonds opgericht [zie kader links]. Het is een van de hulpmotoren richting een klimaatneutrale stad waarbij bedrijven en burgers nauw betrokken zijn. Je kunt heel veel dingen doen om mensen bij de les te houden, vertelt Peter Smit. Deels omdat we de klimaatproblematiek domweg ook in onze portemonnee voelen. Als stad willen we zo min mogelijk afhankelijk zijn van de prijsfluctuaties in de energiemarkt. Wij laten zien dat je met een lage energierekening de woonlasten of de vestigingskosten voor het bedrijfsleven kunt verlagen. Dat maakt Den Haag aantrekkelijker om in te wonen en werken. low costs FoR ESTABlIShInG BUSInESSES The Hague s trias energetica consists of conserving energy, using sustainable resources and offsetting emissions.the Hague has established the Climate Fund [see box] to handle compensation. The Fund is one of the auxiliary driving forces working towards a climateneutral city in which the business sector and the public are closely involved. You can do lots of things to keep people s attention, Peter Smit explains, partly because we can also feel the effect of climate change in our wallets. As a city we wish to be as independent as possible of the price fluctuations in the energy market. We are showing that it is possible to have low Climate Fund: locally offsetting emissions In March 2009 The Hague established the Netherlands first Climate Fund. For every tonne of consumption by participating organisations and households, an amount of 20 is paid into the fund. The fund then invests the money in energy-saving projects organised by educational institutions or sports clubs, for example. This makes it clear from very close up what the possibilities are for reducing emissions in daily life. Offsetting emissions on a local level is more expensive, for example, than planting trees or supporting factories in emerging economies, but The Hague recognises the important local benefits of these higher costs because the number of job opportunities increase in sectors of the Dutch economy that improve energy efficiency. This approach will also improve the city s air quality. The Climate Fund is an independent foundation built around the joint efforts of local partners, such as Siemens, Eneco and the Fortis Circus Theater who are already participating. Environmental Alderman Peter Smit comments: The Climate Fund is specific, simple and effective. I m very proud that we ve managed to put this together with so many participants from the business sector. Other cities can simply copy this model. Klimaatfonds: CO ² lokaal compenseren Den Haag heeft in maart 2009 het eerste Klimaatfonds van Nederland opgericht. Voor elke verbruikte ton van deelnemende organisaties en huishoudens wordt 20,- in het fonds gestort. Dit investeert het geld in energiebesparende projecten van bijvoorbeeld onderwijsinstellingen of sportverenigingen. Hiermee wordt van heel dichtbij zichtbaar gemaakt wat de mogelijkheden zijn om de -uitstoot in het dagelijkse leven te verminderen. op lokaal niveau compenseren is duurder dan bijvoorbeeld het planten van bomen of het steunen van fabrieken in opkomende economieën, maar Den Haag ziet in die hogere kosten belangrijke lokale winst. Het draagt bij aan de eigen werkgelegenheid in sectoren die energie-efficiëntie verbeteren. Ook zal het invloed hebben op de luchtkwaliteit in de stad. Het Klimaatfonds is een onafhankelijke stichting; de gezamenlijke inzet van lokale partners staat centraal. Partijen als Siemens, Eneco en het Fortis Circus Theater doen al mee. Milieuwethouder Peter Smit: Het Klimaatfonds is concreet, simpel en effectief. Ik ben er heel trots op dat we dit met zoveel partijen uit het bedrijfsleven voor elkaar hebben gekregen. Andere steden kunnen dit model eenvoudig kopiëren. In Duindorp worden 800 woningen verwarmd met water uit zee In Duindorp 800 homes are heated using water from the sea Daarnaast wil Smit tonen dat de energietransitie ook léuk kan zijn. Groene daken, het klimaatstraatfeest, wedstrijden in de wijk, somt hij op. Laatst was ik erg ontroerd door een man die een zuinige ijskast had gewonnen, maar die eigenlijk niet nodig had. Hij heeft hem aan zijn buurvrouw gegeven die voor hem had gezorgd tijdens zijn ziekte. Dat is prachtig. energy bills and reduce the cost of living or the cost of establishing businesses. This is what makes The Hague an attractive place to live and work. Smit also wants to show that the energy transition can be fun as well and he lists green roof tops, climate change street parties and neighbourhood competitions as examples of the fun side of the transition. Recently I was very touched by a man who had won an energyefficient fridge but didn t really need one. He therefore gave the fridge to his neighbour because she had taken care of him during his illness. That s a wonderful example of how people enjoy working together TODAY DEN HAAG 37

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

2,4 million inhabitants. 178 different nationalities. Most bicycle friendly city. Schiphol Airport: 3rd in Europe. Port of Amsterdam: 4th in Europe

2,4 million inhabitants. 178 different nationalities. Most bicycle friendly city. Schiphol Airport: 3rd in Europe. Port of Amsterdam: 4th in Europe 1 2 3 2,4 million inhabitants 178 different nationalities Most bicycle friendly city Schiphol Airport: 3rd in Europe Port of Amsterdam: 4th in Europe AMS IX: one of the world s largest Internet Exchanges

Nadere informatie

Duurzaamheid in Business context

Duurzaamheid in Business context Duurzaamheid in Business context 2 Voorbeelden waarde creatie (B2C & B2B) Maarten ten Houten Sustainability Manager Global Marketing Duurzaamheidsdialoog 5 maart 2014 HEINEKEN - Truly Global Presence >165

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI HEGRID Hybrid Energy GRID Management EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI 1 Doel en verwachte resultaten Doel: realiseren van een Open HybridEnergy

Nadere informatie

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE 6. Oktober 2011 Contract N o IEE/09/676/SI2.558233 Duration: 17th May 2010-16th May 2013 Project profiel Doel:

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE Fred Akerboom January 29th 2014 Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Deltalinqs, DCMR Milieudienst Rijnmond en Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Gerontologie Fontys / HOG Bouw en Ruimte

Gerontologie Fontys / HOG Bouw en Ruimte ! "#$%& # $ ' #!"#$% &' (() ()% *# *# +# Dort Spierings, HAN AiH 1 ((),-.% / 0'# 1/%& 2)3 ' #'#1' 234 56#' 278 97) Dort Spierings, HAN AiH 2 *+$ :+ $%;! + $% & # ), 5> "?&# /#&%# %!= &#&# # &#&#

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Cork CHAMBER IN BUSINESS FOR BUSINESS. Cork Chamber Logo

Cork CHAMBER IN BUSINESS FOR BUSINESS. Cork Chamber Logo Cork Cork Chamber Logo Network Icon: MEETING OF PEOPLE, SHARING IDEAS, KNOWLEDGE, INTENTIONS. SENSE OF PARTNERSHIP. Typeface: STRONG, MODERN, DYNAMIC SANS SERIF. ADAPTABLE, LASTING QUALITIES Cork Tagline:

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten Background and team Contest City of Antwerp design contest for parking houses (P+R

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd NEDERLANDS Het ziet eruit als een simpel blokje hout, maar maak een geluid (knip met je vingers, kuch, klap in je handen, of tip op de bovenkant) en het geeft onmiddelijk en afwisselend tijd, datum en

Nadere informatie

Tester, hoe word jij geschikt voor de toekomst?

Tester, hoe word jij geschikt voor de toekomst? Tester, hoe word jij geschikt voor de toekomst? Testnet voorjaarsevent Marieke Brinkman en Marieke Mouwe Wie zijn wij Marieke B Marieke M 2010 Capgemini. All rights reserved. 1 Insert "Title, Author, Date"

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

Guidelines for setting up a stimul lab

Guidelines for setting up a stimul lab Guidelines for setting up a stimul lab Content Chapter 1 Chapter 2 Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Pilotproject Businessplan Samenwerkingsovereenkomst met stimul Moorsele Building requirements

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011. 28 april 2011

Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011. 28 april 2011 Marketing & Communications DNS.be 2010 & 2011 28 april 2011 CENTR Marketing Workshop April 2011 - Helsinki 2 Agenda Campaign 2010: Goal Campaign Results & Learnings Market research: Goal Outcome Learnings

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 Future of Innovation Ruud Smeulders, BrilliantBrains Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 1 the old future 2 But not many flying cars yet 3 only more crowded cities! 4 difficult to predict

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Freight Logistics in Utrecht

Freight Logistics in Utrecht Freight Logistics in Utrecht Approach, solutions and success factors Mark Degenkamp City of Utrecht Sep. 29th 2005 BESTUFS Kaposvar Content General introduction Utrecht Problem analysis and basic approach

Nadere informatie

IT auditor en veranderen in 5 kleuren. origineel van: prof.dr. Leon de Caluwé. door: dr.lec. Barry Derksen MMC CISA CGEIT

IT auditor en veranderen in 5 kleuren. origineel van: prof.dr. Leon de Caluwé. door: dr.lec. Barry Derksen MMC CISA CGEIT IT auditor en veranderen in 5 kleuren origineel van: prof.dr. Leon de Caluwé door: dr.lec. Barry Derksen MMC CISA CGEIT En hoe verander je de mens?...... kennis van denk en werkwijze is van belang! Kleur

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Opschaling van. Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider

Opschaling van. Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider Opschaling van Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider Projectleider IEA PVPS Task 15 Onderzoeker BIHTS / Zuyd Hogeschool 18 november 2015 Develop fundamental Knowledge

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

right place, right time

right place, right time right place, right time PND: constructie èn industriële verhuizingen Combinatie van twee disciplines maakt PND tot de ideale partner Het verhaal achter de succesformule van PND is eenvoudig. Van oorsprong

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie