gelijkvloers verdieping 1 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "gelijkvloers verdieping 1 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 1"

Transcriptie

1 gelijkvloers verdieping 1 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 1

2 Zijn hele leven woonde Brusselmans in een landelijke omgeving in de buurt van Brussel. Hij observeerde en schilderde wat hij rond zich zag. Tijdens de Eerste Wereldoorlog en het interbellum richtte hij zijn aandacht vooral op het boerenleven, als een reactie op de gruwel van de oorlogsjaren. Net als Constant Permeke, Gust De Smet, Frits Van den Berghe en Albert Servaes bracht hij het platteland en de hard werkende boeren in beeld. Kunstcriticus en tijdgenoot Paul Haesaerts bracht hem onder bij het Vlaams expressionisme, tot grote ergernis van de kunstenaar. Hij wilde geen emoties weergeven in zijn kunst, hij had een rationele kijk op de werkelijkheid. Het onderwerp was voor hem slechts een aanleiding om een nieuwe compositie uit te werken van lijnen, vlakken, kleuren en patronen. Boeren, 1928 Museum voor Schone Kunsten, Gent Ook zijn opvoeding heeft waarschijnlijk meegespeeld in de keuze om het plattelandsleven voor te stellen. Brusselmans groeide op in een politiek geëngageerd milieu. Zijn vader was een militant anarchist. Samen met zijn vrouw had hij een klein kleermakersatelier in een Brusselse volksbuurt. Jean Brusselmans las het werk van de naturalistische romanschrijver Emile Zola en de geschriften van de twee anarchisten Michael Bakoenin en Peter Kropotkin. Boeren uit 1928 en Wasvrouw uit 1930 verwijzen in zekere zin naar Steenkloppers uit 1850 van de Franse realistische kunstschilder Gustave Courbet, een revolutionair schilderij voor die tijd en een sociale aanklacht tegen de grootbezitters. Wanneer wij onze landstreek en Brabantse dorpen die dicht bij onze grote stad Brussel gelegen zijn bezoeken, stellen wij vast hoe primitief de boerenbevolking nog gebleven is. Dit is merkwaardig. De ruwe en achterlijke zeden van de Brabantse boeren wekken de indruk dat noch de tijd, noch de ideologische evolutie die de stadsbevolking zo sterk gewijzigd heeft, enige invloed op hen uitgeoefend heeft. Zij vormen in zekere zin een afzonderlijke stam. Zij leven onder elkaar en voor elkaar met de bekommernis de aloude tradities in stand te houden waardoor zij zich zo grondig onderscheiden van de bewoners die uit de stad herkomstig zijn. Van de ochtend tot de avond zijn zij, en de ganse familie, mannen, vrouwen en kinderen, aan de zeer zware handarbeid geketend. Noch de seizoenen, noch het slechte weer laten hen een ogenblik rust. Deze ononderbroken arbeid heeft aan het Brabantse landschap dat bijzonder mooi en harmonieus uitzicht gegeven dat wij kennen. Het moge onwaarschijnlijk klinken, maar toch moet gezegd worden dat het Brabants landschap zijn onvergelijkbare schoonheid niet zou bezitten zonder de arbeid en de volharding van deze onbehouwen mensen. De smaakvol geschikte bosjes, de verzorgde moestuinen, de zo symmetrisch aangelegde korenvelden, de paden, de mooi getraceerde wegen, alles is hun werk, alles is de vrucht van hun lange en geduldige arbeid. 1 (Jean Brusselmans) 2 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 3

3 Boeren, 1928 Museum voor Schone Kunsten, Gent Wandeling, 1919 (1929?) Privéverzameling Boeren kan beschouwd worden als een kantelwerk in het oeuvre van Brusselmans. Tijdens de jaren twintig heeft hij eigenschappen uit verschillende kunststromingen geabsorbeerd en er een eigen interpretatie aan gegeven. Hij liet zich aanvankelijk inspireren door het impressionisme, later door het Brabantse fauvisme onder invloed van zijn vrienden Ferdinand Schirren, Rik Wouters en Auguste Oleffe. De fauvistische invloed is nog deels te bespeuren in Boeren, waar hij de compositie opbouwde met rechthoekige penseelstreken. Het schilderij is het resultaat van enkele tekeningen en voorstudies die Brusselmans maakte van een plaatselijke heuvel De berg te Dilbeek, van landbouwers met manden en kisten en van een boerenjongen met kruiwagen. Deze voorbereidende tekeningen laten ons een diagonale compositie zien waarin alle boeren in dezelfde richting gaan. Op een andere tekening zien we hoe hij zijn personages met een driehoekige structuur aan elkaar verbindt. Op het schilderij hebben de boeren geen individuele trekken. Ze zijn slechts een onderdeel van een geometrische compositie. Ze lijken poppen, gestold in hun bewegingen. De harde volle kleurvlakken geven felle contrasten. In 1947 schilderde Brusselmans een aquarel naar deze compositie. Toen Brusselmans als kind in Parijs woonde, leerde hij de zogenaamde Epinalprenten kennen. Dit zijn gekleurde prenten met volkse taferelen, ook wel Mannekensbladen genoemd. Hij kopieerde ze reeds in zijn jonge kinderjaren en ze bleven een belangrijke inspiratiebron in zijn later werk. Al zijn deze prenten soms onbeholpen, voor hem waren het ambachtelijke en expressieve voorbeelden. In Boeren wendde Brusselmans precies dezelfde techniek aan als in deze prenten. Hij schilderde met donkere contouren en vulde deze nadien op met vlakke kleuren. Door zijn gebaren en door het ritme van zijn bewegingen maakt de werkende boer deel uit van de algemene harmonie van het landschap. 1 (Jean Brusselmans) Met Wandeling koos Jean Brusselmans voor het eerst om de werkelijkheid te herleiden tot een strakke geometrische structuur van horizontale, verticale en diagonale lijnen. Het werk illustreert hoe hij zich concentreerde op de geometrische structuren in de natuur en er naar streefde om enkel de essentie uit te beelden. Hij deconstrueerde de werkelijkheid en bouwde het opnieuw op aan de hand van driehoeken en vierkanten. Voor zijn figuren baseerde hij zich op de ideale wiskundige verhoudingen uit de klassieke oudheid. We zien een fragment uit het leven van Jean Brusselmans. De vrouw in het gras is Marie, de vrouw van de kunstenaar. Zij staat model voor heel wat van zijn schilderijen en tekeningen. De man met pak is Jean Brusselmans zelf. De twee figuren vormen samen een rechte hoek. De vrouw rust in een horizontale houding. De man staat rechtop. Achteraan is het landschap verdeeld in driehoekige structuren, waarbinnen de figuren en de fragmenten van het landschap passen. De twee figuren lijken los te staan van de achtergrond. De keuze voor drie torens in de achtergrond herhaalde hij in Het bad van de Vagebonden. De compositie verliest evenwel een deel van de interne spankracht en komt wat geforceerd over door de strenge structuur. Misschien is dat een reden waarom Brusselmans dit werk nooit voltooide. Er bestaat enige verwarring over de datering van het schilderij Wandeling. Waarschijnlijk ontstond het in de periode tussen 1919 en Aanvankelijk hebben Gustave Courbet en Van Gogh invloed op mij uitgeoefend. Slechts later heb ik Van Eyck, de Grieken en de Egyptenaren begrepen. Het is echter dank zij de zogenaamde volkskunst dat ik de weg gevonden heb die leidt naar de echte traditie van de Vlaamse kunst en naar de essentie van ons volk. 1 (Jean Brusselmans) B R U S S E L M A N S Doordenkertjes : Vind minstens 6 driehoeken terug in het schilderij Wandeling. Brusselmans gebruikt heel wat decoratieve patronen en structuren in zijn schilderijen. Welke decoratieve motieven vind je terug in het schilderij Wasvrouw, ook in deze tentoonstelling? 4 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 5

4 Meer dan tien zelfportretten heeft Brusselmans geschilderd. Hij stelde zichzelf eerder streng voor, met harde trekken in het gezicht en grote hoekige werkhanden, keurig gekleed in een donker pak. Zijn houding en zijn blik zijn meditatief en geconcentreerd. Zijn vrouw Marie Brusselmans stond meestal model voor zijn portretten. Hij schilderde haar soms met enkele voorwerpen in de hand, zoals een bloem, een petroleumlamp of een waaier. Vaak zit ze in een interieur. Later schilderde hij een meer onbestemde achtergrond voor zijn portretten, zodat alle aandacht naar het personage gaat. Op het einde van de jaren dertig stelde Brusselmans zijn vrouw enkele keren voor in eenzelfde feestelijke jurk met een opvallend zwart-wit geblokt patroon, zoals in Dame op canapé uit 1937, Dame met roos, Dame met waaier en Groot interieur uit Ze droeg deze jurk enkel om model te staan, nooit in het dagelijkse leven. Op een heel bijzondere manier hield Brusselmans van dit weefsel met contrasterende tonen en uitgesproken vormen. Het Portret van Marie uit 1942 is wellicht één van de laatste portretten die hij van zijn vrouw schilderde. Ze stierf één jaar later. Ook heel wat andere personen heeft Brusselmans geportretteerd. Vaak schilderde hij ze in een zelfde houding, met de armen gekruist voor het lichaam. Ze zijn heel objectief geschilderd, zonder enige vorm van emotie. Soms benoemde hij zijn geportretteerde figuren in de titel, zoals de kunstenares Irène Hamerlinck. De latere portretten geven de indruk niet voltooid te zijn. Verschillende fragmenten schilderde hij schetsmatig met enkele eenvoudige lijnen en wazige kleurvlakken. Ik weet nooit op voorhand hoe ik een schilderij moet beginnen en ik luk er nooit in het te beëindigen: hierin gelijk ik op Titiaan. 2 (Jean Brusselmans) schilder en model, 1931 Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel 6 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 7

5 schilder en model, 1931 Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel Er is een groot contrast tussen de werken die Brusselmans opbouwde volgens een strak compositieschema en de werken waar hij spontaan aan begon, zonder te weten waartoe het kon leiden. Dit zelfportret, zonder handtekening of datum, behoort eerder tot de tweede categorie. Het is een onvoltooid werk. Op het doek was eerst een stilleven geschilderd. Bepaalde elementen hiervan zijn nog goed zichtbaar op het linker deel van het schilderij, in het zwak geschetst naaktmodel. Men vindt er de bloemetjes van zijn geliefd behangpapier dat in 1933 ook opduikt in Stilleven met gebloemd behangpapier. Het komt niet zelden voor dat Brusselmans zijn doeken opnieuw gebruikte. Soms zelfs staan er twee goed afgetekende thema s boven elkaar op hetzelfde doek, het ene in de breedte, het andere in de lengte. Dat maakt duidelijk dat hij zijn schilderij beetje bij beetje heeft opgebouwd, naargelang de inspiratie van het ogenblik. Uit enkele zelfportretten van de daarop volgende jaren kunnen we afleiden dat hij het onderwerp dieper ging uitwerken. In Schilder en model en Zelfportret met slaaf spreekt zijn passie voor de Griekse en de Romeinse traditie. Hij heeft met hen zijn voorkeur voor evenwicht en orde gemeen. In Zelfportret met slaaf beeldde hij zichzelf uit voor één van de slaven van Michelangelo. Een afgietsel van deze buste was een tijdlang in de familie Brusselmans aanwezig. Na de dood van de kunstenaar heeft zijn zoon Armand het zorgvuldig bewaard. Dame op canapé, 1937 Collectie Stedelijk Museum, Amsterdam Uitgestrekt en nobel ligt deze dame op een empire canapé. Opvallend is haar jurk in een zwart-wit geblokt patroon. Boven de zetel hangt een spiegel aan de muur. De weerspiegeling is asymmetrisch in twee vlakken verdeeld en komt bijna over als een abstract schilderij. Er gaat een bijzondere structurele spanning uit van de tegenstelling tussen haar massieve lichaam, de rondingen van de canapé en de harde lijnen van de spiegel. Ook voor dit schilderij stond de vrouw van de kunstenaar model. De jurk die ze hier draagt, heeft Brusselmans vaak in beeld gebracht. Hij hield van het decoratieve patroon en het zwart-wit contrast. Ook de empire canapé was een geliefd object in zijn composities. In 1948 schilderde hij een tweede versie van dit schilderij in aquarel. Brusselmans wilde alle plastische mogelijkheden van elk thema achterhalen. Daarom schilderde en tekende hij vaak meerdere versie van eenzelfde onderwerp. Eens ontdekte de schilder, onder de versleten bekleding van een oude canapé een nog erger versleten borduursel. Deze lap was voor hem een openbaring en werd één van de dingen die doorlopend op zijn doeken voorkomen. Ligt de reden ervan niet hierin, dat de zeer markante tekening van de stof tegelijkertijd heftig en toch gebonden is, omdat ze van een strikte orde is, uitbundig en schitterend van kleur (oranje, vuur en goud) en toch ingehouden en gedempt (ingevat in donkerblauwe rechthoeken). Het lijken aanzienlijk vergrote moleculen, die door een reusachtige microscoop bekeken, laten zien met welke hevigheid zij leven, hoe ze door radioactiviteit bezeten, gehoorzamen aan een ijzeren hand, die ze van bovenaf bestuurt. De schilder lijkt te zeggen: zo is de innerlijke samenstelling van mijn heelal en het is niet alleen door middel van deze lap dat hij ons zo toespreekt. 3 (Paul Haesaerts) B R U S S E L M A N S Doordenkertjes: - In welk ander schilderij in deze tentoonstelling speelt Brusselmans nog met de weerkaatsing in een spiegel? - Welke verschillen merk je tussen het olieverfschilderij en de aquarel van Dame op canapé? - Vergelijk een portret dat hij op het einde van zijn leven schilderde, met een portret uit zijn jongere jaren. Bekijk de evolutie die hij heeft doorgemaakt. 8 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 9

6 De stillevens van Brusselmans uit jaren dertig zijn opgebouwd volgens een streng compositieschema. Hij verdeelde het vlak vaak in twee horizontale zones. De voorwerpen rangschikte hij duidelijk herkenbaar naast en boven elkaar, maar ontdaan van alle overbodige versiering en herleid tot hun meest eenvoudige, essentiële vorm. De ingrediënten van de stillevens zijn alledaagse voorwerpen uit het leven van de kunstenaar. Steeds opnieuw schilderde hij ze in diverse opstellingen. Brusselmans koos deze voorwerpen niet om hun dingwaarde of als symbolen, maar om hun vormelijke eigenschappen. Daarom keren ze vaak terug in andere werken, zoals in Strandzicht met baadsters uit 1935 en Zolderkamer I uit Brusselmans vond niet enkel de compositie van het geheel belangrijk. Ook elk onderdeel van de compositie kreeg alle aandacht. De strakke vormen, de juiste kleuren, de dikte van de verf, het voortdurend rangschikken, construeren en stapelen niets liet hij over aan het toeval. Eindeloos varieerde hij met de compositie van vormen, lijnen en vlakken. De compositie is van kapitaal belang. Zij schept de orde, geeft ieder personage en object een plaats en schikt de lijnen van het schilderij, rechte, horizontale of schuine. Zij verdeelt schaduw en licht en geeft aan ieder figuur of voorwerp zijn karakter, uitdrukking en eigen leven. 1 (Jean Brusselmans) B R U S S E L M A N S Stilleven met gebloemd behangpapier, 1933 Privéverzameling Doordenkertje: - In Stilleven met rode kan uit 1938 heeft Brusselmans verschillende voorwerpen boven, onder en naast elkaar geschilderd. Op welke manier heeft de kunstenaar sommige voorwerpen meer benadrukt en andere voorwerpen minder? Stilleven met gebloemd behangpapier, 1933 / Privéverzameling Een petroleumlamp, een petroleumkan, een waterkruik, een vaas, een mand met vruchten, een kleurrijk schilderspalet, twee Sint-Jacobschelpen en een droge haring zijn quasi naïef geordend op een tafelblad. De voet van de vaas past precies in het handvat van het palet. De schelpen liggen keurig naast elkaar. De rode petroleumkan staat centraal op een klein verhoog. Het springt in het oog. Het gebloemd behangpapier gebruikte hij vaak als achtergrond voor zijn stillevens. De zachte achtergrond vormt een groot contrast met de donkere omgeving in het latere Stilleven met rode kan van In Schilder en model is hetzelfde gebloemd patroon ook terug te vinden onder de definitieve verflaag. De vormen zijn bijzonder vlak geschilderd en vertonen strakke contouren. Het perspectief heeft hij aangepast aan de structuur. Stilleven met griffioen, 1936 / Mu.ZEE, Oostende Stilleven met griffioen verwijdert zich verder van de werkelijkheid. Brusselmans reduceerde de natuurlijke vormen van voorwerpen en interieur tot geometrische figuren. Voor- en achtergrond zijn helemaal in elkaar versmolten. Het luciferdoosje is uitvergroot, buiten proporties in vergelijking met de sierborden en de schelpen. Ook de plaats van de voorwerpen is niet langer gebonden aan de werkelijkheid. Het kegelspel en het luciferdoosje prijken aan de wand tussen de sierborden. Stilleven met griffioen lijkt niet langer een realistisch stilleven, maar vertoont overeenkomsten met een kubistische collage in de stijl van Picasso of Braque. Het werk is een nieuwe aanwinst van Mu.ZEE. 10 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 11

7 Tuinen, 1934 Mu.ZEE, Oostende Jean Brusselmans schilderde vooral zijn directe omgeving: zijn huis, zijn vrouw, de dagelijkse voorwerpen op tafel, zijn tuin en het uitzicht door het raam. De kunstenaar is vaak verhuisd in de loop van de jaren. Wel tien keer veranderde hij van woning tussen 1911 en Toen hij 38 jaar was, vestigde hij zich samen met zijn vrouw en zijn zoon definitief in Dilbeek, een deelgemeente van Brussel die toen nog heel landelijk gelegen was. Het huis stond volledig afgezonderd op een heuvel met een prachtig zicht op de omliggende omgeving. Vanuit zijn kleine atelier op de eerste verdieping keek hij uit op het dorp, het kerkje met zijn stompe toren, de glooiende akkers, de boomgaarden en de weiden met koeien. Telkens opnieuw schilderde hij hetzelfde uitzicht in de wisselende seizoenen. Het landschap bleef hem boeien. Hij maakte er een oneindig aantal varianten van, eerst eerder schetsmatig, later krachtiger en meer gestructureerd. Nauwkeurig plande Brusselmans de vorm en de structuur van zijn landschapschilderijen. Hij koos voor een strenge, eenvoudige opbouw met rechte lijnen en hoeken, volgens de regel van de gulden snede. Overtollige details liet hij weg, zodat hij zich nog enkel op de kern van de voorstelling hoefde te concentreren. De landschappen die Brusselmans tijdens de jaren dertig schilderde, zijn bijna abstracte composities. Ze bestaan uit een opeenstapeling van vlakken en kleuren, met weinig diepte. Alle onderdelen hebben harde donkere contouren. Jean Brusselmans is de zanger van het vuur, het water, de lucht, de aarde, dit alles beschouwd als universele bestanddelen en als bouwstoffen voor de gehele natuur. Het zijn deze primaire elementen, die hem inspireren en hij legt er zich niet uit overweging, maar onbewust op toe om ze met de grootst mogelijke nauwgezetheid en eenvoud voor ons te doen leven. We zullen ze terugvinden als symbolen teruggevoerd tot schematische vormen in strengen lijnen tot uitdrukking gebracht, of als gekleurde uitknipsels. 3 (Paul Haesaerts) 12 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 13

8 Tuinen, 1934 Mu.ZEE, Oostende In een zonnig Vlaams landschap staat een huizenrij met daar rond kleine lapjes akkers en in de verte bossen. Links een groot donker en hoog bos en rechts bij de heuvel een mozaïek van kleinere bomen en struiken. De voorstelling bevat veel lichtcontrasten, met harde donkere schaduwzones en heldere felle kleurzones, een brede waaier van groenen en een dynamische wolkenlucht. Het grote, effen, éénkleurig vlak aan de zijmuur van het huis in het midden contrasteert met zijn omgeving waar heel andere schildertechnieken zijn toegepast: impasto, uitstrijken met paletmes, ruw in de dikke verf curven trekken of schrapen, kleur op kleur en heftige borstelvegen De harde contouren van alle onderdelen, het herleiden van de werkelijkheid tot geordende, geconstrueerde, haast geometrische patronen en de opeenstapeling van elementen zijn de meest herkenbare en tegelijkertijd originele eigenschappen van Brusselmans kunst. Brusselmans heeft heel wat variaties geschilderd van het uitzicht vanuit zijn atelier te Dilbeek. Landschap van 1930 behoort tot één van de eerste versies van dit thema. In Tuinen ging hij reeds constructiever te werk. Tuinen en Landschap te Dilbeek zijn nog hoofdzakelijk figuratief uitgewerkt, maar Winter benadert reeds meer de abstractie. Ook in de winterlandschappen is een dergelijke evolutie af te leiden. De schilder moet de natuur op een nieuwe manier zien. Hij moet dus de techniek zoeken die deze manier van zien uitdrukt en dus anders zal zijn dan de voorafgaande Wat de schilder als een duidelijke uitdrukking beschouwt zal voor de meerderheid een raadsel blijven. 1 (Jean Brusselmans) Sneeuw in Brabant, 1938 Privéverzameling, Courtesy Galerie Seghers, Oostende Ook Sneeuw in Brabant uit 1938 is een zicht vanuit het atelier van Brusselmans. Hij maakte er verschillende varianten van. Op enkele uitzonderingen na schilderde hij dit zicht steeds in de winter wanneer een dikke sneeuwlaag het landschap bedekte. Het is zowat het verstilde pendant van het andere typelandschap dat hij op meer uitbundige en wisselvallige wijze uitbeeldde. De kunstenaar experimenteerde in deze reeks niet enkel met het deconstrueren van de werkelijkheid en het opnieuw opbouwen van een compositie van vlakken en lijnen, ook in zijn materiaalkeuze zocht hij naar nieuwe mogelijkheden en variaties. Zo wisselde hij af in de dikte van de verflaag en de penseelrichting. B R U S S E L M A N S Doordenkertje: - Kijk aandachtig naar enkele zichten die Brusselmans schilderde: Tuinen schilderde hij in 1934, Winter in 1935 en Landschap te Dilbeek in Het zijn drie precies dezelfde zichten vanuit het raam van zijn atelier. Hoe heeft hij gevarieerd op het zelfde onderwerp? 14 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 15

9 Brusselmans heeft verschillende variaties getekend en geschilderd van een gewelfde voetgangersbrug over het kanaal te Anderlecht. Er bestaat een foto van omstreeks 1930 van deze brug over het kanaal. De situatie van de foto heeft Brusselmans op verschillende schilderijen en tekeningen weergegeven, met het huis en de lantaarn links en de trap rechts. Ook op die foto passeert een paard met wagen. Er komen echter geen mensen op voor en er zijn geen grote gebouwen op de achtergrond. Het beeld van de brug over het kanaal heeft hij samengesteld uit diverse bronnen: een jeugdherinnering, een specifieke plek en het dagelijks leven van de gewone werkende mens. Op de achtergrond verschijnen telkens drie markante Brusselse gebouwen: de Sint-Goedelekerk, het Stadhuis en het Paleis van Justitie. Herhaaldelijk werkt hij in zijn schilderijen dezelfde stalen brug uit, waarvan het skelet zo solide en toch zo licht is. Eén van de leitmotiven in zijn werk, het machtige paard heeft hij, als een monument van het leven, in steen uitgehouwen. Van tijd tot tijd komen in zijn stadsgezichten het stadhuis, de kerk of het palais-de-justice van Brussel voor als getuigen van de architectuur van een voorbije tijd. 3 (Paul Haesaerts) Wij kunnen bekoord worden door de kracht of de charme van het temperament, door de intelligentie van de compositie, door de tekening of de kleur. De kunst van Brusselmans is aangrijpend in haar totaliteit. Techniek en inspiratie zijn zo nauw verbonden dat het niet mogelijk is uit te maken of de techniek gevormd werd door een temperament dat op expressie gericht is, dan wel of de inspiratie van de schilder geleid wordt door de dwingende evidentie van zijn technische begaafdheid. 5 (Robert Vivier) Het bad van de vagebonden, 1936 Collectie Van Abbemuseum, Eindhoven 16 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 17

10 Het bad van de vagebonden, 1936 Collectie Van Abbemuseum, Eindhoven Werklieden aan het kanaal, 1920 Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpen Het schilderij Het bad van de vagebonden is gebaseerd op een jeugdherinnering van de schilder, toen hij ging zwemmen met zijn broer in het kanaal van Anderlecht. Er bestaat ook een foto van dit tafereel van omstreeks 1930 zonder personages. Op het schilderij zien we mensen zwemmen, duiken in het water of rusten aan de waterkant. Enkele figuren lopen over de voetgangersbrug. Ze zijn druk bezig met hun dagelijks werk. Verderop passeren paard en wagen. Op de achtergrond bevinden zich enkele huizen, een fabrieksschoorsteen en drie grote witte gebouwen: de Sint-Goedelekerk, het Stadhuis en het Paleis van Justitie. De voorstelling is op een tekenachtige manier neergezet. De meeste vormen hebben donkere contouren en zijn geschilderd in effen kleurvlakken. Het beeld bevat veel verticale elementen, zoals de gebouwen, de schoorsteen en de mensen die staan of lopen. De gebogen vormen van de brug, de rook en de wolken doorbreken het statische, verticale karakter. De jongen die vanaf de brug het water induikt, geeft het schilderij beweging. Brusselmans geeft het opspattende water weer door de verf hier dik en in allerlei richtingen op het doek te zetten. Lijn, vlak, richting en verfopbreng kiest hij heel bewust vanwege hun expressieve waarde. Het bad van de vagebonden is een sprekend voorbeeld van de manier waarop Brusselmans bepaalde thema s herhaalde in ontelbare varianten. In 1929 duikt de brug van Anderlecht voor het eerst op in zijn werk. Hij maakte toen meerdere studies, schetsen en tekeningen van de brug gezien vanuit verschillende hoeken. Aanvankelijk bracht hij het zonder personages in beeld. De torens en de schoorsteenpijp op de achtergrond voegde hij er een jaar later aan toe. Vijf jaar later concentreerde hij zich opnieuw op het thema. Hij maakte toen twee etsen en een olieverfschilderij van de voetgangersbrug. In 1936 schilderde hij een eerste uitgebreide versie waarop de verschillende motieven zijn verenigd. Later varieerde hij nog vaak op het zelfde thema. Vijf arbeiders in een industriële omgeving beheersen het schildersvlak, twee vrouwen en drie mannen. De vrouwen staan recht, de mannen zijn gehurkt of zitten neer bij een stootkar. Achteraan staat een tweede stootkar met rode wielen. We zien ook een huizenrij en een fabrieksgebouw met zwarte letters op een witte muur. Opvallend is de fel blauwe broek en het witte hemd van de gehurkte mannen vooraan en de donkere gestalte van de rechtopstaande vrouw. Werklieden aan het kanaal is een vroeg voorbeeld van de nieuwe manier van schilderen van Brusselmans in de jaren twintig. De stootkar verwijst naar het schilderij De pleisteraar van 1924, maar de figuren zijn reeds gestileerd weergegeven zoals in zijn later werk. Het doek is waarschijnlijk begonnen omstreeks 1920, zoals we kunnen afleiden uit verscheidene tekeningen en schetsen. Maar vermoedelijk is het een tiental jaar later afgewerkt of herwerkt, wat blijkt uit de kleurkeuze en de synthetische stijl. De compositie is evenwichtig en doordacht opgebouwd in geometrische structuren en effen kleurvlakken. Opvallend is de diagonale lijn van de stootkar en de verticale lijnen van de personages en huizen. De figuur van Paul Cézanne heeft een enorme indruk op hem nagelaten en is van ingrijpende invloed op zijn werk geweest. Ook Brusselmans verleende zijn toets een constructieve kracht en suggereerde vorm en ruimte aan de hand van de onderlinge relatie van de kleurvlakken en hun richting. B R U S S E L M A N S Doordenkertjes: - Jean Brusselmans zou zich geïnspireerd hebben op het werk van de Duitse kunstenaar Oscar Schlemmer, die vanaf 1920 lesgaf aan het Bauhaus. Brusselmans zou vooral interesse gehad hebben in de manier waarop Schlemmer zijn figuren opbouwde. Zie je mogelijke gelijkenissen met Brusselmans? - De brug heeft Brusselmans 13 jaar na Het bad van de vagebonden geschilderd. Het zelfde thema is geëvolueerd. Vind 3 gelijkenissen en 3 verschillen tussen Het bad van de vagebonden uit 1936 en De brug uit Welke mensen en dingen komen terug in alle schilderijen, tekeningen en aquarellen waar Brusselmans de voetbrug heeft afgebeeld? - Laat je inspireren door het tafereel van de Werklieden aan het kanaal. Verzin een verhaal bij deze personages! 18 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 19

11 Verschillende varianten heeft Jean Brusselmans geschilderd van naakte vrouwen met lange zwarte haren, die het haar kammen of opsteken. Hij maakte voor het eerst gebruik van het thema in 1925 in Naakten die zich het haar opmaken. Voor Brusselmans was dit thema een uitdaging om een compositie op te bouwen. Hij stelde de lichamen voor in verschillende houdingen, landschappen en situaties. Voor het thema van de baadsters haalde hij zijn inspiratie bij Franse traditie van Cézanne en Matisse. Om de vormen en contouren van zijn figuren meer te benadrukken, gebruikte Brusselmans vaak effen kleurvlakken als achtergrond. Soms is het kleurvlak een deel van het verhaal. Zoals in Wasvrouw, waar hij koos voor een wit laken. In Strandzicht met baadsters staat het kleurvlak los in het landschap. Misschien is het een windscherm of de wand van een strandhuisje. De compositie van deze schilderijen is vaak planmatig opgevat als het decor van een theater. Brusselmans was vertrouwd met het theatermilieu. Als bijverdienste schilderde hij decors voor opera en toneel. In de jaren dertig kreeg hij enkele belangrijke opdrachten. Hij ontwierp de decors voor Erwartung van Arnold Schönberg in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten en de decors en kostuums voor Lucifer van Joost van den Vondel opgevoerd voor de Hoogdagen van de Vlaamse Letteren in Brussel. Strandzicht met baadsters, ca 1935 Mu.ZEE, Oostende Voor de wereldtentoonstelling te Brussel in 1935 ontwierp hij een muurschilderij waarop hij dezelfde houding koos voor een naakte vrouw als in Strandzicht met baadsters. Een uitvergrote afbeelding van deze muurschildering is terug te vinden op het gelijkvloers van de tentoonstelling. In mijn schilderijen blijft een lijn een lijn. Een kleurtoets of verflaag blijven wat ze zijn. De echte schilder zoekt geen nabootsing maar wel een hogere waarheid. Wat hem aanbelangt is de morele kleur van het schilderij, waardoor de volle betekenis ervan ineens uitgedrukt wordt. 1 (Jean Brusselmans) Wat valt er meer te zeggen? We zijn hier op den drempel van het onuitsprekelijke, dat stilte gebiedt. 4 (Jean Brusselmans) 20 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 21

12 Strandzicht met baadsters, ca 1935 Mu.ZEE, Oostende Dit monumentale werk heeft Mu.ZEE in 2008 aangekocht. Het onafgewerkte doek werd ontdekt in het atelier van de kunstenaar te Dilbeek. Vijf naakte vrouwen bevinden zich in de duinen. Ze maken hun haren op. De vrouw van de kunstenaar stond model voor de naakten in verschillende poses. De figuren zijn niet afgewerkt. Lichaamsfragmenten ontbreken en de onderliggende schetsen zijn hier en daar nog zichtbaar. De rode haren van de geknielde vrouw in het midden zijn een opvallend kleuraccent. De centrale rechtopstaande figuur staat tegen een bruin effen vlak, zodat haar vormen en contouren beter tot uiting komen. Ook de figuur aan de rechterkant is geprojecteerd voor een zwart rechthoekig vlak. In de verte zien we de zee. In het zand liggen wat schelpen. Niet het soort dat men aantreft aan de Noordzee. Het zijn Sint-Jacobschelpen en een exotische hoorn. De compositie is planmatig opgevat als het decor van een theater. Op de voorgrond bevinden zich vijf naakte vrouwen. De duinen en enkele rechthoekige kleurvlakken schermen het voorplan af. Daarachter bevindt zich in de verte de zee en de bewolkte lucht. De vrouwen zijn niet natuurlijk opgenomen in het landschap. Het lijkt of ze er vóór staan. De compositie combineert verschillende onderwerpen die al eerder werden aangehaald in het oeuvre van Brusselmans. Zowel de zee als het strand komen uitgebreid voor in zijn olieverfschilderijen en zijn tekeningen. Ook enkele voorwerpen uit zijn stillevens, zoals de vaas en de schelpen, doen hun intrede. Het documentaire deel van de tentoonstelling toont foto s waarop Brusselmans werkt aan deze figuur. Naakten die zich het haar opmaken, 1925 Privéverzameling Het tafereel speelt zich af in een kamer. We zien een kamerscherm, een dressoir met laden en een spiegel aan de muur. Twee naakte vrouwen maken hun haar op. De staande vrouw staat tegen een lichtgrijs kamerscherm. Naast haar zit een naakte figuur, die we op de rug zien. Het schilderij is niet afgewerkt. De contouren van het staande vrouwenlichaam zijn scherp afgetekend met een zwarte lijn. Ook het kamerscherm bevat een lineaire structuur. Het thema van de naakten hanteerde Brusselmans voor het eerst in dit onafgewerkte schilderij Naakten die zich het haar opmaken. Later heeft hij deze twee personages opnieuw gebruikt in De baadsters uit 1934, dat hij wel voltooide. De rechtstaande figuur komt ook een jaar nadien terug in Strandzicht met baadsters. Brusselmans maakt in dit schilderij reeds gebruik van het egale kleurvlak om voorwerpen en personages voor te plaatsen. Later zal hij dit plastisch principe meer abstract hanteren. B R U S S E L M A N S Doordenkertjes: - De houding van de naakte vrouw met de zwarte haren die rechtop staat voor een grijsbruin vlak in het schilderij Strandzicht met baadsters keert terug in enkele andere werken van Brusselmans hand. Vind je ze terug? - Brusselmans heeft gebruik gemaakt van enkele rechthoekige kleurvlakken als achtergrond voor zijn naakte vrouwen. De kleurvlakken staan los in het landschap. Ook in andere schilderijen in deze tentoonstelling heeft Brusselmans dezelfde methode gebruikt om vormen beter tot hun recht te laten komen. Zoek minstens 4 voorbeelden. 22 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 23

13 Het gezin Brusselmans leefde in grote armoede. Regelmatig stelde Brusselmans zijn werken tentoon. Maar verkopen deed hij niet. Uit noodzaak was de kunstenaar gedwongen om reclameborden te schilderen. Zijn vrouw verdiende wat bij met borduren en het maken van stukwerk. Tijdens de tweede wereldoorlog kon het gezin de elektriciteitsrekeningen niet langer betalen. De stroom werd afgesneden. De piano van zijn vrouw en kleinere voorwerpen werden verkocht. De vrouw van Brusselmans overleefde de koude en de ontberingen niet. Ze stierf in De reeks schilderijen over de zolderkamer vertelt over deze armoede ten huize Brusselmans. Weinig schilders zijn zo zuinig, dit wil zeggen zo rijk. Uit ieder onderwerp, uit ieder gekozen detail, wordt een maximaal picturaal voordeel gehaald, passend in de conceptie van het schilderij. De schilder minacht het gemakkelijk en ijdel effect, het oppervlakkig afgewerkt zijn. Hij schrikt er niet voor terug het skelet van zijn werk te tonen. De afwerking verdoezelt niets. 5 (Robert Vivier) De kunst van Brusselmans is sober. Ze is pas volmaakt en komt tot volle ontplooiing als hij het eenvoudigste en meest directe middel gevonden heeft om zich uit te drukken. Dan wordt zijn plastische welsprekendheid overtuigend en ontroerend. 3 (Paul Haesaerts) zolderkamer I, 1938 Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel 24 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 25

14 zolderkamer I, 1938 Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel In het midden van een zolderkamer zit een in het zwart geklede vrouw op blote voeten. Ze staart voor zich uit in een denkende houding. Op een tafel naast haar staan enkele eenvoudige gebruiksvoorwerpen als een stilleven opgesteld: een uitgedoofde petroleumlamp, een lege kom en een homp boerenbrood. De kamer heeft geen versieringen, enkel strakke architecturale lijnen. Door het zolderraam schijnt de zon binnen. Het schijnt op het gezicht van de vrouw, op de tafel en op een deel van de achterwand. Marie Brusselmans, zijn vrouw poseerde voor de vrouwenfiguur. Ze komt ook terug in Zolderkamer II en Zolderkamer van Zolderkamer I is één van de meest belangrijke en meest schrijnende werken in de carrière van Brusselmans. Hij heeft de armoede monumentaal sterk in beeld gebracht door een spaarzaam gebruik van de elementen: een kamer zonder versiering, zonder voorwerpen, met strakke architecturale lijnen en met in het midden een vrouw op blote voeten, symbool van armoede. Op de tafel, die ze bekijkt zonder het te zien omdat haar gedachten ver weg zijn, staan de gewone huishoudelijke voorwerpen. Elk voorwerp komt uit het dagelijkse leven maar is tegelijk drager van een geheime boodschap. De lamp brandt niet. Het is duidelijk overdag, maar het zou definitief kunnen uitgaan als het door gebrek aan geld niet gevuld kon worden. De kom is op een eigenaardige manier afwezig, met vormen die gewild onduidelijk en spookachtig zijn. De warmte van het brood op de voorgrond en de heldere rechthoek achteraan symboliseren de hoop. Tussen de vrouwenfiguur, het stilleven en de geometrische achtergrond bestaat geen dialoog. De manier waarop de kunstenaar de complexe structuur van de zolderkamer weergaf, is opvallend. Foto s genomen tijdens het maken van het werk tonen de met krijt aangebrachte vlakverdeling en openbaren het compositie- en constructiesysteem dat door de kunstenaar werd gebruikt. De grote abstraherende kleurvlakken springen meteen in het oog, ook door de zwarte contouren die de kleuren extra benadrukken. In Groot interieur en Soldaat bereikte hij een gelijkaardige graad van abstractie door het gebruik van grote egale kleurvlakken en donkere contouren. Hoewel Brusselmans nooit gekozen heeft voor een volledige abstractie, verwijst Groot interieur in zekere zin naar Piet Mondriaan. De ruimte van de zolderkamer was een grote inspiratiebron voor de kunstenaar. Dat wordt duidelijk door de andere werken die hij naar dit compositieschema uitwerkte, zoals Zolderkamer II en De duivel bij de staart. De duivel bij de staart, 1950 Privéverzameling, Courtesy Keitelman Gallery, Brussel In een zolderkamer verschijnt een duivel. Een figuur op de knieën trekt aan zijn staart. De duivel wankelt, houdt één been opgetrokken en een hand in de lucht om zijn evenwicht te behouden. Opnieuw ligt er een geometrische structuur aan de basis van dit schilderij. Opvallend is de diagonale lijn in de compositie. Het geeft het schilderij een dynamisch karakter. De diagonale beweging ontstaat door de houding van de duivel en wordt versterkt door de figuur op de grond, die zijn lichaam naar achteren buigt en door de strakke contouren van de architectuur. De piek van de duivel en enkele andere architecturale lijnen bewegen zich in de tegenovergestelde richting. Voor de titel van dit onafgewerkte schilderij heeft Brusselmans zich geïnspireerd op de naam van het kunstenaarscafé van de kunsthandelaar Geert Van Bruaene. Het is ook gebaseerd op het gezegde Tirer le diable par la queue. Dat betekent zoiets als de eindjes niet weten aan elkaar te knopen en daarom zelfs bij de duivel te rade gaan. Het gezegde wordt uitgebeeld in de zolderkamer van Brusselmans woning. Dezelfde plek waar hij met de reeks schilderijen Zolderkamer het beeld van de armoede had opgeroepen. Van dit motief bestaat ook een pentekening uit 1951, een zeer gestileerde, bijna decoratieve versie van De duivel bij de staart. Vanaf de jaren 1940 is er geen evolutie meer in het werk van Brusselmans. Hij schilderde vooral decoratieve collages en barokke schilderijen met karikaturale en religieuze onderwerpen. Zo probeerde hij in de voetsporen te treden van de religieuze vlaamse schilderkunst van de 15de en 17de eeuw. Ook dit werk, met een knielende figuur aan de voeten van de duivel, kan in deze context gezien worden. B R U S S E L M A N S Doordenkertjes: - Wat zouden de gedachten zijn van de vrouw in Zolderkamer I? - Waar ben je tijdens het kijken naar deze kunstwerken met je gedachten geweest? 26 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 27

15 Brusselmans reisde regelmatig naar de Belgische kust. Alleen of met zijn goede vriend Auguste Oleffe. Oostende en Zeebrugge waren zijn favoriete locaties. Hij schilderde de zee, de haven en de vuurtoren van Oostende in veel verschillende variaties. In Oostende maakte hij kennis met de kunstenaars Léon Spilliaert en James Ensor. Brusselmans schilderde gelijkaardige havenzichten met vissersboten tussen kade en staketsel als Léon Spilliaert. Het lijnenspel van de masten en de zeilen, de ongewone keuze van de compositie en de plotse afsnijdingen aan de zijkanten van het doek hebben ze aan elkaar verwant. Voor de golven van de zee varieerde Brusselmans eindeloos tussen brede krachtige borstelstreken in vloeiende lijnen en korte dikke verftoetsen met veel materie. Steeds opnieuw ging de aandacht van de kunstenaar naar ritmische patronen en geometrische motieven. Elk onderwerp was voor hem een aanleiding om vormen, lijnen en ritmes te vertalen naar een evenwichtige compositie: een tegelvloer, een bakstenen muur, de jurk van zijn vrouw, een hevige storm op zee of een zeezicht met ondergaande zon. Maar hoe radicaal Brusselmans zijn onderwerpen ook schematiseerde en abstraheerde, toch evolueerde hij - net als zijn grote voorbeeld Paul Cézanne nooit volledig naar de non-figuratieve kunst. Zijn kunstwerken bleven altijd een duidelijke band behouden met de werkelijkheid. Er zijn twee tegenstrijdige elementen in hem waar te nemen: een alles meeslepende vitale kracht, die losbreekt en alles overweldigt en een kracht die weerstand biedt, die zich schrap zet, één die paal en perk stelt en zich verzet tegen de chaos. Een kunst die tegelijkertijd dynamisch en statisch is, één die ons meesleept in zijn beweging en ons met rust vervult. 3 (Paul Haesaerts) storm, 1938 Mu.ZEE, Oostende Zijn gehele werk is een hymne aan de methodische constructie. Het water, dat grillige en wispelturige element, laat hij ons zien, bijeengehouden en geleid door stenen kaden of betonnen dijken. 3 (Paul Haesaerts) 28 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 29

16 storm, 1938 Mu.ZEE, Oostende Jean Brusselmans was bijzonder productief in de tweede helft van de jaren dertig. Meer dan zeventig schilderijen en aquarellen voltooide hij toen. Onverstoord zocht hij een eigen stijl en legde hij de basis voor zijn beste composities. Storm is hiervan een mooi voorbeeld. Brusselmans schilderde een eerste versie van Storm in een groter formaat in Enkele tekeningen en een aquarel getuigen van de formele vastberadenheid waarmee hij dit thema vorm gaf. Zoals bij zijn stillevens verdeelde Brusselmans ook deze compositie in twee horizontale delen. Opvallend is de driehoekige structuur van de gele zonnestraal die doorheen de wolken op het water schijnt. De zonnestraal is verdeeld in gelijkmatige stroken licht en donker geel. Daaronder bevindt zich de woelige zee. Toets en contour beheersen het picturale veld. Brusselmans weet de toets te differentiëren door lengte, breedte, richting en materie. Voor het schuim op de golven maakt hij gebruik van snelle, enerverende, draaiende toetsen. Ondanks het dynamische en turbulente natuurgebeuren, lijkt het alsof de storm gestold is in een onbeweeglijke toestand. Opvallend is ook het licht-donker contrast tussen de voorgrond en de achtergrond. Deze harde tegenstelling schept een dramatisch effect, wat nog wordt versterkt door het contrast in de wolken en door de scherpe contouren. Vuurtoren VAN Oostende, 1936 Mu.ZEE, Oostende Centraal in deze afbeelding van de haven van Oostende staat een witte vuurtoren. Het domineert de voorstelling en tekent zich af tegen een bewolkte lucht. De voorstelling is met een brede borstelstreek neergezet. De meeste vormen zijn vlak geschilderd in egale kleurvlakken. Opvallend zijn de quasi abstracte grijze kleurvlakken voor de steunpilaren. Brusselmans gebruikte voor het staketsel een wit rasterpatroon. Er is een duidelijk contrast tussen de donkere kade op de voorgrond en de open lucht met de witte vuurtoren achteraan. Tegengestelden zijn ook de egale kleurvlakken van de kade en de dynamische borstelstreken van water en lucht. Het beeld bevat veel horizontale lijnen, zoals de voorkade, het witte staketsel, de huizen, de horizonlijn en de wolken. De statige verticale vuurtoren doorbreekt het geheel. B R U S S E L M A N S Doordenkertjes: - Zoek in de tentoonstelling * een schilderij dat je vrolijk maakt * een schilderij dat je triestig maakt * een schilderij dat je rust bezorgt * een heftig schilderij dat je vitaliteit geeft Biografie 1884 Geboren te Brussel op 13 juni Sinds zijn veertiende werkte hij als leerling-steendrukker in de Société Belge de Lithographie te Brussel. Intussen volgde hij lessen aan de Brusselse Academie Aan de Brusselse Academie behaalde hij een eerste prijs landschapschilderen. Hij verliet de Academie, gaf zijn beroep als steendrukker op en wijdde zich volledig aan de schilderkunst. In musea bestudeerde en kopieerde hij het werk van de oude meesters: Bruegel, Rubens en Jordaens Hij bezocht een tentoonstelling van La Libre Esthétique te Brussel. Het bracht hem voor het eerst in contact met het werk van de Franse impressionisten en de schilderijen van Seurat, Cézanne, Gauguin, Matisse en Van Gogh Samen met Rik Wouters, die een studiegenoot aan de academie was, huurde hij een atelier in Brussel. Daar ontmoette hij de latere Brabantse fauvisten Auguste Oleffe, Ramah en Edgard Tytgat Onder de habitués van de Muntschouwburg ontmoette Jean Brusselmans zijn toekomstige vrouw Marie-Léonie Frisch. Ze kregen een zoon, Armand, en vestigden zich in Ukkel. Hij sloot zich aan bij de kring L Effort In 1912 nam hij voor het eerst deel aan het Salon des Bleus bij Georges Giroux. De kritiek was gunstig maar verkopen deed hij vrijwel niet. Armoede werd troef in het gezin Brusselmans. Uit noodzaak was de kunstenaar gedwongen om reclameborden te schilderen onder de naam Rodry Tijdens de oorlog bleef hij in eigen land. Hij vestigde hij zich in Oudergem, de gemeente waar zijn vriend Auguste Oleffe woonde. Hij ontwikkelde een eigen fauvistische stijl Hij vestigde zich definitief in het landelijke Dilbeek. Regelmatig zakte hij af naar de Belgische kust. Hij maakte er kennis met de broers Luc en Paul Haesaerts, Léon Spilliaert en James Ensor Brusselmans was heel productief. Meer dan 70 schilderijen en aquarellen voltooide hij toen Hij werd stichtend lid van de nieuwe kunstenaarsvereniging L Art Vivant, met als belangrijkste leden Jozef Cantré, Gustave De Smet, Floris en Oscar Jespers, Fernand Schirren, Albert Servaes, Edgard Tytgat en Frits van den Berghe Hij werd lid van Les Compagnons d Art, een vereniging geleid door de broers Haesaerts. Regelmatig had hij individuele tentoonstellingen. Hij had ook zijn eerste grote retrospectieve tentoonstelling in het Paleis voor Schone Kunsten met een zeventigtal werken. Maar verkopen deed hij niet Hoewel hij ridder in de Leopoldsorde werd, bleef hij het daaropvolgende decennium in ontbering leven. Zijn vrouw verdiende wat bij met borduren en het maken van stukwerk. Enkele jaren later was hij zelfs verplicht een deel van zijn meubelen te verkopen Hij kreeg enkele belangrijke opdrachten zoals een muurschildering voor de Wereldtentoonstelling te Brussel, de decors voor Erwartung van Arnold Schönberg in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten en de decors en kostuums voor Lucifer van Joost van den Vondel opgevoerd voor de Hoogdagen van de Vlaamse Letteren in Brussel Tijdens zijn zevende individuele tentoonstelling in het Paleis voor Schone Kunsten van Brussel verkocht hij zeven van de vijftig schilderijen. Er volgde ook een monografie over de kunstenaar, van de hand van Paul Haesaerts Het gezin Brusselmans leefde nog steeds in armoede. Hij schilderde weinig tijdens de oorlogsjaren. Maar hij bleef vaak exposeren, individueel en in groep. Langzaam kreeg hij de waardering waar hij zolang op had gewacht. Zijn vrouw overleed aan de koude en de ontberingen in Na de oorlog hield Jean Brusselmans in een Parijse galerie zijn eerste individuele buitenlandse tentoonstelling. Hij ontmoette een jonge tekenlerares, Mariette Richald, die zijn vriendin werd Zijn laatste overzichttentoonstelling vond plaats in het Paleis voor Schone Kunsten te Brussel. De Kortrijkse industrieel en verzamelaar Tony Herbert bracht een hulde aan de kunstenaar Hij overleed te Dilbeek aan een hartaanval. Hij was 69 jaar. 30 JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee 31

17 Het documentaire luik van de tentoonstelling vertelt zijn uniek verhaal over werk en leven van Jean Brusselmans. Brusselmans was prominent aanwezig op de kunstscène van 1930 tot 1953 zodat veel materiaal kan getoond wordt uit verschillende bronnen van binnen en buiten Mu.ZEE. Uit het tentoonstellingsarchief van het Groeningemuseum en een deel van het archief van de verzamelaar Tony Herbert tonen we foto s, artikels en herinneringen aan de receptie die Herbert organiseerde ter ere van Brusselmans in De bibliotheek van Mu.ZEE toont publicaties uit haar speciale fondsen. Voor het eerst sedert de aankoop van het archief Robert L. Delevoy ( ) door de museumbibliotheek in 2002/2003, wordt de tentoonstelling van een Belgisch kunstenaar gedocumenteerd met uniek materiaal uit dit archief. Delevoy is geboeid door het werk van Brusselmans. Hij organiseert in galerie Apollo individuele tentoonstellingen in 1942, 1943, 1944, 1947, 1951 en in 1953 de In memoriam Jean Brusselmans. Brusselmans neemt er deel aan verschillende groepstentoonstellingen: Les Constructeurs: Jean Brusselmans, G. De Smet, Fl. Jespers, C. Permeke in 1942 ; Aspects de l art flamand contemporain en Fauvisme brabançon in 1943 en Confrontations in In het archief vinden we hiervan getuigenissen: Briefwisseling over de tentoonstellingen, catalogi, een gastenboek en een dagboek van de galerij, uitnodigingen en affiches, foto s, briefwisseling met klanten van de galerie, kranten- en tijdschriftartikels (Apollo), de drukproeven met notities van de oeuvrecatalogus Jean Brusselmans uit 1972 en de tekst voor de catalogus van de retrospectieve tentoonstelling te Brugge in Ook Constant Permeke en James Ensor kenden Brusselmans. We laten publicaties uit hun privébibliotheken zien. Eindnoten: 1 Jean Brusselmans, uit het archief J. Brusselmans, Dilbeek 2 Nota s van Brusselmans in Delevoy, Paul Haesaerts, in: Jean Brusselmans, kosmisch schilder, Jean Brusselmans, in: Jean Brusselmans, kosmisch schilder door Paul Haesaerts, Robert Vivier, 1931, in Delevoy, 1972 Bronnen: Jean Brusselmans, kosmisch schilder / Paul Haesaerts, In: Elsevier s Geïllustreerd Maandschrift, 1937 Jean Brusselmans : L air. L eau. La terre. Le feu / Paul Haesaerts. Bruxelles : Compagnons de l art, 1939 Jean Brusselmans / Robert L. Delevoy. Brussel : Laconti, 1972 Jean Brusselmans / Dirk De Vos, R.L. Delevoy, Phil Mertens, [et al.]. Brugge : Groeningemuseum, 1980 Jean Brusselmans : Tekeningen en schilderijen uit de verzameling : Victor Servranckx / Norbert de Dauw. Gent : Museum voor Schone Kunsten, 2000 Samenstelling tentoonstelling: Koenraad Dedobbeleer en Phillip Van den Bossche Architectuur tentoonstelling: Kris Kimpe en Jan Verheyden Productie tentoonstelling: Anouck Clissen, Els Milh en Els Vermeersch Teksten publieksbrochure: Anouck Clissen, Inne Gheeraert en Els Milh Catalogus: Eerste publicatie in dertig jaar over Jean Brusselmans ( ), met een verantwoording van de samenstellers van de tentoonstelling over hun selectie en manier van kijken naar de schilderijen van deze invloedrijke Belgische kunstenaar en hun fascinatie voor een bepaalde herhaling met een haast conceptuele inslag. Jean Brusselmans Samenstelling: Koenraad Dedobbeleer en Phillip Van den Bossche Grafische vormgeving: Saskia Gevaert Fotografie: Kristien Daem 160 pagina s - Full colour NL en Fr editie Verschijningsdatum: juni JEAN BRUSSELMANS - Mu.Zee

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek :

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis. Klas 3 Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Hoe moet je leren??? De begrippen zijn bij deze toets gekoppeld aan de kunststromingen van de kunstpromotie.

Nadere informatie

Ensor en Spilliaert museumvleugel in Mu.ZEE Voorbereiding van het museumbezoek in de klas - secundair onderwijs -

Ensor en Spilliaert museumvleugel in Mu.ZEE Voorbereiding van het museumbezoek in de klas - secundair onderwijs - Ensor en Spilliaert museumvleugel in Mu.ZEE Voorbereiding van het museumbezoek in de klas - secundair onderwijs - Leergesprek in de klas over musea Welke musea kennen jullie? Wat vond jij boeiend om te

Nadere informatie

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT:

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT: Schilderkunst Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. 1. Definitie SCHILDERIJ: tweedimensionaal vlak iets wordt voorgesteld kleur- en vormmiddelen FIGURATIEF ABSTRACT: figuratief: verwijst

Nadere informatie

Jacob van Ruisdael: Landschap met korenveld (1660-1665)

Jacob van Ruisdael: Landschap met korenveld (1660-1665) Jacob van Ruisdael: Landschap met korenveld (1660-1665) Een klassiek landschap Dit is wat we ons voorstellen bij het woord landschapsschilderkunst. We hebben alle elementen van een landschap: een blikvanger

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5 1/5 VERSIE A Vraag 1 A Gebruik van licht om de dramatiek te uiten. Het subtiele licht (vs. clair-obscur in de barok) geeft diepte aan het schilderij en accentueert het hoofdmotief. Het zorgt er dus voor

Nadere informatie

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890)

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890) 125 jaar Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder Vincent van Gogh (1853-1890) WWW.BNWALLCOVERINGS.COM 125 JAAR GEÏNSPIREERD DOOR DE WERKEN VAN KUNSTSCHILDER VINCENT VAN GOGH De collectie

Nadere informatie

persinfo dan van severen collectiepresentatie

persinfo dan van severen collectiepresentatie persinfo dan van severen collectiepresentatie p. 2 Dan Van Severen Collectiepresentatie In t kort Dan Van Severen (1927-2009) woonde en werkte een tiental jaar in Brugge. Zijn oeuvre ontwikkelde zich toen

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de Bram Vrielink Jim Bloemen 2de 1907-1914 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 INLEIDING... 3 HET KUBISME... 4 KUNSTENAARS KUBISME... 5 L AFICIONADO... 6 PORTRAIT OF PABLO PICASSO... 7 SIMULTANEOUS WINDOWS ON

Nadere informatie

Begrippen tekenen periode 4 VORM COMPOSITIE RUIMTE. Vorm. Silhouetten

Begrippen tekenen periode 4 VORM COMPOSITIE RUIMTE. Vorm. Silhouetten Begrippen tekenen periode 4 VORM COMPOSITIE RUIMTE Vorm Silhouetten Mensen, dieren, voorwerpen en planten hebben allemaal hun eigen vorm. Daar zijn ze aan te herkennen. Je ziet geen kleuren, lijnen, diepte

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Deze leskaart gaat over (misschien wel) Nederlands beroemdste kunststroming: De Stijl. Initiatiefnemer was kunstenaar Theo van Doesburg. Samen met o.a. Bart van der Leck en Piet Mondriaan

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

theorie tekenen onderbouw

theorie tekenen onderbouw theorie tekenen onderbouw inhoud deel 1 technieken en materialen deel 2 ruimtelijkheid deel 3 vorm deel 4 ruimte en licht deel 5 kleur deel 6 compositie deel 7 inleiding kunstgeschiedenis schriftelijke

Nadere informatie

Begrippenlijst periode 1. Tekenen Klas 2, Roncalli mavo. Vorm

Begrippenlijst periode 1. Tekenen Klas 2, Roncalli mavo. Vorm Begrippenlijst periode 1 Tekenen Klas 2, Roncalli mavo Vorm 1. Vormentaal Alles wat je om je heen ziet heeft een bepaalde vorm. Vormen kunnen bepaalde gedachten oproepen. Kijk maar naar afbeelding 1 en

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Kröller - Müller museum. van Oscar Zuethoff uit klas B2G

Kröller - Müller museum. van Oscar Zuethoff uit klas B2G Kröller - Müller museum van Oscar Zuethoff uit klas B2G Inhoudsopgave 1. Het Impressionisme... 3. 2. Het Pointillisme uit Frankrijk... 4. 3. Het Kubisme uit Frankrijk... 5. 4. Het Expressionisme in Duitsland...

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

Chapters Schilderijen in acryl

Chapters Schilderijen in acryl Dimitri Casters stelde solo en in groep tentoon en nam deel aan diverse beurzen in eigen land maar ook in het buitenland waaronder Parijs, Warschau, Maastricht en Luxemburg. Een blik op zijn compleet werk

Nadere informatie

R O G E R R A V E E L M U S E U M. Albisola. Roger Raveel in dialoog met: Lucio Fontana, Asger Jorn, Wifredo Lam, Eva Sørensen & Serge Vandercam

R O G E R R A V E E L M U S E U M. Albisola. Roger Raveel in dialoog met: Lucio Fontana, Asger Jorn, Wifredo Lam, Eva Sørensen & Serge Vandercam Albisola Roger Raveel in dialoog met: Lucio Fontana, Asger Jorn, Wifredo Lam, Eva Sørensen & Serge Vandercam 3 juli 30 oktober 2011 Al eeuwenlang is het Italiaanse stadje Albisola aan de Ligurische kust

Nadere informatie

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Deze leskaart gaat over (misschien wel) Nederlands beroemdste kunststroming: De Stijl. Initiatiefnemer was kunstenaar Theo van Doesburg. Samen met o.a. Bart van der Leck en Piet Mondriaan

Nadere informatie

rondedans. Een wervelwind van kleuren sleurt aarde, water, lucht mee in een beroezende

rondedans. Een wervelwind van kleuren sleurt aarde, water, lucht mee in een beroezende Een wervelwind van kleuren sleurt aarde, water, lucht mee in een beroezende rondedans. Tekst: Guy Kestens Naar aanleiding van de vernissage in Galerij Dessers-Beeck op 27 april 2014. Welkom in het paradijs,

Nadere informatie

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Charley Toorop (1891-1955) kwam uit een echte kunstenaarsfamilie. Haar vader was de beroemde Jan Toorop en ook haar zonen bleken zeer creatief: één zoon werd documentairemaker, de andere

Nadere informatie

Paulo op bezoek in de klas

Paulo op bezoek in de klas Kunst voor peuters en kleuters Dit materiaal is bestemd voor leerkrachten van groep 0, 1 en 2. Met de informatie en lessuggesties kunt in de klas aan de slag met beeldende kunst. Het kijken naar en praten

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Van schilderen volgens de regels naar schilderen met kleur

Van schilderen volgens de regels naar schilderen met kleur Van schilderen volgens de regels naar schilderen met kleur 61 Corr01_Matisse-boek_NL_april2015.indd 61 20-04-15 14:00 Het jaar 1897 luidt een nieuwe tijd in voor Matisse: in dit jaar maakt hij kennis met

Nadere informatie

ART HISTORY. de negentiende eeuw. H5 Hoofdstuk 3 Het Realisme Tweede helft 19de eeuw

ART HISTORY. de negentiende eeuw. H5 Hoofdstuk 3 Het Realisme Tweede helft 19de eeuw ART HISTORY de negentiende eeuw H5 Hoofdstuk 3 Het Realisme Tweede helft 19de eeuw Thema s uit het Realisme Hardwerkende fabrieksarbeiders. Eenvoudige plattelandsmensen. Kleine en alledaagse gebeurtenissen.

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Mondriaanjurk, Yves Saint Laurent, Abraham, Bianchini-Férier, 1965 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van de examentour Burgerlijke cultuur in de zeventiende

Nadere informatie

Running man 100x 150 cm. Acryl op doek. Met dit soort werken had ik mijn eerste tentoonstelling bij galerie Biervliet op de Prinsengracht.

Running man 100x 150 cm. Acryl op doek. Met dit soort werken had ik mijn eerste tentoonstelling bij galerie Biervliet op de Prinsengracht. In 1984 begon ik met schilderen. Daarvoor werkte ik voornamelijk als keramist en ik maakte beeldhouwwerken van Belgisch hardsteen en marmer. Ook maakte en legde ik terrazzo vloeren en aanrechten. Ik was

Nadere informatie

Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1

Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1 Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1 1 Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 2 Panta rhei alles stroomt; Mijn schilderijen zijn in beweging, ze lijken te stromen, zoals ook het leven zich geen stilstand

Nadere informatie

Kijkwijzer beeldbeschrijving

Kijkwijzer beeldbeschrijving Kijkwijzer beeldbeschrijving Bedenk dat een schilderij - voordat het een strijdros, een naakte vrouw of een ander verhaal voorstelt - in wezen een plat vlak is, bedekt met kleuren die op een bepaalde manier

Nadere informatie

Ellis Blom. Ellis Blom. www.ellisblom.com. stijlvolle en ontroerende portretten

Ellis Blom. Ellis Blom. www.ellisblom.com. stijlvolle en ontroerende portretten 13 Ellis Blom Na de fotovakopleiding in Apeldoorn ben ik een geheel eigen weg ingeslagen. Ik houd mij niet zozeer bezig met traditionele fotografie of studiowerk. Mijn prioriteit ligt niet bij de techniek,

Nadere informatie

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3.

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Reader/begrippenlijst periode 3 toetsweek : Hoe moet je leren??? 1. In de tekst worden belangrijke begrippen aangegeven met een*. Deze begrippen moet je

Nadere informatie

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt PROGRAMMA 2011 2012 Uitgangspunt van de lessen is dat kennis van de schilderkunstige technieken en stromingen vanuit de eigen ervaring wordt ontdekt en ontwikkeld. De opdrachten hebben betrekking op zowel

Nadere informatie

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010

KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 KUNST IN SCHOOL OVERZICHT WORKSHOPS ATELIER ZGODAN 2010 De workshops worden gegeven door Wim de Goede (kunstenaar) en zijn ontwikkeld ism Hetty Kienhuis (docente). Alle workshops worden in overleg met

Nadere informatie

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Dit boekje is van: De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Ik heb het museum bezocht met: Een reis door de tijd Hallo! Wij zijn Caroline en Maurice en we hebben een passie voor Belgische moderne kunst.

Nadere informatie

George Hendrik Breitner (1857-1923)

George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner werd op 12 september 1857 in Rotterdam geboren. Al van kleins af aan wilde hij het liefst historieschilder

Nadere informatie

Werkblaadjes bij de museumvleugel Ensor en Spilliaert. Twee grootmeesters van Oostende in Mu.ZEE te Oostende

Werkblaadjes bij de museumvleugel Ensor en Spilliaert. Twee grootmeesters van Oostende in Mu.ZEE te Oostende Werkblaadjes bij de museumvleugel Ensor en Spilliaert. Twee grootmeesters van Oostende in Mu.ZEE te Oostende - voor de tweede en derde graad lager onderwijs en de eerste graad secundair - Welkom in Mu.ZEE!

Nadere informatie

Willem Maris (1844-1910)

Willem Maris (1844-1910) Willem Maris (1844-1910) Willem Maris behoort tot het bekende schildersgeslacht Maris. Hij was de jongste van drie broers die allen in het schildersvak gingen, gestimuleerd door hun vader, boek- en steendrukker

Nadere informatie

- schilderijen - Voortgezet. Onderwijs

- schilderijen - Voortgezet. Onderwijs KIJKWIJZER Voortgezet Onderwijs gemeentemuseum den haag maart 2001afdeling educatie/jet van Overeem postbus 72 2501 CB Den Haag jovereem@gm.denhaag.nl 2 Bedenk dat een schilderij - voordat het een strijdros,

Nadere informatie

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Brieflezende vrouw, Johannes Vermeer, ca. 1663 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van zeventiende eeuw laat Johannes Vermeer zien in de examentour Burgerlijke

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

Een tertiaire kleur is een kleur die uit menging van de drie primaire kleuren wordt verkregen, zoals bruin.

Een tertiaire kleur is een kleur die uit menging van de drie primaire kleuren wordt verkregen, zoals bruin. Klas 2 periode 4 Naam:... Voor de toets van periode 4 leer je de volgende begrippen. Al deze begrippen staan op wiki.roncalli.nu Bekijk de plaatjes op de wiki in kleur en print hem uit!!! Kleur Kleurencirkel

Nadere informatie

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 (de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 Inleiding Op donderdag 10 december zijn we met het vak kunstgeschiedenis een dag naar Amsterdam gegaan. We gingen in Amsterdam het van

Nadere informatie

Kleur. Kleurencirkel. De kleurencirkel wordt besproken in de klas. De kleurencirkel bestaat uit: primaire kleuren secundaire kleuren tertiaire kleuren

Kleur. Kleurencirkel. De kleurencirkel wordt besproken in de klas. De kleurencirkel bestaat uit: primaire kleuren secundaire kleuren tertiaire kleuren Klas 2 periode 2 Naam: Voor de toets van periode 2 leer je de volgende begrippen. Al deze begrippen staan op wiki.roncalli.nu Bekijk de plaatjes op de wiki in kleur en print hem uit!!! Kleur Kleurencirkel

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

een vergelijkend warenonderzoek door bob richters

een vergelijkend warenonderzoek door bob richters het stilleven een vergelijkend warenonderzoek door bob richters kijkwijzer inhoudsopgave 2. kijkwijzer 5. de 2 kunstwerken 6. de kunstenaar 7. waarom koos ik dit werk? 8. de voorstelling 9. beeldaspecten

Nadere informatie

Catalogus tentoonstelling Junglegroep

Catalogus tentoonstelling Junglegroep Catalogus tentoonstelling Junglegroep Rembrandt van Rijn (zelfportret) Wereldberoemd om de Nachtwacht. Schilderde veel portretten. Dit ben ik op mijn zelfportret: Aan alle bezoekers van deze tentoonstelling:

Nadere informatie

Er was eens... Magritte

Er was eens... Magritte Er was eens... Magritte 1 2 Er was eens... Magritte René René Magritte is wereldberoemd met zijn vreemde, poëtische beelden. Hij werd geboren op 21 november 1898 te Lessines, in de provincie Henegouwen.

Nadere informatie

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE Concept: Annelinde de Jong Tekst: Annelinde de Jong en Kevin Aerts Annelinde de Jong, 2012 1 WAARNEMEN Check,

Nadere informatie

Statig landhuis, tijdloos ingericht

Statig landhuis, tijdloos ingericht B i n n e n k i j k e n Tekst: Emmy van Dantzig Fotografie: Jan Verlinde voor Vlassak-Verhulst Statig landhuis, tijdloos ingericht Praktisch, maar wel stijlvol, elegant en tijdloos. Dat streefden Didi

Nadere informatie

Methodiek I van de kunstwetenschap b. nabespreking oefening 1

Methodiek I van de kunstwetenschap b. nabespreking oefening 1 Methodiek I van de kunstwetenschap b nabespreking oefening 1 Toelichting bij de gebruikte criteria Tekststructuur en opbouw: logische tekststructuur? onderlinge samenhang tussen tekstonderdelen en zinnen

Nadere informatie

BASISREADER KG: BEELDEND

BASISREADER KG: BEELDEND BASISREADER KG: BEELDEND Ontwikkelingen in de beeldende kunst in de eerste helft van de twintigste eeuw. HOOFDSTUK: BEELDENDE KUNST - Stromingen in de beeldende kunst vanaf 1900. 2011 -M.T. van de Kamp

Nadere informatie

Met Vincent aan het werk

Met Vincent aan het werk Met Vincent aan het werk Ceciel de Bie Met illustraties van Georgien Overwater Van Gogh Museum Publicaties 4 Inhoud 1 Ontdekken door te doen 9 2 Heb je tekenspullen in huis? 10 3 Tekenen, tekenen en nog

Nadere informatie

TENTOONSTELLING JOAN MIRÓ

TENTOONSTELLING JOAN MIRÓ TENTOONSTELLING JOAN MIRÓ Dossier voor de leerkracht Deze brochure bevat een ludieke wegwijzer doorheen het leven, werk en universum van Joan Miró. Ze is bestemd voor de leerkrachten uit de lagere school

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

Afkomstig uit de nalatenschap van

Afkomstig uit de nalatenschap van in de etalage Afkomstig uit de nalatenschap van Op woensdag 23 januari 2013 vond er een bijzondere onthulling plaats in het Stedelijk Museum Kampen. Een onthulling die werd verricht door Herman Krans,

Nadere informatie

Examenopgaven VBO-MAVO-D 2004

Examenopgaven VBO-MAVO-D 2004 Examenopgaven VBO-MAVO-D 2004 TEKENEN, HANDENARBEID, TEXTIELE WERKVORMEN D tijdvak 1 donderdag 27 mei 9.00 11.00 uur Bij dit examen hoort een kleurenbijlage. Dit examen bestaat uit 43 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Reservatie: www.mu-zeemu-zee-um vzw Romestraat 11a 8400 Oostende info@mu-zee-um.be T 059/269064 F 059/517559

Reservatie: www.mu-zeemu-zee-um vzw Romestraat 11a 8400 Oostende info@mu-zee-um.be T 059/269064 F 059/517559 2014 TEN) EERKRACH /L R E G O EN IR/H OLWASSEN /SECUNDA /V IS D S G A U E (B J S N ONDERWIJ + GROEPE ging! een uitda, e n li ip c is sitie of d een expo s u gaan. s r e v op pad te m ngeren o jo d f ig

Nadere informatie

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen Programma Reeks 1 Rijkscollege Het Rijksmuseum College biedt inzicht en verdieping bij tentoonstellingen en de collectie van het Rijksmuseum wordt gegeven door conservatoren en restauratoren van het Rijksmuseum.

Nadere informatie

WILLEM DE BONT AMSTERDAM 22.01.2004-29.02.2004. Zes sinasappels en een pompoen, olieverf/paneel, 25x33 cm

WILLEM DE BONT AMSTERDAM 22.01.2004-29.02.2004. Zes sinasappels en een pompoen, olieverf/paneel, 25x33 cm WILLEM DE BONT 22.01.2004-29.02.2004 AMSTERDAM Zes sinasappels en een pompoen, olieverf/paneel, 25x33 cm WILLEM DE BONT 22.01.2004-29.02.2004 AMSTERDAM 1953 Willem de Bont schildert stillevens op stevige,

Nadere informatie

Beeldenboekje klas 3

Beeldenboekje klas 3 Beeldenboekje klas 3 1 Afbeelding 1, 2, 3 en 4 op pagina 1 van dit Beeldenboekje gebruik je bij de herhaling van compositie, klas 1 (bijv. infoblok 114, pagina 6 van de TekenTools klas 3). M afbeelding

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. Sigmund Freud (1856-1939) De ideeën van de psychoanalyticus Sigmund Freud hadden veel invloed op de kunstenaars

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK Informatie over de kunstenaar De Belgische kunstenaar Philippe Van Snick (geb. 1946) onderzoekt met minimale middelen de ruimtelijke mogelijkheden van schilderkunst.

Nadere informatie

Kunstbeschouwen met Jacob

Kunstbeschouwen met Jacob Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Kenmerken vroege Renaissance:

Nadere informatie

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Hoog-gotiek Spitsbogen, Verticaal

Nadere informatie

JAN TEUNISSEN. Leven en Stillevens van een kunstschilder

JAN TEUNISSEN. Leven en Stillevens van een kunstschilder JAN TEUNISSEN Leven en Stillevens van een kunstschilder JAN TEUNISSEN Leven en Stillevens van een kunstschilder Toos van Raaij 1 Bramentak olieverf op paneel, 15 x 30 cm, 2014 2 Omslag: Appeltrio olieverf

Nadere informatie

TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING

TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING 5 juni t/m 29 juni 2016 Het Raadhuis Markt 1 Veghel Deze tentoonstelling is mede mogelijk gemaakt door het Veghels Kunstenaars Collectief 1 FREAKY TOYS FREAKY TOYS

Nadere informatie

H e t v e r h a a l v a n V i c t o r V i s c h

H e t v e r h a a l v a n V i c t o r V i s c h Het verhaal van Victor Visch V i c t o r V i s c h e n h e t g e h e i m v a n M i l l i n g e n H et is al meer dan een kwart eeuw geleden dat de Haarlemse kunstschilder Victor Visch werd uitgenodigd

Nadere informatie

Cursussen. Alles is begonnen met een basiscursus met het landschap als basis.

Cursussen. Alles is begonnen met een basiscursus met het landschap als basis. Cursussen Alles is begonnen met een basiscursus met het landschap als basis. Alle cursussen zijn tien lessen van drie uur opgebouwd uit een intro en gevolgd door een demonstratie. Mijn leraar zei steeds;

Nadere informatie

Inleiding tot de opdrachten Beeldelementen

Inleiding tot de opdrachten Beeldelementen BEELDELEMENTEN Lesbrief over: Licht Kleur Vorm Ruimte Compositie Inleiding tot de opdrachten Beeldelementen Het uiterlijk van een kunstwerk/bouwwerk of interieur wordt bepaald door verschillende aspecten.

Nadere informatie

MONDRIAAN VOOR BEGINNERS

MONDRIAAN VOOR BEGINNERS KIJKWIJZER VOORTGEZET ONDERWIJS, NIVEAU * MONDRIAAN VOOR BEGINNERS Naam: Datum: > > > > Deze kijkwijzer gaat over Piet Mondriaan en hoort bij de tentoonstelling Mondriaan en De Stijl. Hoe ga je te werk

Nadere informatie

Knipogen naar Rembrandt

Knipogen naar Rembrandt Knipogen naar Rembrandt Sophie meets Rembrandt, Jan den Ouden. tekst Rudy Ligtenberg beeld Korf Hé, het beroemde zelfportret van Rembrandt uit 1661. Hij is het onmiskenbaar, met zijn witte muts op, donkere

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van de schilderkunst / Schilderijen Salon van de 21 e eeuw

Wegwijs in de wereld van de schilderkunst / Schilderijen Salon van de 21 e eeuw Wegwijs in de wereld van de schilderkunst / Schilderijen Salon van de 21 e eeuw Lesbrief met enkele suggesties voor creatieve verwerkings- lessen n.a.v. het bezoek aan de tentoonstelling Le Peintre de

Nadere informatie

Begrippenlijst 5 Massamedia Klas 3

Begrippenlijst 5 Massamedia Klas 3 Begrippenlijst 5 Massamedia Klas 3 = herhaling van een begrip van begrippenlijst 1, 2, 3 of 4 Computeranimatie Massamedia Mixed-media Genre Geëmotioneerd Animatie op de computer gemaakt. Animatie is een

Nadere informatie

1 Het classicisme (1775-1840)

1 Het classicisme (1775-1840) 1 Het classicisme (1775-1840) Een tijd van perfect evenwicht Zoals de naam al zegt liet de kunst zich tijdens het classicisme leiden door haar klassieken: de Grieken en Romeinen. De uitbundige rococostijl

Nadere informatie

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis Escher in Het Paleis Wiskundepakket Inleiding M.C. Escher en Wiskunde De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis M.C. Escher en Wiskunde Hieronder volgt de inleiding van de wiskunde educatie voor middelbare

Nadere informatie

klas 3 beeldende vormgeving buitentekenen

klas 3 beeldende vormgeving buitentekenen ZOEKEN Weet jij wat een zoeker is? Hierboven is er een getekend. Hij wordt gebruikt bij het zoeken naar een geschikt gedeelte om te tekenen. Zo n zoeker heeft brede randen en geeft je als het ware een

Nadere informatie

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL PASPOORTEN M.C. Escher 17 juni 1898 27 maart 1972 Leeuwarden Tekeningen die niet klopten. Maurits Cornelius Escher werd geboren in in 1898 in een Friese familie. Hij was de jongste thuis en zijn familie

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 13.30-15.30 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

Goudse Rembrandts bekend!

Goudse Rembrandts bekend! PERSBERICHT 17 juli 2014 Goudse Rembrandts bekend! De jury (directeur Museum Gouda, Gerard de Kleijn) heeft ruim honderd tekeningen en schilderwerken ontvangen voor de tekenwedstrijd: Wie is de beste Rembrandt

Nadere informatie

doekaart: HET MUSEUM (afspraken)

doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) Een museum is een plek waar kunst bewaard wordt en getoond. Aan de muur hangen schilderijen, in vitrines liggen voorwerpen en op sokkels

Nadere informatie

K U N S T K A L E N D E R 2 0 1 5

K U N S T K A L E N D E R 2 0 1 5 KUNST KALENDER 2 0 1 5 Exposities 2015 Januari Goitic - Glaswerk januari t/m maart Vitrines Frank van Tol - Fotografie januari t/m maart Oranje gang Maart Alian Brouwer - Schilderijen maart t/m mei Begane

Nadere informatie

HET DOLEZ-PROJECT: BETON IN FUNCTIE VAN HEDENDAAGSE ARCHITECTUUR

HET DOLEZ-PROJECT: BETON IN FUNCTIE VAN HEDENDAAGSE ARCHITECTUUR Blik op beton HET DOLEZ-PROJECT: BETON IN FUNCTIE VAN HEDENDAAGSE ARCHITECTUUR Het Dolez-project van B612 Associates, gelegen in Ukkel, is een voorbeeld van een knap staaltje hedendaagse architectuur die

Nadere informatie

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669)

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669) De barok (1600 1720) In de noordelijke Nederlanden vormde de rijke stedelijke burgerij de belangrijkste groep opdrachtgevers. Zij schilderden vooral onderwerpen uit het dagelijks leven en de natuur: landschappen,

Nadere informatie

Workshop Schilderen. Succes! Beste docent,

Workshop Schilderen. Succes! Beste docent, Workshop Schilderen Beste docent, Samen met uw klas gaat u schilderen op doeken met als thema: Vol vuur voor Afrika! Hiervoor heeft u materiaal en een stappenplan nodig. Na het stappenplan vindt u een

Nadere informatie

beeld-je ver-ven plak-ken por-tret stil-le-ven schil-de-rij pa-let mu-se-um ten-toon-stel-ling te-ke-naar fo-to lijst-je et-sen e-zel kun-ste-naar

beeld-je ver-ven plak-ken por-tret stil-le-ven schil-de-rij pa-let mu-se-um ten-toon-stel-ling te-ke-naar fo-to lijst-je et-sen e-zel kun-ste-naar Auditieve oefeningen kunst Hakken en plakken (hak de woorden in stukken, laat de kinderen het hele woord zeggen) beeld-je ver-ven plak-ken por-tret stil-le-ven schil-de-rij pa-let mu-se-um ten-toon-stel-ling

Nadere informatie

KIJKWIJZER BEELDASPECTEN

KIJKWIJZER BEELDASPECTEN KIJKWIJZER BEELDASPECTEN SCHOOL: NAAM: Deze kijkwijzer kun je gebruiken voor elk kunstwerk of voorwerp van je keuze. Ga op zoek naar een kunstwerk wat je aanspreekt en vul aan de hand daarvan deze kijkwijzer

Nadere informatie

Tekst tussen hoekige haakjes [] hoeft niet in jouw antwoorden te staan. Deze tekst is een nadere uitleg of een voorbeeld.

Tekst tussen hoekige haakjes [] hoeft niet in jouw antwoorden te staan. Deze tekst is een nadere uitleg of een voorbeeld. ANTWOORDEN OEFENVRAGEN 4H/5V BasisToets-1 (KB t/m Beeldende Aspecten) Naam:. Klas: 02_Oefenvragen_Antw_ BasisToets-1; v1: 1312; v2: 1401; v3: 1401; v4: 1402; v5: 1409; v6: 1512 Tekst tussen hoekige haakjes

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal punten

Nadere informatie

Henry Milner uitwerking in materialen van de verbeelding door El Lissitzky van de nieuwe mens

Henry Milner uitwerking in materialen van de verbeelding door El Lissitzky van de nieuwe mens Henry Milner uitwerking in materialen van de verbeelding door El Lissitzky van de nieuwe mens Het object staat in het van Abbemuseum op een sokkel aan een raam. Dit uitzicht achter het object versterkt

Nadere informatie

FOTOEXPOSITIE. De Wereld van Van Gogh

FOTOEXPOSITIE. De Wereld van Van Gogh - - persbericht FOTOEXPOSITIE De Wereld van Van Gogh Zundert, 1 oktober 2014 - In het kader van het Van Goghjaar 2015 organiseert het Vincent van GoghHuis een tentoonstelling van fotografen die in de loop

Nadere informatie