Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "~@OB@~@[(iK~fiUiJi)@[jl}"

Transcriptie

1 C!m1~Wim c{b1~~~irr.r ~Ikm~

2 ateliergeheimen over de werkplaats van de Nederlandse kunstenaar vanaf 1200 tot heden met bijdragen van Paul van den Akker Hildelies Balk Carel Blotkamp Claudine A. Chavannes-Mazel Mariëtte Haveman Eddy de Jongh Eveline Koolhaas-Grosfeld Arjan de Koomen Astrid Kwakernaak Ann-Sophie lehmann Ger luijten lieen Montijn Robert Scheller Frits Scholten Jeroen Stumpel Evert van Uitert Ernst van de Wetering redactie Mariëtte Haveman, Eddy de Jongh, Ann-Sophie Lehmann, Annemiek Overbeek uitgeverij Kunst en Schrijven Lochem / Amsterdam 2006

3 te,keningen o,pde gr.ond Paul van den Akker

4 Waar geschilderd wordt, zijn tekeningen. In de ateliervoorstelling van Adriaen van Ostade werkt een kunstenaar naar een tekening die hij voor het gemak aan zijn ezelheeft bevestigd.afb1andere bladen liggen rommelig verspreid over de planken vloer en het is dan ook geen wonder dat sommige van de nu zo zorgvuldig bewaarde, oude tekeningen vol vlekken, vegen en gaatjes zitten. Er bestonden ook wel schonere ateliers, als we tenminste het schilderij van Michiel van Musscher mogen geloven. De kunstenaar achter de ezel is waarschijnlijk Willem van de Velde de Jonge die gespecialiseerd was in de uitbeelding van schepen op druk bevaren zeëen. Of hij ook hier een zeestuk aan het schilderen is, valt net niet te zien, maar het album met losse tekeningen van schepen op de stenen vloer doet het wel vermoeden. afb2 1Adriaen van Ostade, Een schilder in zijn atelier, 1663 olieverf op paneel, 38 x 35,5 cm GemäldegalerieAlte Meister,Staatliche Kunstsammlungen, Dresden 2 Michiel van Musscher, Een schilder in zijn atelier (Willem van de VeldedeJonge?), ca olieverf op paneel, 47,6 x 36,8 cm The Earl of Northbrook, Londen 143

5 Kunstenaars bewaarden hun tekeningen en prenten gewoonlijk tussen de blanco bladen van zulke portefeuilles of kunstboeken, zoals die albums destijds werden genoemd. atb3ook Rembrandt moet er de nodige hebben gehad, waarin hij zijn eigen en andermans tekeningen en prenten op onderwerp had opgeborgen.1 In een schets van Jan Lievens, waarvan wel is gezegd dat het Rembrandts atelier voorstelt, ligt een van die albums open; ook nu weer op de vloer. atb4 Een assistent lijkt hem zojuist te hebben neergelegd om zijn leermeester om advies te vragen. Al zullen tekeningen echt op de werkvloer hebben gelegen, in zulke ateliervoorstellingen kwam hun die plaats ook symbolisch toe: ze vormden de grond van de schilderkunst. 144 tekeningen op de grond

6 Een tekeningenverzameling was een kostbaar atelierbezit. Ze bevatte de voorraad aan zetstukken om er schilderijen mee te componeren. Dat klinkt wellicht vreemd als het gaat om de Nederlandse zeventiendeeeuwse kunst, die toch vooral bekend staat om haar realisme en waarbij men eerder een schilder verwacht die naar de werkelijkheid werkte dan naar tekeningen. Maar ook realistische voorstellingen moeten in elkaar worden gezet. Wie de Nederlandse kunsttraktaten er op na slaat, beseft al gauw hoe complex dat constructiewerk was en hoe onmisbaar de steun van tekeningen moet zijn geweest. Alleen al de hoeveelheid uit te beelden onderwerpen was eindeloos groot. Het belangrijkste betrof de menselijke figuur met al zijn variaties in houding, leeftijd, uitdrukking en kleding. afb5 Daarnaast moesten op het vlak ook dieren tevoorschijn getoverd kunnen worden en landschappen, bomen, watervallen en wolken, boerderijen, kerken en paleizen, ofbijvoorbeeld schepen. Kortom, 'om wesen eenen sonderlinghen schilder, moet ghy fraey zijn in alle dinghen', zoals Karel van Mander in 1604 schreef. Hij besefte overigens wel dat dit niet voor elke schilder was weggelegd. Daarom adviseerde hij hem zich in ieder geval toe te leggen op de uitbeelding van de menselijke figuur en zich daarnaast te specialiseren in slechts een van die andere onderwerpen 'om daer in uytnemende te moghen worden: want het niet daeghlijcx gheschiet/ dat een alleen alles vermagh/ leeren/ begrijpen/ oft in alles uytnemende worden can.'2 3 Michielvan Musscher, Portret van Michielll Comansen Elisabeth van der Meersch (detail),1669 olieverf op doek, 71x 63 cm Rijksmuseum, Amsterdam 4 Jan Lievens, Schildersatelier van Rembrandt aan de Jodenbreestraat in Amsterdam, gewassentekening, 38,5 x 26,5 cm Particuliere collectie 5 Jacques de GheynI1, Studieblad met negen hoofden, 1604 pentekening Kupferstichkabinett, Berlijn 145

7 Studie 6 Gerard David, van hoofden en handen, ca 1490 penseel en pen (7) in bruin over metaalstift, ca 9 x 6 cm Verblijfplaats onbekend Aangenomen wordt dat het studieblad met tien hoofden samen met zes andere tekeningen ooit behoorde tot een schetsboek, het zogenaamde Kin kosc h-schetsboek. 7 Gerard David, Vier hoofden naar figuren uit Van[vcks 'Lam Gods', metaalstift, 7,2 x 6,3 cm National Gallery of Canada,Ottawa 8 KopienaarRogiervan der Weyden,Studie van een Johannes de Doper, ca 1450 metaalstift Robert Lehman Collection, The Metropolitan Museum of Art, New Vork Soms deed een schilder dan ook een beroep op het specialisme van een ander. Toen bijvoorbeeld de wever François Spiering verlegen zat om tekeningen van schepen voor een tapijt van een zeeslag, ging hij daarvoor naar Karel van Mander. 'Maar aangezien het niet in mijn lijn lag schepen te tekenen,' zo schreef Van Mander, 'bracht ik hem bij Vroom', doelend op de schilder Hendrick Cornelisz Vroom, die zich speciaal op dit onderwerp had toegelegd.3 Gebruikelijker was het via een indirecte re weg een beroep te doen op andermans tekentalent. In zijn Groot Schilderboeckuit 1707 sneed Gerard de Lairesse bijvoorbeeld het probleem van de landschapsschilder aan, die dieren in zijn voorstelling wilde aanbrengen. 'Hoe zal ik my daar van dan konnen bedienen, nademaal ik geen Vogels noch Beesjes geleerd heb?', zo laat hij hem vragen. De Lairesse stelt hem meteen gerust. 'Geen nood: tot alle zwakheden zyn hulpmiddelen te vinden. Die een zwak gezicht hebben, gebruiken brillen; tot zwakke heupen, krukken; voor de harthoorenden, een hoorn, enz. Het raapen dan in zulk een geval uit fraaije Schilderyen, uitgevoerde Printen en Tekeningen, die altyd wel te zien en te bekomen zyn, is geen schande.'4 Precies met dat doel hadden in de zeventiende eeuw ook de beste kunstenaars papieren verzamelingen aangelegd. Al speelden ook andere motieven daarbij een rol - een rijke collectie kon een goede investering zijn en sociaal prestige geven - tekeningen kwamen bij het schilderen maar al te vaak goed van pas als documentair beeldmateriaal. Zeker wanneer snel bewegende, of exotische dieren moesten worden verbeeld of bijvoorbeeld uitheemse zaken, die nou niet direct in het atelier voorhanden waren, was het wel zo handig te spieken in andermans werk. Het advies van De Lairesse sloot aan bij een aloud atelier gebruik en dat geldt voor veel van zijn raadgevingen. We weten bijvoorbeeld dat de Italiaanse kunstenaar Lorenzo Ghiberti in het begin van de vijftiende eeuw een boek met eigenhandige tekeningen van vogels had uitgeleend aan een bevriende collega, waarschijnlijk om deze voor eigen gebruik te kopiëren. Wat weer niet wil zeggen dat schilders altijd zo ruimhartig zijn geweest. Vaak waren ze beducht voor diefstal en vreesden niet helemaal ten onrechte dat een ander er met hun materiaal vandoor zou gaan. In 1519 sleepte Ambrosius Benson zijn leermeester Gerard David voor de schepenen van Brugge om hem tot teruggave te dwingen van twee kisten met 146 tekeningen op de grond

8 ." schilderspullen, die hij na zijn verhuizing bij David zou hebben achtergelaten. Daarin zaten onder andere 'vele diversche projectien of patronen [...] angaende den ambochte vanden scilders of verlichters' en 'een deen boucxken, vul aensichten ende naecte personnaigen'. Om welk boekje het ging, is niet meer bekend, maar het zal vergelijkbaar zijn geweest met het exemplaar waarvan nog slechts enkele losse bladen bewaard zijn gebleven met voornamelijk tekeningen van hoofden en handen. atb6al worden ze nu gewoonlijk aan Gerard David toegeschreven, de oude discussie of ze niet van een kopiïst zijn - van Benson, zou je bijna denken - is er daardoor nog niet echt mee beslecht. De overname van motieven (soms ook van groepen of zelfs hele composities) was in ieder geval meer regel dan uitzondering. Gerard David zelf bijvoorbeeld kopieerde hoofden uit Jan van Eycks Aanbidding van het Lam Gods, atb7en een onbekende kunstenaar nam figuurdetails over uit een werk van Rogier van der Weyden.5 atb8 147

9 9 Willem Panneels, Torso Belvedere, zwart krijt, pen, bruine inkt, 27,3/27,8x ca17,2cm statens Museumfor Kunst. Den Kongelige Kobberstiksamling, RubensCantoor, Kopenhagen Onder aan de tekening staat in geheimschrift: 'dit-fig uerken-hebbel ick-oock vant-cantoorgehaelt/ ende-dit-is goet-van-omtreck' Ook Rubenswas gesteldop zijn papieren eigendom en alert op het risico van diefstal.in zijn Antwerpsehuis had hij zelfseenafzonderlijke, afsluitbare kamer ingericht; een zogenaamd'cantoor', dat hij zelf zijn geheimevertrek noemde. Naastgipsafgietselsbevonden zich daarin vooral veeltekeningenvan figuren en groepen, anatomische detailsen van draperie, die alleen zijn leerlingen mochten zien en natekenen. Toch waren Rubens' pogingen om het eigen materiaal achter slot en grendel te bewaren enigszins vergeefs. Toen zijn leerling Willem Panneels in 1630 het Antwerpse atelier verliet, smokkelde hij meer dan tweehonderdvijftig kopieën van die cantoortekeningenmee. afb9 Zelfsde door Rubensbij testament vastgelegde voorwaarde zijn tekeningen niet te veilen wanneer een van zijn kinderen kunstenaar zou worden, of met een kunstenaar zou huwen, mocht niet baten. Zijn kinderen kozen een andere loopbaan en de tekeningen kwamen op de markt tekeningen op de grond

10 Eenzelfde lot trof enkele tekeningenalbums die Rembrandt om financiële redenen nog tijdens zijn leven gedwongen was te verkopen en waarvan een deel uiteindelijk op andere ateliers belandde. Op diezelfde markt van prenten en tekeningen waren in de loop van de tijd ook andere kopers verschenen in de personen van verzamelaars, die zelf geen professioneel kunstenaar waren. Veel mooie tekeningen zullen door hun verzamelwoede uit de wereld van het atelier zijn verdwenen. Misschien probeerde Rubens met zijn testamentaire voorwaarde juist dat risico te vermijden. Zoals ook de schilder Barent Graat, die in 1708 zijn tekeningen als huwelijksgeschenk aan zijn dochter gaf op voorwaarde dat zij de 'papier en printkonst niet zalvermogen te verkopen [00.] en zal haer gemelde vader zijn leven langh gedurende tot zijn studie en gebruyk hebben de voorsz. papier en printkonst.'7 Uiteraard kon een schilder met al die losse studies weinig beginnen als hij niet ook over de gave beschikte om er samenhangende taferelen mee te maken. Michiel van Musscher lijkt in het portret van de schilderende Willem van de Velde vooral dat vermogen te verbeelden.zieatb2 In eerste instantie zou je denken dat deze zeeschilder gewoon zijn verf op het palet aan het mengen is om aan de slag te gaan. Maar waarschijnlijk zit hij niet bij toeval in het midden van de voorstelling, precies tussen de tekeningen op de grond en het doek op de ezel. Wilde Van Musscher ermee aantonen dat er een inventieve kunstenaarsgeest nodig is om afzonderlijke motieven - in dit geval schepen - in de juiste slagorde te zetten? Dat de echte, virtuoze kunstenaar al schilderend uit het hoofd componeert of'ordineert', zoals dat in de zeventiende eeuw ook wel werd genoemd? Hoe het ook zij, dat laatste was toch meer een ideaal dan gangbare praktijk. De meeste schilders hadden geleerd hun composities voor te bereiden in verschillende stadia op papier, beginnend met een schets ter bepaling van de plaats van de hoofdmotieven in het tafereel. Volgens De Lairesse was het raadzaam zo'n schets in grove lijnen, zonder details op te zetten, 'dewyl ons geheugen niet machtig genoeg is, een voorval, met al zyn omstandigheden, zo gelyk op te geeven, dat men daar van aanstonds een volmaakte schetz kan maaken'. 8 Een dergelijk advies herinnert aan de werkwijze van Antoon van Dyck, die rond 1620 voor bijna elk schilderij verschillende krachtige compositie- 149

11 10 Antoon van Dyck, Verdrijving uit het Paradijs, ca pen in inkt, bruine wassing, 17,1x 22,2 cm Stedelijk Prentenkabinet Antwerpen 11Lambert Lombard, Zestien vechtende mannen, blad uit het zogenaamded'arenberg- Album, 21,5x 20 cm Cabinet des Estampes, Luik schetsen in pen en penseel maakte.9 atb10ze getuigen van zijn vaardige zoektocht met behulp van lijnen en vegen figuren op elkaar af te stemmen qua expressie - in houding, beweging, plooival en gebaren - en lichtval. Van Dyck moet zich terdege bewust zijn geweest van het risico dat beweeglijke figuren tezamen, zeker als het er veel zijn, al gauw tot een chaotisch tafereel kunnen leiden. Ook Karel van Mander onderkende dat probleem en adviseerde de kunstenaars daarom: 'In d'ordinanty en salmen niet vlechten/ Noch seer laten haspelen d'een door d'ander/ Armen en beenen/ schijnende te vechten/ Maer eenvloedich/ ghelijckelijck/ in rechten/ Ganck laten die dinghen volghen malcander.'1o Na de fase van het schetsen - of in afwisseling daarmee - werkte Van Dyck zijn compositie per onderdeel verder uit in studies van afzonderlijke koppen, figuren en groepen. Zowel uit het hoofd als aan de hand van een papieren verzameling, waarin tekeningen zaten van eigen observaties en kopieën van andermans werk. Gedurende zijn hele loopbaan greep Van Dyckterug op het tijdens zijn verblijfin Italië tussen 1621en 1627aangelegde schetsboek, waarin hij onder meer verschillende werken van Titiaan en andere Venetiaanse meesters geheel of gedeeltelijk had vastgelegd. Hij volgde daarmee een noordelijke traditie: ook de Luikse schilder Lambert Lombard, een van de eerste Italiëgangers, was in uit Rome teruggekeerd met een album vol zelf aan elkaar geplakte tekeningen.12 atb 11 Deze vorm van spieken werd, zoals gezegd, eerder aangemoedigd dan veroordeeld. Bijvoorbeeld door De Lairesse, die de kunstenaar in dit verband ook adviseerde na voltooiing van de compositieschets andermans werk te raadplegen alvorens onderdelen te gaan uitwerken. Op die 150 tekeningen op de grond

12

13 manier zou de schilder namelijk te weten komen 'wat groote Meesters over die zaak gedacht en gedaan hebben, hoe zy hun voorwerpen verkooren, en met welke byvoegzelen verrykt hebben, dit zal u nieuwe, vaste en goede gedachten geven'. Hier voegde De Lairesse wel onmiddellijk een ander advies aan toe: of je nu eigen schetsen gebruikt of andermans voorbeelden, ze moeten wel, zo vond hij, altijd aan de werkelijkheid worden getoetst. En daarvoor kan de kunstenaar het beste een echt model op het atelier laten poseren in dezelfde houding als het papieren voorbeeld, of een doek draperen over een ledenpop om deze alsnog naar het leven te tekenen; 'dus doende zult gy moogen zeggen, dat het uwe eigen eyren zyn die gy gebroeid hebt'. Wie deze weg niet bewandelt, komt niet ver, want stel je eens voor, aldus De Lairesse, dat 'de eigenaars van zulke gestooien brokken, van dien schilder ider het zyne weder haalden, ik geloof niet dat 'er veel van het hunne zou blyven.'13 Opnieuw herinnert deze les aan onder anderen Van Dycks werkwijze. Ook hij was gewoon de onderdelen uiteindelijk met zwart krijt en witte hoogsels naar het leven te tekenen. Hij liet daarvoor modellen op zijn atelier poseren in houdingen die al eerder in schetsen waren vastgelegd. Op vergelijkbare wijze schilderde Van Dyck zijn portretten deels naar het leven en deels naar papieren voorbeelden. Voor de weergave van de handen bijvoorbeeld maakte hij afwisselend gebruik van een afzonderlijk boek met getekende voorbeelden en van levende modellen die voor dat doel op het atelier waren ingehuurd. alb12een van zijn opdrachtgevers, Everhard Jabach, vertelde eens aan Roger de Piles hoe Van Dyck in enkele posseersessies van nog geen uur het gezicht schilderde en de hele persoon in een al van tevoren gekozen houding zette. lp 11' 152 tekeningen op de grond

14 -- - I: ',' In ongeveer een kwartier maakte hij een schets van de kleding, inclusief de figuur, en gaf deze vervolgens aan een van zijn assistenten om die op het doek in verf te vertalen met behulp van de kledingstukken, die de opdrachtgever daarvoor speciaal naar het atelier had gestuurd. Tenslotte zorgde Van Dyck dan zelf nog voor de 'finishing touch'.14 Hoe anders verliep dus het ontwerpproces bij Van Dyck dan bij Willem van de Velde, althans in Van Musschers voorstelling van zaken. zieatb2 Nu is er ook wel een verschil tussen het maken van een historieschilderij en een zeestuk, maar dat verklaart niet alles. Onder de vele bewaard gebleven tekeningen van Rembrandt bevinden zich bijvoorbeeld geen voorbereidende compositieschetsen en detailstudies voor zijn figuurstukken. Wel zijn er op de ondergrond van sommige van zijn schilderijen donkere en lichte, dunne schetslijnen aangetroffen, waarover de voorstelling in een eerste monochrome laag in zogenaamde 'dood-verf' is aangebracht. Op basis hiervan wordt dan ook verondersteld dat Rembrandt zijn ontwerpen zonder tussenkomst van papieren tekeningen maakte.15 Duidt het grote verschil tussen Rembrandts werkwijze en die van Van Dyck - er zullen overigens ook tussenvormen hebben bestaan - op een typerend verschil tussen de Noord- en Zuidnederlandse schilderkunst? Waarschijnlijk niet. Ook in het Noorden gebruikten kunstenaars ledenpoppen zieatb1en tekenden zij in het atelier naar gekleed model. Ook naar het naakt, wat meestal in een groter gezelschapgebeurde.atb13samuel van Hoogstraeten sprak in dat verband over 'schooien van naektzitting', al doelde hij waarschijnlijk niet op het tekenen op het atelier zelf. In de loop van de zeventiende eeuw werd hiervoor elders een aparte tekenklas, ofwel'collegie',georganiseerd. atb14 12 Antoon van Dyck, Twee studies van een arm, zwart krijt, verso, 42,2 x 26,8 cm National Gallery of Canada, Ottawa 13 Jan Lievens (toegeschreven), Rembrandt en leerlingen, tekenend naar naaktmodel, ca 1650 Hessisches Landesmuseum, Darmstadt volgende pagina's 14 Michiel Sweerts, De tekenklas, olieverf op doek, 76,5 x 110cm Frans Hals Museum, Haarlem 153

15

16

17 -~ En hoe zat het met al die andere motieven, die moeilijk in het atelier naar het leven konden worden nagetekend, zoals dieren of landschappen? Daarvoor gingen kunstenaars uiteraard graag naar buiten, wanneer ze niet uitsluitend gebruik wilden maken van bestaande papieren voorbeelden. atb15zo legdevandyckafzonderlijketekenboekenaan van landschappen en planten, en hield Adriaen van de Velde zich volgens Houbraken 'yverig [...] aan het teekenen en schilderen van Koetjes, Osjes, Schaapjes, en Lantschappen, torschende dagelyks met zijn gereedschapjes naar buiten in 't velt, 't welk hy tot het einde van zijn leven eens ter weeke onderhouden heeft:16atb Jan de Bisschop, Twee buiten zittende tekenaars, ca 1665 pen en penseel, Historisch 9,7 x 14,9 cm Amsterdams Museum 16 Adriaen van de Velde, Twee koeien, ca 1670 rood krijt, 11,1x 17,4 cm Amsterdams Historisch Museum 17 Albrecht Dürer, Studies van een leeuw, 1521 zilverstift, 12,1x 17,1cm Kupte rst ichka binett, Berlijn Maar ook minder tamme dieren werden, als men niet vertrouwde op een bestaand papieren voorbeeld, het liefst buiten het atelier getekend. Zoals Rembrandt dat deed met zijn tekeningen van leeuwen, of Dürer, toen hij er een in 1521in Gent vereeuwigde.atb17 ~~,:i' ~- """' ~i' t ~ -r'*,ii -- 1 I) e -~- J~!I."- ~i!! e~,,,,,., "\ Rr;;.~.i:,..I ~ JIJ tekeningen op de grond --

18 Of men nu naar papier of direct uit het hoofd werkte, het ontwerpen van een compositie vergde een geheugen vol beelden, die geen kunstenaar bij zijn geboorte cadeau kreeg. Voordat er een penseelstreek op het doek werd gezet, was er al heel wat in het atelier en daarbuiten geobserveerd, geschetst en getekend. En het bleef niet alleen bij papier, want in de meeste gevallen werd zelfs op de ondergrond van het doek nog eerst een tekening aangebracht. Een uniek voorbeeld van ca 1480 van een deels vrijgelegde tekening onthult bijna letterlijk haar functie als 'grond' van de schilderkunst. atb18en19de tekening markeerde met andere woorden het begin van het eigenlijke schilderwerk, als we tenminste de olieverfschetsen buiten beschouwing laten, die sommige kunstenaars vanaf de zestiende eeuw ook nog maakten. Geavanceerde fotografische technieken maken het tegenwoordig mogelijk die tekeningen onder de verflagen zichtbaar te maken. Soms bevat zo'n ondertekening een zogenaamde kwadratuur; een regelmatig patroon van elkaar kruisende horizontale en verticale lijnen die het vlak in kwadraten verdeelt. Gewoonlijk is de voorstelling dan vakje voor vakje gekopieerd - meestal het mechanischwerk van een assistent- naar voorbeeld van een kleinere, papieren versie, die daarvoor in verhoudingsgewijs gelijke ruiten was gekwadreerd.atb20 18 Anoniem Nederland, mogelijk de zogenaamde Ghent Meester, Altaarstuk met Maria en heiligen, ca 1480 Particuliere collectie 19 Middendeel van het Altaarstuk met Maria met Christuskind 157

19 20 Pieter Pourbus, Modella voor het Van Belle-triptiek, pen in zwarte inkt, gewassen, 20,3 x 35, 5 cm Ecole Nationale Supérieure des Beaux-Arts, Parijs De tekening fungeerde tegelijk als model voor de opdrachtgever, Joos van Belle, op basis waarvan deze zijn fiat voor de uitvoering gaf. Rechts onderaan staat zijn hand- tekening en die van Pieter Pourbus: 'Actum ende thanteecken van beede de contractanten desen 28 in septembre XVe LV Belle J: Links staat de opmerking 'dat de marie beilde moet ghestelt zyn metten aermen kruuswys over elc andren druckelic P'. In het schilderij heeft Pourbus Maria inderdaad met gekruiste armen geschilderd. 158 tekeningen op de grond

20 Veel talrijker zijn de schetsmatiger ondertekeningen. Ze verraden dat de schilder zelfs in het beginstadium van het schilderwerk nog vaak wijzigingen in de compositie aanbracht door bijvoorbeeld een hoofd of een been nogmaals in een andere stand over de eerste versie te tekenen. Ook daarna stond tijdens het schilderproces zelf de inventieve geest maar zelden stil. In Jan van Scorels Madonna met wilde rozen van rond 1530is de stand van de benen van het Christuskind weer veranderd ten opzichte van de versie op de ondertekening. afb21en22een grondige schoonmaak in 1999 heeft aanleiding gegeven tot de hypothese hier de inbreng te herkennen van zijn toenmalige assistent Maarten van Heemskerck, aan wie Van Scorel het uiteindelijke schilderwerk zou hebben overgelaten.17 Verschillen en overeenkomsten tussen tekening en verflaag kunnen dus iets vertellen over de werkverdeling op een atelier. Maar eenvoudig te interpreteren zijn ze niet. Want soms worden uit een vergelijkbare vondst tegenovergestelde conclusies getrokken. Zoals in het geval van Rogier van der Weydens Gekruisigde Christus met Maria en Johannes uit het Escorial, waar de getekende en geschilderde voorstellingen grotendeels 21Ondertekening van de Madonna met wilde rozen, voor zover zichtbaar op de montage van het infraroodreflectogram (montage)!moiart 22 Jan vanscorelen Maartenvan Heemskerck, Madonna met wilde rozen, ca 1530 olieverf op paneel, 52 x 44 cm Centraal Museum, Utrecht 159

21 overeenkomen, met uitzondering van de hoofden, handen en voeten. Hier zouden de verschillen juist wijzen op eigenhandig werk: Van der Weyden zou de incarnaatdelen zelf hebben geschilderd en de rest aan een of meerdere assistenten hebben overgelaten.18 Hoe men de gegevens ook moet interpreteren, het ontwerpproces liep in de praktijk duidelijk anders dan in de traktaten staat beschreven: vrijer en niet altijd in zulke keurig afgebakende stappen. Bij de ondertekening aangekomen, hadden veel kunstenaars al het nodige papier versleten, tafeletjes (een soort uitwisbare leitjes) bekrast en panelen op de achterzijde betekend. 160 tekeningen op de grond

22 NOH N 1 Peter Schatborn, Tekeningen van Rembrandt, zijn onbekende leerlingen en navolgers, catalogus van de Nederlandse tekeningen in het Rijksprentenkabinet, Rijksmuseum, Amsterdam, deel IV,Den Haag Karel van Mander, Den grondt der edel vry schilder-const, uitgegeven, vertaald en van commentaar voorzien door Hessel Miedema, deel 1, Utrecht 1973, pp Den Grondt maakt deel uit van Van Manders Schilderboeck, dat integraal te vinden is op 3 Karel van Mander, Het schilderboek. Het leven van de Nederlandse en Hoogduitse schilders in de vijftiende en zestiende eeuw. In hedendaags Nederlands overgebracht, Amsterdam1995, pp Gerardde Lairesse,Grootschilderboek, deel 1, Haarlem 1760 (tweede druk), p Voor de bronnentekst van deze rechtszaak, zie Hans J. van Miegroet. Gerard David, Antwerpen 1989, document 44 en 45, Zie ook Maximiliaan P.J. Martens, Brugge en de Renaissance. Van Memling tot Pourbus, Brugge, 1998, p Paul Huvenne, Over Rubens' Cantoor, Panneels en de Kopenhaagse Cantoortekeningen / On Rubens' Cantoor, Panneels and the Copenhagen Cantoor Drawings, in: cat. tent. Rubens Cantoor. [en verzameling tekeningen ontstaan in Rubens' atelier, Rubenshuis, Antwerpen Peter Schatborn, Figuurstudies. Nederlandse tekeningenuit de 17eeeuw,DenHaag1981,p. 96; MichieJC.Plomp,Hartstochtelijkverzameld, 18e-eeuwse Hollandse verzamelaars van tekeningen en hun collecties,bussum2001,p Gerard de Lairesse(zie noot 4), p Christopher Brown, The drawings of Anthony van Dyck, New Vork Karel van Mander (zie noot 2), pp , par Karel van Mander(zie noot 3) 12GodelieveDenhaene,Lambert Lombard. Renaissance en humanisme te Luik, Antwerpen1990, pp Gerard de Lairesse (zie noot 4), hoofdstuk 4, m.n. p. 50. Zie ook deel 2, p. 20 en hoofdstuk 8, pp Brown(zie noot 9), pp Ernst van de Wetering, Rembrandt. The painter at work, Amsterdam 1997, vooral hoofdstukken 3 en 4 16 Geciteerd in Schatborn (zie noot 7), p Molly A. Faries,Liesbeth Helmusen J.R.J. van Asperende Boer,DeMadonna'svanJan van Score/, : serieproductie van een geliefd motief, cat. tent. Centraal Museum, Utrecht 2000, pp Jeltje Dijkstra, Technical examination, in B. Ridderbos, A.van Buren en H. van Veen (red.), [ar/y Nether/andish paintings. Rediscovery, receptionand research,amsterdam 2005, pp , vooral p Geciteerd in: Rob Scheller,[xemplum. Model-book drawings and the practice of artistic transmission in the Middle Ages (ca 900-ca 1470),Amsterdam1995, p

23 colofon In het jaar 2000 ontving de redactie van Kunstschrift de Prins Bernhard Cultuurfonds Prijs voor de Geesteswetenschappen. Dankzij deze prijs is dit boek tot stand kunnen komen. redactie Mariette Haveman, Eddy de Jongh, Ann-Sophie Lehmann, Annemiek Overbeek vormgeving Mariola López, studio Anthon Beeke lithografie Colorset bv,amsterdam druk en bindwerk Lecturis bv, Eindhoven Copyright 2006 Kunst en Schrijven bv, Lochem/Amsterdam, en de auteurs ISBN ISBN NUR 654 Fotoverantwoording De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; mochten er afbeeldingen zonder voorkennis van een rechthebbende zijn afgedrukt. dan wordt deze verzocht contact op te nemen met de uitgeverij. Afbeelding omslag De glazen bol is een detail uit Jürgen Ovens (toegeschreven), Portret van een echtpaar met twee kinderen, ca Museum De Fundatie, Heino. Het blauwe lint is geschilderd door Cornelis Verboom, Delft.

24 ~~~(;B ~~ ~~~~(b~~gi1j]~~~~~ IIIIIOO~~CEiI~~~~~Qj]c!ni1D:ï1~~ ~~~GtJM~~~~ WLlllna.[!Im~fb1Gg;)~~~ ~~~~~~~~~~ BDi>aw~ ~ mi] r.r:r:mi (!jj(ej]~ (tlwe1riibt!m?c!b0~ ~~~m:i]~~geq~~~ ~ fim~~iq~~~gmgm1:li"i.'h:1ttl~gj}eed ~Q!1)~(tJ~~I},, ~~(.Ii]~cnLlrt;rol'I,I?1~OCEil~~ ~~~~~i~~~\ed~ ~:l:li~"'l.=lij~~~~~~~~~~[tm? ~[!b~w.i]~~i;r-"''l-1~lt~~~~~ ~J}!I!fJ.b!IIDwm1~~~~BBD~lffiIiIC!1illOOI ~~ (-, ~~~~'IEJ~ ~.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

Figuur 3: Achterkant paneel Filips de Schone, 24x15 cm (inclusief lijst 31 x 22 cm), Huis Bergh, s- Heerenberg.

Figuur 3: Achterkant paneel Filips de Schone, 24x15 cm (inclusief lijst 31 x 22 cm), Huis Bergh, s- Heerenberg. Afbeeldingen Figuur 1: Toegeschreven aan atelier van de Meester van de Magdalena Legende, Portret van Filips de Schone, Olieverf op paneel, 24x15 cm, Huis Bergh, s-heerenberg. Figuur 2: Toeschreven aan

Nadere informatie

Rembrandts. late leerlingen In de leer bij een genie. David de Witt Leonore van Sloten Jaap van der Veen

Rembrandts. late leerlingen In de leer bij een genie. David de Witt Leonore van Sloten Jaap van der Veen Rembrandts late leerlingen In de leer bij een genie David de Witt Leonore van Sloten Jaap van der Veen Museum Het Rembrandthuis Amsterdam 2015 Inhoud Voorwoord 11 Bruikleengevers 13 1 Rembrandts late leerlingen

Nadere informatie

De weg naar Van Eyckoverzicht toegezegde werken

De weg naar Van Eyckoverzicht toegezegde werken De weg naar Van Eyckoverzicht 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 De weg naar Van Eyckoverzicht 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 De weg naar Van Eyckoverzicht

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Twee exposities in de Fondation Custodia

Twee exposities in de Fondation Custodia pers bericht Jheronimus Bosch, Het uilennest, ca. 1505 15 Pen in bruin, 141 x 197 mm (Collectie Franz Koenigs), inv. N 175 Twee exposities in de Fondation Custodia Van Bosch tot Bloemaert: Nederlandse

Nadere informatie

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL PASPOORTEN M.C. Escher 17 juni 1898 27 maart 1972 Leeuwarden Tekeningen die niet klopten. Maurits Cornelius Escher werd geboren in in 1898 in een Friese familie. Hij was de jongste thuis en zijn familie

Nadere informatie

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld Kopstukken Vorsten, regenten & burgers Hollanders in beeld VORSTEN, REGENTEN & BURGERS Wie liet er een portret van zich maken? In de Gouden Eeuw ging het goed met Holland. Burgers werden steeds rijker.

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

Met Vincent aan het werk

Met Vincent aan het werk Met Vincent aan het werk Ceciel de Bie Met illustraties van Georgien Overwater Van Gogh Museum Publicaties 4 Inhoud 1 Ontdekken door te doen 9 2 Heb je tekenspullen in huis? 10 3 Tekenen, tekenen en nog

Nadere informatie

George Hendrik Breitner (1857-1923)

George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner werd op 12 september 1857 in Rotterdam geboren. Al van kleins af aan wilde hij het liefst historieschilder

Nadere informatie

Wilem de Kooning Academie Hogeschool Rotterdam ( Art media design & leisure ) Over Henk Fortuin (1916-2007) oud-student in de jaren dertig

Wilem de Kooning Academie Hogeschool Rotterdam ( Art media design & leisure ) Over Henk Fortuin (1916-2007) oud-student in de jaren dertig Boek over Henk Fortuin: oud-student in de jaren dertig eigenzinnig kunstenaar in Maassluis Eind november 2007 verscheen een boek over kunstenaar Henk Fortuin (1916-2007), die in de jaren dertig studeerde

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5 1/5 VERSIE A Vraag 1 A Gebruik van licht om de dramatiek te uiten. Het subtiele licht (vs. clair-obscur in de barok) geeft diepte aan het schilderij en accentueert het hoofdmotief. Het zorgt er dus voor

Nadere informatie

Kunstbeschouwen met Jacob

Kunstbeschouwen met Jacob Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Kenmerken vroege Renaissance:

Nadere informatie

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou 22 BOVENBOUW De Tuin der Lusten TEKST EVELIEN NIJEBOER BEELD JEROEN BOSCH Uren kan je kijken naar dit schilderij van Jeroen Bosch. Niet alleen omdat er zoveel op staat, maar ook omdat al die taferelen

Nadere informatie

KIJK EN VERGELIJK DE LEERLING ALS KUNSTKENNER

KIJK EN VERGELIJK DE LEERLING ALS KUNSTKENNER KIJK EN VERGELIJK DE LEERLING ALS KUNSTKENNER VOORAF Het programma Kijk en vergelijk. De leerling als kunstkenner is gericht op het goed kijken en vergelijken van werken van verschillende kunstenaars.

Nadere informatie

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw ONDERZOEKSBLAD KUNST ALGEMEEN De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden maakt in de 17e eeuw een gigantische bloeiperiode door. Holland heeft als rijkste gewest de meeste invloed in de Republiek. Meer

Nadere informatie

Archiefnummer 0662. Inventaris van het archief van. Anna Bergman. (leefjaren onbekend) 1932-1939, 1942, 1944-1949, 1954-1956.

Archiefnummer 0662. Inventaris van het archief van. Anna Bergman. (leefjaren onbekend) 1932-1939, 1942, 1944-1949, 1954-1956. Archiefnummer 0662 Inventaris van het archief van Anna Bergman (leefjaren onbekend) 1932-1939, 1942, 1944-1949, 1954-1956 Wietse Coppes Den Haag 2008 INHOUD 1. Inleiding 2 2. Inventaris 2.1. Correspondentie

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 66 punten

Nadere informatie

Beeldenboekje klas 3

Beeldenboekje klas 3 Beeldenboekje klas 3 1 Afbeelding 1, 2, 3 en 4 op pagina 1 van dit Beeldenboekje gebruik je bij de herhaling van compositie, klas 1 (bijv. infoblok 114, pagina 6 van de TekenTools klas 3). M afbeelding

Nadere informatie

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn:

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn: Auditieve oefeningen Boek van de week: 1; Nijntje in het museum 2; Krokodil en het meesterwerk 3; Kloddertje 4; Meneer Kandinsky was een schilder 5; Het kleine museum Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik

Nadere informatie

Afkomstig uit de nalatenschap van

Afkomstig uit de nalatenschap van in de etalage Afkomstig uit de nalatenschap van Op woensdag 23 januari 2013 vond er een bijzondere onthulling plaats in het Stedelijk Museum Kampen. Een onthulling die werd verricht door Herman Krans,

Nadere informatie

Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw

Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw 1 zaal 3 2 zaal 4 zaal 5 Liefde ik heb je zo lief! zaal 2 zaal 1 Ingang Uitgang begane grond Als je verliefd bent wil je er over

Nadere informatie

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen Programma Reeks 1 Rijkscollege Het Rijksmuseum College biedt inzicht en verdieping bij tentoonstellingen en de collectie van het Rijksmuseum wordt gegeven door conservatoren en restauratoren van het Rijksmuseum.

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting Document 2011 Inhoud/Contents Details/Close ups 6 Sublacus/Sublacus tekst/text Hanneke de Man 18 Brieven/Letters

Nadere informatie

Van schilderen volgens de regels naar schilderen met kleur

Van schilderen volgens de regels naar schilderen met kleur Van schilderen volgens de regels naar schilderen met kleur 61 Corr01_Matisse-boek_NL_april2015.indd 61 20-04-15 14:00 Het jaar 1897 luidt een nieuwe tijd in voor Matisse: in dit jaar maakt hij kennis met

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

Excursie: Gineke Zikken Een goede start.

Excursie: Gineke Zikken Een goede start. Excursie: Gineke Zikken Amsterdam Een goede start. Het was een heerlijke dag. Mooi weer. Naar het Rijksmuseum werd te veel. Het bezoek aan Gineke Zikken was ruimschoots voldoende om lang mee toe te kunnen.

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 Naam Klas Inleveren DOEN Lees in je (stencil)boek Reflectie de teksten

Nadere informatie

Serie van vijf behangsels Jacob van Strij (Dordrecht 1756-1815 Dordrecht) Abraham van Strij (Dordrecht 1753-1826 Dordrecht)

Serie van vijf behangsels Jacob van Strij (Dordrecht 1756-1815 Dordrecht) Abraham van Strij (Dordrecht 1753-1826 Dordrecht) Havengezicht met schepen in kalm water Gesigneerd l.o.: J: VAN STRIJ Serie van vijf behangsels Jacob van Strij (Dordrecht 1756-1815 Dordrecht) Abraham van Strij (Dordrecht 1753-1826 Dordrecht) Dordrechts

Nadere informatie

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking in de etalage Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking Op 28 augustus 2009 overleed geheel onverwacht op een logeeradres in Bussum de in 1927 in Kampen

Nadere informatie

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669)

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669) De barok (1600 1720) In de noordelijke Nederlanden vormde de rijke stedelijke burgerij de belangrijkste groep opdrachtgevers. Zij schilderden vooral onderwerpen uit het dagelijks leven en de natuur: landschappen,

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Kingdom Faith Cursus KF02 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Colin Urquhart ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

IK ZIE, IK ZIE... BENNER

IK ZIE, IK ZIE... BENNER IK ZIE, IK ZIE... BENNER onderwijsprogramma primair onderwijs groep 5 t/m 8 INLEIDING Gerrit Benner vond de gewone wereld lang niet altijd even leuk, dus die schilderde hij ook niet. Maar achter die gewone

Nadere informatie

Tijdloze schoonheid. Tijdloos gevoel.

Tijdloze schoonheid. Tijdloos gevoel. VERZAMELGEBIED GESTEUND PRENTEN EN TEKENINGEN Tijdloos mooi Aquarellen voor het Rijksmuseum Een gevoel voor schoonheid en besef van tijd. Dat is het motto van het Rijksmuseum en het concept achter de nieuwe

Nadere informatie

doekaart: HET MUSEUM (afspraken)

doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) Een museum is een plek waar kunst bewaard wordt en getoond. Aan de muur hangen schilderijen, in vitrines liggen voorwerpen en op sokkels

Nadere informatie

reporta T ge Bas Meeuws Mariëtte Schrader m T C

reporta T ge Bas Meeuws Mariëtte Schrader m T C Elk werk wordt afgedrukt op een hoge kwaliteit fotopapier, verlijmd, en overgoten met een laag epoxyhars. Hierdoor worden de kleuren van de bloemen nog intenser. Untitled (nr. 58), 100 x 100 cm en 130

Nadere informatie

Stads- en dorpsgezichten en landschappen in de gemeente Woerden

Stads- en dorpsgezichten en landschappen in de gemeente Woerden Stads- en dorpsgezichten en landschappen in de gemeente Woerden In samenwerking met de Kunstkring Woerden Van 28 maart tot 28 juni 2015 vindt in het Stadsmuseum in Woerden een expositie plaats van de Kunstkring.

Nadere informatie

Van Gogh op school. Lespakket vmbo

Van Gogh op school. Lespakket vmbo Van Gogh op school Lespakket vmbo Inhoud Docentenhandleiding Inleiding 1 In de klas 2 Antwoordsuggesties 3 Museumbezoek 6 Opdrachtbladen Vincent van Gogh 1 De aardappeleters 2 Zelfportret als schilder

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

Jan van den Berge. Een veelzijdig kunstenaar. Kunstenaar Jan van den Berge: Ik houd altijd het gevoel: het kan nog beter, nog mooier.

Jan van den Berge. Een veelzijdig kunstenaar. Kunstenaar Jan van den Berge: Ik houd altijd het gevoel: het kan nog beter, nog mooier. juni 2014 Volgens de Gestalltpsycholoog Kurt Koffka zien we de dingen niet zoals ze zijn, maar zoals wij zijn. En wij zijn niet alle dagen dezelfde. Belangrijk om hiervan alle dagen bewust te zijn. We

Nadere informatie

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3.

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Reader/begrippenlijst periode 3 toetsweek : Hoe moet je leren??? 1. In de tekst worden belangrijke begrippen aangegeven met een*. Deze begrippen moet je

Nadere informatie

KIJKWIJZER. Lucian Freud. NIVEAU ** 16 februari 2008 t/m 8 juni 2008 INLEIDING. Over deze tentoonstelling

KIJKWIJZER. Lucian Freud. NIVEAU ** 16 februari 2008 t/m 8 juni 2008 INLEIDING. Over deze tentoonstelling INLEIDING Over deze tentoonstelling KIJKWIJZER Lucian Freud in zijn atelier met Nachtportret Lucian Freud NIVEAU ** 16 februari 2008 t/m 8 juni 2008 Vandaag ga je kijken naar werk van een van de belangrijkste

Nadere informatie

MAX SILVERENBERG BOOKS, MAPS & PRINTS

MAX SILVERENBERG BOOKS, MAPS & PRINTS MAX SILVERENBERG BOOKS, MAPS & PRINTS 1. BROWN, CHRISTOPHER / VLIEGHE, HANS. Antoon van Dyck 1599-1641. Ludion, Gent / Amsterdam 1999. 4to.359, (1) pp., rijkelijk geïllustreerd in kleur, linnen gebonden

Nadere informatie

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek :

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis. Klas 3 Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Hoe moet je leren??? De begrippen zijn bij deze toets gekoppeld aan de kunststromingen van de kunstpromotie.

Nadere informatie

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B Leydse Weelde Marie de Brimeu - B Welkom in Museum Boerhaave. Je gaat de tentoonstelling Leydse Weelde Groene ontdekkingen in de Gouden Eeuw bekijken. Met groene ontdekkingen worden natuurlijk planten

Nadere informatie

Ben ik dat? voorstelling 2d Hoofdstuk 10

Ben ik dat? voorstelling 2d Hoofdstuk 10 voorstelling 2d Hoofdstuk 10 Ben ik dat? 1 Een pasfoto is zo gemaakt. Maar lijkt hij wel? De meeste mensen zijn nooit zo tevreden over hun pasfoto. Dat ligt niet aan de foto maar aan jezelf: je ziet jezelf

Nadere informatie

beeld-je ver-ven plak-ken por-tret stil-le-ven schil-de-rij pa-let mu-se-um ten-toon-stel-ling te-ke-naar fo-to lijst-je et-sen e-zel kun-ste-naar

beeld-je ver-ven plak-ken por-tret stil-le-ven schil-de-rij pa-let mu-se-um ten-toon-stel-ling te-ke-naar fo-to lijst-je et-sen e-zel kun-ste-naar Auditieve oefeningen kunst Hakken en plakken (hak de woorden in stukken, laat de kinderen het hele woord zeggen) beeld-je ver-ven plak-ken por-tret stil-le-ven schil-de-rij pa-let mu-se-um ten-toon-stel-ling

Nadere informatie

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis Escher in Het Paleis Wiskundepakket Inleiding M.C. Escher en Wiskunde De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis M.C. Escher en Wiskunde Hieronder volgt de inleiding van de wiskunde educatie voor middelbare

Nadere informatie

Het stadsgezicht in de kunstwerken van Willem Witsen, Isaac Israëls en George Hendrik Breitner

Het stadsgezicht in de kunstwerken van Willem Witsen, Isaac Israëls en George Hendrik Breitner Het stadsgezicht in de kunstwerken van Willem Witsen, Isaac Israëls en George Hendrik Breitner Het stadsgezicht in de kunstwerken van Willem Witsen, Isaac Israëls en George Hendrik Breitner Zoals al eerder

Nadere informatie

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 De workshops worden gegeven door Wim de Goede (kunstenaar) en zijn ontwikkeld ism Hetty Kienhuis (docente). Alle workshops worden in overleg met

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-11.00 uur

Examen VMBO-GL en TL. beeldende vakken CSE GL en TL. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-11.00 uur Examen VMBO-GL en TL 2012 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen horen twee bijlagen (een kleurenbijlage en een zwart-wit bijlage). Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Peize, 25 september 2010 Chris Herenius Enige tijd geleden kreeg ik monsters van de nieuwe waterverdunbare olieverf, de Talens Cobra olieverf. Op de website http://www.cobra.royal-talens.com/9/home.html

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 13.30-15.30 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

All That Glitters is not Gold: the Depiction of Gold-Brocaded Velvet in Fifteenth- and Early Sixteenth-Century Netherlandish Paintings E.E.

All That Glitters is not Gold: the Depiction of Gold-Brocaded Velvet in Fifteenth- and Early Sixteenth-Century Netherlandish Paintings E.E. All That Glitters is not Gold: the Depiction of Gold-Brocaded Velvet in Fifteenth- and Early Sixteenth-Century Netherlandish Paintings E.E. van Duijn Nederlandse samenvatting Dit proefschrift All that

Nadere informatie

Willem Maris (1844-1910)

Willem Maris (1844-1910) Willem Maris (1844-1910) Willem Maris behoort tot het bekende schildersgeslacht Maris. Hij was de jongste van drie broers die allen in het schildersvak gingen, gestimuleerd door hun vader, boek- en steendrukker

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

= verlengstuk van de klas. Museumlessen voor kinderen van de lagere school

= verlengstuk van de klas. Museumlessen voor kinderen van de lagere school = verlengstuk van de klas Museumlessen voor kinderen van de lagere school Waarom kiezen voor SteM? Kunst, Geschiedenis, Archeologie,Wetenschap en Techniek op één museumsite Uitgebreid educatief aanbod

Nadere informatie

lifestyle Jeannette Spierings Nonchalante speurtocht naar de werkelijke essentie

lifestyle Jeannette Spierings Nonchalante speurtocht naar de werkelijke essentie 9 lifestyle Jeannette Spierings Nonchalante speurtocht naar de werkelijke essentie 10 De precisie van weleer heeft plaatsgemaakt voor kernachtigheid, voor focus. Jeannette Spierings heeft als schilderes

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1 2? 66 Introductie Dit hoofdstuk gaat over de vroege middeleeuwen. De middeleeuwen zijn namelijk op te delen in drie delen: de vroege, hoge en late middeleeuwen. De vroege middeleeuwen beginnen rond het

Nadere informatie

Ze hebben daarbij o.a. kennis opgedaan over diverse beeldaspecten op het gebied van kleurtoepassing en compositie, ruimte en perspectief.

Ze hebben daarbij o.a. kennis opgedaan over diverse beeldaspecten op het gebied van kleurtoepassing en compositie, ruimte en perspectief. Kijkwijzer beeldaspecten Groep 7 Leerkrachtenblad Vooraf Voorafgaand hebben de leerlingen van groep 7 de KunstKabinetsen 7.10 Complementaire kleuren en 7.14 Vogel of kikvors? in groepjes of klassikaal

Nadere informatie

STAD EN TAAL ONTMOET KUNST

STAD EN TAAL ONTMOET KUNST STAD EN TAAL ONTMOET KUNST OPTIONELE OPDRACHTEN EN HUISWERKOPDRACHTEN 1 WAT WILT U? (voorbereiding op het bezoek) A. Wat wilt u graag in het Stedelijk Museum zien? (welke soort kunst, welke kunstenaar,

Nadere informatie

Familiespoor STEDELIJK MUSEUM AMSTERDAM. Dit is Marlene Dumas. vanaf 6 jaar

Familiespoor STEDELIJK MUSEUM AMSTERDAM. Dit is Marlene Dumas. vanaf 6 jaar STEDELIJK MUSEUM Familiespoor Dit is Marlene Dumas AMSTERDAM vanaf 6 jaar Welkom! Met dit Familiespoor gaan jullie samen op onderzoek door de tentoonstelling The Image as Burden. De zalen hangen vol met

Nadere informatie

Simon Magus. Catharijneconvent Joke Brinkhof. 17 november 2015

Simon Magus. Catharijneconvent Joke Brinkhof. 17 november 2015 Simon Magus Catharijneconvent Joke Brinkhof 17 november 2015 Handelingen van de Apostelen, 8, 1-25 1 Saulus keurde de moord op hem (Stefanus) goed. Nog diezelfde dag brak er een hevige vervolging los tegen

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Artikel uit het Verenigingsblad 39 januari 2009

Artikel uit het Verenigingsblad 39 januari 2009 Artikel uit het Verenigingsblad 39 januari 2009 Verkade albums Marjan Pelle- van Ooijen Bij ons in een kast liggen enkele Verkade albums. De boeken zien er oud uit en ook aan de binnenkant is te zien dat

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

Vragen voor Sint. met werkblad, puzzels en filmpjes. groep 5/6

Vragen voor Sint. met werkblad, puzzels en filmpjes. groep 5/6 Vragen voor Sint met werkblad, puzzels en filmpjes groep 5/6 inhoud Inleiding 3 1. Zeven vragen voor Sint 4 2. Werkblad 12 3. Zoek de 10 verschillen 13 4. Sintpuzzel 14 5. Superwoordzoeker 15 inleiding

Nadere informatie

Auke en Wiesje Bult-Vreugde

Auke en Wiesje Bult-Vreugde Archiefnummer 0732 Inventaris van het archief van Auke en Wiesje Bult-Vreugde 1953-1984, met hiaten Karlijn de Jong Den Haag 2010 INHOUD 1 Inleiding 1.1 Schenking en verantwoording van de inventarisatie

Nadere informatie

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Om de slachtoffers van het vreselijke natuurgeweld in de Filipijnen te helpen hebben we een speciale aanbieding voor u. U

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Kunstwerken Rembrandt-Caravaggio. Proloog

Kunstwerken Rembrandt-Caravaggio. Proloog Kunstwerken - Proloog De heilige Andreas aan het kruis, ca. 1607 Cleveland, The Cleveland Museum of Art, Leonard C. Hanna Jr. Fund, 1976.2 202.5 x 152.7 cm Hendrick ter Brugghen De ongelovige Thomas, ca.

Nadere informatie

JAN TEUNISSEN. Leven en Stillevens van een kunstschilder

JAN TEUNISSEN. Leven en Stillevens van een kunstschilder JAN TEUNISSEN Leven en Stillevens van een kunstschilder JAN TEUNISSEN Leven en Stillevens van een kunstschilder Toos van Raaij 1 Bramentak olieverf op paneel, 15 x 30 cm, 2014 2 Omslag: Appeltrio olieverf

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

Deux-Aesbijbel (1562)

Deux-Aesbijbel (1562) Deux-Aesbijbel (1562) 1 Een aantal Nederlandse protestanten, die sterk beïnvloed waren door de Franse reformator Johannes Calvijn (1509 1564), troffen in de Liesveldtbijbel (1526-1542) en in de Biestkensbijbel

Nadere informatie

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Madonna met breiwerk, 1400-1410. Geschilderd door Bertram von Minden (1340-1414), detail uit het Buxtehude Altaar Onderzoek

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890)

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890) 125 jaar Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder Vincent van Gogh (1853-1890) WWW.BNWALLCOVERINGS.COM 125 JAAR GEÏNSPIREERD DOOR DE WERKEN VAN KUNSTSCHILDER VINCENT VAN GOGH De collectie

Nadere informatie

ROB JACOBS. Rob Jacobs Schilder, muzikant en meer. Rob Jacobs 1957

ROB JACOBS. Rob Jacobs Schilder, muzikant en meer. Rob Jacobs 1957 ROB JACOBS Rob Jacobs 1957 Huis van de Kunsten Rob Jacobs Schilder, muzikant en meer. De Hilversumse kunstenaar Rob Jacobs is ook een veelgevraagd musicus en restaurator. Talloze particulieren en musea

Nadere informatie

Melle. Jezus. mocht geen. heten. Koos Levy-van Halm

Melle. Jezus. mocht geen. heten. Koos Levy-van Halm Melle mocht geen Jezus heten Koos Levy-van Halm Amsterdam 2016 1 2 3 inleiding Het atelier Laatste stappen van oude man Krokodillengevecht 6 10 16 24 inhoud 4 Veronica 36 5 Aanpoten op zee 52 6 De matroos

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten

Nadere informatie

WELKOM! Het fenomeen Hals. PROGRAMMA p. 2-11. ALGEMENE INFORMATIE p. 12

WELKOM! Het fenomeen Hals. PROGRAMMA p. 2-11. ALGEMENE INFORMATIE p. 12 2015/2016 WELKOM! Nieuw in dit aanbod voor het schooljaar 2015-2016 zijn de Walk & Talks in De Hallen, waar moderne en actuele kunst te zien is. Het is het hele schooljaar mogelijk om in De Hallen een

Nadere informatie

Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014

Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014 Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014 Johannes Theodorus Munnich, Gezicht naar op Haarlem richting het noordoosten, vanaf de Bavo, 1858 Het doet me heel veel plezier om

Nadere informatie

Chapters Schilderijen in acryl

Chapters Schilderijen in acryl Dimitri Casters stelde solo en in groep tentoon en nam deel aan diverse beurzen in eigen land maar ook in het buitenland waaronder Parijs, Warschau, Maastricht en Luxemburg. Een blik op zijn compleet werk

Nadere informatie

Aan het werk! Kijkwijzer voor het VMBO bij de tentoonstelling Mens en Werk

Aan het werk! Kijkwijzer voor het VMBO bij de tentoonstelling Mens en Werk Aan het werk! Kijkwijzer voor het VMBO bij de tentoonstelling Mens en Werk Aan het werk! Als je straks klaar bent met school ga je waarschijnlijk werken. Misschien wil je wel automonteur of metaalbewerker

Nadere informatie

Leerdoel De leerlingen leren op een actieve wijze waarom de Gouden Eeuw zo belangrijk is geweest voor Nederland.

Leerdoel De leerlingen leren op een actieve wijze waarom de Gouden Eeuw zo belangrijk is geweest voor Nederland. Voorbereidende les bij de interactieve rondleiding Dagelijks leven in de Gouden Eeuw (groep 4-8) Geschiedenis Waarom is de Gouden Eeuw goud? Deze voorbereidende les hoort bij de interactieve rondleiding

Nadere informatie

Mens in actie. Zo groot ben jij!

Mens in actie. Zo groot ben jij! Handvaardigheid klas 2H/V februari 2015 Mens in actie Op de foto hiernaast is een bronzen beeld van een schaatser te zien, aangebracht aan de muur van het stadhuis van Haastrecht. Het beeld is gemaakt

Nadere informatie

GALERIE HONINGEN. start nieuwe kunstseizoen 5 nieuwe realisten Grégory Asselbergh Maarten Boffé Jan Willem Eskes Suzan Schuttelaar Gerard van de Weerd

GALERIE HONINGEN. start nieuwe kunstseizoen 5 nieuwe realisten Grégory Asselbergh Maarten Boffé Jan Willem Eskes Suzan Schuttelaar Gerard van de Weerd GALERIE HONINGEN S I N D S 1 9 9 7 start nieuwe kunstseizoen 5 nieuwe realisten Grégory Asselbergh Maarten Boffé Jan Willem Eskes Suzan Schuttelaar Gerard van de Weerd + nieuwe collectie aanwinsten 6 t/m

Nadere informatie

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW)

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Citation: J. Bruyn, Levensbericht R.A. d' Hulst, in: Levensberichten en herdenkingen, 1997, Amsterdam, pp. 15-18 This PDF was made

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

Den Haag Scheveningen Delft

Den Haag Scheveningen Delft Den Haag Scheveningen Delft Zaterdag en zondag 21 en 22 juni 2008 met bezoek aan Mauritshuis Museum Beelden aan zee Vermeercentrum V.V.A. afdeling Brussel G. Gilsonstraat 55, 1090 Brussel tel. 02-479.32.32

Nadere informatie