Nederlands in het middelbaar beroepsonderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlands in het middelbaar beroepsonderwijs"

Transcriptie

1 Nederlands in het middelbaar beroepsonderwijs Een verkennend onderzoek naar het onderwijsaanbod Nederlands en de taalvaardigheid van de leerlingen CINOP, s-hertogenbosch Jan Neuvel,Thomas Bersee, Hilde den Exter en Marli Tijssen

2 Colofon Titel: Auteurs: Tekstverzorging: Ontwerp omslag: Opmaak: Bestelnummer: Nederlands in het middelbaar beroepsonderwijs : Een verkennend onderzoek naar het onderwijsaanbod Nederlands en de taalvaardigheid van de leerlingen Jan Neuvel,Thomas Bersee, Hilde den Exter en Marli Tijssen Petra Schulte Theo van Leeuwen BNO Evert van de Biezen A00229 Uitgave: CINOP, s-hertogenbosch November 2004 CINOP 2004 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, op welke andere wijze dan ook, zonder vooraf schriftelijke toestemming van de uitgever. ISBN Centrum voor innovatie van opleidingen Postbus BP s-hertogenbosch Telefoon: Fax: EvdB-04111/041101

3 Voorwoord Naast positieve berichten waren er het afgelopen jaar ook verontrustende berichten in de pers te lezen over het middelbaar beroepsonderwijs. Een paar koppen spreken boekdelen: MBO-student strandt op Nederlands, eenderde blijft steken op te laag niveau en Pienter tot en met, taalgevoel ho maar, MBO-leerlingen hebben geen idee wat urgent of provocatie betekent. Vanuit het onderwijsveld bereiken CINOP al langer signalen dat het niet goed gesteld zou zijn met het Nederlands van veel mbo-leerlingen. De taalvaardigheid in het mbo heeft de bijzondere aandacht van CINOP. Immers uit onderzoek is bekend dat geletterdheid en taalbeheersing onlosmakelijk verbonden zijn met schoolsucces, arbeidsparticipatie en beroepscarrière.wie moeite heeft met lezen, spreken, luisteren of schrijven maakt een grote kans in een achterstandssituatie terecht te komen.wie iets wil bereiken in opleiding en beroep heeft deze vaardigheden heel hard nodig. Anders gezegd, taal is de sleutel tot succes. Een paar jaar terug werd dat al onderkend door de Mondriaan Onderwijsgroep in Den Haag. In een beleidsnota werd gesteld: Alom wordt geconstateerd dat veel deelnemers wellicht op een hoger niveau geschoold zouden kunnen worden als hun taalniveau op een hoger peil gebracht zou kunnen worden, zowel in relatie tot de beroepsuitoefening als in de relatie tot de eisen die de opleiding stelt. Het onderzoek Nederlands in het mbo komt voort uit bezorgdheid over het taalniveau van de leerlingen. Alarmerende signalen zijn er genoeg, maar op landelijk niveau is de problematiek nog niet systematisch in kaart gebracht. Het onderzoek dat we hier presenteren, is een eerste aanzet om de kwestie te analyseren. Het omvat de resultaten van een landelijke schriftelijke enquête onder docenten Nederlands en vakdocenten, diepte-interviews en een leerlingenonderzoek op vijf ROC s. De uitkomsten lijken de bovengenoemde signalen te bevestigen en pleiten ervoor extra aandacht aan het taalonderwijs in het mbo te besteden. Cees Doets Directeur Expertisecentrum CINOP NEDERLANDS IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

4

5 Inhoudsopgave Inleiding 1 Samenvatting, conclusies en aanbevelingen 3 1 Achtergrond en doel van het onderzoek Achtergrond van het onderzoek Doel van het onderzoek 21 2 Opzet en uitvoering van het onderzoek Opzet van het onderzoek De vragenlijst Uitvoering van het onderzoek 25 3 Deelname aan het onderzoek Deelname Representativiteit 29 4 Nederlands in het mbo Doelstellingen Nederlands in het mbo Eindtermen voor Nederlands Vaardigheden en deelvaardigheden in het aanbod De organisatie van het aanbod Nederlands Nederlands: apart vak of geïntegreerd aanbod De tijd voor Nederlands op het rooster De rol van docenten Nederlands en vakdocenten Samenwerking tussen docenten Nederlands en vakdocenten De invulling van het aanbod Nederlands Uitwerking van het curriculum: inhoud en leerstof Afstemming onderdelen curriculum bij een (deels) geïntegreerd aanbod 50 NEDERLANDS IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

6

7 4.3.3 Geschikt leermateriaal voor Nederlands Beoordeling en toetsing van vaardigheden 56 5 Het taalaanbod voor taalzwakke leerlingen Extra hulp(programma s) voor taalzwakke leerlingen Omvang van de hulp Vaardigheden waarop de extra hulp zich richt Organisatie van de extra hulp Het nut van extra ondersteuning Beschikbare tijd 67 6 Het taalniveau van leerlingen De opleidingsniveaus 1 en De taalvaardigheid zoals ingeschat door docenten en leerlingen Het feitelijke niveau en het wenselijke niveau van taalvaardigheid De opleidingsniveaus 3 en Het taalniveau van leerlingen zoals ingeschat door docenten Het feitelijke niveau en het wenselijke niveau van taalvaardigheid 80 7 Diepte-interviews Het aanbod Nederlands Wat gebeurt er al? Knelpunten De taalvaardigheid van leerlingen Een geringe taalvaardigheid Oorzaken voor een teruglopende taalvaardigheid Gevolgen van een geringe taalvaardigheid 90 Literatuurlijst 91 Bijlagen 1 Vragenlijst docenten 93 2 Overzicht taalniveaus Nederlands volgens Europees Raamwerk Vragenlijsten leerlingen + leestoets Gespreksleidraad en gesprekspartners Meer dan Jip en Janneke Nederlands 191 NEDERLANDS IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

8

9 Inleiding Het onderhavige rapport is de neerslag van een onderzoek van het Centrum voor innovatie van opleidingen naar de inrichting van het onderwijs Nederlands in het middelbaar beroepsonderwijs en naar de taalvaardigheid Nederlands van de leerlingen. Het onderzoek is uitgevoerd in de periode september maart 2004, in opdracht van de directie Beroeps- en Volwasseneneducatie van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Vanuit het middelbaar beroepsonderwijs klinken steeds vaker verontrustende geluiden dat het bedroevend gesteld zou zijn met de taalvaardigheid van de mbo-leerlingen. De beheersing van het Nederlands van vele mbo-leerlingen zou onvoldoende zijn om zowel op school als in de beroepspraktijk naar behoren te functioneren.voorts zou het onderwijs er niet in slagen om gedurende de beroepsopleiding de leerlingen de benodigde taalvaardigheid bij te brengen. In dit onderzoek is geprobeerd de problematiek in kaart te brengen door een landelijke schriftelijke enquête onder zowel docenten Nederlands als vakdocenten, door een leerlingenonderzoek en door diepte-interviews met docenten en coördinatoren van vijf ROC s. 1 Het rapport begint met een samenvatting van het onderzoek met daarin een overzicht van de belangrijkste uitkomsten, de conclusies en een serie aanbevelingen. Vervolgens komen in afzonderlijke hoofdstukken de volgende zaken aan de orde: doel en achtergrond van het onderzoek opzet en uitvoering van het onderzoek deelname aan het onderzoek het onderwijsaanbod Nederlands het taalaanbod voor taalzwakke leerlingen het taalniveau van de leerlingen het verslag van de diepte-interviews Het rapport wordt afgesloten met een literatuurlijst. In de bijlagen zijn voorbeeldmatig de diverse schriftelijke vragenlijsten voor docenten en leerlingen opgenomen en verder de NEDERLANDS IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

10 gespreksleidraad voor de diepte-interviews.ten slotte is het artikel Meer dan Jip en Janneke Nederlands uit het tijdschrift Profiel toegevoegd. Dit artikel gaat over het taalbeleid aan het Mondriaan College in Den Haag. Nederlands in het middelbaar beroepsonderwijs is totstandgekomen, dankzij de medewerking van velen. Onze dank gaat uit naar: alle docenten die hebben meegewerkt aan de schriftelijke enquête; iedereen die meegewerkt heeft aan het leerlingenonderzoek en de diepte-interviews, met name leerlingen en medewerkers van het Mondriaan College, ROC Midden Brabant, het Horizon College, ROC Midden Nederland en ROC Landstede; de leden van het Platform Taalbeleid. Zonder hun waardevolle advies was deze publicatie er nooit gekomen. Mocht dit onderzoeksrapport onverhoopt missers en onvolkomenheden bevatten, dan komen deze volledig voor rekening van de auteurs. De auteurs Oktober 2004, s-hertogenbosch. 2 EXPERTISECENTRUM

11 Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting Het voorliggende rapport is de neerslag van een onderzoek van het Centrum voor innovatie van opleidingen (CINOP) naar het onderwijsaanbod Nederlands in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) en naar de taalvaardigheid Nederlands van de mboleerlingen. Het onderzoek is uitgevoerd in de periode september maart 2004, in opdracht van de directie Beroeps- en Volwasseneneducatie (BVE) van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. 3 Aanleiding Aanleiding voor het onderzoek waren onder meer alarmerende berichten uit het onderwijsveld over het lage taalniveau Nederlands van de mbo-leerlingen. Het taalniveau Nederlands van vele mbo-leerlingen zou eigenlijk te laag zijn om een opleiding in het mbo adequaat te kunnen volgen en zich in de beroepssituatie te kunnen handhaven. Het lage taalniveau zou onder andere te maken hebben met een toenemende instroom van taalzwakke leerlingen of leerlingen met een taalachterstand. Het zou met name gaan om leerlingen: die thuis zijn opgegroeid/opgroeien met een andere taal dan het Nederlands (tweede en derde generatie leerlingen van nieuwkomers; dialect); die zijn opgegroeid/opgroeien in een taalarme thuisomgeving (waar bijvoorbeeld weinig of niet gelezen wordt); die kampen met allerhande belemmeringen die het leren in de weg staan, zoals concentratieproblemen, zwak in taal tot en met dyslexie en sociaal-emotionele problemen; voor wie alle bovenstaande zaken gelden. NEDERLANDS IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

12 Onderzoeksvragen en doel van het onderzoek Het onderzoek is gericht op de onderstaande vragen: Hoe is het gesteld met de Nederlandse taalvaardigheid van de mbo-leerlingen? Is er een discrepantie tussen de taalvaardigheid van de mbo-leerlingen en de benodigde taalvaardigheid om in opleiding en beroepspraktijk goed te kunnen functioneren? Hoe is het onderwijs Nederlands in het mbo ingericht? Op welke manier wordt er binnen het middelbaar beroepsonderwijs ingespeeld op de taalvaardigheid van de leerlingen en op welke wijze wordt geprobeerd om de taalvaardigheid van de leerlingen te verbeteren? Het doel van het onderzoek is om te komen tot aanbevelingen voor de inrichting van het onderwijs Nederlands in het mbo. De aanbevelingen zijn onder meer bestemd voor het ministerie van OCW, de kenniscentra, schoolleiders, opleidingsmanagers, curriculumontwikkelaars, onderwijsadviseurs en lerarenopleiders. EXPERTISECENTRUM 4 Opzet en uitvoering Het onderzoek is uitgevoerd door middel van: een schriftelijke enquête onder zowel docenten Nederlands als vakdocenten in het beroepsonderwijs. een onderzoek onder leerlingen: op vijf ROC s hebben leerlingen een vragenlijst ingevuld voor de beoordeling van hun eigen taalvaardigheid.vervolgens is bij deze leerlingen een taaltoets afgenomen. diepte-interviews: op dezelfde ROC s zijn diepte-interviews gehouden met docenten en opleidingscoördinatoren, en medewerkers die betrokken zijn bij de ontwikkeling en uitvoering van taalbeleid. Schriftelijke enquête onder docenten DEELNAME De deelname aan de schriftelijke enquête stond open voor alle docenten die werkzaam zijn in het middelbaar beroepsonderwijs. Ze mochten afkomstig zijn uit alle opleidingen en onderwijssectoren binnen het mbo, en lesgeven op alle niveaus. Niet alleen docenten Nederlands, maar uitdrukkelijk ook vakdocenten werd gevraagd om in het onderzoek te

13 participeren. In het najaar van 2003 zijn de coördinatoren Nederlands van alle ROC s, AOC s en vakscholen aangeschreven om de enquêteformulieren binnen hun instelling te verspreiden en de medewerking van de docenten aan het onderzoek te stimuleren. In totaal is de vragenlijst ingevuld door 210 respondenten uit 31 instellingen. De deelname aan het onderzoek week onder andere af van de landelijke verhouding tussen sectoren. De resultaten mogen daarom niet als landelijk representatief worden geïnterpreteerd, maar ze zijn wel te beschouwen als een indicatie voor de stand van zaken en de problematiek van het taalonderwijs Nederlands in het mbo. VRAGENLIJSTEN De vragenlijst bestond uit twee gedeelten. Het eerste gedeelte had betrekking op de inrichting van het onderwijs Nederlands met als belangrijkste thema s de organisatie van het aanbod, de inhoud van het aanbod en de toetsing van taalvaardigheid. Het tweede gedeelte had betrekking op de taalvaardigheid van de leerlingen en de taalvaardigheid die nodig is om adequaat te kunnen functioneren binnen opleiding en beroepspraktijk. Aan de docenten werd gevraagd om een schatting te maken van de taalvaardigheid van hun leerlingen ten opzichte van de taalvaardigheid die nodig zou zijn voor deelname aan de opleiding en de beoogde beroepspraktijk. Bij de schatting moesten zij gebruik maken van een schaal die was afgeleid van het Europese Raamwerk voor moderne talen (zie bijlage 1 en 2). De gehanteerde schaal had vier niveaus (A2, B1, B2, C1) en de functionele vaardigheden: spreken, luisteren, schrijven en lezen. 5 Uitkomsten vragenlijst: de inrichting van het onderwijs Nederlands In het onderwijsaanbod binnen het mbo is er over de gehele linie meer aandacht voor de functionele vaardigheden spreken, lezen en schrijven dan voor de deelvaardigheden woordenschat, grammatica en uitspraak. Spelling vormt een uitzondering. Aan deze deelvaardigheid wordt relatief veel aandacht besteed. Het onderwijsaanbod taalvaardigheid is op de volgende manier georganiseerd: aparte lessen Nederlands; volledig geïntegreerd aanbod; bij geïntegreerd aanbod worden vakonderwijs en het onderwijs in taalvaardigheid onlosmakelijk met elkaar verbonden; een combinatie van aparte lessen Nederlands en geïntegreerd aanbod. NEDERLANDS IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

14 In ongeveer eenderde van de opleidingsclusters wordt het onderwijs in taalvaardigheid nog uitsluitend in aparte lessen Nederlands verzorgd. In ruim de helft van de opleidingsclusters is er sprake van een combinatie van aparte lessen Nederlands en geïntegreerd aanbod. In het geïntegreerde aanbod gaat de aandacht vooral uit naar de functionele vaardigheden en is er weinig tot geen aandacht voor deelvaardigheden. In de aparte lessen Nederlands is er nog wel aandacht voor deelvaardigheden en dan gaat het vooral om spelling. Tussen de diverse onderwijssectoren zijn er verschillen waar te nemen. In de sector Zorg en Welzijn komen aparte lessen Nederlands het minst voor en is de ontwikkeling naar een volledig geïntegreerd aanbod het verst gevorderd. In de sector Economie en Handel hebben aparte lessen Nederlands de overhand en komt een volledig geïntegreerd aanbod niet of nauwelijks voor. Mogelijk heeft dat te maken met het feit dat Nederlands binnen de kwalificatiestructuur voor deze sector als een aparte deelkwalificatie is benoemd. EXPERTISECENTRUM 6 Tussen de leerjaren zijn er ook verschillen waar te nemen.vanaf het eerste leerjaar loopt het onderwijs in taalvaardigheid steeds verder terug. In het eerste leerjaar komen bij 60 tot 80 procent van de opleidingsclusters de functionele taalvaardigheden aan bod en de deelvaardigheden bij ongeveer 60 procent van de opleidingsclusters. In leerjaar 1 wordt van alle vaardigheden veruit de meeste aandacht besteed aan spelling. In het derde leerjaar heeft minder dan 60 procent van de opleidingsclusters nog functionele taalvaardigheden op het rooster. Nog minder aandacht is er voor de deelvaardigheden. In minder dan 20 procent van de opleidingsclusters wordt in het derde leerjaar nog iets aan deelvaardigheden gedaan.voorts is de geringe aandacht voor studievaardigheden tamelijk opvallend. In het eerste leerjaar biedt ongeveer 60 procent van de opleidingsclusters lessen studievaardigheid aan, maar in het derde leerjaar is dat gezakt naar 15 procent. In het eerste leerjaar worden gemiddeld drie lesuren per week uitgetrokken voor Nederlands. In het tweede en derde leerjaar is dat gemiddeld twee en een half uur. Wederom zijn hier verschillen per sector. In de sector Economie en Handel wordt de meeste tijd aan Nederlands besteed. Het gaat daarbij om gemiddeld drie lesuren per week, terwijl het bij Zorg en Welzijn om gemiddeld twee en een half uur per week gaat en bij Techniek om twee lesuren. In de sector Economie en Handel wordt Nederlands vooral als een apart vak gegeven, terwijl bij Zorg en Welzijn er vooral sprake is van een geïntegreerd aanbod.

15 Van de respondenten is het merendeel van mening dat er te weinig tijd aan Nederlands wordt besteed.voor het eerste en tweede leerjaar is 75 procent van de docenten die mening toegedaan en voor het derde leerjaar wordt die opvatting gedeeld door 60 procent van de docenten. Er zijn daarbij geen significante verschillen van mening waarneembaar tussen docenten Nederlands en vakdocenten, of tussen docenten die werkzaam zijn in verschillende onderwijssectoren. Er is dus een grote mate van overeenstemming dat er meer tijd voor Nederlands zou moeten worden uitgetrokken. In het mbo is er in toenemende mate sprake van geïntegreerd aanbod. De rol van vakdocenten in het onderwijs in taalvaardigheid wordt daarbij steeds groter. Dit is vooral het geval in de sector Zorg en Welzijn. Het is echter zorgwekkend dat slechts eenderde van de respondenten te kennen geeft dat er overleg is tussen docenten Nederlands en vakdocenten. In de meeste gevallen is er geen afstemming van leerprogramma, methodiek en didactiek en is er ook geen wederzijdse uitwisseling van expertise. Ongeveer één op de twintig respondenten geeft aan dat er in het verleden wel sprake was van overleg, maar dat het nu niet meer als noodzakelijk wordt ervaren. Bij een minderheid van de opleidingsclusters zijn de eindtermen voor Nederlands duidelijk geformuleerd.tweederde van de docenten geeft aan dat in die opleidingsclusters de inhoud voor het vak Nederlands goed is uitgewerkt. Bij de meerderheid van de opleidingsclusters ontbreken echter eindtermen Nederlands of zijn zij vaag omschreven. Slechts eenderde van de docenten vindt dat in die opleidingsclusters de inhoud voor Nederlands goed is uitgewerkt. De inhoud voor Nederlands lijkt het minst goed uitgewerkt, wanneer er sprake is van een volledig geïntegreerd aanbod.vooral vakdocenten in het geïntegreerde aanbod klagen erover dat de inhoud voor Nederlands matig tot slecht is uitgewerkt. Het gaat dan vooral om docenten in de sector Zorg en Welzijn.Voor de sector Economie en Handel is het beeld anders. In deze sector is er weinig sprake van geïntegreerd aanbod. De eindtermen Nederlands zijn in deze sector het meest duidelijk omschreven en het onderwijs in taalvaardigheid Nederlands vindt vooral in aparte lessen Nederlands plaats. 7 In de enquête zijn de docenten ook bevraagd over de leermiddelen en toetsmaterialen. Minder dan 40 procent van de docenten vond dat er voor Nederlands geschikt leermateriaal was. Ruim 40 procent vond dat maar gedeeltelijk het geval. Ongeveer 20 procent vond dat er helemaal geen geschikt leermateriaal voorhanden was.voor de niveaus 1 en 2 is vaak minder geschikt leermateriaal dan voor de niveaus 3 en 4. In de opvattingen over leermaterialen zijn opvallende verschillen te constateren. Docenten NEDERLANDS IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

16 Nederlands oordeelden duidelijk gunstiger over het leermateriaal dan vakdocenten. In de sector Economie & Handel zijn meer en betere leermiddelen beschikbaar dan in de andere sectoren. In opleidingsclusters waar Nederlands als apart vak wordt aangeboden, zijn docenten vaker tevreden over het leermateriaal dan in opleidingsclusters met een volledig geïntegreerd aanbod. In opleidingsclusters met een deels of geheel geïntegreerd aanbod, wordt vaker gebruik gemaakt van praktijktoetsen of simulaties dan in opleidingsclusters met Nederlands als apart vak.wel klagen docenten uit opleidingsclusters met een volledig geïntegreerd aanbod vaker over het ontbreken van geschikt meetinstrumentarium voor Nederlands dan de overige docenten. EXPERTISECENTRUM 8 De enquête vroeg ook naar de ondersteuning van taalzwakke leerlingen. In ongeveer 60 procent van de opleidingsclusters is er een structureel hulpaanbod. In opleidingsclusters met alleen opleidingen op niveau 1 en 2 is er vaker een structureel hulpaanbod dan in opleidingsclusters met opleidingen op niveau 3 en 4. In het hulpaanbod gaat de aandacht vooral naar lezen en schrijven en deelvaardigheden spelling, woordenschat en grammatica. Voorts is er aandacht voor studievaardigheden. Mondelinge vaardigheden komen aanzienlijk minder aan bod. De extra hulp wordt in de meeste gevallen als aparte lessen aangeboden. In een beperkt aantal opleidingsclusters wordt de hulp als differentiatie binnen de lessen Nederlands georganiseerd (in 17 procent van de opleidingsclusters) of als differentiatie binnen de beroepsvakken (in 7 procent van de opleidingsclusters). Ongeveer 60 procent van de docenten die werkzaam zijn in een opleidingscluster met een hulpaanbod is van mening dat de extra hulp effectief is en de beoogde resultaten heeft. Ruim 10 procent heeft daar twijfels over en 30 procent weet het niet. De overgrote meerderheid (80 procent) vindt dat het aantal uren dat voor het hulpaanbod wordt uitgetrokken, te gering is. Uitkomsten vragenlijst: schatting van het taalniveau Het tweede gedeelte van de vragenlijst had betrekking op de taalvaardigheid van de leerlingen en de taalvaardigheid die nodig is om adequaat te kunnen functioneren binnen opleiding en beroepspraktijk. Aan de docenten werd gevraagd om een schatting te maken van: het taalniveau van hun leerlingen; het gewenste taalniveau voor deelname aan opleiding; het gewenste taalniveau voor de beoogde beroepspraktijk.

17 Bij de schatting moesten zij gebruik maken van een schaal die was afgeleid van het Europese Raamwerk voor moderne talen (zie bijlage I en II). De gehanteerde schaal kende vier niveaus (A2, B1, B2, C1) en de functionele vaardigheden: spreken, luisteren, schrijven en lezen. Bij de beoordeling van het taalniveau moesten de docenten een onderscheid maken tussen enerzijds leerlingen, opleidingen en beroepen op niveau 1 en 2 en anderzijds leerlingen, opleidingen en beroepen op niveau 3 en 4. Schattingen voor niveau 1 en 2 Rond tweederde van de docenten schat het taalniveau van de meeste van hun leerlingen niet hoger in dan taalniveau A2 van het Raamwerk.Van de functionele taalvaardigheden scoort luistervaardigheden het best. Eenderde van de docenten vindt in het algemeen het taalniveau van de leerlingen voldoende om de opleiding te kunnen volgen. Ongeveer 10 procent vindt zelfs dat het taalniveau van hun leerlingen hoger ligt dan het voor de opleiding benodigde taalniveau. Ruim de helft van de docenten vindt echter het taalniveau van hun leerlingen te laag om de opleiding naar behoren te kunnen te volgen.van deze docenten vindt ruim de helft dat het taalniveau van de leerlingen meer dan een half niveau tekortschiet en 7 procent van de docenten spreekt zelfs van een tekort van meer dan anderhalf niveau. Het beeld is nog ongunstiger als het taalniveau van de leerlingen wordt afgezet tegen het taalniveau dat nodig is om in de beoogde beroepspraktijk adequaat te kunnen functioneren. Ongeveer 80 procent van de docenten is van oordeel dat het taalniveau van de meeste leerlingen op alle vier de vaardigheden tekortschiet voor de beroepspraktijk. Rond de 20 procent van de docenten denkt dat het taalniveau van de leerlingen zelfs anderhalf tot twee niveaus te laag is. 9 Schattingen voor niveau 3 en 4 Zoals dat ook het geval is bij de leerlingen op niveau 1 en 2, scoren bij de schatting van het taalniveau van de leerlingen op niveau 3 en 4 de vaardigheden spreken en luisteren hoger dan lezen en schrijven. Het beeld is echter meer gevarieerd. Ook al scoort spreken het hoogst, toch vindt nog een kwart van de docenten dat bij de meeste van hun leerlingen deze vaardigheid onder niveau B1 ligt.voor luisteren ligt het nog ongunstiger. Ongeveer 40 procent van de docenten schat het taalniveau voor luisteren onder B1. Bij lezen en schrijven denkt zelfs 50 procent van de docenten dat hun leerlingen zich onder niveau B1 bevinden. NEDERLANDS IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

18 Ongeveer 70 procent van de docenten vindt dat het taalniveau van hun leerlingen ontoereikend is om de opleiding op een adequate manier te kunnen volgen.vooral de schriftelijke vaardigheden zijn een bron van zorg. Ongeveer 15 procent van de docenten denkt dat op die vaardigheden het niveau van de meeste van hun leerlingen anderhalf tot twee niveaus te laag is.wanneer het taalniveau van de leerlingen wordt afgezet tegen het taalniveau dat nodig is in de beroepspraktijk, dan is het beeld nog zorgelijker. Ruim 80 procent van de docenten acht het taalniveau van het gros van hun leerlingen te laag voor de beroepspraktijk. Docenten vinden het niveau niet alleen te laag, maar zelfs heel veel te laag voor de vaardigheden spreken, lezen en schrijven. Ongeveer eenderde van de docenten denkt dat het niveau van hun leerlingen voor die vaardigheden zelfs anderhalf tot twee niveaus achterblijft bij wat in de beroepspraktijk gewenst zou zijn. Luisteren komt er nog het beste vanaf, maar erg best is het ook niet. Ongeveer 75 procent van de docenten vindt dat hun leerlingen die vaardigheid onvoldoende beheersen om goed te kunnen functioneren in het beoogde beroep. Het leerlingenonderzoek 10 EXPERTISECENTRUM In het onderzoek zijn ook leerlingen bevraagd. Zij waren afkomstig van verschillende opleidingen van vijf verschillende ROC s. Het ging om 163 leerlingen op niveau 1 en 2 en 182 leerlingen op niveau 3 en 4. Aan de leerlingen werd eerst gevraagd om hun eigen taalvaardigheid te beoordelen. Zij kregen een lijst van taaltaken voorgelegd en moesten zelf beoordelen in welke mate zij deze taken konden volbrengen. De lijst van taaltaken was gebaseerd op het Europese Raamwerk voor moderne talen. Leerlingen op niveau 1 en 2 kregen een lijst met taaltaken op de niveaus A2, B1 en B2. Leerlingen op niveau 3 en 4 op de niveaus B1, B2 en C1 (Bijlage 3). Vervolgens kregen de leerlingen ook een taaltoets. De leerlingen op niveau 1 en 2 maakten aan de computer de adaptieve Nedcat-toets van het CITO voor leesvaardigheid. De leerlingen op niveau 3 en 4 moesten een samenvatting maken van een tekst op Mavo c/d-niveau (ongeveer B2) (zie ook Bijlage 3, vanaf pagina 178). UITKOMSTEN De leerlingen oordeelden nogal positief over hun eigen taalvaardigheid. Meer dan tweederde van de leerlingen op niveau 1 en 2 dacht de taaltaken op niveau B2 voldoende

19 tot goed uit te kunnen voeren. Slechts 5 procent van de leerlingen vond dat ze de taken op niveau B1 onvoldoende kunnen uitvoeren. Een miniem aantal leerlingen gaf aan moeite te hebben met taaltaken op niveau A2. De resultaten van de Nedcat-toets wezen echter uit dat het gros van de leerlingen op niveau 1 en 2 zich overschat had. Het resultaat van deze toets van leesvaardigheid was als volgt: 7 procent van de leerlingen zat op KSE-niveau 0-1, 24 procent op KSE-niveau 1-2, een percentage van 52 op KSE-niveau 2-3 en 17 procent op niveau 3-4. De uitslag van de Nedcat-toets lag dus meer in de lijn van de schatting van de docenten dan van de zelfbeoordeling van de leerlingen. De leerlingen op niveau 3 en 4 oordeelden eveneens positief over zichzelf.voor leesvaardigheid is het gros van de leerlingen van mening dat ze de taken op niveau C1 voldoende tot goed kunnen uitvoeren. De resultaten van de samenvatting wijzen er echter op dat het niveau van de meeste leerlingen dichter in de buurt van niveau B1 ligt dan bij niveau C1. De uitslag van de resultaten op de samenvatting kwam zo meer overeen met de schatting van de docenten dan met de zelfbeoordeling van de leerlingen. 11 Opmerkelijk was het dat leerlingen op niveau 1 en 2 hun taalvaardigheid soms nog hoger aansloegen dan leerlingen op niveau 3 en 4. Uit ander onderzoek naar de zelfbeoordeling van leerlingen komt naar voren dat naarmate het niveau lager is, de eigen beoordeling minder realistisch is. Diepte-interviews Op de vijf ROC s die hebben meegewerkt aan het leerlingenonderzoek zijn groepsinterviews gehouden met docenten Nederlands, vakdocenten, mentoren, opleidingsmanagers en coördinatoren. In totaal zijn ongeveer 40 personen ondervraagd. In de interviews wordt bevestigd dat veel van hun leerlingen over onvoldoende taalvaardigheid beschikken om in de opleiding en in de beroepspraktijk goed te kunnen functioneren. De vaardigheden lezen en schrijven vormen het grootste zorgpunt, maar ook zakelijke mondelinge communicatie die nodig is voor de beroepspraktijk, laat vaak te NEDERLANDS IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

20 wensen over. Docenten geven aan dat het zowel gaat om autochtone leerlingen als om tweede en derde generatie leerlingen van allochtone herkomst. Overigens is de geringe taalvaardigheid slechts een van de vele zorgpunten. Andere zorgpunten zijn onder meer: studievaardigheden, rekenvaardigheid, motivatie en discipline. Bij de docenten op niveau 1 en 2 is de bezorgdheid groter, want als leerlingen het op dit niveau niet redden, dan kunnen ze bijna nergens meer naar toe. Veel docenten geven aan dat zij verwachten dat de kloof tussen het taalniveau van de leerlingen en het taalniveau dat nodig is voor opleiding en beroep verder zal toenemen. Zij hebben de afgelopen jaren de taalvaardigheid van hun leerlingen zien afnemen en verwachten dat die trend zich door zal zetten.voorts zal door de invoering van competentiegericht onderwijs een steeds groter beroep worden gedaan op de taalvaardigheid van de leerlingen. 12 EXPERTISECENTRUM De docenten wijzen erop dat het om een heterogene populatie gaat. Binnen de groepen zijn er aanzienlijke verschillen in taalniveau. Bovendien is de aard van de problematiek verschillend. Het gaat om een diversiteit van zaken: Nederlands als tweede taal, taalachterstand, taalzwakte, dyslexie en concentratieproblemen.van de kant van de docenten vergt dit een gedifferentieerde aanpak en maatwerk. Een aantal docenten geeft aan dat zij voor een gedifferentieerde aanpak niet voldoende tijd, instrumenten en faciliteiten hebben. In de interviews komt naar voren dat de taalproblematiek een vakoverstijgende aanpak behoeft. De volgende complementaire oplossingsrichtingen komen naar voren: er moet meer dan voorheen rekening worden gehouden met het taalniveau van de leerlingen. Dit betekent onder meer dat de schooltaal zich aanpast aan het taalniveau van de leerlingen, zoals geen onnodig moeilijke woorden gebruiken, toegankelijke teksten, visualisering door middel van plaatjes en animaties. er moet meer aandacht worden besteed aan de taalontwikkeling van leerlingen. Het werken aan taalontwikkeling moet zich niet beperken tot de lessen Nederlands, maar strekt zich uit over alle vakken. De ontwikkeling van taalcompetenties en beroepscompetenties zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. de bevordering van integratie van Nederlands en de vakken.te denken valt hierbij aan het koppelen van taaltaken aan vakinhoudelijke taken (taalgericht vakonderwijs) en het leren van Nederlands in een realistische beroepscontext (vakgericht taalonderwijs).

NEDERLANDS IN HET MBO

NEDERLANDS IN HET MBO NEDERLANDS IN HET MBO Inspectie van het Onderwijs September 2006 INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING 5 1 INLEIDING 7 2 VRAAGSTELLING EN ONDERZOEKSOPZET 9 2.1 Aanleiding 9 2.2 Uitgangspunten 9 2.2.1 De vraagstelling

Nadere informatie

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs . Competentieleren Hajer, M. & T. Meestringa (2004). Handboek taalgericht vakonderwijs. Bussum: Coutinho. Ministerie van OC&W (2004). Van A tot Z betrokken. Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 (http://taalinmbo.kennisnet.nl/bronnen/aanvalsplan).

Nadere informatie

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag BVE/IenI/2006-43667

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag BVE/IenI/2006-43667 logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk BVE/IenI/2006-43667 Onderwerp Inspectierapport 'Nederlands in het mbo' Bijlage(n) Rapport

Nadere informatie

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1 9. Taalbeleid en -screening Ronde 4 Tiba Bolle & Inge van Meelis ITTA Contact: Tiba.bolle@itta.uva.nl Inge.vanmeelis@itta.uva.nl Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek

Nadere informatie

Gerealiseerd met de steun van de Vlaamse Overheid, Departement Inburgering in het kader van Managers van diversiteit. Taalgericht naar werk Inhoud I

Gerealiseerd met de steun van de Vlaamse Overheid, Departement Inburgering in het kader van Managers van diversiteit. Taalgericht naar werk Inhoud I taalgericht naar werk Over het belang van geïntegreerd vakonder wijs voor beroepsgerichte opleidingen Publicatie ontwikkeld door Linguapolis, Instituut voor Taal en Communicatie Universiteit Antwerpen

Nadere informatie

Sociaal kapitaal: slagboom of hefboom? Samenvatting. Wil van Esch, Régina Petit, Jan Neuvel en Sjoerd Karsten

Sociaal kapitaal: slagboom of hefboom? Samenvatting. Wil van Esch, Régina Petit, Jan Neuvel en Sjoerd Karsten Sociaal kapitaal: slagboom of hefboom? Samenvatting Wil van Esch, Régina Petit, Jan Neuvel en Sjoerd Karsten Colofon Titel Auteurs Tekstbewerking Uitgave Ontwerp Vormgeving Bestellen Sociaal kapitaal in

Nadere informatie

Schets van het onderwijsprogramma. Route 2, 16+ mbo 2. april 2016

Schets van het onderwijsprogramma. Route 2, 16+ mbo 2. april 2016 Schets van het onderwijsprogramma De leerlingen in route 2 uitstroomprofiel mbo 2 worden voorbereid op instroom in een niveau 2 opleiding op het mbo. De school moet voor deze leerlingen een veilige plek

Nadere informatie

De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten

De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten 3 De effecten van extra taallessen op de taalvaardigheid van mbo-studenten Roos Scharten & Andrea Netten Expertisecentrum Nederlands Sander Gerritsen & Sonny Kuijpers Centraal Planbureau Welke strategieën

Nadere informatie

Schets van het onderwijsprogramma. Route 2, 16+ mbo entree. april 2016

Schets van het onderwijsprogramma. Route 2, 16+ mbo entree. april 2016 Schets van het onderwijsprogramma De leerlingen in route 2 uitstroomprofiel entreeopleiding worden voorbereid op instroom in de entreeopleiding in het mbo. De entreeopleiding is drempelloos en duurt een

Nadere informatie

Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte

Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte 10/5/10 1 Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte NDN-lenteconferentie 2010: Kwaliteitszorg voor taal door leerlijnen, Antwerpen, 7 mei 2010 Kees de Glopper Expertisecentrum

Nadere informatie

Verplicht toetsen en bijspijkeren of eigen verantwoordelijkheid? De basisvaardigheden Nederlands van eerstejaars VU-studenten

Verplicht toetsen en bijspijkeren of eigen verantwoordelijkheid? De basisvaardigheden Nederlands van eerstejaars VU-studenten 7.Taalbeleid hoger onderwijs Ronde 8 Marloes van Beersum & Eline van Straalen Taalcentrum-VU, Vrije Universiteit Amsterdam Contact: mvanbeersum@taalcentrum-vu.nl evanstraalen@taalcentrum-vu.nl Verplicht

Nadere informatie

Joanne van Emmerik & Marianne Driessen 24 mei 2012 VAN MBO NAAR HBO?

Joanne van Emmerik & Marianne Driessen 24 mei 2012 VAN MBO NAAR HBO? Joanne van Emmerik & Marianne Driessen 24 mei 2012 KANSRIJKE DOORSTROOM VAN MBO NAAR HBO? Inhoud Achtergrond onderzoek Methode Versant Pro Speaking & Writing Resultaten Discussie De cijfers: instroom in

Nadere informatie

Schets van het onderwijsprogramma Route 3, 12 16 jaar vmbo kader/gl/tl

Schets van het onderwijsprogramma Route 3, 12 16 jaar vmbo kader/gl/tl Schets van het onderwijsprogramma Route 3, 12 16 jaar vmbo kader/gl/tl De leerlingen in route 3 uitstroomprofiel vmbo k/gl/t worden voorbereid op instroom in de onderbouw van het vmbo (kader, gemengde

Nadere informatie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Korte versie Colofon Titel Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Auteur Christel Kuijpers en

Nadere informatie

Voorstel taal- en rekenbeleid [school]

Voorstel taal- en rekenbeleid [school] Inleiding Landelijk Op 27 april 2010 heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel 'Referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen' aangenomen. Het wetsvoorstel treedt op 1 augustus 2010 in werking. De kern van

Nadere informatie

KENMERKEN VAN EN KEUZES VOOR REKENBELEID. Martin van Reeuwijk 25 april 2013

KENMERKEN VAN EN KEUZES VOOR REKENBELEID. Martin van Reeuwijk 25 april 2013 KENMERKEN VAN EN KEUZES VOOR REKENBELEID Martin van Reeuwijk 25 april 2013 REKEN- (EN TAAL) BELEID IN PRAKTIJK Onderzoek rekenen in VO, 303 scholen Niveaus en rollen binnen de school Visie en kenmerken

Nadere informatie

Flitsbijeenkomst Steunpunt Taal en Rekenen (10 februari 2012) Handreiking Referentiekader mvt. Van Raamwerk tot Handreiking

Flitsbijeenkomst Steunpunt Taal en Rekenen (10 februari 2012) Handreiking Referentiekader mvt. Van Raamwerk tot Handreiking Flitsbijeenkomst Steunpunt Taal en Rekenen (10 februari 2012) Handreiking Referentiekader mvt Van Raamwerk tot Handreiking Hoe zat het ook alweer? Nieuwe Kwalificatieprofielen voor het mbo in 2004 Mét

Nadere informatie

Taalonderwijs waar ook dyslectische studenten optimaal van profiteren. Nationale Dyslexie Conferentie Cindy Teunissen 3 april 2013

Taalonderwijs waar ook dyslectische studenten optimaal van profiteren. Nationale Dyslexie Conferentie Cindy Teunissen 3 april 2013 Taalonderwijs waar ook dyslectische studenten optimaal van profiteren Nationale Dyslexie Conferentie Cindy Teunissen 3 april 2013 Programma Mbo ers met dyslexie Goed taalonderwijs Specifieke begeleiding

Nadere informatie

Toegepaste Taalkunde Academisch Nederlands

Toegepaste Taalkunde Academisch Nederlands Academisch Nederlands Toegepaste Taalkunde (TTK) Dr. Uus (Eugenia) Knops Probleem Toenemende kloof mbt taalvaardigheid (vooral schrijfvaardigheid) Nederlands tussen instroom - uitstroom / markteisen Gebrek

Nadere informatie

Nederlandse taal in het mbo: varianten in taalonderwijs. Paul Steehouder 28 januari 2011 psteehouder@cinop.nl

Nederlandse taal in het mbo: varianten in taalonderwijs. Paul Steehouder 28 januari 2011 psteehouder@cinop.nl Nederlandse taal in het mbo: varianten in Paul Steehouder 28 januari 2011 psteehouder@cinop.nl Onderwerpen Beleidscontet en kernpunten inhoudelijke debat Onderzoeksopzet en resultaten Varianten in Terugblik

Nadere informatie

Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het mbo

Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het mbo factsheet Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het, het en het mbo Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft in 2012 een enquête over ouderbetrokkenheid gehouden onder ouders in het, het en het middelbaar beroepsonderwijs.

Nadere informatie

Talige startcompetenties Hoger Onderwijs

Talige startcompetenties Hoger Onderwijs Talige startcompetenties Hoger Onderwijs Making a difference 23 maart 2010 Wilma van der Westen Voorzitter Nederlands / Vlaams Taal als voorwaarde voor studiesucces Instrument voor de verwerving van kennis

Nadere informatie

Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven

Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven Wilma van der Westen Project Docenten aan zet bij taal in alle vakken Utrecht 7 november 2012 Even voorstellen: Bestuurslid Het Schoolvak Nederlands HSN

Nadere informatie

CPS 2015 1. Onderzoekplan Geletterdheid op Bonaire

CPS 2015 1. Onderzoekplan Geletterdheid op Bonaire Onderzoekplan Geletterdheid op Bonaire Inleiding De Stichting Lezen & Schrijven Bonaire is in het voorjaar van 2015 opgericht en is een initiatief van Rotary Club Bonaire. De Stichting Lezen & Schrijven

Nadere informatie

Ontwikkelen/schrijiven methodiek Nederlands (geschreven door Jalal Al Baz) Kennis voor een gevulde winkelwagen / 2004/EQC/0021

Ontwikkelen/schrijiven methodiek Nederlands (geschreven door Jalal Al Baz) Kennis voor een gevulde winkelwagen / 2004/EQC/0021 Ontwikkelen/schrijiven methodiek Nederlands (geschreven door Jalal Al Baz) Kennis voor een gevulde winkelwagen / 2004/EQC/0021 Beschrijving van de methodiek Nederlands op de boulevard Inleiding In het

Nadere informatie

Beroepsstandaarden Talendocent

Beroepsstandaarden Talendocent De Beroepsstandaarden en Registratie in het Talenonderwijs (BiT) zijn ontwikkeld in opdracht van Levende Talen en in afstemming met het SBL. De beroepsstandaarden in dit document zijn uitgewerkt door een

Nadere informatie

Beroepsstandaarden docent Nederlands

Beroepsstandaarden docent Nederlands De Beroepsstandaarden en Registratie in het Talenonderwijs (BiT) zijn ontwikkeld in opdracht van Levende Talen en in afstemming met het SBL. De beroepsstandaarden in dit document zijn uitgewerkt door een

Nadere informatie

De Brede School Academie Utrecht

De Brede School Academie Utrecht OOK IN uw wijk! De Brede School Academie Utrecht Er gebeurt iets nieuws in Utrecht. Iets bijzonders. Basisscholen uit de wijken Overvecht, Hoograven, Ondiep/Zuilen, Kanaleneiland en Lombok/Oog in Al werken

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen Ronde 5 Bert de Vos APS, Utrecht Contact: b.devos@aps.nl Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen 1. Over de drempels met taal Het rapport Over de drempels met taal is al ruim een jaar oud.

Nadere informatie

Studiesucces met dyslexie mbo

Studiesucces met dyslexie mbo Studiesucces met dyslexie mbo Karin Lukassen, APS Marga Kemper, Cinop Oktober 2012 Wat is dyslexie? Wat is dyslexie? Definitie en kenmerken Vaardigheidsniveau Criterium van de didactische resistentie Criterium

Nadere informatie

Kennisbasis Duits 8 juli 2009. 2. Taalkundige kennis

Kennisbasis Duits 8 juli 2009. 2. Taalkundige kennis Kennisbasis Duits 8 juli 2009 Thema Categorie/kernconcept Omschrijving van de categorie / het kernconcept De student 1. Taalvaardigheden 1.1 De vaardigheden 1.1.1 beheerst de kijkvaardigheid en de luistervaardigheid

Nadere informatie

Onderwijs en vluchtelingenkinderen

Onderwijs en vluchtelingenkinderen Onderwijs en vluchtelingenkinderen Zijn scholen en onderwijsgevenden voldoende toegerust om vluchtelingenkinderen onderwijs te bieden? Een enquête onder onderwijsgevenden van basisscholen, scholen voor

Nadere informatie

NT1 Instroom Begrippenlijst en taalverzorging: Spelling, grammatica, Semantiek en stilistiek: stijl, zinsbouw, woordkennis Lezen en schrijven

NT1 Instroom Begrippenlijst en taalverzorging: Spelling, grammatica, Semantiek en stilistiek: stijl, zinsbouw, woordkennis Lezen en schrijven TOETSEN TAAL Titel Korte omschrijving Uitgever en jaar Doelgroep Niveau Koppeling Stand. & Eindt. Context Digitaal / Instaptoets NT1 Een instaptoets voor lezen en VanDorp educatief, www. schrijven om de

Nadere informatie

Doorstroom mbo-studenten naar lerarenopleidingen op de Hogeschool Rotterdam: de stand van zaken

Doorstroom mbo-studenten naar lerarenopleidingen op de Hogeschool Rotterdam: de stand van zaken Doorstroom mbo-studenten naar lerarenopleidingen op de Hogeschool Rotterdam: de stand van zaken Factsheet september 2009. Contactpersoon: Daphne Hijzen, onderzoeker en lid van de Kenniskring beroepsonderwijs

Nadere informatie

Uitkomsten NBA ledenenquête. Toon aan de top. Binnen bedrijven en accountantskantoren

Uitkomsten NBA ledenenquête. Toon aan de top. Binnen bedrijven en accountantskantoren Uitkomsten NBA ledenenquête Toon aan de top Binnen bedrijven en accountantskantoren November 2012 Status Deze publicatie is samengesteld voor leden en dient ter ondersteuning van de praktijk. De publicatie

Nadere informatie

Begrijpend Lezen 1 JV is gemaakt voor jongeren en (jong)volwassenen met een laag leesniveau

Begrijpend Lezen 1 JV is gemaakt voor jongeren en (jong)volwassenen met een laag leesniveau Begrijpend Lezen 1 JV is gemaakt voor jongeren en (jong)volwassenen met een laag leesniveau. Met behulp van dit programma leren leerlingen/cursisten onder andere informatie uit eenvoudige teksten te halen,

Nadere informatie

TOA: Toolkit én schatkist

TOA: Toolkit én schatkist TOA: Toolkit én schatkist Ruim 1,7 miljoen toetsen afgenomen. Wat weten we nu? Taal en rekenen 2 jaar onderweg en wat heeft ons dit nu gebracht? Bekijk de resultaten van 2 jaar meten. Bureau ICE is in

Nadere informatie

Nederlands binnen competentiegericht onderwijs

Nederlands binnen competentiegericht onderwijs Nederlands binnen competentiegericht onderwijs Van taalprofiel naar taaltaak Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie Nederlands binnen competentiegericht onderwijs Van taalprofiel naar taaltaak Beroepsonderwijs

Nadere informatie

DIPLON: GLO Taal. Nathalie Peeters (PHL) Veerle Schuyten (KHLim) UHASSELT - 18/05/11

DIPLON: GLO Taal. Nathalie Peeters (PHL) Veerle Schuyten (KHLim) UHASSELT - 18/05/11 DIPLON: GLO Taal Nathalie Brabants (Xios) Nathalie Peeters (PHL) Veerle Schuyten (KHLim) UHASSELT - 18/05/11 Inhoud 1. Projectomschrijving 2. Actielijnen: toelichting en voorbeelden 1. Taalreferentiekader

Nadere informatie

TAALBELEID. Het geheel is meer dan de som van delen.

TAALBELEID. Het geheel is meer dan de som van delen. TAALBELEID Het geheel is meer dan de som van delen. Inhoud 1. Algemeen kader en doelstellingen van het project 2. Het proces: betrokken partners, werkwijze 3. Beschrijving van de "resultaten" en de implementatie

Nadere informatie

Resultaten instaptoetsen Rekenen en Nederlands 2010 Rapportage aan de Profijtscholen

Resultaten instaptoetsen Rekenen en Nederlands 2010 Rapportage aan de Profijtscholen Resultaten instaptoetsen Rekenen en Nederlands 2010 Rapportage aan de Profijtscholen Rapportage: Analyse en tabellen: 4 Februari 2011 Mariëlle Verhoef Mike van der Leest Inleiding Het Graafschap College

Nadere informatie

Engels als voertaal in het hoger onderwijs: één taalbeleid!

Engels als voertaal in het hoger onderwijs: één taalbeleid! Engels als voertaal in het hoger onderwijs: één taalbeleid! Wilma van der Westen Conferentie Meertalig in de loopbaan: geen luxe, maar noodzaak 24 mei 2012 Even voorstellen: Bestuurslid Het Schoolvak Nederlands

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving De relatie tussen leesvaardigheid en de ervaringen die een kind thuis opdoet is in eerder wetenschappelijk onderzoek aangetoond: ouders hebben een grote invloed

Nadere informatie

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD'

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' School : basisschool 'Pater van der Geld' Plaats : Waalwijk BRIN-nummer : 13NB Onderzoeksnummer : 94513 Datum schoolbezoek : 12 juni

Nadere informatie

Talent. Talents werkt! Voldoet aan raamwerk MVT. Engels Administratie & Handel en Verkoop. BVE Methodewijzer. Competentiegericht

Talent. Talents werkt! Voldoet aan raamwerk MVT. Engels Administratie & Handel en Verkoop. BVE Methodewijzer. Competentiegericht BVE Methodewijzer Talent Engels Administratie & Handel en Verkoop Competentiegericht Heldere methodiek en maatwerk Korting voor Elobase-deelnemers Talents werkt! Voldoet aan raamwerk MVT Soms zijn vernieuwingen

Nadere informatie

Inleiding niveaubepaling bij VakTraject, Traject en Traject Techniek

Inleiding niveaubepaling bij VakTraject, Traject en Traject Techniek Inleiding niveaubepaling bij VakTraject, Traject en Traject Techniek In de kwalificatiedossiers zijn taalprofielen voor het beroep vastgesteld. Ook is in het brondocument Leren, Loopbaan en Burgerschap

Nadere informatie

Naar een betere Match. Inventarisatie knelpunten onderwijs arbeidsmarkt in Zorg en welzijn in Haaglanden Nieuwe Waterweg Noord

Naar een betere Match. Inventarisatie knelpunten onderwijs arbeidsmarkt in Zorg en welzijn in Haaglanden Nieuwe Waterweg Noord Samenvatting Naar een betere Match. Inventarisatie knelpunten en oplossingen bij de aansluiting onderwijs arbeidsmarkt in Zorg en welzijn in de regio Haaglanden Nieuwe Waterweg Noord 1 Samenvatting van:

Nadere informatie

Product Informatie Blad - Taaltoets

Product Informatie Blad - Taaltoets Product Informatie Blad - Taaltoets PIB150-2010-Taaltoets Context In opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft de Commissie Meijerink onderzoek gedaan naar wat leerlingen

Nadere informatie

Inhoud educatie-opleidingen, toetsing en certificering

Inhoud educatie-opleidingen, toetsing en certificering Inhoud educatie-opleidingen, toetsing en certificering In iedere FAQ-lijst vindt u eerst de lijst met vragen, zodat u de voor u interessante vragen en antwoorden op de pagina s hierna makkelijk terug kunt

Nadere informatie

EEN KRACHTIGE LEEROMGEVING

EEN KRACHTIGE LEEROMGEVING EEN KRACHTIGE LEEROMGEVING Informatie voor scholen, leerlingen en ouders Wat is de Kopklas? De Kopklas is een extra schooljaar, aansluitend op de basisschool. Het onderwijs is gericht op een extra aanbod

Nadere informatie

Projectplan. 1 - Praktische gegevens Plaats Pilot Den Haag. Projectleider. Arno van Houwelingen / Peter Eskens. Deelnemende instellingen

Projectplan. 1 - Praktische gegevens Plaats Pilot Den Haag. Projectleider. Arno van Houwelingen / Peter Eskens. Deelnemende instellingen Projectplan 1 - Praktische gegevens Plaats Pilot Den Haag Projectleider Arno van Houwelingen / Peter Eskens Deelnemende instellingen Haagse Hogeschool J. Westerdijkplein - namen en adressen 75 van de deelnemende

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen I Inhoud 1 Hoe leer je Duits?... 1 1.1 Visie op het leren van een vreemde taal... 1 1.2 Visie keuzedeel

Nadere informatie

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Onderwijs Het aandeel in de bevolking van 15 tot 64 jaar dat het onderwijs reeds heeft verlaten en hun onderwijscarrière

Nadere informatie

Meer kansen door internationaal basisonderwijs

Meer kansen door internationaal basisonderwijs Meer kansen door internationaal basisonderwijs Initiatiefvoorstel D66, VVD en Groenlinks Oktober 2013 Amsterdam is een wereldstad en de meest internationale stad van het land. De haven, het toerisme, de

Nadere informatie

Taalzwakke studenten? Stimuleer taalontwikkeling óók in de vaklessen

Taalzwakke studenten? Stimuleer taalontwikkeling óók in de vaklessen Taalzwakke studenten? Stimuleer taalontwikkeling óók in de vaklessen Ellis Eerdmans CINOP Juni 2012 Programma Welkom + intro Wat doe je in je lessen? Taalproblemen alleen bij dyslectische studenten? Hoe

Nadere informatie

TRAINING WERKEN MET. Training Werken met. Ella Bohnenn Fouke Jansen. In opdracht van Stichting Expertisecentrum ETV.nl

TRAINING WERKEN MET. Training Werken met. Ella Bohnenn Fouke Jansen. In opdracht van Stichting Expertisecentrum ETV.nl ... WERKEN MET TRAINING Ella Bohnenn Fouke Jansen In opdracht van Stichting Expertisecentrum ETV.nl Stichting Expertisecentrum ETV.nl Lange Voorhout 9 2514 EA Den Haag Postbus 556 2501 CN Den Haag T 070-3765490

Nadere informatie

Praktische Sectororiëntatie in de Basisvorming Vervolgonderzoek

Praktische Sectororiëntatie in de Basisvorming Vervolgonderzoek Praktische Sectororiëntatie in de Basisvorming Vervolgonderzoek dr. Klari-Janne Polder m.m.v. drs. Pjotr Koopman Conclusies en aanbevelingen 1 Inleiding In opdracht van het Coördinatiepunt Leerwegen en

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo Van Theorie naar Praktijk De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo In deze bijdrage slaat junior adviseur Marloes Zewuster van CINOP de brug tussen de theorie van het intersectorale vmbo en

Nadere informatie

Talige startcompetenties voor hoger onderwijs

Talige startcompetenties voor hoger onderwijs . Hoger onderwijs Tijdens de workshop op de HSN-conferentie illustreer ik zowel taalbegeleiding als taalontwikkelend lesgeven met praktijkvoorbeelden uit ons departement en gaan we in gesprek over de mogelijkheden

Nadere informatie

De drieslag rekenen in de doorgaande leerlijn vmbo-mbo

De drieslag rekenen in de doorgaande leerlijn vmbo-mbo De drieslag rekenen in de doorgaande leerlijn vmbo-mbo Caroline van Eijk Conferentie doorlopende leerlijnen taal en rekenen, De referentieniveaus in de praktijk Zwolle, 10 november 2010 Project Rekenpiloot

Nadere informatie

Samenvatting rapportage onderzoek vmbo

Samenvatting rapportage onderzoek vmbo Samenvatting rapportage onderzoek vmbo Utrecht, april 2006 In opdracht van Adviesgroep vmbo Drs. Vincent van Grinsven Drs. J. Krom Henk Westerik Postbus 681 3500 AR Utrecht telefoon: 030 263 1080 fax:

Nadere informatie

Wie is verantwoordelijk voor het Nederlands van de mbo-leerling? Een voorbeeld van teamgericht werken aan woordenschat

Wie is verantwoordelijk voor het Nederlands van de mbo-leerling? Een voorbeeld van teamgericht werken aan woordenschat Ronde 1 Tiba Bolle ITTA, Universiteit van Amsterdam Contact: e.c.bolle@uva.nl Wie is verantwoordelijk voor het Nederlands van de mbo-leerling? Een voorbeeld van teamgericht werken aan woordenschat 1. Inleiding

Nadere informatie

TAALBELEIDSPLAN OPLEIDING POLYVALENT VERZORGENDE

TAALBELEIDSPLAN OPLEIDING POLYVALENT VERZORGENDE TAALBELEIDSPLAN OPLEIDING POLYVALENT VERZORGENDE Voor de periode van 2011 tot 2014 1. Voorstelling van de opleiding begeleider in de kinderopvang en polyvalent verzorgende Het CVO biedt volwassenen met

Nadere informatie

Taal SMART DE SCHOOLLOOPBAAN VAN HET ANDERSTALIGE KIND. Groep 1 Aanvang. Groep 2 Begin. Groep 2 Eind. Groep 3 Begin. Groep 3 Eind.

Taal SMART DE SCHOOLLOOPBAAN VAN HET ANDERSTALIGE KIND. Groep 1 Aanvang. Groep 2 Begin. Groep 2 Eind. Groep 3 Begin. Groep 3 Eind. Taal SMART DE SCHOOLLOOPBAAN VAN HET ANDERSTALIGE KIND S M A R T Groep 1 Aanvang Groep 2 Begin Groep 2 Eind Groep 3 Begin Groep 3 Eind Groep 4, 5 en 6 Groep 7 en 8 Groep 8 Nieuwkomers S M A R T GEBRUIKSAANWIJZING

Nadere informatie

Standaard Europees Platform Elos grensverleggend onderwijs-vmbo

Standaard Europees Platform Elos grensverleggend onderwijs-vmbo Standaard Europees Platform Elos grensverleggend onderwijs-vmbo Kwaliteit Elos voor internationalisering in het vmbo in Nederland Elos is een internationale leerroute voor scholen in het Nederlands voorgezet

Nadere informatie

Schriftelijke en digitale (laag)geletterdheid

Schriftelijke en digitale (laag)geletterdheid Schriftelijke en digitale (laag)geletterdheid Presentatie voor landelijke dag laaggeletterdheid en digitale vaardigheden 13 november 2014 Willem Houtkoop (willem.houtkoop@ecbo.nl Vooruitblik Laaggeletterden

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 31 293 Primair Onderwijs 31 289 Voortgezet Onderwijs Nr. 5 BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARISSEN VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum Centrale examinering taal en rekenen mbo

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum Centrale examinering taal en rekenen mbo a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.minocw.nl

Nadere informatie

Een succesvol traject ter voorbereiding op de taaltoets.

Een succesvol traject ter voorbereiding op de taaltoets. Richard Vollenbroek Hogeschool Edith Stein/Onderwijscentrum Twente Vollenbroek@edith.nl Een succesvol traject ter voorbereiding op de taaltoets. Instromende eerstejaars studenten aan Nederlandse pabo s

Nadere informatie

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting

Nadere informatie

Protocol PDG en educatieve minor

Protocol PDG en educatieve minor Protocol PDG en educatieve minor 28 april 2014 Inhoud Protocol voor beoordelingen door de NVAO van de kwaliteit van de afstudeerrichtingen algemeen vormend onderwijs en beroepsgericht onderwijs, het traject

Nadere informatie

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Kaders voor een digitale leer- en oefenomgeving Onderzoekssamenvatting Drs. Maurice de Greef Onderzoeker, Adviseur en Trainer Artéduc

Nadere informatie

Voorstel programma educatie

Voorstel programma educatie Voorstel programma educatie 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Landelijke ontwikkelingen 3. Regio Rivierenland 4. Opdracht ROC Rivor 5. Opleidingsbehoefte per gemeente 6. Voorwaarden cursusaanbod 2013

Nadere informatie

Taal en rekenen. in de volwasseneneducatie ABC. Standaarden en eindtermen ve 30% en rekenen

Taal en rekenen. in de volwasseneneducatie ABC. Standaarden en eindtermen ve 30% en rekenen 2F Taal en rekenen abc ABC taal 1FHandreiking Standaarden en eindtermen ve in de volwasseneneducatie 30% en rekenen 75 Taal en rekenen in de volwasseneneducatie In opdracht van het ministerie van OCW heeft

Nadere informatie

Toelichting ontwikkelingsperspectief

Toelichting ontwikkelingsperspectief Toelichting ontwikkelingsperspectief Dit document is bedoeld als achtergrond informatie voor de scholen, maar kan ook (in delen, zo gewenst) gebruikt worden als informatie aan ouders, externe partners

Nadere informatie

Vragenlijst Schoolverlaters 2015

Vragenlijst Schoolverlaters 2015 Vragenlijst Schoolverlaters 2015 Uitslagen Vragenlijst De Ark Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 De vragenlijst... 3 Gegevens... 3 Schoolgegevens... 4 Periode van afname... 4 Aantal respondenten...

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstel voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres: info@mboonderzoeksdag.nl

Nadere informatie

Ronde 2. Naar een taalkrachtigere lerarenopleiding. 1. Aanleiding. 2. De praktijk op school

Ronde 2. Naar een taalkrachtigere lerarenopleiding. 1. Aanleiding. 2. De praktijk op school VIJFENTWINTIGSTE CONFERENTIE HET SCHOOLVAK NEDERLANDS Ronde 2 Mieke Lafleur & Johanna van der Borden Hogeschool Utrecht / LEONED Contact: mieke.lafleur@hu.nl johanna.vanderborden@hu.nl Naar een taalkrachtigere

Nadere informatie

Digitale grenzen en mogelijkheden van laaggeletterden en laagopgeleiden

Digitale grenzen en mogelijkheden van laaggeletterden en laagopgeleiden Digitale grenzen en mogelijkheden van laaggeletterden en laagopgeleiden Presentatie voor We leren altijd!, 10 jaar ETV.nl 5 maart 2014 Willem Houtkoop (willem.houtkoop@ecbo.nl Waar hebben we het over Verschillende

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Met deze brief breng ik u op de hoogte van het plan van aanpak voor Engels in het primair onderwijs. 1

Met deze brief breng ik u op de hoogte van het plan van aanpak voor Engels in het primair onderwijs. 1 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs IPC 2400 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ

Nadere informatie

REFERENTIEDOCUMENT TALEN IN DE KWALIFICATIEPROFIELEN

REFERENTIEDOCUMENT TALEN IN DE KWALIFICATIEPROFIELEN 1 REFERENTIEDOCUMENT TALEN IN DE KWALIFICATIEPROFIELEN Moderne Vreemde Talen en Nederlands Colofon Titel Referentiedocument Talen in de Competentieprofielen Auteurs Marianne Driessen, Ellie Liemberg, Els

Nadere informatie

Diana van Dijk Bas Groot NHTV, internationale hogeschool voor Toerisme en Verkeer, Academie Stedebouw, Logistiek en Mobiliteit, Breda.

Diana van Dijk Bas Groot NHTV, internationale hogeschool voor Toerisme en Verkeer, Academie Stedebouw, Logistiek en Mobiliteit, Breda. 2de GoLeWe-projectconferentie Maastricht, 11 mei 2010 Diana van Dijk Bas Groot NHTV, internationale hogeschool voor Toerisme en Verkeer, Academie Stedebouw, Logistiek en Mobiliteit, Breda 11 mei 2010 Tussentijdse

Nadere informatie

HET FLORIJN COLLEGE. Onderzoek naar kwaliteitsverbetering. Definitief rapport

HET FLORIJN COLLEGE. Onderzoek naar kwaliteitsverbetering. Definitief rapport HET FLORIJN COLLEGE Onderzoek naar kwaliteitsverbetering Definitief rapport Inspectie van het Onderwijs Datum schoolbezoek: 16 juni 2008 Rapportnummer: 107634/Brin: 25LX Datum vaststelling: 25 september

Nadere informatie

Studiesucces met dyslexie en dyscalculie mbo. Juni 2012

Studiesucces met dyslexie en dyscalculie mbo. Juni 2012 Studiesucces met dyslexie en dyscalculie mbo Bert de Vos Marga Kemper - b.devos@aps.nl - mkemper@cinop.nl Juni 2012 Vraag bij binnenkomst Wat zie je in de klas, waarbij je denkt: dit zou door dyslexie

Nadere informatie

Onderzoek naar gebruik, waardering, impact en behoefte aan LOB onder scholieren en studenten.

Onderzoek naar gebruik, waardering, impact en behoefte aan LOB onder scholieren en studenten. Onderzoek naar gebruik, waardering, impact en behoefte aan LOB onder scholieren en studenten. 1. Samenvatting Scholieren willen LOB! Dat is goed want loopbaanoriëntatie en begeleiding (LOB) is belangrijk.

Nadere informatie

ZAKELIJKE COMMUNICATIE. Schriftelijk. Handleiding competentiegerichte assessments. Diddo van Zand

ZAKELIJKE COMMUNICATIE. Schriftelijk. Handleiding competentiegerichte assessments. Diddo van Zand ZAKELIJKE COMMUNICATIE Schriftelijk Handleiding competentiegerichte assessments Diddo van Zand Inleiding Schriftelijk communiceren is en blijft een belangrijke competentie voor alle hogere beroepsgroepen.

Nadere informatie

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan!

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Het vmbo van de toekomst Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Voorstellen Mirjam Bosch, plv. directeur CSV Veenendaal Dennis Heijnens, adviseur bij Actis Advies Programma deelsessie

Nadere informatie

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten.

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten. 1. Differentiëren Onderzoeken welke manieren en mogelijkheden er zijn om te differentiëren en praktische handvatten bieden om hiermee aan de slag te gaan. Vervolgens deze kennis toepassen in de praktijk

Nadere informatie

Modellen voor taal in het VO

Modellen voor taal in het VO Rapportage Onderzoek naar modellen voor taal in het VO In opdracht van: Contactpersoon: APS H. Kroon, G. Bootsma en B. de Vos Utrecht, april 2013 DUO Onderwijsonderzoek drs. Vincent van Grinsven drs. Liesbeth

Nadere informatie

Een Europees Referentiekader voor talenexamens. Een utopie?

Een Europees Referentiekader voor talenexamens. Een utopie? Een Europees Referentiekader voor talenexamens Een utopie? José Noijons VLoD 34. Jahreshochschultagung 07.11.2008 Stichting CITO Instituut voor Toetsontwikkeling 1 Europees Referentiekader (ERK) Ontwikkeld

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

INBURGEREN IS MEER DAN INBURGERINGEXAMEN HALEN

INBURGEREN IS MEER DAN INBURGERINGEXAMEN HALEN INBURGEREN IS MEER DAN INBURGERINGEXAMEN HALEN Welk aanbod is er voor inburgeraars en doorburgeraars? Een greep uit het aanbod Voor niet-inburgeringsplichtigen (autochtoon en allochtoon) Alfabetisering

Nadere informatie

Welkom op. Naar het voortgezet onderwijs

Welkom op. Naar het voortgezet onderwijs Welkom op Naar het voortgezet onderwijs Een homogene klas Meerdere vakdocenten Andere mensen Meer vakken Meer lokalen Meer boeken Meer huiswerk Andere verantwoordelijkheden Andere lestijden Pauzeren op

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO. MBO Amersfoort te Amersfoort

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO. MBO Amersfoort te Amersfoort ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING MBO MBO Amersfoort te Amersfoort Medewerker marketing en Communicatie / Medewerker marketing en communicatie (Marketing medewerker) Financiële beroepen (Financieel

Nadere informatie

tieve En Ect Educa traj

tieve En Ect Educa traj Educatieve trajecten Educatieve trajecten In opdracht van gemeentes verzorgt het ROC Kop van Noord- Holland opleidingen voor volwassenen om participatie in de samenleving of op het werk te vergroten: de

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS VMBO GT/TL

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS VMBO GT/TL TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS VMBO GT/TL EERSTE TIJDVAK 2011 1 Inleiding 1. Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het

Nadere informatie