Filozofická fakulta Univerzity Palackého v Olomouci

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Filozofická fakulta Univerzity Palackého v Olomouci"

Transcriptie

1 Filozofická fakulta Univerzity Palackého v Olomouci Katedra nederlandistiky Studijní rok 2009/2010 NEDERLANDS ALS TWEEDE-TAALVERWERVING BIJ VOLWASSENEN Bakalářská práce 3. ročníku bakalářského studia oboru Nizozemština pro hospodářskou praxi Acquisition of the Dutch language as a second language by adults Adéla Provazníková Vedoucí práce: Drs. Bas Hamers Olomouc 2010

2 Prohlašuji, že jsem svou seminární práci vypracovala samostatně a uvedla v ní veškerou literaturu, kterou jsem použila. V Olomouci, dne 7. května Adéla Provazníková

3 Dankbetuiging I wil graag van harte mijn dank betuigen aan Bas Hamers voor zijn waardevolle adviezen. 3

4 INHOUD INLEIDING THEORETISCHE DEEL Verschil tussen tweede taal en vreemde taal Victorian School of Languages T2-verwerving Termen die met T2-verwerving samenhangen Factoren die invloed op T2-verwerving hebben Verschil tussen NT2-educatie bij volwassenen en bij kinderen Leeftijd factor die T2-verwerving beïnvloedt Meertaligheid T2-verwerving bij volwassenen en bij kinderen Effectief lesgeven Lesdoel en tijdplanning De rol van de docent De viertakt Vaardigheden in het T2-onderwijs Luistervaardigheid Schrijfvaardigheid Spreekvaardigheid Grammatica en het gebruik van een woordenboek Niveaus in de Nederlandse taal Niveaus volgens het Europees Referentiekader Staatsexamen Nederlands als tweede taal Inburgeringsexamen Leerstof

5 2. PRAKTISCHE DEEL Inleiding Observaties in de NT2-lessen A-intensief lessen B2-intensief lessen Mijn eigen lessen Grammatica les Luistervaardigheid les Vergelijking van NT2-boeken...35 CONCLUSIE...44 Bijlage Bijlage Bijlage Literatuurlijst...50 Webpagina s...51 Resumé...52 Summary...53 Anotace

6 INLEIDING Als thema van mijn bachelor werkstuk heb ik gekozen voor het onderwerp Nederlands als Tweede-taal verwerving bij volwassenen. Dit onderwerp vind ik interessant en dat heeft iets te maken met mijn leven, omdat ik het Nederlands in Nederland begon te leren en daarom was het Nederlands in die tijd mijn tweede taal. Het hoofdoel van mijn werkstuk is om de lezers vertrouwd te maken met de educatieverschillen bij kinderen en bij volwassen en met het verschil tussen Nederlands als tweede-taal en Nederlands als vreemde-taal. Verder wil ik de verschillende factoren beschrijven die tweede-taalververwing beïnvloeden en hoe belangrijk volgens mij de combinatie van alle vier de vaardigheden bij het Nederlands als tweede-taalverwerving is, d.w.z. luistervaardigheid, spreekvaardigheid, grammaticavaardigheid en schrijfvaardigheid. Geen van deze vaardigheden zou genegeerd mogen worden. In mijn werkstuk beschrijf ik ook enkele fouten die door NT2-studenten vaak gemaakt worden. Bij het uitkiezen van de leerstof moet onder andere rekening gehouden worden met de leeftijd, opleidingsniveau en reeds bereikte taalvaardigheidsniveau van de leeerlingen. Mijn werkstuk heb ik in twee delen opgedeeld, het theoretische deel en het praktische deel. Er bestaan meer publicaties over Nederlands als tweede-taal onderwijs en over onderwijs van tweede talen in het algemeen. De informatie voor het theoretische deel heb ik voor het grootste deel gehaald uit het boek Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs dat door René Appel en Anne Vermeer geschreven is. In het praktische deel beschrijf ik mijn eigen observaties in het James Boswell Instituut. Het James Boswell Instituut valt onder de leiding van de Universiteit Utrecht en geeft trainingen en aansluitingsprogramma s aan hoger opgeleiden. In het werkstuk vergelijk ik ook sommige leerboeken die voor hogere opgeleiden bestemd zijn. Ook geef ik mijn eigen mening over individuele leerboeken en onderwijsmethodes. 6

7 1. THEORETISCHE DEEL 1.1 Verschil tussen tweede taal en vreemde taal Het is belangrijk om vreemde-taalverwerving en tweede-taalverwerving (verder T2-verwerving) van elkaar te onderscheiden. Voor vreemde-taalverwerving bestaan ook andere materialen voor effectief lesgeven. Als iemand een taal leert die niet geproken wordt in de omgeving waarin hij zich bevindt. Bijvoorbeeld over Tsjechen die Nederlands in Tsjechie studeren praten wij als over vreemdetaalverwervers. Daartegenover staan T2-verwervers. Dat zijn mensen die een nieuwe taal in de omgeving leren, waarin de taal gesproken wordt. Als een Tsjech naar Nederland gaat verhuizen en daar bijvoorbeeld Nederlands in een cursus leert is er sprake van T2-verwerving. Het grote verschil tussen het NT2-onderwijs en het Nederlands als vreemde taal is dat je het Nederlands meteen 'bij de hand hebt'. 1 De NT2-cursisten komen meestaal gelijk buiten het leslokaal in contact met de Nederlanse taal. Ze moeten het Nederlands in de dagelijkse situaties gebruiken, ze kijken vaak naar Nederlandse tv, luisteren naar Nederlandse radio,enz. De T2-cursisten bereiken vaker het gewenste niveu sneller dan de studenten die de taal in een ander land studeren. Maar bij het onderwijs is ook de mate van zelfstudie belangrijk Victorian School of Languages De Victorian School of Languages in Australië is een bijzonder voorbeeld van hoe vreemde talen onderwezen kunnen worden. De studenten kunnen er tegenwoordig 49 talen studeren. Onderwijs wordt er op zaterdagen gegeven in scholen, maar er wordt ook afstandsonderwijs gegeven. Rond de leerlingen gaan naar de zaterdagscholen en ongeveer 1600 leerlingen volgen afstandsonderwijs. Iedereen kan er individueel een telefoongesprek met de docent hebben, maar ook een groepsgesprek voeren. Binnen het instituut worden steeds nieuwe materialen ontwikkeld. 1 Inburger net: ( ) 7

8 1.2 T2-verwerving Zoals konden wij al in bovenstaand hoofdstuk konden zien, is T2 een taal die in de omgeving wordt geleerd,waarin de taal gesproken wordt. In het boek Tweedetaalverwerving en tweede-taalonderwijs kunnen wij ook lezen over simultane en succesieve taalverwerving. Als voor de 4-jarige leeftijd begonnen wordt met de verwerving van een T2, dan gebeurt grotendeels parallel aan de verwerving van de moedertaal en er is sprake van simultane taalverwerving. Over succesieve taalverwerving praten wij als een kind begint T2 te leren wanneer de moedertaal al redelijk beheerst wordt. Het begrip 'tweede taal' kan overigens ook betrekking hebben op een derde taal, vierde taal, enzovoorts Met andere woorden de begrippen 'eerste taal' en 'weede taal' hebben betrekking op de volgorde waarin de talen geleerd zijn en niet op het beheersingsniveau Termen die met T2-verwerving samenhangen Einige termen die door het boek Tweede-taalverwerving en tweede-taalonderwijs uitlegd worden: Tussentaal is de taalproductie van de T2-verwerver maar ook de zich ontwikkelende vaardigheid in de T2. De T2-verwerver beschikt over een tussentaal om uitingen in de T2 te begrijpen en te produceren. Met tussentaal wordt gedoeld op elk stadium van T2-vaardigheid en produktie tussen het geheel niet en het volledig beheersen van de T2. 3 Fossilisatie is de situatie wanneer de T2-verwerving stokt op een bepaald moment, er zit geen progressie meer in. Dit komt met name voor bij T2-verwervers die op latere leeftijd een T2 zijn gaan leren. 4 Typisch voorbeeld van fossilisatie is dat somige T2-2 R. Appel, A. Vermeer: Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs, uitgeverij coutinho, Bussum 2008, p R. Appel, A. Vermeer: Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs, uitgeverij coutinho, Bussum 2008, p R. Appel, A. Vermeer: Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs, uitgeverij coutinho, Bussum 2008, p.18. 8

9 verwervers steeds verkeerde lidwoorden blijven gebruiken (bv. in plaats van het boek gebruikt men de boek). Krompraters zijn T2-verwervers waarvan de tussentaal gefosiliseerd is. In het boek Taal leren op maat is er ook sprake van de stagnerende leerder. Stagnerende leerders zijn mensen die niet het niveau bereiken dat ze willen bereiken. De tabel uit het boek Taal leren op maat 5 waarin wij verschillende typen leerders en de aanbevolen aanpk bij hun educatie kunnen zien: zeer langzame leerder stagnerende leerder kromprater stagnatie op hogere niveaus kenmerken beperkt school gevolgd in eigen land; een aantal jaren in Nederland, al meermalen aan cursussen begonnen; spreek nog neuwelijks Nederlands. blijft achter in schriftelijke of mondelinge vaardigheden; problemen liggen vaak buiten het onderwijs. communicatief; al jaren in Nederland, veel vormfouten. blijft steken onder het gewenste niveau voor het beroep van keuze. aanpak zorgvuldige, verlengde intake, cursisten goed volgen; zorgvuldig bepalen wat de leerbehoefte is, haalbare doelen stellen, taalcontact aangaan. doorverwijzen naar deskundigen op gebied van mogelijke problemen; taal via taalcontact bevorderen. motivatie vinden voor verbetering van uitspraak en/of grammatica. zoeken naar andere mogelijke opleidingen of werk; gewenste doel aanpassen aan mogelijkheden. 5 M. Verboog, D. Gunawan: Taal leren op maat, uitgeverij coutinho, Bussum 2007, p

10 1.2.2 Factoren die invloed op T2-verwerving hebben Er bestaan meerdere factoren die tweede-taalverwerving beïnvloeden. Een van de belangrijkste factoren is de leeftijd van de T2-verwerver. Omdat leeftijd zo belangrijk is, wil ik hieraan meer aandacht besteden in een apart hoofdstuk (1.3 Verschil tussen NT2-educatie bij volwassenen en bij kinderen). Wij kunnen zeggen dat leeftijd een zo genoemde individuele factor is. Aan de andere kant staan zo genoemde sociale factoren. Voorbeeld van een sociale factor is taalaanbod. Maar vaak hangt de individuele factor samen met de sociale factor. Bijvoorbeeld in het algemeen krijgen kinderen vaak meer taalaanbod dan volwassenen omdat ze vaker in situaties komen, waar ze T2 moeten gebruiken. Bijna alle factoren hangen samen met het tempo van de T2-verwerver, iedereen is een individu en heeft andere tijd voor taalbeheersing nodig. Factoren die T2 beïnvloeden hangen vaak met elkaar samen. Er zijn ook een paar onderzoeken gedaan of sexe ook invloed op het tempo van tweedetaal-verwerving heeft. René Appel 6 heeft in 1984 onderzoek gedaan onder Turkse en Marokkaanse meisjes en jongens. Anne Vermeer 7 heeft hem in 1986 met onderzoek gevolgd. Uit beide onderzoeken blijkt dat sexe geen invloed op T2- verwerving heeft. In 1987 kwam Joseph P. Boyle 8 met een onderzoek waaruit blijkt dat vrouwen sneller produktieve vaardigheden in T2 ontwikkelen en mannen in receptieve vaardigheden beter zijn. Een andere factor die T2-verwerving beïnvloed is taalaanleg. Algemeen geldt dat wie meer taalaanleg heeft, ook de T2 sneller kan verwerven. Wat is eigenlijk taalaanleg? Volgens John B. Carroll, de samensteller van een test waarmee taalaanleg kan worden gemeten, bestaat taalaanleg uit vier, van elkaar onafhankelijke vaardigheden, namelijk: 1. vaardigheid in het herkennen, identificeren en onthouden van klanken; 6 René Appel: Medeauteur van het boek Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs. 7 Anne Vermeer: Medeauteur van het boek Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs. 8 Joseph P. Boyle: Auteur van het boek Sex differences in listening vocabulary. Hij onderzocht Engelse taalvaardigheid van Chinese studenten. 10

11 2. vaardigheid om grammaticale functies van woorden in verschillende contexten te herkennen; 3. vaardigheid om linguïstische patronen uit nieuwe contexten af te leiden; 4. vaardigheid om een groot aantal associaties in relatief korte tijd te leren. 9 Elke mens is anders. Mensen verschillen op meer manieren. De persoonlijkheid van een persoon is verschillend van de persoonlijkheid van een andere persoon, hun intelligentie verschilt en ze waarnemen en begrijpen informatie op een andere manier. De factoren die op T2-verwerving invloed hebben zij dus ook persoonlijkheid, intelligentie en de zo genoemde cognitieve stijl. Sommige mensen zijn extravert en sommige introvert, dus hun persoonlijkheid verschilt. Larsen-Freeman & Long 10 hebben onderzoek gedaan waaruit blijkt dat extraverte mensen de T2 sneller kunnen beheersen dan introverte mensen. Het is bekend dat extraverte mensen beter zijn in communicatieve vaardigheden en introverte mensen grammatica beter kunnen leren. Er zijn ook onderzoeken gedaan, die uitzoeken of intelligentie voor T2- verwerving belangrijk is. Meest besproken is het onderzoek van Genesee 11 in Intelligentie bleek samen te hangen met CAT, in die zin dat kinderen met een hogere score op een intelligentietest over het algemeen ook beter presteerden op taken die een grote CAT vereisten. Daartegenover werd er geen samenhang gevonden tussen de intelligentiescores en taken waarvoor met name DAT nodig was, dus gewone communicatieve taken. 12 CAT = Cognitief Abstracte Taalvaardigheid 9 R. Appel, A. Vermeer: Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs, uitgeverij coutinho, Bussum 2008, p Larsen-Freeman & Long: Auteurs van het boek van 1991 An introduction to second language acquisition research. 11 F. Genesee: Auteur van het boek Language learning, The role of intelligence in second language learning. 12 R. Appel, A. Vermeer: Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs, uitgeverij coutinho, Bussum 2008, p

12 DAT = Dagelijkse Algemene Taalvaardigheid 13 Genesee heeft dit onderzoek gedaan onder mensen die Engels als moedertaal en Frans als tweede-taal hadden. In 1992 was op de Nederlandse televisie een programma waarin prate Christopher Taylor, die te zien talent voor talen te leren had. Hij was zwakbegaafd, maar al na paar dagen in Nederland kon hij toch een beetje Nederlands praten. In het boek Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs 14 beschrijven René Appel en Anne Vermeer de cognitieve stijl als een manier waarop mensen informatie waarnemen, begrijpen, ordenen en oproepen. 1.3 Verschil tussen NT2-educatie bij volwassenen en bij kinderen Leeftijd factor die T2-verwerving beïnvloedt Een van de belangrijkste factoren die T2-verwerving beïnvloeden is leeftijd. Er zijn veel onderzoeken gedaan en algemeen is bekend dat kinderen een tweede taal sneller dan volwassenen leren. De neurolinguist Eric Lenneberg kwam eind jaren zestig tot de ontdekking dat er sprake is van een kritische periode waarbinnen het kind het vermogen van de mentale grammatica tot ontwikkeling moet brengen. De kritische periode begint rond het tweede levensjaar en loopt door tot omstreeks het twaalfde levensjaar. Na hun twaalfde moeten mensen veel inspanning leveren om een andere taal onder de knie te krijgen De begrippen CAT en DAT ontwikkelde Jim Cummins in R. Appel, A. Vermeer: Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs, uitgeverij coutinho, Bussum en hersenen, de kritische periode.htm ( ) 12

13 In 1982 in Engeland heeft M. Patkowski 16 een onderzoek gedaan waaruit blijkt dat er een zogenoemde sensitieve periode bestaat. Deze periode duurt ongeveer tot het eind van de puberteit en jongeren zijn sneller in de verwerving van de syntaxis zijn. In hetzelfde jaar in de VS, heeft Susan Oyama een vergelijkbaar onderzoek gedaan waaruit blijkt dat alleen in de leeftijd tot het begin van de puberteit zijn de kinderen in staat om de tweede taal bijna accentloos leren spreken. Een van de onderzoeken werd ook in Nederland in 1984 door René Appel bij Turkse en Marokkaanse kinderen gedaan. In het boek Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs 17 beschrijft hij de conclusie van zijn onderzoek. Uit het onderzoek blijkt dat in de eerste fase van de T2-verwerving het tempo van oudere T2-verwervers hoger ligt dan van jongere. Mensen die op jonge leeftijd met T2- verwerving beginnen, behalen een hoger niveau van T2-vaardigheid dan mensen die later een tweede taal beginnen te leren. De kans dat iemand het niveau van een moedertaalspreker haalt is groter als hij op jongere leeftijd een tweede taal begint te leren Meertaligheid Over meertaligheid spreekt men als een persoon twee of meerdere talen vloeiend kan spreken. Er bestaan twee situaties wanneer men tweetalig kan worden: zogenoemde simultane tweetaligheid en successieve tweetaligheid Simultane tweetaligheid Als een kind met twee moedertalen opgroeit spreken wij over simultane tweetaligheid. Dat betekent dat de moeder met het kind een taal en de vader een andere spreekt, simultane tweetaligheid heet ook gezinstweetaligheid. Bij de simultane periode bestaat ook de zo genoemde mixing periode, het kind gebruikt 16 M. Patkowski: Amerikaanse psycholoog en onderzoeker. Auteur van het boek The sensitive period for the acquisition of syntax in a sacond language. 17 R. Appel, A. Vermeer: Tweede-taal verwerving en tweede-taal onderwijs, uitgeverij coutinho, Bussum

14 sommige woorden van een taal en sommige van de andere taal of hij mixt de grammatica van beide talen Succesieve tweetaligheid Een andere type van meertaligheid is successieve tweetaligheid. Wanneer een kind op een wat later tijdstip, buiten het eentalige gezin, wordt geconfronteerd met een andere taal spreekt men van successieve tweetaligheid. In de praktijk is er sprake van successieve tweetaligheid wanneer de andere taal tussen drie- en negenà tienjarige leeftijd wordt aangeboden. 18 Bij successieve tweetaligheid weet het kind al voor de beheersing van de tweede taal al iets over taal en de kennis van de moedertaal helpt hem bij het leren van de tweede taal T2-verwerving bij volwassenen en bij kinderen De termen impliciet en expliciet: Impliciet leren = men leert iets maar hij is zich daar niet van bewust. Expliciet leren = men leert en leren is zijn doel. Bij kinderen spelen de biologische factoren een sterkere rol dan sociaalpsychologische factoren en bij volwassenen is dat andersom. Kinderen bereiken een hoog eindniveau maar ouderen bereiken het hoogste niveau zelden. De grammatica leren kinderen alleen op een impliciete manier. Volwassenen krijgen niet zo veel taalaanbood als kinderen. De kennis van al vroeger geleerde talen heeft meestal een negatieve invloed. Hoog opgeleide volwassenen kunnen expliciet leren en mensen met een lage vooropleiding kunnen dat niet. 18 ( ) 14

15 1.4 Effectief lesgeven Lesdoel en tijdplanning De docent en ook de leerlingen moeten voor het begin van de les de doel van de les kennen. Voor de docent is een goede voorbereiding van de les en de tijdsplanning van de les belangrijk. Het is goed als het lesdoel in het begin kort met de studenten besproken en op het bord opgeschreven wordt. In het boek Taal leren op maat 19 maat beschrijven de auteurs het VUT-model. VUT is een afkorting voor Vooruitkijken, Uitvoeren en Terugkijken. Vooruitkijken betekent het thema en het programma van de les met de studenten bespreken, studenten bekend maken met de tijdsplanning, grammaticadoel van de les, het oproepen van de aanwezige kennis over het onderwerp, de woordenschat bespreken, instructies voor zelfstandig werken of in de groep en controleren of de instructies goed begrepen zijn. Als de leerlingen bezig zijn met het uitvoeren van hun taak is de taak van de docent observeren, kijken of de studenten problemen hebben en hun helpen. Daarna kijkt de docent naar de resultaten en bespreekt die met de studenten. Door terug te kijken op het einde van de les kunnen de studenten alles beter onthouden. De docent kan met de cursisten terugkijkenop de inhoud: Wat hebben we geleerd, is het gelukt? Kun jij me vertellen wat je geleerd hebt vandaag? Wat wil je nog meer leren? Heb jij wel eens problemen bij een dergelijk gesprek? Wat moeten we nog gaan oefenen om het resultaat beter te maken? De docent kan terugkijken op het proces: Was dit een goede manier om dit leren? Zullen we dit nog eens op deze manier doen, heb je hier iets aan? M. Verboog, D. Gunawan: Taal leren op maat, uitgeverij coutinho, Bussum M. Verboog, D. Gunawan: Taal leren op maat, uitgeverij coutinho, Bussum 2007, p

16 Voor de studenten is het het beste als de studenten ook na de les contact met de taal hebben. Dat is de voordeel als de studenten tweede taal leren in de gebied waarin de taal gesproken is. Het is heel belangrijk dan in de lessen grammatica, luistervaardigheid, schrijfvaardigheid en spreekvaardigheid wordt geoefend, zie verder hoofdstuk 1.5 Vaardigheden in het T2-onderwijs De rol van de docent De rollen van de docent zijn motiveren, organiseren, begeleiden en het geven van feedback. Dit wordt ook heel goed in het boek Taal leren op maat 21 beschreven. Al in de eerste les moeten de regels door de docent worden gegeven. Hij moet de studenten genoeg motiveren om huiswerk te maken en op tijd te komen. Motivatie is sterk verbonden met de bereikbaarheid van het doel. Als het doel te ver weg ligt of niet duidelijk is, neemt de motivatie af. De docent moet bij iedere opdracht expliciet maken wat het doel van de opdracht is. 22 De les moet goed georganiseerd worden en moet een duidelijk begin en eind hebben. De docent moet ook bijvoorbeeld zorgen dat de stoelen voorin bezet zijn en dat er t in de klas niet gepraat wordt. Hij moet ook al het materiaal die voor de les nodig is voorbereid hebben. De instructies voor een opdracht moeten duidelijk zijn en goed uitgelegd worden anders kunnen de studenten goed werken. Goede controle of de studenten de instructies hebben begrepen is iemand de instructie in eigen woorden laten herhalen. De docent moet ook beslissen of in de les zelfstandig of in groepjes wordt gewerkt. Eventueel kan hij de studenten met de opdracht helpen. In de les is humor belangrijk, het geldt dat iets waar je om hebt gelachen, onthoud je beter. Geduld en 21 M. Verboog, D. Gunawan: Taal leren op maat, uitgeverij coutinho,bussum M. Verboog, D. Gunawan: Taal leren op maat, uitgeverij coutinho, Bussum 2007, p

17 vriendelijkheid zijn ook belangrijke eigenschappen die moet een goede docent moet hebben De viertakt De woordenschat kan het beste worden aangeleerd en uitgebreid bij volwassenen en kinderen met hulp van de zogenoemde viertakt. De vier elementen waaruit de viertakt bestaat zijn: voorbewerken, semantiseren, consolideren en controleren. Voorbewerken Semantiseren Consolideren Controleren Eerst moet de betekenis van een woord duidelijk zijn, de voorkennis moet geactiveerd worden. Het eerste element, die voorkennis activeert wordt voorbewerken genoemd. Voorbewerken gaat over inbeelden en koppelen aan ervaringen en bestaande kennis. Het tweede element wordt semantiseren genoemd. Semantiseren gaat over de betekenissen duidelijker maken. Een betekenis kan helder gemaakt worden door uitbeelden, uitleggen en uitbreiden. Bij uitbeelden helpt een concreet plaatje, voorwerp of situatie, bij uitleggen vertellen van de betekenis of betekenissen van een woord en bij uitbreiden aanhalen van extra woorden in het netwerk. Het derde element is consolideren. Consolideren is soms overlapt met semantiseren. Bij consolideren gaat het om woorden onthouden door oefenen. Heel belangrijk is weten dat een keer oefenen te weinig is. Het vierde element is controleren. Controleren is soms overlapt met consolideren. Terugvragen is heel belangrijk, het best is terugvragen na korte en ook langere tijd en regelmatig. 17

18 1.5 Vaardigheden in het T2-onderwijs Het is belangrijk dat in de lessen luisteren, spreken, grammatica en ook schrijven wordt geoefend. Luisteren en lezen zijn de receptieve vaardigheden en spreken en schrijven produktieve. mondeling schriftelijk receptieve vaardigheden luisteren lezen productieve vaardigheden spreken schrijven Tijdens mijn observaties (zie hoofdstuk 2.2 Observaties in de NT2-lessen) heb ik gezien hoe goed sommige docenten alle vaardigheden kunnen combineren. Het beste is als in een deel van de les luistervaardigheid plaatsvindt, bijvoorbeeld een liedje of interview. Spreken vindt altijd in de les plaats maar, vaak zitten in de klas te veel studenten en niet iedereen heeft mogelijkheid de spreekvaardigheid genoeg te oefenen, daarom moet de docent goed kunnen organiseren. Op de basis van luisteren spreekoefeningen wordt vaak een grammaticaonderwerp geleerd. Voor het oefenen van de schrijfvaardigheid krijgen de studenten een schrijfopdracht als huiswerk Luistervaardigheid Belangrijke elementen bij het oefenen van de luistervaardigheid zijn de structurering van luisterstrategieën en het gebruikte materiaal. De bedoeling is dat de NT2-leerder de luisterstrategieën zelf toepast in andere luistersituaties. De luisteroefeningen worden altijd kort geïntroduceerd, meestal met een foto of met een plaatje. Bij luisteroefeningen is het het beste om vooraf het doel te geven. Bijvoorbeeld: Ik ga een stuk uit een tijdschrift voorlezen over woordenboeken.wat voor types Woordenboeken kunnen wij gebruiken? De NT2-studenten weten dan waarop ze zich moeten concentreren. Er kan ook informaties over het luistermateriaal gegeven worden. De tekst kan ook geïntroduceerd worden door het vooraf bespreken van moeilijke woorden of de docent kan de studenten vooraf een 18

19 samenvatting laten lezen of beluisteren. Heel belangrijk is ook de kwaliteit van de opnames. Het gebruik van authentiek materiaal, bijvoorbeeld interviews en documentaires van de televisie, heeft een groot voordeel, maar vaak zijn ze veel te moeilijk. Regionale uitspraak speelt ook een rol bij het verstaan. Eenvoudiger luisteroefeningen zijn meestaal wel gebaseerd op authentiek materiaal, maar bewerkt voor het niveau van de NT2-leerlingen. Bij de oefeningen van luistervaardigheid moeten de studenten al een zekere vaardigheid in tweede taal hebben, bijvoorbeeld in woordenschat. Voor de leerlingen met niveau A (meer over de niveaus zie hoofdstuk 1.6 NT2-taalvaardigheidniveaus) is het goed te beginnen met het luisteren paar kinderprogramma s, nieuws of weerberichten. Het beste is de tekst drie keer te laten horen, maar in ieder geval twee keer. Als de tekst langer is, kan ook tijdens het luisteren de tekst paar keer gestopt worden. Na het luisteren komen de oefeningen en het verwerken van de tekst. Er kan gebruik worden gemaakt van gatenteksten, ja/nee vragen, een kort verhaal na laten vertellen, aantekeningen laten maken en de studenten in groepjes de tekst laten reconstrueren. Vervolgens vergelijken ze de reconstructie met die van andere groepjes. Tenslotte wordt de originele tekst ernaast gelegd. Luisteroefeningen zijn heel leerzaam en vaak ook een heel leuk deel van de les. Maar de studenten moeten ook buiten de lessen zelf oefenen, bijvoorbeeld door naar de radio te luisteren of televisie kijken. In de geobserveerde lessen heb ik niet zo veel luisteroefeningen gezien, maar ik had de mogelijkheid een korte les te geven (zie hoofdstuk Luistervaardigheid les) Schrijfvaardigheid Voor de verbetering van de schrijfvaardigheid krijgen de studenten vaak schrijfopdrachten als huiswerk of ze maken verschillende oefeningen in de les. Er bestaan zes verschillende teksttypen persoonlijk schrijven, publiek schrijven, institutioneel schrijven, sociaal schrijven, studie schrijven en creatief schrijven. Persoonlijk schrijven dient om persoonlijke aantekeningen te maken, bijvoorbeeld aantekeningen in agenda of boodschappenlijst. Publiek schrijven is al meer ingewikkeld, de NT2-verwerver moet al korte teksten schrijven, onder publiek schrijven hoort schrijven van formulieren, verslagen of bijvoorbeeld een 19

20 inschrijfbrief. Schrijven gebruikt voor werk noemen wij institutioneel schrijven, dat is bijvoorbeeld een curriculum vitae, sollicitatiebrief en zakelijke brieven. Het doel van sociaal schrijven is sociale relaties te onderhouden, hieronder hoort schrijven van wenskaarten, persoonlijke brieven of uitnodigingen. Studie schrijven is het schrijven dat de studenten tijdens hun opleiding dienen te gebruiken. Dat kunnen aantekeningen of samenvattingen, maar ook werkstukken zijn. Het meest ingewikkeld is creatief schrijven. Hierbij gaat het om verhalen, gedichten, toneelstukken of liedjes schrijven. Om goed creatief te kunnen schrijven moet de NT2-vewerver een hoog taalniveau hebben. De kwaliteit van een tekst wordt door de docent beoordeeld. Bij globale beoordeling moet de docent rekening houden met de volgende aspecten: doelgerichtheid, publiekgerichtheid, inhoud, opbouw, woordgebruik, grammatica, spelling en interpunctie, handschrift en lay-out. Sommige onderzoekers zijn van mening dat het niet goed is de tekst met een rode pen te corrigeren. Bij correctie moeten de studenten de symbolen, die de docent gebruikt, kennen en begrijpen. Gebruik van de onderstaande symbolen schijnt effectief en goed begrijpbaar te zijn: <...> Verkeerde vorm van het woord. Voorbeeld: Er zijn hier <gezellig> cafés. <...> C Congruentiefout. Voorbeeld: Onze familie <zijn> C niet groot.... Verkeerd woord. Voorbeeld: Verkoopt u ook broekjes en mouwtjes?... T Verkeerde tijd. Voorbeeld: Ze bakt T gisteren een appeltaart.... V... Iets vergeten. Voorbeeld: Ze hebben Vart. auto gekocht. Vart.: de, het of een vergeten Vpv.: persoonsvorm vergeten Vprep.: prepositie vergeten... S Spelfout. Voorbeeld: We eiten S graag apeltaart. *...* De woordvolgorde is niet correct. Voorbeeld: Hij *niet komt*. /...\ Er is een woord te veel gebruikt. 20

21 Voorbeeld: Ik ga altijd om 8 uur /naar in\ mijn werk. i, H Interpunctiefout of hoofdletterfout. Voorbeeld: Ben je je sleutel kwijt i We gaan Dinsdag H naar de bioscoop. ˆ Een woord. Voorbeeld: Mijn vader werkt in een boekˆwinkel. ~~~~ Accepteerbaar maar stylistisch niet mooi. X Woord is niet nodig. Bij mijn observaties kreeg ik de mogelijkheid met gebruik van deze symbolen een tekst van een studente te corrigeren (zie Bijlage 1). Volgens mijn ervaringen wordt in de lessen schrijfvaardigheid geoefend. Dat de studenten goed kunnen schrijven hangt ook samen met grammatica en teksten en boeken lezen Spreekvaardigheid Het is belangrijk dat NT2-verwervers ook verstaanbaar leren spreken. Als NT2-verwervers een slechte uitspraak hebben, denken mensen vaak dat ze een slechte beheersing van het Nederlands hebben. Ook als ze in perfecte grammaticale zinnen spreken maar niemand kan hen verstaan, heeft dat geen nut en vaak is het dan moeilijker een baan te vinden. De docent moet uitkijken dat in de les de uitspraak genoeg geoefend wordt. Vaak is dat te weinig. Bij volwassenen is het bijna onmogelijk om accentloos te leren spreken, maar met goed oefenen kunnen ze hun uitspraak veel verbeteren. De volwassenen schamen zich vaak in de les en willen de uitspraak niet voor de volle klas oefenen. Daarom bevelen de docenten aan dat ze thuis moeten oefenen, bijvoorbeeld voor de spiegel. De problemen bij volwassenen zijn vaak dat ze de mond niet genoeg openen en ze articuleren nauwelijks en vaak doen ze een hand voor de mond. Goede uitspraak hangt samen met luisteren. Als de NT2-verwervers iets niet kunnen horen, kunnen ze dat ook niet produceren. Bij verstaanbaar spreken worden zinsniveau, woordniveau en klankniveau behandelt. De meest aandacht wordt besteed aan klankniveu. Klanken zoals /uu/, /ui/, 21

Voorwoord. Veel succes met de schrijftraining! Amsterdam, februari 2012. Freek Bakker Joke Olie. 6 Voorwoord

Voorwoord. Veel succes met de schrijftraining! Amsterdam, februari 2012. Freek Bakker Joke Olie. 6 Voorwoord Voorwoord Schrijven op B2 is een takenboek dat hulp biedt bij de training in het schrijven van korte en langere teksten in het Nederlands, die geschreven moeten worden op het Staatsexamen NT2 II. Schrijven

Nadere informatie

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau Vaardigheden Wat zijn vaardigheden? Vaardigheden geven aan waar iemand bedreven in is. Ze zijn meestal aan te leren. Voorbeelden van vaardigheden zijn typen en kennis van het Nederlands. Wat meet Q1000

Nadere informatie

De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat.

De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat. A. LEER EN TOETSPLAN DUITS Onderwerp: Leesvaardigheid De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat. De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven

Nadere informatie

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Preambule Voor alle domeinen van Engels geldt dat het gaat om toepassingen van kennis en vaardigheden op thema s die alledaags en vertrouwd zijn. Hieronder worden

Nadere informatie

Standaardrapportage (strikt vertrouwelijk)

Standaardrapportage (strikt vertrouwelijk) Standaardrapportage (strikt vertrouwelijk) Naam: Mevrouw Bea Voorbeeld Adviseur: De heer Administrator de Beheerder Datum: 19 juni 2015 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op alle afgeronde onderdelen.

Nadere informatie

Engels als Aanvullende Taal

Engels als Aanvullende Taal International School of Amsterdam Engels als Aanvullende Taal Richtlijnen voor Ouders English as an Additional Language (EAL) Dutch Het doel van het EAL programma is om kinderen zelfstandig en zelfverzekerd

Nadere informatie

A1 A2 B1 B2 C1. betrekking op concrete betrekking op abstracte, complexe, onbekende vertrouwde

A1 A2 B1 B2 C1. betrekking op concrete betrekking op abstracte, complexe, onbekende vertrouwde Luisteren - kwalitatieve niveaucriteria en zinsbouw tempo en articulatie Teksten hebben Teksten hebben Teksten hebben Teksten hebben Teksten hebben o.a. betrekking op zeer betrekking op betrekking op betrekking

Nadere informatie

Basisarrangement. Groep: AGL fase 1 Leerjaar 1 Vak: Nederlandse taal. 5x per week 45 minuten werken aan de basisdoelen

Basisarrangement. Groep: AGL fase 1 Leerjaar 1 Vak: Nederlandse taal. 5x per week 45 minuten werken aan de basisdoelen Basis Groep: AGL fase 1 Leerjaar 1 Vak: Nederlandse taal 5x per week 45 minuten werken aan de basisdoelen Deviant methode leer/werkboek VIA vooraf op weg naar 1F. De 8 thema s in het boek hebben terugkerende

Nadere informatie

Beginnerslessen. Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen

Beginnerslessen. Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen Beginnerslessen Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen Wat leert u in deze les? Gesprekken over het inburgeringsexamen begrijpen. Welke examens bij het inburgeringsexamen horen. Waar u kunt oefenen met de

Nadere informatie

EL ABANICO CURSUSSEN SPAANS ROTTERDAM STUDIEGIDS

EL ABANICO CURSUSSEN SPAANS ROTTERDAM STUDIEGIDS EL ABANICO CURSUSSEN SPAANS ROTTERDAM STUDIEGIDS 1 Naam cursus INICIAL 1 Aan het eind van de cursus kunt u zich redden in eenvoudige situaties. U kunt een simpele conversatie in het Spaans voeren over

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Stage en werk zoeken 86 Luisteren 87 Lezen 93 Schrijven 101 Spreken 109

Hoofdstuk 4 Stage en werk zoeken 86 Luisteren 87 Lezen 93 Schrijven 101 Spreken 109 Inhoud Voorwoord 6 Handleiding 7 Hoofdstuk 1 Media 10 11 Lezen 18 Schrijven 23 Spreken 28 Hoofdstuk 2 Opleidingen 32 34 Lezen 38 Schrijven 50 Spreken 55 Hoofdstuk 3 Wereldburger 60 61 Lezen 70 Schrijven

Nadere informatie

Niveaubepaling Nederlandse taal

Niveaubepaling Nederlandse taal Niveaubepaling Nederlandse taal Voor een globale niveaubepaling kunt u de niveaubeschrijvingen A1 t/m C1 doornemen en vaststellen welk niveau het beste bij u past. Niveaubeschrijving A0 Ik heb op alle

Nadere informatie

Kan ik het wel of kan ik het niet?

Kan ik het wel of kan ik het niet? 1 Kan ik het wel of kan ik het niet? Hieronder staan een aantal zogenaamde kan ik het wel, kan ik het niet-schalen. Deze hebben betrekking op uw taalvaardigheid in zowel het Nederlands als het Engels.

Nadere informatie

Veel gestelde vragen

Veel gestelde vragen 1. Welke cursussen biedt Ad Appel Taaltrainingen? Er zijn cursussen Inburgering en Nederlands als Tweede Taal op alle niveaus van A1 tot C1. U kunt lessen volgen voor alle vaardigheden of voor één vaardigheid

Nadere informatie

NIVEAU TAALBEHEERSING MODERNE VREEMDE TALEN VWO/HAVO STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

NIVEAU TAALBEHEERSING MODERNE VREEMDE TALEN VWO/HAVO STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 NIVEAU TAALBEHEERSING MODERNE VREEMDE TALEN VWO/HAVO STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL1 Engels. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment. Leertijd; 3 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen.

Naam leerlingen. Groep BBL1 Engels. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment. Leertijd; 3 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL1 Engels Leertijd; 3 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 3 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1 9. Taalbeleid en -screening Ronde 4 Tiba Bolle & Inge van Meelis ITTA Contact: Tiba.bolle@itta.uva.nl Inge.vanmeelis@itta.uva.nl Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek

Nadere informatie

Handleiding bij begeleiding van studenten die beginnen met het leren van Nederlands (A1). (ontworpen voor het basisexamen inburgering A1)

Handleiding bij begeleiding van studenten die beginnen met het leren van Nederlands (A1). (ontworpen voor het basisexamen inburgering A1) Handleiding bij begeleiding van studenten die beginnen met het leren van Nederlands (A1). (ontworpen voor het basisexamen inburgering A1) Instructieboek voor begeleiders en docenten. Ad Appel Uitgave:

Nadere informatie

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK)

Niveaus van het Europees Referentiekader (ERK) A Beginnend taalgebruiker B Onafhankelijk taalgebruiker C Vaardig taalgebruiker A1 A2 B1 B2 C1 C2 LUISTEREN Ik kan vertrouwde woorden en basiszinnen begrijpen die mezelf, mijn familie en directe concrete

Nadere informatie

TRAINING WERKEN MET. Training Werken met. Ella Bohnenn Fouke Jansen. In opdracht van Stichting Expertisecentrum ETV.nl

TRAINING WERKEN MET. Training Werken met. Ella Bohnenn Fouke Jansen. In opdracht van Stichting Expertisecentrum ETV.nl ... WERKEN MET TRAINING Ella Bohnenn Fouke Jansen In opdracht van Stichting Expertisecentrum ETV.nl Stichting Expertisecentrum ETV.nl Lange Voorhout 9 2514 EA Den Haag Postbus 556 2501 CN Den Haag T 070-3765490

Nadere informatie

Common European Framework of Reference (CEFR)

Common European Framework of Reference (CEFR) Common European Framework of Reference (CEFR) Niveaus van taalvaardigheid volgens de Raad van Europa De doelstellingen van de algemene taaltrainingen omschrijven we volgens het Europese gemeenschappelijke

Nadere informatie

Het inburgeringsexamen

Het inburgeringsexamen Het inburgeringsexamen Als gevolg van de Nieuwe Wet Inburgering zijn zowel de oud- als de nieuwkomers niet alleen verplicht een inburgeringsprogramma te volgen, ze moeten op het inburgeringsexamen ook

Nadere informatie

U gaat luisteren naar verschillende teksten: twee radio-interviews en twee afleveringen van het ETV programma Taal + beroep = werk.

U gaat luisteren naar verschillende teksten: twee radio-interviews en twee afleveringen van het ETV programma Taal + beroep = werk. Hoofdstuk 2 oefening 9 Extra luisteroefeningen U gaat luisteren naar verschillende teksten: twee radio-interviews en twee afleveringen van het ETV programma Taal + beroep = werk. Opgave 1 Kijk bij oefening

Nadere informatie

Kerndoelen - ERK. Kerndoelen en Common European Framework of Reference (ERK) 2. Library en ERK 6

Kerndoelen - ERK. Kerndoelen en Common European Framework of Reference (ERK) 2. Library en ERK 6 Kerndoelen - ERK Kerndoelen en Common European Framework of Reference (ERK) 2 en ERK 6 1 2 Kerndoelen en Common European Framework of Reference (ook wel ERK) In de kerndoelen die door de overheid zijn

Nadere informatie

Everything you always wanted to know about video bij spreekvaardigheid but were afraid to ask.

Everything you always wanted to know about video bij spreekvaardigheid but were afraid to ask. Everything you always wanted to know about video bij spreekvaardigheid but were afraid to ask. Een pleidooi voor het gebruik van video bij spreekvaardigheidlessen. Waarom willen we audio/video gebruiken

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

tieve En Ect Educa traj

tieve En Ect Educa traj Educatieve trajecten Educatieve trajecten In opdracht van gemeentes verzorgt het ROC Kop van Noord- Holland opleidingen voor volwassenen om participatie in de samenleving of op het werk te vergroten: de

Nadere informatie

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs . Competentieleren Hajer, M. & T. Meestringa (2004). Handboek taalgericht vakonderwijs. Bussum: Coutinho. Ministerie van OC&W (2004). Van A tot Z betrokken. Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 (http://taalinmbo.kennisnet.nl/bronnen/aanvalsplan).

Nadere informatie

Voorbereidingsmateriaal bij voorbeeldexamens Staatsexamen NT2 Programma II

Voorbereidingsmateriaal bij voorbeeldexamens Staatsexamen NT2 Programma II Voorbereidingsmateriaal bij voorbeeldexamens Staatsexamen NT2 Programma II Inhoud Pagina 1. Inleiding Tips bij het maken van het Staatsexamen Programma I I 3 Oefeningen met voorbeeldexamens Programma II

Nadere informatie

In de klas aan verstaanbaarheid werken

In de klas aan verstaanbaarheid werken In de klas aan verstaanbaarheid werken Spreek Beter I. Hoe kunnen we in de klas effectief aan de verstaanbaarheid werken? Vraag u als docent eens af hoe het eigenlijk gesteld is met de verstaanbaarheid

Nadere informatie

Spreken is zilver, luisteren is goud.

Spreken is zilver, luisteren is goud. Spreken is zilver, luisteren is goud. Het onlosmakelijke verband tussen luister- en spreekvaardigheid. Margreet Verboog en Lieske Ader Luisteren en spreken: bijna automatisch onverbrekelijk met elkaar

Nadere informatie

Inhoud. 1 De context van tweedetaalverwerving en tweedetaalleren 16 Anne Vermeer

Inhoud. 1 De context van tweedetaalverwerving en tweedetaalleren 16 Anne Vermeer Inhoud 1 De context van tweedetaalverwerving en tweedetaalleren 16 Anne Vermeer 1.1 Inleiding 18 1.2 Het proces van tweedetaalverwerving 23 1.2.1 Imitatie en transfer 23 1.2.2 Creatieve constructie en

Nadere informatie

Handleiding Vervolgmodule OGO- Extra materiaal na Taalsituaties 3-6-9

Handleiding Vervolgmodule OGO- Extra materiaal na Taalsituaties 3-6-9 Handleiding Vervolgmodule OGO- Extra materiaal na Taalsituaties 3-6-9 Extra materiaal na de Taalsituaties, Vervolgmodule OGO Algemeen In Extra materiaal na de Taalsituaties wordt de leerstof uit drie voorgaande

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 1180 25 januari 2011 Regeling van het College voor examens van 26 november 2010, nummer Cve-10.1264, houdende vaststelling

Nadere informatie

HANDLEIDING ISK-PORTFOLIO VOOR DOCENTEN

HANDLEIDING ISK-PORTFOLIO VOOR DOCENTEN HANDLEIDING ISK-PORTFOLIO VOOR DOCENTEN Verantwoording Het ISK-portfolio is ontwikkeld als extra ondersteuning voor docenten die werken met ISK-leerlingen. In het portfolio kunnen opdrachten worden verzameld

Nadere informatie

13. De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven van informatie uit gesproken en geschreven Engelstalige teksten.

13. De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven van informatie uit gesproken en geschreven Engelstalige teksten. A. LEER EN TOETSPLAN Onderwerp: Leesvaardigheid 12, 13, 14, 17 geschreven Engelstalige teksten. 14. De leerling leert in Engelstalige schriftelijke en digitale bronnen informatie te zoeken, te ordenen

Nadere informatie

Hoofdstuk 16 - Vreemde talen ondersteunen

Hoofdstuk 16 - Vreemde talen ondersteunen Hoofdstuk 16 - Vreemde talen ondersteunen 16.1. Inleiding 215 16.2. Woorden, zinnen, in een vreemde taal laten voorlezen 217 16.3. Uitspraak van woorden leren en controleren 219 16.4. Woorden vertalen

Nadere informatie

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 1 Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 Mondeling onderwijs Kerndoel 1 Kerndoel 2 Kerndoel 3 Schriftelijk onderwijs Kerndoel 4 Bijlage kerndoel 4 leestechniek Kerndoel 5 Kerndoel

Nadere informatie

Onderzoek Zuid-Afrika

Onderzoek Zuid-Afrika Onderzoek Zuid-Afrika Tweede taalverwerving en tweede taalonderwijs Engels als tweede taal in het basisonderwijs Naam: Kimberly Vermeulen Studentnummer: S1077859 Klas: PLV3B Minor: Internationalisering

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Evaluatieformulier

Hoofdstuk 7 Evaluatieformulier Hoofdstuk 7 Evaluatieformulier U print dit formulier uit en vult het in nadat u alle hoofdstukken heeft gemaakt. Zo mogelijk bespreekt u het met uw mede-cursisten en uw docent. Bewaar alle evaluatieformulieren

Nadere informatie

Praktijkgericht Lezen 2

Praktijkgericht Lezen 2 Praktijkgericht Lezen 2 Muiswerk Praktijkgericht Lezen 2 is gericht op het aanleren van de vaardigheden die nodig zijn informatie van alledag te begrijpen. Doelgroep Praktijkgericht Lezen 2 Het programma

Nadere informatie

Flitsbijeenkomst Steunpunt Taal en Rekenen (10 februari 2012) Handreiking Referentiekader mvt. Van Raamwerk tot Handreiking

Flitsbijeenkomst Steunpunt Taal en Rekenen (10 februari 2012) Handreiking Referentiekader mvt. Van Raamwerk tot Handreiking Flitsbijeenkomst Steunpunt Taal en Rekenen (10 februari 2012) Handreiking Referentiekader mvt Van Raamwerk tot Handreiking Hoe zat het ook alweer? Nieuwe Kwalificatieprofielen voor het mbo in 2004 Mét

Nadere informatie

Kinderen leren schrijven. www.taalvorming.nl

Kinderen leren schrijven. www.taalvorming.nl Kinderen leren schrijven www.taalvorming.nl Uitgangspunten van taalvorming Taalvorming is een lang bestaande werkwijze die je ook kunt zien als schrijfdidactiek werken vanuit eigen ervaringen samenhang

Nadere informatie

Profiel Professionele Taalvaardigheid

Profiel Professionele Taalvaardigheid Profiel Professionele Taalvaardigheid PPT Het Profiel Professionele Taalvaardigheid omvat de taalvaardigheid die nodig is om professioneel in het Nederlands te functioneren en is in de eerste plaats gericht

Nadere informatie

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 2. Autisme: Kwalitatieve verschillen op 3 gebieden: taalvaardigheden, sociale vaardigheden en beperkte/

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL 1 Nederlands. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment. Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen.

Naam leerlingen. Groep BBL 1 Nederlands. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment. Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Nederlands Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

Taalstimulering voor kinderen en volwassenen. Taal en taalbeleid 3 februari 2014

Taalstimulering voor kinderen en volwassenen. Taal en taalbeleid 3 februari 2014 Taalstimulering voor kinderen en volwassenen Taal en taalbeleid 3 februari 2014 Enkele stellingen Taalontwikkeling 1. Voortalige fase: van 0 tot 1 jaar 2. Vroegtalige fase: van 1 tot 2,5 jaar Eentalige

Nadere informatie

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo vmbo

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo vmbo Tussendoelen Engels onderbouw vo vmbo Preambule Voor alle domeinen van Engels geldt dat het gaat om toepassingen van kennis en vaardigheden op thema s die alledaags en vertrouwd zijn. Hieronder worden

Nadere informatie

Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs

Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs kennisnet.nl Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs Op de volgende pagina s treft u het beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs. Het instrument is ingedeeld in acht

Nadere informatie

PORTFOLIO NEDERLANDS NAAM: OPLEIDING: KLAS: Portfolio Nederlandse taal, deel 1 Versie 11-07-13 Pagina 1

PORTFOLIO NEDERLANDS NAAM: OPLEIDING: KLAS: Portfolio Nederlandse taal, deel 1 Versie 11-07-13 Pagina 1 PORTFOLIO NEDERLANDS NAAM: OPLEIDING: KLAS: Portfolio Nederlandse taal, deel 1 Versie 11-07-13 Pagina 1 Het portfolio voor de Nederlandse taal bestaat uit de volgende onderdelen: - Inleiding - Algemeen

Nadere informatie

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Vakdocumenten Frans (2004) Visie en accenten leerplan Frans BaO 1 De eerste stappen zetten - Basiswoordenschat

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 35978 16 december 2014 Regeling van het College voor toetsen en examens van 6 oktober 2014 CvTE-14.02213, houdende vaststelling

Nadere informatie

Verplicht toetsen en bijspijkeren of eigen verantwoordelijkheid? De basisvaardigheden Nederlands van eerstejaars VU-studenten

Verplicht toetsen en bijspijkeren of eigen verantwoordelijkheid? De basisvaardigheden Nederlands van eerstejaars VU-studenten 7.Taalbeleid hoger onderwijs Ronde 8 Marloes van Beersum & Eline van Straalen Taalcentrum-VU, Vrije Universiteit Amsterdam Contact: mvanbeersum@taalcentrum-vu.nl evanstraalen@taalcentrum-vu.nl Verplicht

Nadere informatie

Criteria bij ERK methodes

Criteria bij ERK methodes SLO is het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling. Al 35 jaar geven wij inhoud aan leren en innovatie in de driehoek beleid, wetenschap en onderwijspraktijk. De kern van onze expertise betreft

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Taalvrijwilligers. Begeleiden bij schrijven

Achtergrondinformatie Taalvrijwilligers. Begeleiden bij schrijven Achtergrondinformatie Taalvrijwilligers Begeleiden bij schrijven 1 Inhoudsopgave Snippers... 3 Verder Lezen... 5 2 Snippers 1 Onderdelen schrijfproces Schrijven is zowel een denktaak als een doetaak. Denken

Nadere informatie

Educatief Professioneel (EDUP) - C1

Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Voor wie? Voor hogeropgeleide volwassenen (18+) die willen functioneren in een uitdagende kennis- of communicatiegerichte functie: in het hoger onderwijs, als docent

Nadere informatie

Verlegen om woorden Lesbrief voor vmbo

Verlegen om woorden Lesbrief voor vmbo Verlegen om woorden Lesbrief voor vmbo Voor de lessen Nederlands, PSO en LOB. Verlegen om woorden is een pakket met tips en handvatten om een ouderbijeenkomst te organiseren over ouderbetrokkenheid en

Nadere informatie

DELFTSE METHODE. 30 jaar Delftse methode: praktijkgericht, onconventioneel en natuurlijk. www.delftsemethode.nl

DELFTSE METHODE. 30 jaar Delftse methode: praktijkgericht, onconventioneel en natuurlijk. www.delftsemethode.nl 30 jaar Delftse methode: praktijkgericht, onconventioneel en natuurlijk www.delftsemethode.nl OVER DE DELFTSE METHODE Snel en effectief Nederlands leren doe je met de Delftse methode. De Delftse methode

Nadere informatie

Duitse taal schrijfvaardigheid

Duitse taal schrijfvaardigheid Staatsexamen HAVO 2013 Duitse taal schrijfvaardigheid Tijdvak 1 Dinsdag 14 mei 09.00 11.00 uur College-examen schriftelijk Opgavenboekje HF-1004-s-13-1-o 1 Havo Duitse taal Schrijfvaardigheid 2013 Bijgaande

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016

TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 INHOUD Inleiding Online cursussen Klantgericht schrijven Nederlands Zakelijk Engels Spelling & Grammar Online test Nederlands spelling & grammatica Online test Engels

Nadere informatie

Luister- en kijkvaardigheid in de lessen Nederlands

Luister- en kijkvaardigheid in de lessen Nederlands Les Taalblad, Pendelaars Tekstsoort, publiek, niveau Informatieve en persuasieve tekst Onbekend publiek Structurerend niveau voor leesvaardigheid, beoordelend niveau voor luistervaardigheid Verwijzing

Nadere informatie

TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 WERKGEVERS. > inhoud

TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 WERKGEVERS. > inhoud TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 WERKGEVERS INHOUD Inleiding Online cursussen Klantgericht schrijven Nederlands Zakelijk Engels Spelling & Grammar Online test Nederlands spelling & grammatica Online

Nadere informatie

Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven

Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven Wilma van der Westen Project Docenten aan zet bij taal in alle vakken Utrecht 7 november 2012 Even voorstellen: Bestuurslid Het Schoolvak Nederlands HSN

Nadere informatie

Actielessen. Lesbrief 3. Leren in de bibliotheek. Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl

Actielessen. Lesbrief 3. Leren in de bibliotheek. Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl http://www.edusom.nl Actielessen Lesbrief 3. Leren in de bibliotheek Wat leert u in deze les? Hoe je kunt leren in de bibliotheek en op het internet Grammatica: voltooide tijd Veel succes! Deze les is

Nadere informatie

xxxxxxxxxxxxxxx 11/19/2010

xxxxxxxxxxxxxxx 11/19/2010 Taalonderzoek bij meertalige volwassenen Gerda Bruinsma Paul scoord op de TvK zinsbouwprocutie test net gemiddeld.op de onderdelen TvK woordvoormproductie en TvK Woordenschatproductie 2 scoord hij gemiddeld.

Nadere informatie

Zeg het voort Portfolio ambassadeurs

Zeg het voort Portfolio ambassadeurs Zeg het voort Portfolio ambassadeurs Portfolio ambassadeurs 1 2 Zeg het voort Zeg het voort Portfolio ambassadeurs Zeg het voort Cursus voor Ambassadeurs Geletterdheid Colofon Zeg het voort Portfolio ambassadeurs

Nadere informatie

Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Route 2, 12 16 jaar vmbo basis

Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Route 2, 12 16 jaar vmbo basis Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Route 2, 12 16 jaar vmbo basis Voorbeeld van een leerling Faysal is 12 jaar en komt uit Syrië. Hij heeft de afgelopen 3 jaar geen onderwijs

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 - Tips om voorleessoftware in te zetten in de klas

Hoofdstuk 18 - Tips om voorleessoftware in te zetten in de klas Hoofdstuk 18 - Tips om voorleessoftware in te zetten in de klas 18.1. Voorleessoftware compenserend inzetten voor leerlingen met een ernstige beperking 235 18.2. Voorleessoftware leerondersteunend inzetten

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1 SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart Uitgeverij Alles-in-1 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede 2 maart 2010 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1 SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart Uitgeverij Alles-in-1 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede 2 maart 2010 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

Engels op topniveau. Cambridge Certificates voor alle leerlingen

Engels op topniveau. Cambridge Certificates voor alle leerlingen Engels op topniveau Cambridge Certificates voor alle leerlingen Waarom? De toename van het gebruik van het Engels in de wereld is een feit. Het is de taal van veel games en websites, van veel films, televisieseries

Nadere informatie

Go 100. Leer 100 Chinese karakters. Handleiding Go 100

Go 100. Leer 100 Chinese karakters. Handleiding Go 100 Go 100 Leer 100 Chinese karakters Handleiding Go 100 Go 100 is samen met de website www.go-malmberg.nl een volledig geïntegreerde Chinese taalmethode die een eenvoudige, aanstekelijke en effectieve leerervaring

Nadere informatie

Programma van Inhoud en Toetsing (PIT)

Programma van Inhoud en Toetsing (PIT) Schooljaar 2015 2016 Nederlands havo vwo 1 Lesperiode: 1 week 36 t/m week 38 Hoofdstuk: Spelling H 2 t/m 6 De stam van het werkwoord Splitsbare werkwoorden Persoonsvorm tegenwoordige tijd en de bijbehorende

Nadere informatie

LEREN LEZEN MET DE DAVIS LEERSTRATEGIE.

LEREN LEZEN MET DE DAVIS LEERSTRATEGIE. LEREN LEZEN MET DE DAVIS LEERSTRATEGIE. Leren lezen is een ingewikkeld proces, waarbij heel wat vaardigheden moeten worden ontwikkeld. OBS Dijkerhoek heeft daarom heel bewust gekozen voor de Davis leerstrategie

Nadere informatie

Schets van het onderwijsprogramma Route 3, 12 16 jaar vmbo kader/gl/tl

Schets van het onderwijsprogramma Route 3, 12 16 jaar vmbo kader/gl/tl Schets van het onderwijsprogramma Route 3, 12 16 jaar vmbo kader/gl/tl De leerlingen in route 3 uitstroomprofiel vmbo k/gl/t worden voorbereid op instroom in de onderbouw van het vmbo (kader, gemengde

Nadere informatie

Begeleidingswijzer Dyslexie

Begeleidingswijzer Dyslexie Begeleidingswijzer Dyslexie Dyslexie Ongeveer 5% van de studenten in het mbo heeft dyslexie. Dit is één op de twintig studenten. Iedereen die bij Rijn IJssel werkt, kan dus te maken krijgen met studenten

Nadere informatie

$% & ' & , -., /.., 0 )+ # ""1 2 # ""! 3 & &&- $# 4$"4# ""! & /

$% & ' & , -., /.., 0 )+ # 1 2 # ! 3 & &&- $# 4$4# ! & / ! ""# " $% & ' & ' & ( )* +! ""# """$, -., /.., 0 )+ # ""1 2 # ""! 3 & &&- $# 4$"4# ""! & / 0 ( $5 *. * 6 3 7 2 # 56 3 35 6., 7 8 * 5 53 9 73 6 13 : 58 ;

Nadere informatie

Goed geschreven. Zakelijk schrijven binnen opleiding en beroep. Verwijsmodel. Wilma van der Westen. Herziene en uitgebreide versie, oktober 2009

Goed geschreven. Zakelijk schrijven binnen opleiding en beroep. Verwijsmodel. Wilma van der Westen. Herziene en uitgebreide versie, oktober 2009 Goed geschreven Zakelijk schrijven binnen opleiding en beroep Verwijsmodel Herziene en uitgebreide versie, oktober 2009 Wilma van der Westen bussum 2009 Naslagwerken en verwijsmodel Wanneer je aan je eigen

Nadere informatie

DEEL A: Over uw training

DEEL A: Over uw training Hoofdstuk 7 - Evaluatieformulier (p. 181) U print dit formulier uit en vult het in nadat u alle hoofdstukken heeft gemaakt. Zo mogelijk bespreekt u het met uw medecursisten en uw docent. Bewaar alle evaluatieformulieren

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 5 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Schrijven en leren op de pabo en de basisschool. Zomerschool Lopon2 28 augustus 2014 Mieke Smits

Schrijven en leren op de pabo en de basisschool. Zomerschool Lopon2 28 augustus 2014 Mieke Smits Schrijven en leren op de pabo en de basisschool Zomerschool Lopon2 28 augustus 2014 Mieke Smits Onderwerpen Schrijven op de lerarenopleiding en de basisschool De kracht van schrijven voor het leren en

Nadere informatie

Profiel Academische Taalvaardigheid PAT

Profiel Academische Taalvaardigheid PAT Het Profiel Academische Taalvaardigheid omvat de taalvaardigheid die nodig is om op academisch niveau het Nederlands te functioneren en is de eerste plaats gericht op formele communicatie. Dit profiel

Nadere informatie

Opleiding. Meertalig secretariaat. Code + officiële benaming van de module. A3 Frans 1. Academiejaar 2015-2016. Semester. 1 en 2.

Opleiding. Meertalig secretariaat. Code + officiële benaming van de module. A3 Frans 1. Academiejaar 2015-2016. Semester. 1 en 2. Opleiding Meertalig secretariaat Code + officiële benaming van de module A3 Frans 1 Academiejaar 2015-2016 Semester 1 en 2 Studieomvang 9 studiepunten Totale studietijd 180 Aantal lestijden 120 Aandeel

Nadere informatie

Invloed van de moedertaal bij het leren van het Nederlands

Invloed van de moedertaal bij het leren van het Nederlands 1 Invloed van de moedertaal bij het leren van het Nederlands In het kader van 400 vragen aan de RUG Door Saskia Visser, Wetenschapswinkel Taal, Cultuur en Communicatie Vragensteller: Henk van Ooij 2 De

Nadere informatie

Schets van het onderwijsprogramma. Route 2, 16+ mbo entree. april 2016

Schets van het onderwijsprogramma. Route 2, 16+ mbo entree. april 2016 Schets van het onderwijsprogramma De leerlingen in route 2 uitstroomprofiel entreeopleiding worden voorbereid op instroom in de entreeopleiding in het mbo. De entreeopleiding is drempelloos en duurt een

Nadere informatie

Vroeg vreemd (buur)taalonderwijs

Vroeg vreemd (buur)taalonderwijs Vroeg vreemd (buur)taalonderwijs in het basisonderwijs met ELENA Ellen Rusman & Stefaan Ternier Welten instituut, Open Universiteit 7 november 2014 Evoluon, Eindhoven http://www.elena learning.eu/ Programma

Nadere informatie

Aanpak van een cursus

Aanpak van een cursus Aanpak van een cursus Je gaat best op zoek naar een efficiënte manier van studeren. In het hoger onderwijs is het immers niet meer doeltreffend om alles op dezelfde manier aan te pakken. Je kan dus niet

Nadere informatie

Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les

Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Voorbeeld van een leerling Dawoud is een jongen van 17 jaar. Hij komt uit een dorp in Afghanistan. Hij is samen met zijn moeder en zus naar

Nadere informatie

Brochure Begrijpend lezen VMBO 1

Brochure Begrijpend lezen VMBO 1 Brochure Begrijpend lezen VMBO 1 Brochure Begrijpend lezen VMBO 2 Inleiding Het belang van begrijpend lezen kan nauwelijks overschat worden. Het niveau van begrijpend lezen dat kinderen aan het einde van

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Taalverwerving bij kinderen

Hoofdstuk 1: Taalverwerving bij kinderen Hoofdstuk 1: Taalverwerving bij kinderen Kinderen gebruiken vaak in hun zinscontructies en toen. Uit en toen blijkt namelijk dat er een tijdsverband is tussen twee delen uit de zin. Tijdsverbanden zijn

Nadere informatie

Workshop Oriëntatie op Nederlands voor taalvrijwilligers

Workshop Oriëntatie op Nederlands voor taalvrijwilligers Workshop Oriëntatie op Nederlands voor taalvrijwilligers 12 januari 2016 Lidy Zijlmans Senior medewerker Nederlands voor anderstaligen https://www.doneereenlesboek.nl/ Programma workshop 1. Inventarisatie

Nadere informatie

Taalopleidingen. Welkom. Het juiste niveau Engels A1 Engels A2 Engels B1

Taalopleidingen. Welkom. Het juiste niveau Engels A1 Engels A2 Engels B1 Taalopleidingen Welkom Het juiste niveau Engels A1 Engels A2 Engels B1 Duits A1 Duits A2 Duits B1 Spelling Rapporteren Bedrijfscorrespondentie Chinees Technisch Engels Zakelijk Duits / Engels Technisch

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/42365

Nadere informatie

Groep 7 en 8. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8

Groep 7 en 8. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8 Groep 7 en 8 Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8 85-95 % van de leerlingen beheerst AVI-plus 90% beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot woorden en zinnen leerlingen richten

Nadere informatie

Engels is 'a piece of cake' met een Cambridge Certificate

Engels is 'a piece of cake' met een Cambridge Certificate Engels is 'a piece of cake' met een Cambridge Certificate DevelsteinCollege - Develsingel (gymnasium, atheneum, havo en vmbo-t) Develsingel 5, 3333 LD Zwijndrecht Postbus 377, 3330 AJ Zwijndrecht T: 078-619

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie