vuurwerk Finance #6 november 2007 jaargang 3 Relatiemagazine van de Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "vuurwerk Finance #6 november 2007 jaargang 3 Relatiemagazine van de Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde"

Transcriptie

1 vuurwerk Finance Behartigen aandeelhouders ook onze nationale belangen? Trading commodities: derivatives and risks Art as an alternative asset class Compliance door de onderneming The impact of structured finance upon you #6 november 2007 jaargang 3 Relatiemagazine van de Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

2 VOLGEND NUMMER De volgende Vuurwerk verschijnt in mei Deadline kopij: 1 april In dit nummer: Thema FINANCE Redactioneel / cartoon 3 Overzicht FEWEB 4 Overzicht opleidingen FEWEB 5 Behartigen aandeelhouder ook onze 6 nationale belangen? Trading commodities: derivatives and risks 10 Interview met Hans Hoogeveen 14 Art as an alternative asset class 18 Column: Wim Boonstra 20 Compliance door de onderneming 22 Aureus 28 The impact of structures finance upon you 30 VU RA Kenniscompetitie Kiest u maar...! 36 Agenda 40 Nieuws FEWEB 41 Prijzen en awards 42 Samenvatting oraties 43 Behartigen aandeelhouders ook onze nationale belangen? / pagina 8 The impact of structured finance upon you / pagina 30 COLOFON Derde jaargang, nr. 6, november 2007 Vuurwerk is het relatiemagazine van de Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde (FEWEB). Redactie Frans Snijders, Iris Visser, Ina Putter, Henri de Groot, Aureus Adres Faculteitsbureau FEWEB, De Boelelaan 1105, 1081 HV Amsterdam (020) Ontwerp en opmaak Room for ID s, Nieuwegein Druk Drukkerij Damen, Werkendam Fotografie Aureus, FEWEB, Krista van der Niet (cover), Johan Hoekstra, Room for ID s Oplage Vuurwerk verschijnt twee keer per jaar in een oplage van exemplaren. VU RA Kenniscompetitie 2007 / pagina 34 2 vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3

3 REDACTIONEEL/ Onrust op de financiële markten Trading commodities: derivatives and risks / pagina 10 De laatste maanden zijn we diverse malen opgeschrikt door alarmerende geluiden van de financiële markten. De problemen begonnen op de Amerikaanse hypotheekmarkt waar de huiseigenaren de kosten niet meer konden opbrengen en massaal hun huizen gingen verkopen. Dit leidde tot koersdalingen. Door de onrust kwam daarna de Britse bank Northern Rock in de problemen waarbij zelfs de centrale bank te hulp moest schieten met extra kredieten. Het aandeel op de beurs van de bank daalde met maar liefst 30%. Tenslotte is in Nederland de grootste bank, de ABN-AMRO in de uitverkoop gedaan. Hoogtijd dus voor een themanummer over Financiering. Voor u ligt nummer 6 van Vuurwerk met een aantal zeer interessante artikelen over bovengenoemde en ander financiële kwesties, zoals beleggingen, compliance, hypotheken, trading commodities, aandeelhouders en koersdalingen. Namens de redactie wens ik u veel leesplezier! Ina Putter Redactie Vuurwerk Compliance door de onderneming / pagina 22 vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3

4 OVERZICHT/FEWEB OVERZICHT OPLEIDINGEN/FEWEB Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde (FEWEB) De Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde (FEWEB) biedt plaats aan ruim 3000 studenten, 1500 postgraduate studenten en 400 medewerkers. Daarmee is zij landelijk gezien een middelgrote faculteit. Tegelijkertijd is het één van de grotere faculteiten van de VU. De Faculteit der Economische Wetenschappen is opgericht in De opleiding Econometrie werd van 1962 tot Afdelingen en Onderzoeksprogramma s De Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde van de VU heeft 8 afdelingen en 12 onderzoeksprogramma s: Algemene en Ontwikkelingseconomie, Prof. dr. G.J. van den Berg, Applied Labour Economics en Farms and Firms: The micoreconomics of poverty, risk and development Secretariaat AE: Kamer 2E-71, tel , fax Secretariaat OE: Kamer 2E-71, tel , fax Accounting, Prof. dr. T.L.C.M. Groot Accounting and Decision Making Secretariaat: kamer 2E-43, tel , fax verzorgd door de Interfaculteit der Actuariële Wetenschappen en Econometrie. Beide faculteiten zijn in 1987 samengevoegd tot de Faculteit der Economische Wetenschappen en Econometrie (FEWEC). Per 1 september 2000 is de opleiding Bedrijfswetenschappen van start gegaan. Dit heeft er toe geleid dat de naam van de Faculteit per 1 januari 2001 is veranderd in de Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde (FEWEB). Informatiekunde en Logistiek Prof. dr. A.R. van Goor en Information Systems for Organisational Networks Secretariaat: Kamer 3A-15, tel , fax Afdeling Marketing Prof. dr. R.T. Frambach Marketing Strategy Secretariaat: Kamer 2E-43, tel , fax Management en Organisatiekunde Prof. dr. T. Elfring Strategy and Organisation, en Human Resources Secretariaat: Kamer 3A-15, tel , fax Bacheloropleidingen De Faculteit biedt momenteel vier bachelor opleidingen aan: Economie en Bedrijfseconomie Econometrie en Operationele Research Bedrijfswetenschappen (in Amsterdam en Zwolle) International Business Administration (alleen in het Engels) Na succesvolle afronding ontvangen studenten het Bachelor of Science diploma. Masteropleidingen Een masteropleiding is een specialistische opleiding. Na afronding van een bacheloropleiding biedt een masteropleiding verdieping van kennis en inzicht in een deelgebied van de in de bachelor bestudeerde discipline. De masteropleiding is tevens een wetenschappelijke opleiding, waarbij niet alleen het doen van onderzoek, maar ook de toepassing van de wetenschap centraal staat. Na succesvolle afronding van de master ontvangen studenten het MSc (Master of Science) diploma. Deze is internationaal erkend. De onderstaande masters duren één jaar full-time, worden in het Engels gegeven en hebben een studielast van 60 ects. Accounting & Control Business Administration Econometrics and Operations Research Economics MSc Finance Quantitative Finance Marketing Spatial, Transport and Environmental Economics Econometrie Prof. dr. ir. G. van der Laan Strategic and Cooperative Decision Making; Time Series Econometrics: methods, computations and applications en Operations Research and Information Technology Secretariaat: Kamer 1A-17, tel , fax Financiering en Bedrijfskunde voor de Financiële Sector Prof. dr. M. van der Nat en Prof. dr. B. Compaijen Finance and Banking Secretariaat: Kamer 1A-17, tel , fax Ruimtelijke Economie Prof. dr. P. Rietveld Spatial, Transport and Environmental Economics Secretariaat: Kamer 4A-33, tel , fax Daarnaast heeft de faculteit verschillende Postdoctorale Opleidingen (De Postgraduate School, zie achterzijde van Vuurwerk) en twee stichtingen, te weten het Amsterdam Centre for Business and Economic Research (AMBER) en de Stichting Onderzoek Wereldvoedselvoorziening (SOW). AMBER, Secretariaat, Kamer 5A-36, tel. (020) , fax (020) , SOW, Secretariaat, Kamer 15A-15, tel. (020) , fax (020) , NIEUWS/FEWEB Het Tinbergen Instituut Het Tinbergen Instituut is een samenwerkingsverband tussen de economische faculteiten van de Vrije Universiteit, de Erasmus Universiteit Rotterdam en de Universiteit van Amsterdam. Het Tinbergen Instituut is behalve een onderzoekinstituut ook een opleidingsschool voor promovendi en Meer informatie over het Tinbergen Instituut is te lezen op Research- en deeltijdmasters: MPhil Economics (research master, twee jaar, full-time, Engelstalig) MSc Bedrijfswetenschappen (twee jaar, part-time, Nederlandstalig) MSc Accounting & Control i.c.m. RA-opleiding (drieëneenhalf jaar, part-time, Nederlandstalig) Voor meer informatie over opleidingen zie: vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3 vuurwerk #6 #6 november jaargang 3 3

5 FINANCE/ De ophanden zijnde splitsing van ABN-AMRO heeft de discussie over de invloed van aandeelhouders doen oplaaien. Deze splitsing is min of meer afgedwongen door de aandeelhouders van ABN-AMRO, zeer tegen de zin van het bestuur. Ook de bestuurders van Stork en VNU hebben slepende conflicten gehad met de aandeelhouders. In menig bestuurskamer van beursgenoteerde ondernemingen wordt met argusogen gekeken naar de activistische aandeelhouder. Behartigen aandeelhouders ook onze nationale belangen? Het wachten is op de volgende casus. Niemand in Nederland is echt blij met deze ontwikkelingen. De verhoudingen tussen aandeelhouders en bestuurders van met name beursgenoteerde ondernemingen staan op scherp. De verwachting is dat de Ondernemingskamer zich wel vaker zal moeten uitspreken over een dispuut tussen aandeelhouders en ondernemingsbestuur. Herbert Rijken 1 Geef aandeelhouders de macht en laat de overheid zorgen voor infrastructuur De katalysator voor de toenemende druk op ondernemingen is de eis van aandeelhouders waaronder grote Nederlandse institutionele beleggers dat ondernemingen bovengemiddeld moeten presteren, ofwel waarde moeten creëren. Om deze eis kracht bij te zetten is de invloed van de aandeelhouder aanzienlijk uitgebreid. De code Tabaksblat en de vernieuwde structuurwet hebben de spelregels voor het Nederlandse ondernemingsbestuur veranderd, voornamelijk voor beursgenoteerde ondernemingen. In feite is de aandeelhouder aan het roer van de onderneming komen te staan, met name bij beursgenoteerde ondernemingen en ondernemingen gecontroleerd door private equity partijen. De disciplinerende invloed van de aandeelhouder heeft een significant economische effect op de prestaties van ondernemingen op de beurs. Zo presteren ondernemingen zonder beschermingsconstructies op de beurs veel beter dan ondernemingen met beschermingsconstructies. De negatieve invloed van beschermingsconstructies kan oplopen tot -3 à -10 % op jaarbasis, afhankelijk van het aantal beschermingsconstructies dat een onderneming heeft. Ook de waardering heeft te lijden van de aanwezigheid van beschermingsconstructies. De disciplinerende invloed van de aandeelhouder is nodig om Nederlandse ondernemingen al dan niet in buitenlandse handen concurrerend te houden in de wereldeconomie en de werkgelegenheid in Nederland op de langere termijn veilig te stellen. Te veel bescherming van de Nederlandse ondernemingen zal misschien op korte termijn werkgelegenheidsgaranties opleveren maar het langere termijn rendement van deze ondernemingen zal er onder lijden. Een belangrijke taak voor de overheid is te zorgen dat Nederland concurrerend is en blijft met het aantrekken 1 Herbert Rijken is hoogleraar bij de afdeling Financiering en Bedrijfskunde voor de Financiële Sector, de Boelelaan 1105, 1081 HV Amsterdam, vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3 vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3

6 van buitenlands financieringskapitaal door te investeren in maximalisering van de waarde. Alleen als publieke doelen (financiële) dienstensector in Nederland. Met de overname handen zijn. Met de overname van ABN-AMRO is dit pijnlijk een goede infrastructuur. Dit is een faciliterende rol. Geef daarbij helpen zijn ondernemingen bereid om ook daarin van ABN-AMRO verdwijnt ook een wereldwijd (bancair) zake- duidelijk geworden. Het verzet van het bestuur mocht niet aandeelhouders de macht en laat de overheid zorgen voor te investeren. Ze zijn daarbij op geen enkele wijze loyaal aan lijk netwerk met Nederlandse paspoorten. Een bank is geen baten. Ook de toezichthouder DNB werd in de beginfase van infrastructuur. de regionale of nationale belangen, als het niet overlapt met fabriek maar vervult een cruciale functie als intermediair het gevecht al op achterstand gezet. Binnen Europa hebben Maar is dit het hele verhaal? Nu de consequenties van de eigen belangen. Met alleen een rendementsdoelstelling zijn in de (internationale) zakelijke wereld. Om in deze sector nationale toezichthouders steeds minder in te brengen, zeker code Tabaksblat en de nieuwe structuurwet duidelijk wor- de aandeleninvesteringen van Nederlandse pensioenfondsen internationaal een rol van betekenis te spelen is de aanwezig- als het gaat om banken met een internationale scope. den, gaan onder bestuurders van ondernemingen, politici bijna in zijn geheel naar het buitenland verplaatst. heid van grote financiële instellingen met hoofdkantoren Wat nu? Een bank met bijna 200 jaar geschiedenis wordt niet Met de splitsing van de grootste bank van toegebracht aan de ontwikkeling van een Nederland wordt een gevoelige klap financieel centrum aan de Zuidas en vakbondbestuurders openlijk stemmen op om de invloed Het enige dat aandeelhouders kan binden aan een regio of aan de Zuidas een voorwaarde. Fiscale maatregelen voor zomaar vervangen door nieuwe innovatieve initiatieven. Size van aandeelhouders te beteugelen. Bestuurders zijn be- land zijn gunstige infrastructuur voorwaarden. Kapitaal is zover fiscale concurrentie nog is toegestaan in Europa, matters in de financiële wereld. Daarom is een zekere mate zorgd dat hun lange termijn strategische planning wordt grenzeloos en liquide geworden. Maar arbeid echter (nog) investeringen in leefklimaat en infrastructuur door de over- van economische bescherming voor de Nederlandse finan- doorkruist door korte termijn doelstellingen van activisti- niet. Cruciale vraag is of investeringen in infrastructuur heid helpen allemaal om Nederland aantrekkelijk te maken ciële instellingen wenselijk. Daarvoor heeft Nederland meer sche aandeelhouders. Vakbondsbestuurders en politici zijn voldoende zijn om de natuurlijke concurrentienadelen van als vestigingsplaats voor het hoofdkantoor. De nationaliteit dan voldoende financiële reserves. Dat zal misschien ten bezorgd om de werkgelegenheid. Deze argumenten kun- Nederland o.a. hoge kosten sociaal stelsel en omvang te van bestuurders geeft uiteindelijk in hoge mate de doorslag. koste gaan van de aandeelhouderswaarde, maar met goede nen relatief gemakkelijk gepareerd worden met het feit dat kunnen opvangen en op lange termijn de werkgelegenheid Wanneer meer financiële instellingen worden overgeno- corporate governance kan het bestuur ook worden aange- aandeelhouders per definitie naar de lange termijn kijken in Nederland kan worden veilig gesteld. Kapitaal mag dan men door buitenlandse partijen verliest Nederland op veel spoord om aandeelhouderswaarde te maximaliseren. De Ra- omdat waarde wordt gedreven door lange termijn perspec- wel grenzeloos en liquide zijn, kapitaalstromen worden voor terreinen het zakelijke initiatief en resten meer filialen dan bobank functioneert immers ook prima. Dan kan Nederland tieven. Ook zijn scherpe ondernemingen de beste garantie een groot gedeelte ook bepaald door de nationaliteit van hoofdkantoren aan de Zuidas. tot in lengte van jaren in de internationale financiële sector voor de werkgelegenheid in Nederland op de lange termijn. spelers en nationale regeringen. Er zit wel degelijk nationale blijven meespelen. De Nederlandse financiële sector heeft regie achter wereldwijde kapitaalstromen. Door aandeelhouders met onze eigen nationale wetgeving nationale regie nodig. Een taak bij uitstek voor het nieuwe Wat in de discussie echter zwaar onderbelicht is, zijn de Met de splitsing van de grootste bank van Nederland wordt meer macht te geven, heeft Nederland als land niet meer de Holland Finance Centre en de minister van Financiën. nationale publieke belangen die op het spel staan. Aandeel- een gevoelige klap toegebracht aan de ontwikkeling van een regie over de eigen financiële sector, zolang die voor een groot houders hebben maar één privaat doel voor ogen en dat is financieel centrum aan de Zuidas en de ontwikkeling van de gedeelte beursgenoteerd is en de aandelen in buitenlandse vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3 vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3

7 FINANCE/ Trading commodities: derivatives and risks Svetlana Borovkova 1 and Ferry Permana 2 Commodities surround us everywhere in our daily life. People consume staple foods such as wheat, rice, potato or corn, and also vegetables, fruits and meats. Cotton is used to make clothes. Metals and wood are essential raw materials for making tools, machinery or even cars and houses. Moreover, in the modern world, the need for oil, gas and electricity as energy resources is high and still growing. Commodities have major impact on economies of developed and developing countries. As a result, worldwide commodity markets have grown explosively in the past several decades. 1 Svetlana Borovkova is universitair docent bij de afdeling Financiering en Bedrijfskunde voor de Financiele Sector, de Boelelaan 1105, 1081 HV Amsterdam, 2 Ferry Permana is werkzaam op de Technische Universiteit Delft, History In the old days, commodities were traded only in the socalled spot markets (similar to common marketplaces), where buyers and sellers met to make transactions for immediate delivery. History of modern commodity markets has begun in the 16th century, when growers in Japan sold their rice at the time of planting in order to finance the production. This transaction was the first so-called forward contract. Such contracts have become rapidly popular. In the 18th century, numerous forward contracts on potatoes and other agricultural products were common in the USA. Standardization of such forward contracts in terms of quantity, quality and delivery date of a commodity has become inevitable. This triggered the establishment of the NYCE (New York Cotton Exchange) in 1842 and the CBOT (Chicago Board of Trade) in In the Netherlands, commodity markets have begun as early as 16th century. Forward contracts on tulip bulbs have been traded in the Netherlands since the early 1600 s. It was not long before many speculators joined in and let the tulip market to a crash, by failing to honour their agreements. Soon afterwards, such transactions were even declared illegal. However, commodity trade in the Netherlands was not affected by this unfortunate incident. The Amsterdam Exchange (Amsterdamse Beurs) is considered the oldest stock exchange in the world. It started trading in the 16th century, when Dutch traders decided to take charge of the spice import from Asia. The prime trading and shipping companies of Holland merged to form one large company called VOC (Verenigde Oostindische Compagnie). In order to finance their ships and equipment, in the 1602 the VOC established The Amsterdam Exchange, which is still active now as the part of the European Stock Exchange Euronext. Energy Markets Of all commodities, energy has become the biggest markettraded commodity (although modern commodity markets have roots in the trading of agricultural products). This happened after the deregulation in oil and natural gas industries in the 1980s, followed by deregulation in electricity industry in the 1990s. Before the deregulation, prices were set by regulators, i.e., governments. Energy prices were relatively stable, but consumers had to pay high premia for inefficient costs, e.g., complex cross-subsidies from areas with surpluses to areas with shortages or inefficient technology. The deregulation led to a free market with more competitive prices, but revealed that energy prices are the most volatile among all commodities, and exposed both energy producers and consumers to many financial risks. Commodity (and especially energy) prices are much more volatile than prices of stocks, bonds or any financial indices. This high volatility is caused by rapid changes in supply and demand due to many reasons. Fluctuations in oil prices often are associated with fluctuations in supply due to political events, e.g., the Gulf war or the terrorist attacks of September 11, For natural gas and electricity, price fluctuations are mostly led by weather conditions, i.e., fluctuations in demand. Managing risks As a consequence of an extreme volatility of energy prices, energy market participants are susceptible to significant market risk (i.e. the risk associated with the uncertainty about the price). There are several ways to manage the price risk. The simplest way is to buy and store the physical commodity (e.g. the oil) when prices fall and use it when prices increase. However, this is an expensive way of managing the price risk because the storage costs are usually quite high. And for electricity this does not work at all since it is completely non-storable and must be consumed once generated. A cheaper way of managing the price risk is using so-called derivatives contracts, or simply derivatives. The simplest derivatives contract is the forward contract we already mentioned, where the purchase (and hence the price) of a commodity is agreed now but the commodity itself is delivered sometime in the future. A futures contract is very similar to a forward contract, only it is standardized (in terms of quality and quantity of the underlying commodity) and it is traded via an exchange and not directly between two counterparties. There are myriads of other derivatives in modern financial and commodity markets. One thing they have in common is that they cannot exist without the underlying asset (e.g. a commodity) and their price is derived from the price of that underlying asset. Derivatives have become very popular in the past few decades, as can be a very effective and efficient tool for managing risk, if used wisely. At present, almost all activity in commodity markets takes place in the trading of commodity derivatives (especially forward and futures contracts) and not commodities themselves. For example, in the case of oil, trading volumes in derivatives markets are nine times larger than those occurring in trading of actual (physical) oil, and this ratio is consistently increasing with the arrival of new financial players. Derivatives are essentially bets on the prices of the underlying asset. And as one can bet on the direction of a stock or 10 vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3 vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3 11

8 oil price, one can also bet on e.g. what kind of weather it will be this winter in The Netherlands, or whether a certain catastrophic event will take place (e.g. whether a strong hurricane hits Texas this autumn). The realization of this fact has led to the emergence of two new classes of derivatives: weather and catastrophe derivatives. Weather plays an important role in many industries: in agriculture, weather affects crop harvests. Energy industry is also very susceptible to weather: production of electricity (especially hydro-electricity) heavily depends on the rainfall. Moreover, severe weather conditions can raise the demand for natural gas and electricity. Tourism, construction and many other industries are also susceptible to risks associated with weather conditions. Nowadays many of these industries can protect their profits from weather risks by buying or selling appropriate weather derivatives. Such derivatives are traded in the US, Europe and Japan, on many exchanges such as the Chicago Mercantile Exchange. Catastrophe derivatives bear more similarities to insurance policies: a holder of a catastrophe derivative will receive a substantial payment if a certain catastrophic event takes place (of course, this holder has to pay a price for such a derivative at the start, just as one has to pay an insurance premium). The big difference with insurance, however, is that catastrophe derivatives are not issued by insurance companies (although they use them very actively now in their daily operations), but are freely traded on exchanges. It is clear who would buy a catastrophe derivative: a construction company, a real estate developer or an insurance company which will have to pay large compensations in case of a catastrophic event. But who would sell such a derivative? Anyone who wants to diversify their portfolio, since occurrence of a catastrophic event (and hence, a cash flow associated with a catastrophe derivative) is almost uncorrelated to movements of financial markets or financial crises. In this respect, catastrophe derivatives are the so-called zero-beta assets, i.e. their prices do not move together with prices of stocks or financial indices. Another interesting new development in commodity trading has been the introduction of the so-called emission trading, or emission markets. On these markets, the allowances to companies to emit greenhouse gasses such as CO 2 are freely traded as any other commodity. Since the ratification of the Kyoto Protocol in 2006, each participating country s government sets a limit on the amount of carbon emission that any company can produce. If a company pollutes more than its limit, it has to buy extra emission allowances from a company that pollutes less than its limit. In this way, carbon Of all commodities, energy has become the biggest market-traded commodity emission allowances have become a traded commodity. These allowances and derivatives on them are traded on many exchanges worldwide, e.g. on the European Energy Exchange. The simplest commodity derivatives are forward and futures contracts. Another popular derivatives contract is an option: a right (and not an obligation, as it is the case with forward or futures contract) to buy or sell a certain asset (e.g. a commodity) at a fixed price on a fixed date. This is the so-called plain vanilla, or European option. However, real financial markets (and especially commodity markets) are more like zoos, populated by all kinds of derivatives, which can be much more complicated agreements. Such complicated contracts are called exotic derivatives, and they fascinate finance researchers, just as exotic birds or animals fascinate most people. The first option trading was legitimized in 1934 in the USA for some agricultural products. For the next several decades the option trading was virtually inexistent. The main reason for this was the fact that it was not clear what a fair price of an option should be and how the seller of an option contract can manage risks associated with it. Then, in 1973, American economists Fischer Black and Myron S. Scholes published a groundbreaking article, which at once answered all these questions and introduced the famous Black-Scholes formula for the fair price of an option. Also in 1973, another economist Robert C. Merton published a paper expanding the mathematical understanding of the options pricing model of Black and Scholes. In the same year, the Chicago Board Options Exchange was established and began The Amsterdam Exchange (Amsterdamse Beurs) is considered the oldest stock exchange in the world trading standardized call options. The impact of the work by Black, Scholes and Merton was so enormous, that trading in options grew exponentially since then and reached the total volume of 20 trillion US dollars worldwide (from practically zero in 1972). In recognition of their groundbreaking work, Merton and Scholes were awarded the 1997 Nobel Prize in Economics for the famous Black-Scholes option price formula; Fisher Black unfortunately was ineligible, having died in Since then, the option trading has been dramatically growing even further, not only in traded volumes (in 2006 the option trading volume had already reached 270 trillion US dollars), but also in the types of traded options. Options have become a practically standard tool of risk management. On the other, more academic, note the work by Black, Scholes and Merton gave rise to an entire new discipline on the border between mathematics and finance, the so-called financial mathematics or financial engineering. It has grown rapidly as a new scientific discipline, has given a lot of inspiration and provided many new contributions in both mathematics and finance. In the department of finance of VU Amsterdam there is active ongoing research in this area, lead by Professor André Lucas and Professor Ton Vorst. Most commodity options are exotic, i.e. more complicated than European options. There are inherent reasons for this. For example, most energy delivery contracts are based on the average oil price over a certain period of time. In this case, a so-called Asian option is better suited for risk management purposes: for Asian options, the settlement price depends on the average asset price over a certain time period and not on the asset price on one specific date, as it is the case with European options. Another example arises from the fact that oil is physically traded twice: as a refinery feedstock and as a refinery product. So the portfolio of most energy companies is a basket of several assets. For example, a refinery company must buy crude oil and sell refinery products (e.g., gasoline and heating oil). Hence, its portfolio consists of a socalled short (i.e. negative) position on crude oil and long positions on gasoline and heating oil. A power station is a similar example: it must buy fuel (e.g. natural gas) to produce and sell electricity. A so-called basket option, an option whose payoff depends on the weighted sum of the assets in a portfolio, is an effective risk management tool in this case. Unfortunately, the celebrated Black-Scholes formula cannot be directly applied for valuing and managing such options. Valuation of exotic derivatives (such as Asian or basket options) requires specific tools, usually much more complex than the Black-Scholes formula. The research in the area of exotic option pricing is very active in many academic departments all over the world, and also in the department of finance of VU Amsterdam. For example, for Asian and basket options, we recently introduced the so-called Generalized Lognormal Approach, which allows simplifying the option pricing problem and reducing it to back the application of the Black-Scholes formula. Another difficulty in dealing with commodities and commodity derivatives is the presence of very specific features in commodity prices, not found in prices of any stocks or financial indices. For example, high price volatility and complex seasonal patterns are inherent features of agricultural and energy prices. In addition to these features, electricity prices exhibit so-called spikes, when the price suddenly rises by few hundred percent, only to rapidly revert back to a normal level within a few days (this happened, for example, during the European heat wave of August 2003, when electricity prices went up by 1000%). All these price features separate commodities from all other financial assets and require specific tools for dealing with commodity derivatives and risks. Although technically difficult, the valuation of exotic commodity derivatives and managing their risks is fundamentally possible. This is because their underlying assets (commodities) are freely traded in the financial marketplace. On the other hand, the weather and catastrophe derivatives depend on things that are not traded (it is not possible to buy or sell weather). Valuation of such derivatives by traditional mathematical methods is impossible in principle, at least not by the standard tools of mathematical finance stemming from the work of Black, Scholes and Merton. Where others see difficulties, we academics see opportunities: opportunities for new research directions, for discovering new solutions, techniques and tools and for applying them in practice. We are inspired by these exciting new markets and we hope that our readers found this inspiration at least a little bit contagious! 12 vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3 vuurwerk #6 november 2007 jaargang 3 13

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

STRATEGO: Coaching session

STRATEGO: Coaching session STRATEGO: Coaching session 19-11-2014 www.warmtebedrijfrotterdam.nl Content Integrated business model al chart Heat chain Sources heating grid Rotterdam Delivery of industrial waste heat History & lessons

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Introductie in flowcharts

Introductie in flowcharts Introductie in flowcharts Flow Charts Een flow chart kan gebruikt worden om: Processen definieren en analyseren. Een beeld vormen van een proces voor analyse, discussie of communicatie. Het definieren,

Nadere informatie

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LM2GS4PWIR3FKEP-58-WWET11-PDF File Size 6,444 KB 117 Pages 27 Aug, 2016 TABLE OF CONTENT

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017 www.iuscommune.eu INVITATION Ius Commune Masterclass 22 June 2017 Amsterdam Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to participate in the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers,

Nadere informatie

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ EXPLANATORY NOTES TO THE LEGAL MERGER PROPOSAL Het bestuur van: The management board of: Playhouse Group N.V., een naamloze Vennootschap, statutair gevestigd te Amsterdam,

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM READ ONLINE AND DOWNLOAD EBOOK : HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN Click button to download this ebook READ ONLINE AND DOWNLOAD

Nadere informatie

Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland

Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland verzekerde patiënten Ook als u geen ziektekostenverzekering heeft of in het buitenland verzekerd bent, kunt u voor behandeling terecht

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX CORPORATE EVENT NOTICE: Toewijzing van aandelen REED ELSEVIER N.V. LOCATIE: Amsterdam BERICHT NR: AMS_20150610_04040_EUR DATUM: 10/06/2015 MARKT: EURONEXT AMSTERDAM - Change of Issuer name and trading

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

Programmaoverzicht Bachelor Open dag

Programmaoverzicht Bachelor Open dag Programmaoverzicht Bachelor Open dag 11 2017 Ronde en tijd Openingsronde 09.00-09.30 uur Sessies en activiteiten Waarom Tilburg University? Informatiesessie met de rector magnificus en een student van

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

2010 Integrated reporting

2010 Integrated reporting 2010 Integrated reporting Source: Discussion Paper, IIRC, September 2011 1 20/80 2 Source: The International framework, IIRC, December 2013 3 Integrated reporting in eight questions Organizational

Nadere informatie

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit Onderzoek naar het Effect van de Aanwezigheid van een Hond op het Alledaags Functioneren van een Kind met Autisme M.I. Willems Open Universiteit Naam student: Marijke Willems Postcode en Woonplaats: 6691

Nadere informatie

Innovatieve interactieve communicatiemiddelen in internationaal watermanagement

Innovatieve interactieve communicatiemiddelen in internationaal watermanagement Innovatieve interactieve communicatiemiddelen in internationaal watermanagement Delft, 8 maart 2012 Realistic wall of water ir. F.C. (Floris) Boogaard, (020) 606 32 50/06-51 55 68 26 e-mail: f.c.boogaard@tudelft.nl/

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

Modern Land Consolidation in the Netherlands

Modern Land Consolidation in the Netherlands Modern Land Consolidation in the Netherlands Adri van den Brink Government Service for Land and Water Management Wageningen University, Land Use Planning Group Volvic, 10 September 2004 Contents Introduction

Nadere informatie

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU 25/2/2016. Biocide CLOSED CIRCUIT

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU 25/2/2016. Biocide CLOSED CIRCUIT 1 25/2/2016 Biocide CLOSED CIRCUIT 2 Regulatory background and scope Biocidal products regulation (EU) nr. 528/2012 (BPR), art. 19 (4): A biocidal product shall not be authorised for making available on

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

'Foreign exchange student'

'Foreign exchange student' 'Foreign exchange student' Most awesome person you will ever meet. Exchange students willingly decide to get off their asses, leave their home country, and go see the world. For that reason, they should

Nadere informatie

International Leiden Leadership Programme

International Leiden Leadership Programme International Leiden Leadership Programme Information Evening 1 November 2016 Universiteit Leiden.. LLP Programme team Menno Mennes Lucille Brakefield Janna van Helden Ratna Lachmansingh Programme Bij

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016 NAVIJVEN MINILAMPJES OM ZELF TE MAKEN KERSTFIGUREN UIT DE LAPPENMAND VOOR DE KINDERSSALOON EN COWBOYS VAN LOLLYSTOKJES KAMERBREED BOEKENREK VOOR EEN SMAL BUDGETGEBAKKEN KOEKFIGUURTJES HANGEN WE IN DE KERSTBOOM

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen.

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen. Groningen Research Institute of Purchasing Lecture 3: E-Contacts Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann NEVI-Chair Purchasing RUG Groningen, RuG Goal Potential EP New roles, opportunities & threats E-Contacts Electronic

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Travel Getting Around

Travel Getting Around - Location Ik ben de weg kwijt. Not knowing where you are Kunt me op de kaart aanwijzen waar het is? Asking for a specific location on a map Waar kan ik vinden? Asking for a specific... een toilet?...

Nadere informatie

De deeleconomie in België

De deeleconomie in België De deeleconomie in België Definitie omvang potentieel Anthony Baert Conseil Fédéral du Développement Durable 31 mai 2016 De ING International Survey 2 Sharing back to the roots 3 Sharing back to the roots

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

Survey on lending and current accounts for SMEs

Survey on lending and current accounts for SMEs Survey on lending and current accounts for SMEs April 014 GfK 014 Survey on lending and current accounts for SMEs April 014 1 Table of contents 1. Management Summary. Research design 3. Research findings

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

BE Nanoregistry Annual Public Report

BE Nanoregistry Annual Public Report 1 BE Nanoregistry Annual Public Report Carine Gorrebeeck FPS Health, Food Chain Safety & Environment 2 WHY? The objectives of the registry (a.o.): - Traceability: allow competent authorities to intervene

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

SUPPORT A NOBLE PROJECT

SUPPORT A NOBLE PROJECT Ecumenical Patriarchate Orthodox Metropolis of Belgium Exarchate of The Netherlands and Luxemburg SUPPORT A NOBLE PROJECT it s a unique opportunity AN ORTHODOX CHURCH FOR AMSTERDAM The Orthodox Metropolis

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Code Course Programme Transition rule Code Replacement course Accounting 1: Financial International Business and Economics

Code Course Programme Transition rule Code Replacement course Accounting 1: Financial International Business and Economics Code Course Programme Transition rule Code Replacement course Accounting : Financial 44060 or (34060) Accounting voor BE 3409 Accounting 30J03 of (30J03) Accounting for IBA 345 30B05 3408 Accounting :

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Bewijzen en Technieken 1 7 januari 211, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe.

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Introduction Loneliness is a personal, subjective experience. A person experiences this feeling when his social relationships do not match his wishes. It is

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter?

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Emiel Krahmer, Erwin Marsi & Paul van Pelt Site visit, Tilburg, November 8, 2007 Plan 1. Introduction: A short

Nadere informatie

copyright DJB International

copyright DJB International copyright DJB International copyright DJB International Your Insurance Cy, since 19XX Still going strong copyright DJB International copyright DJB International Directive 2009/138/EC of 25 nov 2009 On

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

FSI Business Seminar. Commodity Market Outlook

FSI Business Seminar. Commodity Market Outlook FSI Business Seminar Commodity Market Outlook Inhoud presentatie 1. Over FS-Innovators B.V. Onze Werkwijze FSI Team FSI Services en Producten Klanten 2. 5 jaar FS-Innovators B.V. 3. Nieuw @ FS-Innovators

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Annual event/meeting with key decision makers and GI-practitioners of Flanders (at different administrative levels)

Annual event/meeting with key decision makers and GI-practitioners of Flanders (at different administrative levels) Staten-Generaal Annual event/meeting with key decision makers and GI-practitioners of Flanders (at different administrative levels) Subject: Sustainable Flemish SDI Nature: Mobilising, Steering Organisers:

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 6 januari 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

#ThoughtExpedition voorbereiding

#ThoughtExpedition voorbereiding #ThoughtExpedition voorbereiding Thema: waar blijft herstel van crisis Kies een voorbeeld uit welke je tijdens het groepswerk wilt inbrengen en waar je een dialoog over wilt voeren. Inhoudsopgave 1. Algemeen

Nadere informatie

IFRS 15 Disaggregatie van opbrengsten

IFRS 15 Disaggregatie van opbrengsten IFRS 15 Disaggregatie van opbrengsten Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) 8 8288 1080 +31 (0) 6 2127 2327 rterhoeven@deloitte.nl Dingeman Manschot Director Professional Practice

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wat mij gelijk opviel is dat iedereen hier fietst. Ik vind het jammer dat iedereen

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie