Ontdek het Rubenshuis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ontdek het Rubenshuis"

Transcriptie

1 Ontdek het Rubenshuis

2 Wat je moet weten voor je het museum binnen gaat: Heb je een grote tas, rugzak of paraplu bij je? Deze mag je niet meenemen naar binnen en moet je achterlaten aan de balie. Hiervoor zijn kastjes voorzien die afgesloten kunnen worden. In het museum staan veel kostbare voorwerpen. Je mag de kunstwerken bekijken, maar je mag ze niet aanraken. Zet even je GSM op stil of schakel hem uit. Krijg je toch telefoon, ga dan naar buiten. Zo stoor je de andere bezoekers niet. In het museum zelf mag je geen foto s nemen of filmen. In de tuin mag dit wel. Is je huisdier ook fan van Rubens? Jammer, maar dieren mogen niet mee naar binnen. Geleidehonden zijn wel toegestaan. In het museum is het verboden te roken, te eten of te drinken. Sommige doorgangen in het Rubenshuis zijn smal. Een kinderwagen mag daarom niet mee in het huis. Volg alsjeblieft de aanwijzingen van het museumpersoneel. De wc s van het Rubenshuis bevinden zich op het einde van het museum, als je het atelier verlaat. huisregels 2

3 Welkom in het Rubenshuis! Dadelijk stap je het huis van Peter Paul Rubens binnen. Hier heeft de beroemde kunstenaar 25 jaar geleefd en gewerkt. Hij woonde hier met zijn gezin en had hier zijn schildersatelier. Rubens verzamelde schilderijen, beeldhouwwerken en andere kunstvoorwerpen en bracht ze onder in dit huis. Nu is het een museum. We willen je iets vertellen over het huis. De architectuur is namelijk erg speciaal. De woning van Rubens leert ons bovendien iets over hoe rijke mensen vroeger, in de 17de eeuw leefden. Tijdens je bezoek maak je kennis met Rubens zelf. Je zal merken dat hij eigenlijk meer was dan alleen een schilder. In het huis kan je vele schilderijen en andere kunstwerken bewonderen. Een aantal werken zijn van Rubens zelf. Maar er hangen ook veel schilderijen van andere kunstenaars. Als bezoeker maak je een reis door de tijd. Deze brochure is jouw gids. In de brochure vind je informatie, weetjes ( ) en een kijkwijzer ( ). Met deze kijkwijzer kan je leuke dingen ontdekken. Wij wensen je een aangenaam bezoek! Welkom 3

4 Tijdlijn Het leven van Peter Paul Rubens 1577 Op 28 juni wordt Peter Paul Rubens geboren in Duitsland Rubens is 10 jaar wanneer zijn vader sterft Rubens moeder, Maria Pypelinckx, keert met haar kinderen terug naar Antwerpen Rubens gaat in de leer bij landschapschilder Tobias Verhaecht. Zijn tweede leermeester is Adam van Noort. In 1594 gaat Rubens in de leer bij Otto van Veen Rubens is 23 jaar en vertrekt naar Italië De moeder van Rubens sterft. Rubens keert terug naar Antwerpen Rubens wordt aangesteld als hofschilder van de aartshertogen Albrecht en Isabella. In hetzelfde jaar trouwt hij met de Antwerpse Isabella Brant Rubens vrouw, Isabella Brant, sterft aan de pest Rubens trouwt op 53-jarige leeftijd opnieuw met de 16-jarige Helena Fourment Rubens is heel erg ziek. Door pijnlijke jichtaanvallen kan hij niet meer schilderen. Hij overlijdt op 30 mei We zien in deze tijdlijn dat Rubens acht jaar in Italië is geweest. Italië is op dat ogenblik het centrum van de kunst. De ideale school voor schilders. Rubens ging ernaartoe om zijn opleiding af te maken. Hij bestudeerde er de meesters van de klassieke oudheid. Deze Grieks- Romeinse kunst was in de renaissance, 14de-16de eeuw, opnieuw erg populair in Europa. Je zal tijdens je bezoek merken dat Rubens reis naar Italië duidelijk een invloed heeft gehad op zijn werk. Tijdlijn 4

5 Binnenplaats Peter Paul Rubens ( ) Portiek Rubens koopt het huis in Hij voert vijf jaar lang verbouwingen uit. In 1615 komt hij hier wonen samen met zijn vrouw en zijn 2 kinderen. Als je aan de ingang staat, met je rug naar de straatkant dan heb je een heel mooi zicht. Door de portiek met de drie bogen kan je de prachtige tuin zien, met helemaal achteraan een bijgebouw of paviljoen. Boven op de portiek staan twee Romeinse goden. Het zijn Mercurius, de god van de handel en Minerva, de godin van de wijsheid. Aan de linkerkant zie je het woongedeelte. Het is een typische woning uit de 16de eeuw. Rechts zie je het atelier. Dit deel van het huis heeft Rubens zelf ontworpen. Het lijkt wel een Italiaans paleis. Je kan goed zien dat Rubens verblijf in Italië een grote invloed heeft nagelaten. Rubens en zijn vrouw Isabella Brant hebben tijdens de verbouwingen bij de ouders van Isabella gewoond. Binnenplaats 5

6 Spreekkamer Jacob Harrewijn (ca na 1732) Het Rubenshuis te Antwerpen 1684 en 1692 Herken je deze prenten? Het zijn de oudste bekende afbeeldingen van deze woning. Het Rubenshuis werd pas een museum in Er was veel veranderd in de 300 jaar tussen de dood van Rubens en de opening van het museum. Deze prenten waren dan ook een belangrijke bron van informatie om het huis zo goed mogelijk te herstellen. Als je goed kijkt naar de afbeelding uit 1692, dan zie je dat om de mooie ateliergevel te laten zien, de portiek is weggelaten op deze prent Spreekkamer 6

7 Spreekkamer Goudleer 17de eeuw De muur van deze kamer is bekleed met goudleer. Deze leren vellen met figuren van bladzilver zijn afgewerkt met goudlak. Dit soort muurbekleding kwam uit Spanje. Het was erg duur. Het toont dat Rubens een rijk man was. Atelier van Rubens Het slotpark te Ekeren Rubens had ook twee andere buitenverblijven op het platteland. Eén daarvan zie je hier. Het koppel dat je ziet zijn Rubens en zijn tweede vrouw Helena Fourment. Zij kijken naar de spelende jonge mensen. Helena Fourment blijft na de dood van Rubens nog vijf jaar in het huis wonen. Daarna komt Lord Cavendish hier wonen. Hij maakte er een paardrijschool van. Spreekkamer 7

8 Keuken Alexander Adriaenssen ( ) Stilleven met dode vogels Alexander Adriaenssen was een vriend en buurman van Rubens. Hij was goed in het schilderen van dode vissen en vogels. Dit schilderij was vroeger waarschijnlijk ook al in het bezit van Rubens. De vogels die je ziet op het schilderij werden ook allemaal opgegeten. Haardzwaarden 17de eeuw Vuur is onmisbaar in de keuken. Vroeger had men nog geen kookplaat zoals nu, maar kookte men in de open haard. Met behulp van een haardzwaard konden de potten hoger of lager gehangen worden. In de schouw werden worsten en vis gehangen om gerookt te worden. Het licht aandoen is nu heel makkelijk. Je moet gewoon op een knopje drukken. Dat was in de tijd van Rubens niet zo. Er moest vuur in de haard branden. Zo kon je dan een kaars of olielamp aansteken. Als er geen vuur brandde, dan moest je naar de buren om vuur te gaan halen. Keuken 8

9 Keuken Wildkroon 17de eeuw De wildkroon diende om konijnen en vogels op te hangen. Majolica Antwerpen, 16de 17de eeuw Majolica of faience is aardewerk dat met een ondoorzichtige witte laag geglazuurd is om het op Chinees porselein te laten lijken. Als je twijfelt of een stuk aardewerk van porselein is of van faience, kan je kijken of er een scherfje af is. Is het aardewerk van binnen bruin of beige, dan is het faience. De scherf van porselein is altijd wit. Hier in deze keuken zie je enkele potten en kruiken van deze beschilderde majolica. Aan de muur zie je mooie witblauwe tegels. Er worden verschillende beroepen op afgebeeld. Kan je er een paar herkennen? Keuken 9

10 DIENKAMER Deze kamer is de dienkamer. Het is een kamer tussen de keuken en de eetkamer. Hier stond waarschijnlijk het eetservies. Eigenlijk zijn we niet zeker dat deze kamer de dienkamer was. Deze onzekerheid geldt voor de meeste kamers in het Rubenshuis. We hebben daarnet al verteld dat het huis pas een museum werd in Dat is meer dan 300 jaar na de dood van Rubens. Ondertussen hebben hier nog andere mensen gewoond. Zij hebben het huis veranderd en verbouwd. Het is dus heel moeilijk om te weten welke functie een kamer vroeger had. Het herstellen van het huis was een hele klus. We hebben daarnet al de tekeningen gezien die geholpen hebben bij het herstellen van het huis. In de 18de eeuw heeft een bezoeker ooit een plattegrond getekend met de indeling van het huis. Ook dit was een belangrijke bron van informatie. DIENKAMER 10

11 DIENKAMER Glazen drinkhoorns 17de eeuw Dit zijn drinkhoorns. Ze zijn heel mooi. Vroeger dronk men uit hoorns, maar deze twee drinkbekers dienden als versiering. Atelier van Jacob Jordaens ( ) Meid met fruitmand en een vrijend paar Dit is een schilderij van Jacob Jordaens. Het schilderij gaat over liefde en geluk. Een mooie jonge vrouw kijkt ons lachend aan. Ze staat voor een raam. Achter het raam is een verliefd koppel te zien. De papegaai, die naast de vrouw staat, is een symbool voor lust. De fruitschalen en fruitmanden stellen de vruchtbaarheid voor. De gloed van de kaars kan een verwijzing zijn naar het vuur van de liefde. Jacob Jordaens, Antoon van Dyck en Peter Paul Rubens zijn de drie belangrijkste Antwerpse schilders uit de 17de eeuw DIENKAMER 11

12 eetkamer Anoniem, Antwerpse school Helena Fourment? Rubens trouwde twee keer. Zijn eerste vrouw was Isabella Brant. Hij hield heel erg veel van haar. Zij stierf aan de pest. Deze jonge vrouw is waarschijnlijk Helena Fourment. Zij is zijn tweede echtgenote. Rubens trouwde met haar toen hij 53 was en zij 16. Ze was heel mooi. Dit schilderij is van een onbekende kunstenaar. Rubens schilderde zijn jonge vrouw ook vaak zelf en gebruikte haar als model. Frans Snijders ( ) Vechtende hanen Op dit schilderij van Frans Snijders zie je twee hanen die zich klaarmaken voor een hanenkamp. Het schilderij symboliseert de strijd om de liefde. Twee trotse hanen staan klaar om elkaar aan te vallen. Ondertussen kijken twee kippen toe. Rubens vroeg vaak hulp aan specialisten om delen van een schilderij te schilderen. Zo werkte hij samen met Frans Snijders. Die schilderde dan dieren of stukken natuur op werken van Rubens. eetkamer 12

13 eetkamer Frans Snijders ( ) Stilleven met wild en fruit Snijders was een specialist in het schilderen van dieren, de natuur en stillevens. Een stilleven is een schilderij van dingen die niet kunnen bewegen, bijvoorbeeld fruit en groenten. Frans Snijders schilderde bijna nooit mensen. Peter Paul Rubens ( ) Zelfportret Dit is een zelfportret van Rubens. In totaal maakte Rubens 4 zelfportretten. Hij schilderde zichzelf nooit als schilder, maar als een heer, een zakenman. Op het schilderij heeft hij een hoed op. Dit was om te verbergen dat hij al een beetje kaal aan het worden was. Portretten van belangrijke en beroemde mensen kon je best in de ontvangkamers van het huis hangen. Portretten van je vrouw en kinderen hing je in kamers die privé waren. eetkamer 13

14 Kunstkamer Willem Van Haecht ( ) De kunstkamer van Cornelis van der Geest Je bent in de kunstkamer van Rubens en terwijl kijk je naar een andere 17de eeuwse kunstkamer: die van Cornelis van der Geest. Hij was een koopman en iemand die veel van kunst kende. In de tijd van Rubens bestonden er geen musea. Maar rijke burgers stelden hun verzameling graag tentoon in een kunstkamer. Het schilderen van een kunstkamer werd gebruikt als een soort cataloog waarin je jouw verzameling kon tonen. Je ziet verschillende soorten schilderijen: portretten, landschappen, jachtscènes, stillevens Er staan ook belangrijke mensen op het schilderij: de aartshertogen Albrecht en Isabella, Cornelis van der Geest zelf en ook Rubens staat erop. De schilder heeft al deze mensen wel samen op het schilderij gezet, maar in feite zijn ze nooit allemaal op hetzelfde moment samen in het huis geweest. Zie je het terracotta hondje hier in de kunstkamer van Rubens? Kan je het terugvinden op het schilderij met de kunstkamer van Cornelis van der Geest? kunstkamer 14

15 Kunstkamer Adriaen Brouwer ( ) Drinkende boer Er waren vier redenen voor het hebben van een kunstkamer. Ten eerste was Rubens een verzamelaar. Hij had veel interesse voor de schilderijen van Italiaanse kunstenaars zoals Titiaan, Tintoretto en Veronese. Maar ook van Vlaamse kunstenaars zoals Bruegel, Snijders, Van Dyck en Brouwer bezat hij werken. Naast schilderijen verzamelde Rubens ook beeldhouwwerken, oude munten en cameeën. Dit zijn veelkleurige stenen die in reliëf uitgesneden zijn. Vele van deze voorwerpen en kunstwerken kregen een plaats in de kunstkamer. Ten tweede was Rubens ook een handelaar. Hij kocht en verkocht kunst. Kunst was een soort investering. Ten derde was Rubens een rijk man. Hij had veel bereikt en hij wou deze status bevestigen met zijn indrukwekkende verzameling. Van overal ontving Rubens belangrijke gasten in zijn huis. Zij kwamen zijn mooie verzameling bewonderen. Ten vierde kocht Rubens regelmatig werken van andere schilders om hen financieel te steunen. Zo had Rubens wel 17 schilderijen van Adriaan Brouwer in zijn bezit. Eentje hangt hier. Een boer die een beker en een wijnkan vasthoudt. Het schilderij toont hoe je je als goede burger niet hoorde te gedragen. In de verzameling van Rubens zat vroeger ook een Egyptische mummie met bijhorende kist. kunstkamer 15

16 Kunstkamer Georg Petel ( ) Adam en Eva Het beeldje van Adam en Eva werd in 1997 gestolen uit het Rubenshuis. Het werd 4 jaar later teruggevonden in het Rijn-Rhône kanaal door de Franse politie. Opgelet! Zie je dat Adam de appel vasthoudt en niet Eva? De achterkant van deze kamer lijkt op een klassieke tempel. Rubens bouwde deze ruimte om er beeldhouwwerken te zetten. Hij had een hele grote verzameling beelden. Buste van Seneca Romeins, 1ste eeuw n.c. Rubens bracht in 1608 uit Italië een antiek borstbeeld mee: het hoofd van de beroemde Romein Seneca. Je kan het ook zien op de binnenplaats. Rubens gebruikte het in verschillende werken. Maar, Rubens vergiste zich. Wij weten nu dat het niet het hoofd is van deze Romeinse filosoof. Wie het dan wel is, weten we niet. Lucas Faydherbe ( ) Hercules Terracotta beelden hadden dezelfde functie als olieverfschetsen. Ze dienden als ontwerp. kunstkamer 16

17 Kunstkamer Toch merken we op dat dit beeld tot in de details is afgewerkt. Dit is een terracotta beeld van de Griekse god Hercules. Je kan hem herkennen aan het leeuwenvel dat op zijn hoofd hangt. Volgens de mythe zou hij de leeuw met zijn blote handen gedood hebben. Theodoor I Rogiers (1602 ca. 1654) Kan en schaal Dit is een zilveren sierstel. Een kan en een schaal. Rubens had het ooit in zijn bezit. Op de kan zie je de geboorte van Venus uit de zee. Venus is de godin van de liefde. Op de schaal staat een bijbels tafereel. Susanna wordt tijdens het baden begluurd door twee oude mannen. Voor opdrachtgevers en kunstenaars waren thema s zoals deze eigenlijk stiekem een reden om verleidelijke naakte vrouwen te tonen. Peter Paul Rubens ( ) Olieverfschetsen Voor je de kunstkamer verlaat, zie je vier olieverfschetsen. Ze hebben een speciale functie. Ze dienden als modello. Dat betekent dat ze de voorbereidingen zijn van een groot schilderij. Ze zijn een belangrijke stap in het creatieve proces. Rubens probeerde uit hoe een voorstelling er zou uitzien. Het kleine ontwerp kon de schilder dan tonen aan de opdrachtgever. Als die het goedkeurde, dan werd het in het groot gemaakt. De grotere uitvoeringen van deze ontwerpen zijn helaas verloren gegaan. kunstkamer 17

18 GROTE SLAAPKAMER 18 Kunstkast Antwerpen, 17de eeuw Deze kast is een kunstkabinet. De deuren en laden zijn versierd met schilderijtjes. De kast werd gebruikt om kostbare voorwerpen in op te bergen. Sommige van deze kastjes hadden geheime laden en dubbele bodems. Daarin werden dan liefdesbrieven verstopt. Ze werden ook gebruikt om diamanten, kant of andere dure dingen te smokkelen. Anoniem, Antwerpse school Rubens en zijn zoon Albert Op dit schilderij staat Rubens samen met zijn zoon Albert. Rubens had in totaal 8 kinderen. Met zijn eerste vrouw Isabella Brant had hij 3 kinderen: 2 zonen en 1 dochter. Met zijn tweede vrouw Helena Fourment had hij 5 kinderen: 2 zonen en 3 dochters. Zijn jongste dochter werd pas na zijn dood geboren. Dekenstoel Antwerpen, 1633 Dit is een Spaanse stoel. De lederen bekleding is afgewerkt met koperen nagels. Rubens liet deze stoel maken toen hij verkozen was tot eredeken van de Sint-Lucasgilde. Dit is de beroepsvereniging van de schilders. Op de rugleuning van de stoel staat zijn naam: Pet. Pavl Rvbens. Op de rugstijlen van de stoel staan twee leeuwtjes. Een leeuw staat symbool voor macht. GROTE SLAAPKAMER Waarschijnlijk stierf Rubens in deze kamer. Een jaar na Rubens overlijden, stierf nog een ander groot kunstenaar namelijk Antoon van Dyck.

19 GROTE SLAAPKAMER Nikolaus Schwabe (werkzaam 1586/ ) Medaille met koning Christiaan IV van Denemarken Deze ketting is een cadeau van de Deense koning aan Rubens. Aan de ketting hangt een medaille waarop het hoofd van de koning staat afgebeeld. Halsketting van Helena Fourment 17de eeuw De halsketting die je hier ziet is waarschijnlijk van Helena Fourment geweest. Het zijn 25 geslepen bergkristallen, die in goud zijn gevat en 25 rozetten versierd met wit en rood . Portefraes Zuidelijke Nederlanden, 17de eeuw Om uit te leggen wat dit voorwerp is, moet je eerst even kijken naar het schilderij van Filips III links, naast de schouw. In 1598 werd hij koning van Spanje. Kijk eens naar zijn kraag. Het is een molensteenkraag. Dit is een ronde kraag van geplooid wit linnen. Om de kraag in vorm te houden, werd een kraaghouder of portefraes gebruikt. Hier zie je een voorbeeld van zo een kraaghouder. Rijke mensen droegen in het begin van de zeventiende eeuw dure, maar sobere kleding. Ze droegen veel zwart en donker paars. De molensteenkraag was mode in die tijd. Later kwamen platliggende kragen in de mode. GROTE SLAAPKAMER 19

20 Kleine slaapkamer Jacob Jordaens ( ) Johannes de Doper Dit schilderij van Johannes de Doper is van Jacob Jordaens. Jordaens maakte vaak gebruik van een levend model. In dit geval een gewone jongeman. Kijk eens naar zijn handen. Ze zijn veel bruiner dan de rest van zijn lichaam. Bedpan 17de eeuw Dit is een bedpan. Je kon ze vullen met hete kolen en zo je bed opwarmen. Je kan het vergelijken met een warmwaterkruik, die wij nu gebruiken. In de 17de eeuw hadden enkel de rijkste families aparte slaapkamers. Het bed stond vaak in de woonkamer, zo dicht mogelijk bij de open haard voor de warmte. Kleine slaapkamer 20

21 Kleine slaapkamer Hemelbed Zuidelijke Nederlanden, 17de eeuw Het is een opvallend meubel in deze kleine slaapkamer. Dit is een Vlaams hoekbed of ledikant. Zie je ook dat het nogal klein is? Dat kwam omdat mensen vroeger half rechtop sliepen. Ze geloofden dat dit goed was voor de spijsvertering. Je kon de gordijnen van het bed sluiten. Zo verloor je minder warmte en had je meer privacy. Matthijs van den Bergh ( ) Jongetje op zijn doodsbed Typisch voor de 17de eeuw zijn de schilderijtjes van kinderen op hun doodsbed. Meer dan de helft van de kinderen in die tijd bereikten de leeftijd van 18 jaar niet. Het jongetje op het schilderij houdt in zijn rechterhand een lauriertak. Dit moest hem beschermen tegen kwade geesten. In zijn linkerhand heeft hij een bloem. Losse, afgesneden bloemen stonden symbool voor een vroege dood. Voor ons lijkt dit type van schilderijen misschien vreemd. In die tijd was het een manier om als ouder de liefde voor je kind te tonen. Ook Rubens verloor tijdens zijn leven een kind. Clara Serena, zijn oudste dochter, stierf toen ze nog maar 12 was. Kleine slaapkamer 21

22 LINNENKAMER Linnenpers Antwerpen, 17de eeuw Linnengoed zoals tafellakens of beddenlakens waren een teken van rijkdom. Het was een belangrijke taak van de vrouw om het linnen goed te bewaren en te verzorgen. Het linnen werd buiten gewassen en gebleekt. De droge was werd gestreken en gesteven op een strijktafel. Daarna werd het linnen mooi opgeplooid. Tenslotte werd het tussen de zware pers gelegd om de plooien in het linnen te persen. Linnen kon ook nog voor iets anders dienen. Zeker in het huis van een schilder. Rubens schilderde op houten panelen, maar ook op doek. Dit doek werd gemaakt van linnen. Als Rubens tekende dan was dit op perkament of op papier van linnen of katoen. LINNENKAMER 22

23 HOEKSLAAPKAMER Peter Paul Rubens ( ) Antoon van Dyck Dit is een portret van Antoon van Dyck. Hij werkte een tijdje in het atelier van Rubens. Rubens vond dat van Dyck heel goed kon schilderen en veel talent had. Dit portret zou door Rubens geschilderd zijn. De jonge schilder staat hier aan het begin van een grote carrière. Otto van Veen ( ) Nicolaas Rockox Op dit schilderij staat Nicolaas Rockox. Hij was een goede vriend van Rubens en een belangrijk man. Hij was 9 keer burgemeester van Antwerpen. Het portret is geschilderd door Otto van Veen, een leermeester van Rubens. In de tijd van Rubens, gingen kinderen niet gewoon naar school. Meisjes leerden thuis huishoudelijke taken en jongens gingen een beroep leren bij een vakman. Op zijn 14de ging Rubens in de leer bij een schilder. Hij heeft drie verschillende leermeesters gehad. Als hij 21 is, wordt Rubens lid van de Sint-Lucasgilde. Een gilde is een organisatie voor mensen met hetzelfde beroep. Rubens was nu zelf een meester. Hij mocht zijn eigen atelier beginnen en leerlingen opleiden. Maar hij koos ervoor om eerst naar Italië te gaan. HOEKSLAAPKAMER 23

24 FAMILIEKAMER Jacob van Utrecht (ca ?) Bartholomeus Rubens en Barbara Arents Dit zijn Bartholomeus Rubens en Barbara Arents. Zij zijn Rubens' grootouders langs de kant van zijn vader. Deze portretten zijn gemaakt ter gelegenheid van hun huwelijk. De man heeft Arabische gom vast. Een product met geneeskrachtige eigenschappen. De gom verwijst naar zijn beroep. Hij was apotheker. Barbara Arents kwam uit een adellijke familie. In haar rechterhand houdt ze twee viooltjes vast en in haar linkerhand een rozenkrans. Dit is een soort ketting waar men mee bidt. De viooltjes en de rozenkrans vertellen ons dat ze een deugdzame en godsdienstige vrouw was. Rubens kwam uit een gezin met zeven kinderen. Twee meisjes en vijf jongens. Hij wordt als zesde geboren. Al zijn broers en zussen stierven voor hem. FAMILIEKAMER 24

25 FAMILIEKAMER Schuttersketen van een Kolveniersgilde Valençiennes, 1614 Deze schuttersketen is een geschenk van Rockox aan Rubens. Het was een extra beloning voor het werk dat Rubens gedaan had. Abel Grimmer (ca ca. 1619) De vier jaargetijden Voorstellingen van de maanden en de seizoenen waren vroeger erg populair. Deze vier paneeltjes zijn van een tijdgenoot van Rubens. Op elk schilderij staat een seizoen. Elk seizoen heeft drie maanden. Voor elke maand staat er iets typisch op het schilderij. Bijvoorbeeld: In de lente, het schilderij bovenaan links wordt er in maart gesnoeid en geplant, in april worden de schapen naar de weide gebracht en in mei werken de hoveniers in de kasteeltuin. Kan jij in de andere schilderijen iets ontdekken over de maanden in de winter, zomer en herfst? FAMILIEKAMER 25

26 ANTI-CHAMBRE Frans Duquesnoy ( ) De slaap van Silenus Dit reliëf vertelt het verhaal van Silenus. Het is de naakte man die je links ziet. Hij heeft teveel gedronken en slaapt zijn roes uit. Samen met zijn ezel wordt hij geplaagd en vastgebonden door een aantal putti en een nimf. Putti zijn mollige kinderfiguren. Ze worden bijna altijd naakt afgebeeld. Een nimf is een wezen dat in bossen en rivieren woont en wordt voorgesteld door een mooi meisje. Ook Rubens heeft de dronken Silenus meer dan eens in beeld gebracht. Het was een populair thema in de zeventiende eeuw. Wilhelm Schubert van Ehrenberg (ca na 1687) Interieur van de Antwerpse jezuïetenkerk De Antwerpse jezuïetenkerk, nu de Carolus Borromeuskerk, werd in de tijd van Rubens gezien als een wonder. Binnen in de kerk zie je zuilen en wanden van marmer. Om die niet te moeten naschilderen, werd het schilderij gemaakt op marmer. Rubens en de medewerkers van zijn atelier maakten altaarstukken en versieringen voor de voorgevel. De plafondschilderingen die ze maakten in de kerk gingen in 1718 verloren in een brand. Merk op dat er in de kerk geen stoelen staan. De kerk was ook een ontmoetingsplaats. ANTI-CHAMBRE 26

27 ANTI-CHAMBRE Peter Paul Rubens ( ) Palazzi di Genova Rubens was iemand die veel wist over architectuur. Dat heb je al gezien op de binnenplaats. Hier zie je een boek met tekeningen van hem van Italiaanse paleizen. We kennen Rubens in de eerste plaats als schilder. Je hebt al kunnen ontdekken dat hij ook een verzamelaar, een handelaar en een architect was. Maar Rubens was ook een diplomaat. Een diplomaat is iemand die de belangen van zijn land in het buitenland verdedigt. Rubens werkte als diplomaat voor Europese koningen. Als schilder kreeg hij de kans om rechtstreeks met hen te spreken en zo invloed uit te oefenen op de politiek van zijn tijd. ANTI-CHAMBRE 27

28 ATELIER Je staat nu in het atelier van Peter Paul Rubens. Hierboven heb je een ruimte die even groot is. Dat was het atelier voor zijn leerlingen. Deze ruimte is enkel open tijdens tentoonstellingen. In totaal staan er 2500 schilderijen op naam van Rubens. Dat is heel erg veel. Hoe heeft hij dit kunnen realiseren? Er waren drie soorten werken. Ten eerste werken die Rubens in zijn ééntje ontwierp en afwerkte. Ten tweede werken waarvoor Rubens een ontwerpschets maakte. De vier modello s in de kunstkamer zijn hier een voorbeeld van. Zijn medewerkers maakte er dan een groot schilderij van. Rubens controleerde het eindresultaat en verbeterde hier en daar. Ten derde had je de werken waarvan Rubens ooit een origineel maakte en die door medewerkers in zijn atelier werden gekopieerd. Hoeveel leerlingen en medewerkers Rubens juist had, weten we niet. Een opleiding tot schilder verliep in verschillende fasen en duurde 4 tot 7 jaar. Eerst moest je als leerjongen panelen schuren, verfborstels uitwassen en verf aanmaken. Een volgende stap was het kopiëren van schilderijen van de meester of andere kunstenaars. Zo leerde je een aantal vaardigheden. Assistenten en medewerkers van het atelier hadden hun opleiding al afgemaakt. Zij werkten mee aan de voorbereiding en de uitvoering van een schilderij. ATELIER 28

29 ATELIER Navolger van Maarten van Cleve ( ) Het feest van Sint-Maarten Het feest van Sint-Maarten is geen werk van Rubens, maar hij voerde wel retouches of overschilderingen uit. Rubens wou de figuren en het vuur op het schilderij echter maken. En hij legde andere accenten in gedrag en sociale status van de figuren op het schilderij. De grote deuren in het atelier dienen om grote schilderijen naar buiten te krijgen. Peter Paul Rubens ( ) Hendrik IV in de slag bij Ivry Dit is een werk dat nooit is afgemaakt. Het schilderij is een deel van een reeks over het leven van de Franse koning Hendrik IV. De achtergrond bovenaan het werk is al wel afgewerkt door een specialist in gevechtsscènes, Pieter Snayer. De rest van het schilderij staat al uitgetekend, maar moet nog worden afgewerkt door Rubens zelf of door een medewerker. Als je goed kijkt, zie je in het midden van het schilderij een soldaat met drie armen en twee wapens. Dit zijn dingen die nog moesten weggewerkt worden. ATELIER 29

30 ATELIER Peter Paul Rubens ( ) Adam en Eva Bekijk even deze twee schilderijen. Het eerste stelt Adam en Eva voor. Rubens maakte het werk voor zijn reis naar Italië. Het is in de stijl van zijn laatste leermeester Otto Van Veen. Het tweede schilderij is de Annunciatie. Er wordt een bijbels verhaal afgebeeld. Maria krijgt bezoek van de engel Gabriël, die haar komt vertellen dat ze moeder zal worden van Christus. Rubens maakte dit werk na zijn verblijf in Italië. Je ziet een duidelijk verschil. Peter Paul Rubens ( ) De Annunciatie In Italië leerde Rubens een nieuwe kunststijl kennen: de barok. Het is een stijl die we terugvinden in de schilderkunst, maar ook in de architectuur, beeldhouwkunst, muziek en literatuur. Een barok kunstwerk laat een overweldigende indruk na. Barok streeft naar grootsheid en overvloed. Een barokkunstenaar vindt inspiratie in de kunst van de Griekse en Romeinse oudheid. Deze stijl komt voort uit de renaissance, maar er werden nieuwe technieken gebruikt, die de kunstvoorwerpen meer beweeglijkheid of dynamiek geven. Dit doet de kunstenaar door heldere kleuren te gebruiken, veel versieringen aan te brengen en te werken met een licht- en donkereffect. ATELIER 30

31 ATELIER Atelier van Rubens Aartshertog Albrecht en aartshertogin Isabella Dit zijn de aartshertogen Albrecht en Isabella. Zij regeerden in naam van de Spaanse koning over de Zuidelijke Nederlanden. Toen Rubens terugkwam uit Italië werkte hij voor hen als hofschilder. Een hofschilder moest als eerste taak portretten schilderen van de vorst. Jan Boeckhorst ( ) en Frans Snijders ( ) Boeren op weg naar de markt We hebben in de eetkamer al verteld dat een schilderij soms werd gemaakt door meerdere schilders. Dit schilderij werd gemaakt door Frans Snijders en Jan Boeckhorst. Beiden waren medewerkers van Rubens. Boeckhorst schilderde de figuren en het landschap en Snijders de dieren en het fruit. ATELIER 31

32 TUIN De tuin werd opnieuw aangelegd in 1940 en nog eens opgefrist in Vier symmetrische delen zijn omrand met taxushaagjes. De bloemen en planten zijn zo gezaaid dat ze een sierlijk patroon vormen. De tuin was erg belangrijk in Rubens tijd. Opnieuw was het een teken van rijkdom: er groeiden aardappelplanten en tulpen. De aardappelplant was een sierplant uit Amerika en tulpen waren erg duur in die tijd. Er stonden exotische fruitbomen zoals sinaasappelbomen en vijgenbomen. Maar je had er ook voedingsgewassen en kruiden. Peter Paul Rubens ( ) Paviljoen Het paviljoen achteraan in de tuin toont weer duidelijk de invloed van Rubens reis naar Italië en zijn interesse voor de Griekse en Romeinse oudheid. Zowel hier als tegen de tuingevel van het atelier staan godenbeelden van Venus, Flora en Bacchus. Achteraan in de tuin staat een stenen zitbank. Daar zie je ook de grafsteen van Filips Rubens, de broer van Peter Paul. Tuin 32

33 TOT SLOT Het Rubenshuis is een plaats waar je de grote kunstenaar Peter Paul Rubens beter kunt leren kennen. We kennen Rubens vooral als schilder, maar tijdens je bezoek kon je ontdekken dat hij ook een architect was, een verzamelaar en handelaar van kunstvoorwerpen en een diplomaat van de Europese koningen. Naast deze professionele bezigheden was Rubens ook een familieman. Hij trouwde tweemaal en had in totaal 8 kinderen. Daarnaast heb je een indrukwekkende collectie gezien. Naast een aantal schilderijen van Rubens zag je ook werken van zijn tijdgenoten. We hebben je verteld dat grote schilderijen een project waren, waar meerdere kunstenaars aan samenwerkten en je hebt een kijkje kunnen nemen in Rubens grote atelier. Tot slot is het Rubenshuis een echt historisch huis. De mooie keuken, de kunstkastjes, de Spaanse stoel, het bed, de tuin. Je liep door de verschillende kamers en kon zien hoe Rubens leefde. We hopen dat je genoten hebt van je bezoek! Tot slot 33

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van:

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van: Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage Dit werkboekje is van: Hallo! Je gaat binnenkort op bezoek in het museum Hermitage Amsterdam. Het woord Hermitage spreek je uit als hermitaasje.

Nadere informatie

Voor de ouders of verzorgers

Voor de ouders of verzorgers Voor de ouders of verzorgers Dit boekje is bedoeld voor kinderen tussen drie en zes jaar. Acht kunstwerken uit de collectie oude kunst van het Centraal Museum zijn geselecteerd voor dit boekje. Deze werken

Nadere informatie

Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw

Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw 1 zaal 3 2 zaal 4 zaal 5 Liefde ik heb je zo lief! zaal 2 zaal 1 Ingang Uitgang begane grond Als je verliefd bent wil je er over

Nadere informatie

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669)

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669) De barok (1600 1720) In de noordelijke Nederlanden vormde de rijke stedelijke burgerij de belangrijkste groep opdrachtgevers. Zij schilderden vooral onderwerpen uit het dagelijks leven en de natuur: landschappen,

Nadere informatie

RUBENSHUIS De hoogtepunten

RUBENSHUIS De hoogtepunten RUBENSHUIS De hoogtepunten HET LEVEN VAN PETER PAUL RUBENS 1568 De ouders van Rubens wijken om geloofsredenen uit naar Duitsland 1577 Peter Paul Rubens wordt geboren op 28 juni in Siegen (Duitsland) 1587

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

Welkom in het kartuizerklooster

Welkom in het kartuizerklooster Welkom in het kartuizerklooster Hallo, ik ben monnik Dionysius van Leeuwen. Mijn voornaam spreek je uit als di-o-ni-si-us. Ik ben geboren in 1402. Mijn bijnaam is Dionysius de Kartuizer, omdat ik namelijk

Nadere informatie

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van Maak hier de gaatjes voor in je multomap Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN _ Dit boekje is van Welkom bij de Romeinen! In Welkom bij de Romeinen maak je kennis met het Romeinse leven. Je zult merken

Nadere informatie

doekaart: HET MUSEUM (afspraken)

doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) Een museum is een plek waar kunst bewaard wordt en getoond. Aan de muur hangen schilderijen, in vitrines liggen voorwerpen en op sokkels

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH

iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH We zien een werk in een nachtelijke sfeer met in het midden een liggende (gespierde) man op de schoot van

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

PLATTEGROND. Je neemt de trap tot halverwege, gaat linksaf en volgt de pijl

PLATTEGROND. Je neemt de trap tot halverwege, gaat linksaf en volgt de pijl Lieve kinderen? In heel veel schilderijen en beelden van het Bonnefantenmuseum staan kinderen afgebeeld: kleine, grote, mooie, witte, eenzame en gezellige kinderen. Sterker nog, de naam van het museum

Nadere informatie

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te:

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6 Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: 1 In de museumzaal hangen banieren met tekst. Een banier is een soort vlag. Er staan ook

Nadere informatie

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B Leydse Weelde Marie de Brimeu - B Welkom in Museum Boerhaave. Je gaat de tentoonstelling Leydse Weelde Groene ontdekkingen in de Gouden Eeuw bekijken. Met groene ontdekkingen worden natuurlijk planten

Nadere informatie

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Palazzo Medici Riccardi > Medici-paleis Gedurende meer dan een eeuw was het Palazzo Medici Riccardi de hoofdverblijfplaats van de machtige Medici familie die over

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

samenstelling: Afdeling Educatie Paleis Het Loo Apeldoorn mei 2012 -11- -2-

samenstelling: Afdeling Educatie Paleis Het Loo Apeldoorn mei 2012 -11- -2- Aan de ouders/begeleiders, In deze speurtocht ontdekt u met uw kinderen de stallen, de buitenkant van het paleis en de paleistuinen. Fientje is de jongste keukenhulp in het paleis. Stiekem begeleidt ze

Nadere informatie

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is.

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is. TULPENGEKTE Je leraar of lerares heeft je een tulpenbol laten zien. Zo n bol stop je in de herfst in de grond, en in de lente groeit er een tulp uit. Niets bijzonders zou je zeggen. Maar vierhonderd jaar

Nadere informatie

Samenvatting Kunst ABC

Samenvatting Kunst ABC Samenvatting Kunst ABC Week 1: Kunst algemeen + film, beeldhouwen en fotografie Info: Wat is kunst? Kunst kan verschillende soorten dans, muziek, schilderijen, toneel en beelden zijn. Beeldhouwkunst of

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

WELKOM OP PALEIS HET LOO

WELKOM OP PALEIS HET LOO ANTWOORDEN BIJ DE SPEURTOCHT: 1. De oranjeboom (sinaasappelboom) 2. Kroon en rijksappel 3. Kroon op tafel, appel in de hand 4. Aan de overkant aan de muur 5. Links en rechts van de open haard 6. Dan zat

Nadere informatie

Leydse Weelde. Jan Huygen van Linschoten - B

Leydse Weelde. Jan Huygen van Linschoten - B Leydse Weelde Jan Huygen van Linschoten - B Welkom in Museum Boerhaave. Je gaat de tentoonstelling Leydse Weelde Groene ontdekkingen in de Gouden Eeuw bekijken. Met groene ontdekkingen worden natuurlijk

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

LEYDSE WEELDE PLATTEGROND Z A A L B O V E N S C H A T K A M E R. hier begin je (na de workshop) p o o r t

LEYDSE WEELDE PLATTEGROND Z A A L B O V E N S C H A T K A M E R. hier begin je (na de workshop) p o o r t LEYDSE WEELDE PLATTEGROND Z A A L B O V E N 10 9 6 7 8 5 4 3 hier begin je (na de workshop) 1 2 S C H A T K A M E R 5 4 3 2 1 6 a b c 7 8 9 10 p o o r t De Praktijk i.s.m. Museum Boerhaave blz. 2 van 9

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

binnenkijken 89 & SOBER

binnenkijken 89 & SOBER binnenkijken 89 XXL binnenkijken 6 STOER & SOBER LEX EN YLONA WONEN SAMEN MET HUN TWEE ZONEN VALENTIJN EN LAUREN IN EEN VERBOUWDE SCHUUR VLAKBIJ UTRECHT. OP DE OMRINGENDE WEILANDEN ZIEN ZE HUN EIGEN DIEREN

Nadere informatie

Welkom in het Paleis van Karel van Lotharingen!

Welkom in het Paleis van Karel van Lotharingen! Tom en Charlotte Welkom in het Paleis van Karel van Lotharingen! Karel van Lotharingen was een heel belangrijke persoon. Hij was de gouverneur van de Oostenrijkse Nederlanden. Hij was de eigenaar van het

Nadere informatie

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn:

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn: Auditieve oefeningen Boek van de week: 1; Nijntje in het museum 2; Krokodil en het meesterwerk 3; Kloddertje 4; Meneer Kandinsky was een schilder 5; Het kleine museum Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen

De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen Na de val van het Romeinse rijk begonnen de Middeleeuwen. Ze noemde deze periode de Middeleeuwen, omdat het de periode was van 1000 jaren tussen het beschaafde

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Paulo op bezoek in de klas

Paulo op bezoek in de klas Kunst voor peuters en kleuters Dit materiaal is bestemd voor leerkrachten van groep 0, 1 en 2. Met de informatie en lessuggesties kunt in de klas aan de slag met beeldende kunst. Het kijken naar en praten

Nadere informatie

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Dit boekje is van: De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Ik heb het museum bezocht met: Een reis door de tijd Hallo! Wij zijn Caroline en Maurice en we hebben een passie voor Belgische moderne kunst.

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw ONDERZOEKSBLAD KUNST ALGEMEEN De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden maakt in de 17e eeuw een gigantische bloeiperiode door. Holland heeft als rijkste gewest de meeste invloed in de Republiek. Meer

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1 2? 66 Introductie Dit hoofdstuk gaat over de vroege middeleeuwen. De middeleeuwen zijn namelijk op te delen in drie delen: de vroege, hoge en late middeleeuwen. De vroege middeleeuwen beginnen rond het

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

Leydse Weelde. Carolus Clusius - A

Leydse Weelde. Carolus Clusius - A Leydse Weelde Carolus Clusius - A Welkom in Museum Boerhaave. Je gaat de tentoonstelling Leydse Weelde Groene ontdekkingen in de Gouden Eeuw bekijken. Met groene ontdekkingen worden natuurlijk planten

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40)

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40) Liturgisch bloemstuk bij de 40 dagen tijd en Pasen 2015 Elke week wordt één kaars gedoofd, van de kandelaar met 8 kaarsen. Er is elke week een boog bekleed met klimop, als beeld van het verbond van God

Nadere informatie

Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Collectie: British Museum

Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Collectie: British Museum FACT SHEET TOPSTUKKEN UIT DE TENTOONSTELLING Beeld van priester Chaemwas, zoon van farao Ramses II Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Over prins en priester Chaemwas,

Nadere informatie

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL PASPOORTEN M.C. Escher 17 juni 1898 27 maart 1972 Leeuwarden Tekeningen die niet klopten. Maurits Cornelius Escher werd geboren in in 1898 in een Friese familie. Hij was de jongste thuis en zijn familie

Nadere informatie

Willem Maris (1844-1910)

Willem Maris (1844-1910) Willem Maris (1844-1910) Willem Maris behoort tot het bekende schildersgeslacht Maris. Hij was de jongste van drie broers die allen in het schildersvak gingen, gestimuleerd door hun vader, boek- en steendrukker

Nadere informatie

Wat krijgen de leerlingen te zien? Het Spetterlab Oude kunst Prehistorie

Wat krijgen de leerlingen te zien? Het Spetterlab Oude kunst Prehistorie Museumles groep 1-2 Overgisteren De leerkracht heeft een koffer gevonden, zomaar op straat. Ze besluiten de koffer open te maken om te kijken wat er in zit. Samen komen ze er achter dat de koffer van een

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van de schilderkunst / Schilderijen Salon van de 21 e eeuw

Wegwijs in de wereld van de schilderkunst / Schilderijen Salon van de 21 e eeuw Wegwijs in de wereld van de schilderkunst / Schilderijen Salon van de 21 e eeuw Lesbrief met enkele suggesties voor creatieve verwerkings- lessen n.a.v. het bezoek aan de tentoonstelling Le Peintre de

Nadere informatie

100% romeins. opdrachtenboekje

100% romeins. opdrachtenboekje opdrachtenboekje schoonheid en gezondheid goden handel huis en haard leger Dit is de route van jullie groepje: Jullie beginnen bij LEGER. Ben je klaar, dan loop je door naar HUS EN HAARD. En zo verder.

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

CATALOGUS mei 2011 richard.pdf 1 24-5-2011 15:15:23

CATALOGUS mei 2011 richard.pdf 1 24-5-2011 15:15:23 CATALOGUS mei 2011 Voor u ligt de catalogus van AB wonen. AB Wonen waar AB staat voor Altijd Balans omdat wij denken dat je pas in balans bent als lichaam, geest en (woon-)omgeving met elkaar in harmonie

Nadere informatie

Moshi gaat met het vliegtuig naar Malawi

Moshi gaat met het vliegtuig naar Malawi Malawi Auditieve analyse: 1.2 Eén en twee lettergrepen 1.3 Drie of meer lettergrepen Auditieve synthese 4.1 Lettergrepen samenvoegen tot een woord 4.2 Letters samenvoegen tot een woord Zon varken Malawi

Nadere informatie

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

Klaar voor de eerste gasten. logeren in stijl

Klaar voor de eerste gasten. logeren in stijl logeren in stijl Klaar voor de eerste gasten Veel mensen dromen erover: het beginnen van een Bed & Breakfast. Maar vaak blijft het daarbij. Jeroen en zijn partner Dominic zetten die bijzondere stap wel.

Nadere informatie

Melle. Jezus. mocht geen. heten. Koos Levy-van Halm

Melle. Jezus. mocht geen. heten. Koos Levy-van Halm Melle mocht geen Jezus heten Koos Levy-van Halm Amsterdam 2016 1 2 3 inleiding Het atelier Laatste stappen van oude man Krokodillengevecht 6 10 16 24 inhoud 4 Veronica 36 5 Aanpoten op zee 52 6 De matroos

Nadere informatie

Opdracht 1 1. Je krijgt van je juf of meester een foto. Bekijk je foto goed. 3. Zoek samen nog twee klasgenoten met een andere foto.

Opdracht 1 1. Je krijgt van je juf of meester een foto. Bekijk je foto goed. 3. Zoek samen nog twee klasgenoten met een andere foto. D S K C N L Opdracht 1 1. Je krijgt van je juf of meester een foto. Bekijk je foto goed. 2. Zoek nu een klasgenoot met een andere foto. 3. Zoek samen nog twee klasgenoten met een andere foto. 4. Bekijk

Nadere informatie

Roos Hensen Fijn wonen vragenlijst. Ben jij blij met je huis en de spullen die erin staan? Beantwoord de volgende vragen om daar achter te komen.

Roos Hensen Fijn wonen vragenlijst. Ben jij blij met je huis en de spullen die erin staan? Beantwoord de volgende vragen om daar achter te komen. Roos Hensen Fijn wonen vragenlijst Ben jij blij met je huis en de spullen die erin staan? Beantwoord de volgende vragen om daar achter te komen. Fijn wonen vragenlijst Persoonlijke vragen: Wat vind je

Nadere informatie

Dick Bruna De vrouw van Dick Bruna.

Dick Bruna De vrouw van Dick Bruna. Dick Bruna Dick Bruna is geboren in het jaar 1927 en woont in Utrecht. Hij tekent al vanaf zijn kindertijd. Zijn vader wou dat hij uitgever zou worden net als hijzelf en dus ging Dick Bruna naar Londen

Nadere informatie

BR UE GEL LAN D HET LEVEN ZOALS HET WAS

BR UE GEL LAN D HET LEVEN ZOALS HET WAS BR UE GEL LAN D HET LEVEN ZOALS HET WAS Dit boekje is van BR UE GEL LAN D Welkom in Bruegelland! museumboekje voor tweede en derde graad lager onderwijs Alles wat je hier ziet, draait rond het werk van

Nadere informatie

Paleis Het Loo 1 a voorbeeldantwoord: Ik wil meer weten over de geschiedenis van paleis Het Loo. b precies

Paleis Het Loo 1 a voorbeeldantwoord: Ik wil meer weten over de geschiedenis van paleis Het Loo. b precies Blok 3 Brugles 6 Alle leesmanieren samen! Paleis Het Loo Ik wil meer weten over de geschiedenis van paleis Het Loo. 2 a informatieve tekst (lesbrief) paleis Het Loo 3 voorbeeldantwoord: koninklijk paleis,

Nadere informatie

in Toscane Gustaviaans landelijk Logeren in stijl

in Toscane Gustaviaans landelijk Logeren in stijl Logeren in stijl Gustaviaans landelijk in Toscane In het begin van de zeventiende eeuw werd midden in het Toscaanse platteland een arbeidershuisje gebouwd. Het hoorde bij de grote herenboerderij Casa Capanni.

Nadere informatie

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Hoog-gotiek Spitsbogen, Verticaal

Nadere informatie

Kunstbeschouwen met Jacob

Kunstbeschouwen met Jacob Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Kenmerken vroege Renaissance:

Nadere informatie

Organist: Gerrit Spijkerboer, Korianderhof 56, 0546-577636, spiekerboer@hotmail.com VOORBEREIDING

Organist: Gerrit Spijkerboer, Korianderhof 56, 0546-577636, spiekerboer@hotmail.com VOORBEREIDING 27 maart 2016 (1 ste Paasdienst) Lucas 23:56-24:12 De opstanding van Jezus Thema: Liefde is vertel het maar Organist: Gerrit Spijkerboer, Korianderhof 56, 0546-577636, spiekerboer@hotmail.com Welkom door

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen Thema: Van A tot Z Geschiedenis Tijd van monniken en ridders Vikingen Moeilijkheid: *** Tijdsduur: *** Juf Nelly De Vikingen komen Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van

Nadere informatie

Goudse Rembrandts bekend!

Goudse Rembrandts bekend! PERSBERICHT 17 juli 2014 Goudse Rembrandts bekend! De jury (directeur Museum Gouda, Gerard de Kleijn) heeft ruim honderd tekeningen en schilderwerken ontvangen voor de tekenwedstrijd: Wie is de beste Rembrandt

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

Voorzichtig schuift hij het zware gordijn weg. Voor alle kamers hangt zo n goudkleurig gordijn. Om de warmte buiten te houden. Want het is erg warm,

Voorzichtig schuift hij het zware gordijn weg. Voor alle kamers hangt zo n goudkleurig gordijn. Om de warmte buiten te houden. Want het is erg warm, Prins Floris In de tuin van het paleis loopt een jongen. Een bruine jongen met zwarte krullen. Floris heet hij, en hij is een prins. De vader van Floris is de koning van Spanje. Rijk is hij, heel rijk.

Nadere informatie

Eerst gingen wij naar het stadhuis. Daar gaf de gids ons een lange uitleg over alles wat er mee temaken had.

Eerst gingen wij naar het stadhuis. Daar gaf de gids ons een lange uitleg over alles wat er mee temaken had. Eerst gingen wij naar het stadhuis. Daar gaf de gids ons een lange uitleg over alles wat er mee temaken had. Het stadhuis heeft 236 grote beelden. Die beelden gaan over de bijbel en staan op een sokkel,

Nadere informatie

De Griekse Bouwkunst

De Griekse Bouwkunst De Oude Grieken De Oude Grieken Het land Griekenland ligt in het zuidoosten van Europa. Het bestaat uit een groot stuk vastland en een heleboel kleine eilandjes. Griekenland bestond uit allerlei staatjes.

Nadere informatie

Gouden Tijden, Zwarte Bladzijden

Gouden Tijden, Zwarte Bladzijden Gouden Tijden, Zwarte Bladzijden Boekenweek Quiz 16 t/m 24 maart 2013 In het kader van de Boekenweek hebben wij deze quiz voor u samengesteld. Leer meer over de Gouden Eeuw van Alkmaar aan de hand van

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

Rembrandt van Rijn. Hoofdstuk 1 : Rembrandt zijn eerste jaren.

Rembrandt van Rijn. Hoofdstuk 1 : Rembrandt zijn eerste jaren. Rembrandt van Rijn Hoofdstuk 1 : Rembrandt zijn eerste jaren. Rembrandt is op 15 juli 1606 in Leiden geboren. Rembrandt zijn vader was eigenaar van een molen. Die molen was niet bewoonbaar. Hun huis stond

Nadere informatie

Creatief bidden voor de vervolgde kerk aan de hand van de zeven kruiswoorden van Jezus

Creatief bidden voor de vervolgde kerk aan de hand van de zeven kruiswoorden van Jezus Creatief bidden voor de vervolgde kerk aan de hand van de zeven kruiswoorden van Jezus Duur: ongeveer 45 minuten zeven stompe kaarsen (om mee te beginnen) Steek zeven stompe kaarsen aan en plaats die naast

Nadere informatie

Uiterlijk kijk mij nou! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw

Uiterlijk kijk mij nou! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw Uiterlijk kijk mij nou! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw zaal 3 zaal 4 zaal 5 3 Uiterlijk kijk mij nou! zaal zaal Ingang Uitgang begane grond Je uiterlijk vertelt iets over hoe je bent,

Nadere informatie

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Charley Toorop (1891-1955) kwam uit een echte kunstenaarsfamilie. Haar vader was de beroemde Jan Toorop en ook haar zonen bleken zeer creatief: één zoon werd documentairemaker, de andere

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 13.30-15.30 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Peter Slabbynck en Veerle Jacobs

Peter Slabbynck en Veerle Jacobs Peter Slabbynck en Veerle Jacobs Wanneer je erop uittrekt om te gaan schilderen probeer dan alles wat je voor je ziet te vergeten. Claude Monet In elk boek over schilderkunst kom je woorden die eindigen

Nadere informatie

Inleiding op het lespakket. Blz. 3. Het verhaal van Musa Blz. 4. Even voorstellen, Inleiding op Musa in de klas. Blz. 5

Inleiding op het lespakket. Blz. 3. Het verhaal van Musa Blz. 4. Even voorstellen, Inleiding op Musa in de klas. Blz. 5 Musa Inhoud Inleiding op het lespakket. Blz. 3 Het verhaal van Musa Blz. 4 Even voorstellen, Inleiding op Musa in de klas. Blz. 5 Het koffertje ontdekken. Blz. 6 en 7 Inhoud koffertje. Blz. 8 en 9 2 Inleiding

Nadere informatie

De bungalow die ze gingen bezichtigen was verouderd en donker

De bungalow die ze gingen bezichtigen was verouderd en donker binnenkijken Droomhuis na woningruil Vanaf de eettafel van Raw Interiors Breda hebben de bewoners een fantastische uitzicht op de tuin. Boven de tafel hangen lampen van Aangenaam XL. De stoelen zijn van

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Wenen. Wenen. Belvedere

Wenen. Wenen. Belvedere Wenen Belvedere Het Belvedere is een prachtig paleiscomplex in Wenen. Twee barokke paleizen, het Unteres en Oberes Belvedere, staan tegenover elkaar aan weerzijden van een hellend park met formele Franse

Nadere informatie

Catharina de Grootste. Dit werkboekje is van:

Catharina de Grootste. Dit werkboekje is van: Catharina de Grootste Dit werkboekje is van: Hallo! Je gaat binnenkort op bezoek in het museum Hermitage Amsterdam. Het woord Hermitage spreek je uit als hermitaasje. Een museum is een gebouw waarin je

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Zoektocht 5 Bijbelhuis Zevenkerken. FOTO www.bijbelhuiszevenkerken.be info@bijbelhuiszevenkerken.be T 050 / 30 04 79

Zoektocht 5 Bijbelhuis Zevenkerken. FOTO www.bijbelhuiszevenkerken.be info@bijbelhuiszevenkerken.be T 050 / 30 04 79 Zoektocht 5 Bijbelhuis Zevenkerken www.bijbelhuiszevenkerken.be info@bijbelhuiszevenkerken.be T 050 / 30 04 79 Beste, (eigen voornaam) Je bent van harte welkom in het Bijbelhuis Zevenkerken. Zo meteen

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-11.00 uur

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-11.00 uur Examen VMBO-GL en TL 2012 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen horen twee bijlagen (een kleurenbijlage en een zwart-wit bijlage). Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Gelderse portretkunst

Gelderse portretkunst Gelderse portretkunst Nummer: 25 kijk op www.gratisaanbiedingen.nl voor meer gratis downloads Gelderse portretkunst Colofon Dit is een uitgave van: Absolute Figures Margrietstraat 4, 6921 ZD Duiven Telefoon:

Nadere informatie