gouden eeuw Peter Sigmond Wouter Kloek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "gouden eeuw Peter Sigmond Wouter Kloek"

Transcriptie

1 zeeslagen in de gouden eeuw Peter Sigmond Wouter Kloek

2 Terschelling Vlieland Texel Kijkduin zuiderzee Lowestoft noordzee Haarlem Amsterdam Solebay Goeree Ter Heide Rotterdam Hellevoetsluis Londen Chatham Sheerness Middelburg Vlissingen Antwerpen Duinkerken het kanaal

3 Inhoud inleiding 8 hoofdstuk 1 FOCUS Van Watergeuzen naar een zeemacht 12 hoofdstuk 2 Jacob van Heemskerck en Gibraltar 26 hoofdstuk 3 Piet Hein en de zilvervloot 40 hoofdstuk 4 FOCUS De marine, de mensen en de middelen 50 hoofdstuk 5 Maerten Tromp, Duins en de Eerste Engelse Zeeoorlog 72 hoofdstuk 6 Cornelis Tromp en Livorno 84 hoofdstuk 7 FOCUS De kunstenaars en hun opdrachtgevers 96 hoofdstuk 8 Michiel de Ruyter en de Tweede Engelse Zeeoorlog 120 hoofdstuk 9 Nogmaals De Ruyter: de Derde Engelse Zeeoorlog 152 hoofdstuk 10 FOCUS Memorabilia 164 literatuur 182 register 183 Colofon 184

4 Portret van Piet Hein, kopie naar Jan Daemen Cool, 1629, olieverf op paneel olieverf op paneel, 65 x 50 cm Rijksmuseum, Amsterdam 004 Portret van Maerten Harpertsz Tromp op 42-jarige leeftijd, 1640, door Michiel van Mierevelt olieverf op paneel, 67,5 x 57 cm Stedelijk Museum, Delft, in bruikleen Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed, Amersfoort halve eeuw niet altijd populair geweest en dat weerspiegelde zich bijvoorbeeld in de museale presentaties, waarbij meer dan eens nadrukkelijk werd gepoogd heldenverering te vermijden. De kunstwerken en memorabilia die vanwege de nationale roem in de musea waren beland, werden met gepaste argwaan bekeken. Excuses te over: de schilderijen van de grote zeeslagen waren vrijwel steeds enige tijd na dato gemaakt, ze bezongen de roem van helden die toch niet zo heel erg braaf waren geweest of de uitkomst van de respectieve zeeslagen was toch eigenlijk niet zo duidelijk, enz., enz. Maar de belangstelling lijkt weer enigszins teruggekeerd. De canon van de Nederlandse geschiedenis en cultuur is verplichte leerstof en Michiel de Ruyter maakt daar onmiskenbaar deel van uit. Reden genoeg om de schilderijen en voorwerpen in de collecties van de musea en vooral van het Rijksmuseum, waar vele voorwerpen die betrekking hebben op de maritieme hoogtepunten van de 17de-eeuwse Nederlandse Republiek zijn verzameld wederom in de schijnwerpers te plaatsen. Zij vormen het richtsnoer voor het verhaal. Waarom werden ze gemaakt, waarom zijn ze bewaard gebleven en wat was hun betekenis? Wie maakten ze en voor

5 005 Portret van Michiel Adriaensz de Ruyter op 48-jarige leeftijd, door Hendrick Berckman, 1655 olieverf op paneel, 67 x 54 cm Zeeuws maritiem muzeeum, Vlissingen 006 Portret van een onbekende zeeofficier, door Ferdinand Bol, 1667 olieverf op doek, 116,5 x 93,5 cm, in oorspronkelijke lijst Rijksmuseum, Amsterdam, in bruikleen van de Stad Amsterdam (Legaat A. van der Hoop) Inleiding 11 wie? Door de objecten als uitgangspunt te nemen komen dergelijke vragen aan de orde en ontstaan andere inzichten, waarbij zich en passant een geschiedenis in woord en beeld van de maritieme historie van de Republiek in de 17de eeuw ontrolt. Dat alles in de wetenschap dat we in de musea in Spanje, Engeland en Frankrijk de keerzijde van de medaille aantreffen. Dat elk land de conflicten zag in eigen perspectief heeft ook voor dit boek met zijn Nederlandse invalshoek consequenties. De enorme Slag bij Ter Heide vond volgens de Engelsen bij Katwijk plaats, en uiteraard is hier voor de Nederlandse benaming gekozen. Iets minder voor de hand ligt dat bij de Slag bij Duins, de Nederlandse benaming voor The Downs, maar daar is de lange traditie van de naam doorslaggevend. Waar hier de voorkeur is gegeven aan de Nederlandse naamgeving of spelling, is voor de Engelse editie niet steeds voor de Engelse schrijfwijze gekozen: het is daar geen Leghorn, maar Livorno en niet Flushing, maar Vlissingen. Ook bij de tijdrekening is voor de Nederlandse voorkeur gekozen, en dus niet de Juliaanse maar de Gregoriaanse kalender gebruikt. Dit boek blijft in de eerste plaats Hollands Glorie.

6 Het ontploffen van het Spaanse admiraalschip tijdens de Slag bij Gibraltar, 25 april 1607, door Cornelis Claesz van Wieringen, 1621 olieverf op doek, 137,5 x 188 cm Rijksmuseum, Amsterdam

7 39 representeert, hier vergezeld door een figuur die de inquisitie uitbeeldt. De figuur achter de Spanjaard die in de prent aan de gouden stok trekt, is wellicht de gewapende hand van de katholieke kerk. Een en ander biedt niet zonder meer een sleutel voor de figuren in het schilderij, maar de intentie is duidelijk. Overigens is de prent, die in 1618 is uitgegeven tevens een vermaning tot waakzaamheid, niet lang voor de beëindiging van het Twaalfjarig Bestand: Waekt op, t Bernt (brandt) in t velt. Het belangrijkste schilderij (afb. 025), vervaardigd door Cornelis van Wieringen en bijna vijf meter breed, is een geschenk van de admiraliteit van Amsterdam aan prins Maurits. De admiraliteit had aanvankelijk Hendrick Vroom benaderd, maar deze verlangde gulden en dat was te duur. Van Wieringen die de nog steeds kapitale som van gulden vroeg, kreeg niet zomaar het vertrouwen. Hij moest eerst een proefstuk maken, naar men aanneemt het schilderij van het ontploffen van het Spaanse admiraalsschip (afb. 026). Daarna maakte Van Wieringen vermoedelijk het modello (afb. 024), een schilderij op paneel van ruim een meter breed, waarmee de schilder zijn plan voor het enorme doek aan zijn opdrachtgevers liet zien. Het uiteindelijke schilderij, gereed gekomen in 1622, was bestemd voor de nieuwe vertrekken van de prins in het Stadhouderlijk Kwartier aan het Binnenhof in Den Haag. Het triomfale stuk was ongetwijfeld bedoeld als aansporing voor prins Maurits om na de beëindiging van het Twaalfjarig Bestand weer tot grote daden ter zee te komen. Het ontploffen van het Spaanse admiraalschip (afb. 026) behoort tot de meest dramatische weergaven uit de marineschilderkunst. Juist het feit dat niet de volle breedte van een slag is weergegeven en er geen hoofdrol is voor nautische en topografische details, maar dat de voorstelling is beperkt tot het treffen van twee schepen en de volle omvang van het drama van een ontploffing, maakt dit schilderij buitengewoon. Het imposante Spaanse schip is in brand gevlogen. Door de ontploffing van de kruitkamer vliegen soldaten met het zwaard nog in de hand, ladders, bezems en menselijke lichaamsdelen in het rond. De brand lijkt over te slaan op het Nederlandse schip dat het Spaanse schip volop in de flank Jacob van Heemskerck en Gibraltar heeft geraakt. Een Nederlandse sloep met manschappen waarop drenkelingen binnenboord worden gehaald is onderdeel van een grote rijkdom aan menselijk detail in dit schilderij. De tactiek van de strijd wordt benadrukt door het Nederlandse admiraalsschip dat rechts nadert, terwijl ook op de achtergrond links een Spaans galjoen door twee Nederlandse schepen wordt geënterd. Van Wieringen heeft de dramatiek van het proefstuk achterwege gelaten in het grote, definitieve schilderij van bijna vijf meter breed (afb. 025). Daar geeft hij een uitgebreid overzicht van het treffen in de baai van Gibraltar, met geheel links het gevecht tussen de Spaanse admiraal en de schepen van Van Heemskerck en schout-bij-nacht Mooy Lambert. Rechts van het midden is een Zeeuws schip te zien dat door de doorschieting van de zeilen slecht bestuurbaar is geworden. Links van het midden, op de voorgrond, vaart een paviljoenjacht dat zowel de wapens van de admiraliteit als van prins Maurits draagt en zo symbool staat voor opdrachtgever en begunstigde. Overigens is het wapen van de prins weergegeven zoals hij dat in 1622 voerde: als prins van Oranje, een titel die Maurits in 1607 nog niet mocht voeren. Na afloop van het Twaalfjarig Bestand in 1621 ontwikkelde de strijd zich niet al te gunstig voor de Republiek. In 1625 overleed de stadhouder en aanvoerder van het leger, prins Maurits, en viel de belangrijke stad Breda in handen van de Spanjaarden. Men smachtte naar een succes. Het is dan ook niet vreemd dat het veroveren van de zilvervloot door Piet Hein in 1629 als geroepen kwam.

8 62 grotere afstand blijven en met hun driedekkers veel schade aanbrengen buiten het bereik van het Nederlandse geschut. Daarom waren de Nederlanders geneigd het niet op een artillerieduel aan te laten komen en probeerden ze dichterbij te komen en te enteren. Een andere mogelijkheid om het nadeel van minder geschut te verkleinen was aan de lijzijde, dat wil zeggen onder de wind, van de tegenpartij te blijven. De wind deed de Engelse schepen naar de Nederlanders overhellen waardoor soms het geschut op het onderste dek niet gebruikt kon worden en de kogels van de hogere dekken minder ver reikten. Bij de Nederlandse schepen kwam juist de loefzijde hoger boven water waardoor op alle dekken het geschut, dat bovendien verder droeg, kon worden gebruikt. Een nadeel van deze positie was dat de bovenwinds varende partij het initiatief had. Die kon besluiten de afstand tussen beide vloten te vergroten of te verkleinen, de koers te wijzigen en op de vijand af te zeilen, of de strijd niet aan te gaan. De partij aan de lage kant kon niet tegen de wind opzeilen en moet dus afwachten wat de tegenstander deed. Aanvankelijk waren de vloten in drie eskaders verdeeld: een voorhoede, een middentocht en een achterhoede, die soms ieder weer in smaldelen waren onderverdeeld. De schepen opereerden in groepen en zochten hun tegenstanders op. Na de nodige schotenwisselingen klampte men elkaar aan en ontstonden er tweegevechten in uiteindelijk een totale mêlee van schepen.

9 043 Het begin van de Tweedaagse Zeeslag, 4 augustus 1666, door Wenzel Hollar National Maritime Museum, Greenwich 63 FOCUS De marine, de mensen en de middelen Om meer baat te hebben van hun geschut begonnen de Engelsen in de tweede helft van de 17de eeuw in langgerekte linies te zeilen (afb. 043). Zo ontstond een lang lint van kanonnen. Was een schip van de tegenstander zo zwaar beschadigd dat het achter moest blijven, dan kon men het gemakkelijk veroveren en als buit meevoeren, of naar de kelder schieten. Veroveren was een aantrekkelijke optie, want dan kon het schip later verkocht worden of na reparatie in de eigen vloot meevaren. In de Engelse oorlogen komen we dan ook geregeld voormalige schepen van de tegenpartij tegen onder een nieuwe naam. In kiellinie varen betekende dat de schepen liefst zoveel mogelijk over dezelfde zeileigenschappen moesten beschikken. In de Eerste Engelse Zeeoorlog werden aan Nederlandse zijde nog schepen ingezet die van de VOC waren gehuurd, in de Tweede Engelse Zeeoorlog zien we dat niet meer terug. Steeds meer werden schepen volgens eenzelfde charter gebouwd. Het linievaren vroeg ook om veel zeemanschap, training en discipline. De schepen moesten hun plaats houden in de linie door meer of minder zeil bij te zetten, en acties als het veranderen van koers of overstag gaan vergden een nauwgezette timing. Daarbij moeten we in het oog houden dat een linie verscheidene kilometers lang kon zijn, en dat schepen vaak door de strijd beschadigd waren en tuigage, zeilen of masten hadden verloren. Er kon een stevige wind staan en het zicht was soms minimaal door de rookontwikkeling van het geschut. Boven-

10 Een oorloghs-schip, voerende 96 stucken Canon. Lengtedoorsnede van een Nederlands oorlogsschip, uitgegeven door Cornelis Danckerts gravure Het Scheepvaartmuseum, Amsterdam zodanig voor de vijand niet herkenbaar, werd door een kleine bemanning in de richting van de tegenpartij gemanoeuvreerd en in brand gestoken, waarna de bemanning zich in sloepen uit de voeten maakte. Het mooiste was als zo n brander aan een vijandelijk schip vastgehaakt kon worden, of als de wind zo stond dat deze wel tegen de tegenstanders aan moest drijven (afb.108). Als twee schepen aan elkaar geketend waren doordat enterhaken in het want waren geworpen, kwam het tot enteren en ontstond een handgemeen. Pistolen waren maar beperkt bruikbaar omdat herladen te veel tijd kostte. Handgranaten, korte sabels, hartsvangers en allerhande slagwapens voerden de boventoon. Vriend en vijand waren moeilijk te onderscheiden door de rook, en omdat nog nauwelijks uniformen werden gedragen. Zoals we zagen was het enteren van de tegenstander om het vervolgens aan te laten komen op een gevecht van man tegen man lange tijd de favoriete strijdwijze van de Nederlanders. De Nederlandse schepen beschikten over het algemeen over minder geschut en in een gevecht op afstand moesten zij het afleggen. Met de opkomst van het gevecht in linies werd deze strijdwijze echter steeds moeilijker en moest het gebrek aan geschut gecompenseerd worden door beter geoefende kanonniers die tot een hogere vuursnelheid in staat waren. Schepen Aanvankelijk was er nauwelijks sprake van uniformiteit onder oorlogsschepen. Een vloot kende een grote variëteit aan grote en kleine schepen waarmee het moeilijk was in vlootverband te opereren. Rond de logge, grote en van veel geschut voorziene oorlogsschepen opereerden adviesjachten om commando s tussen de vlooteenheden over te brengen, en ook jachten, lichtbewapende snelle zeilers voor verkenningen, vrachtschepen met extra uitrusting en grotere en kleinere oorlogsschepen met een of twee geschutsdekken. In de jaren 30 van de 17de eeuw raakte het fregat, een snelzeilend en vrij zwaar bewapend schip, steeds meer in zwang bij de Nederlandse marine. Het oudste model in de collectie van het Rijksmuseum, daterend van 1648, is van een dergelijk scheepstype (afb. 049). Het telt twee geschutsdekken met in totaal 44 stukken. Het grootste model, daterend uit 1698, is een driedekker, de William Rex, zo genoemd naar stadhouder-koning Willem III (afb. 050). Het is geen model van een bestaand schip maar een pronkmodel, gemaakt voor de Zeeuwse admiraliteit in opdracht van admiraal Cornelis Evertsen de Jonge (afb. 051). Uit de laatste jaren van de 17de eeuw dateert ook de doorsnede van een oorlogsschip met 96 stukken (afb. 048), in grootte goed vergelijkbaar met Engelse koningsschepen als

11 049 Model van een Hollands oorlogsschip met 44 stukken, 1648 hout, lengte 106 cm Rijksmuseum, Amsterdam 69 FOCUS De marine, de mensen en de middelen

12 96 Wie bestelden al die prachtige maritieme schilderijen? Waarom werden ze gemaakt en wie waren de schilders? FOCUS HOOFDSTUK 7 De kunstenaars en hun opdrachtgevers Het schilderen van zeeslagen, scheepsportretten en zeeen riviergezichten was in de 17de eeuw een specialisme. Het was onderdeel van de golf van specialisaties die sedert het einde van de 16de eeuw in de Nederlanden kan worden waargenomen. Als bij toverslag zijn er dan kunstenaars die zich toeleggen op het schilderen van landschappen, stillevens en taferelen uit het dagelijks leven. Al eerder hadden schilders zich toegelegd op taferelen uit de Bijbel of de mythologie, en uiteraard op de portretkunst, maar de meeste andere specialismen zijn omstreeks 1600 ontstaan. Waarom specialismen in die tijd ontstonden, is een vraag die vooralsnog onbeantwoord is gebleven. Wel zeker is dat kunstenaars, met het wegvallen van de kerk als opdrachtgever na de Reformatie, op zoek zijn gegaan naar andere mogelijkheden, naar een nieuwe klantenkring. Op hun beurt hebben rijke burgers, maar ook openbare instellingen, gretig gebruikgemaakt van de nieuwe mogelijkheden die door de kunstenaars werden aangeboden. De kunstenaars Hendrick Vroom, de eerste specialist op het gebied van de marine (zie ook afb. 012, 016), heeft zijn eerste schilderijen vermoedelijk in het laatste decennium van de 16de eeuw gemaakt. Voor die tijd heeft hij, zoals al eerder is aangehaald, ontwerpen gemaakt voor tapijten (afb. 011). Het oudste nu nog bewaarde schilderij van zijn hand stamt uit 1599, maar hij heeft ongetwijfeld daarvoor ook al geschilderd. Zijn eerste gedateerde zeeslag is geschilderd in Vroom is ook de schepper van het genre van het scheepsportret: een enkel schip, met grote precisie vastgelegd, soms te midden van andere schepen, soms in de haven voor een stadsprofiel. Vooral als schilder van deze scheepsportretten moet hij zeer geliefd zijn geweest. Het Rijksmuseum bezit van hem onder meer het portret van een viermaster, traditioneel geïdentificeerd als de Hollandse Tuyn, bij het binnenvaren van het IJ na terugkeer uit Brazilië in 1605 onder Paulus van Caerden (afb. 074). Hoewel die identificatie wel in twijfel getrokken is, moet de kans dat de Hollandse Tuyn is afgebeeld toch als vrij

13 074 De Amsterdamse viermaster De Hollandse Tuyn en andere schepen bij hun terugkeer uit Brazilië in 1605 onder Paulus van Caerden, door Hendrick Vroom olieverf op doek, 144 x 279 cm Rijksmuseum, Amsterdam 97 groot worden ingeschat, omdat er in Holland slechts enkele viermasters zijn gebouwd. Hoe bepalend Vroom is geweest voor het genre, blijkt wel als we onze blik richten op zijn navolgers Cornelis Claesz van Wieringen, Abraham de Verwer, Adam Willaerts, Aert Anthonisz en Andries van Eertvelt. Allen schilderden in een zeer verwante stijl, soms slechts met moeite van die van Vroom te onderscheiden. Een spectaculaire vernieuwing staat op naam van Cornelis van Wieringen die met zijn Ontploffing van het Spaanse admiraalschip tijdens de Slag bij Gibraltar (afb. 026) het incident het moment dat de vlammen uitbreken, de kruitkamer ontploft en het schip deels de lucht in vliegt heeft laten prevaleren boven zowel het verhaal van de triomf als de leesbaarheid van een veelheid aan detail. Vroom beheerste het veld tot in de jaren 30 van de 17de eeuw. De kunstenaars die wij tegenwoordig zien als grote vernieuwers van de marineschilderkunst meesters als Jan Porcellis, Pieter Mulier en vooral Simon de Vlieger zijn schilders die veel hebben betekend voor de weergave van water, wolken en schepen op weg naar verre of nabije doelen, maar zelden of nooit hebben ze een zeeslag vastgelegd. Simon de Vlieger, die slechts een enkele maal een zeeslag schilderde, ontleent zijn belang bovendien voor een deel aan de voorbeeldfunctie die hij voor Willem van de Velde de Jonge heeft gehad. Het lijkt wel of het specialisme pas met de Engelse zeeoorlogen weer is opgepakt. Toen onderging het, door toedoen van de beide Willem van de Veldes, enkele belangwekkende stadia van vernieuwing. Maar vóór die tijd waren nog enkele andere schilders actief. Zo maakte Jacob Gerritsz Loef in de jaren 1640 zowel schilderijen met zeeslagen als scheepsportretten. Daarmee neemt hij als het ware een positie in tussen de hiervoor genoemde drie schilders en Willem van de Velde de Oude, wiens vroege werk lijkt aan te sluiten bij het betrekkelijk bescheiden werk van Loef. FOCUS De kunstenaars en hun opdrachtgevers

14 Portret van Michiel Adriaensz de Ruyter, door Ferdinand Bol, 1667 olieverf op doek, 157 x 138 cm Rijksmuseum, Amsterdam De Tocht naar Chatham en de Vierdaagse Zeeslag zijn onlosmakelijk verbonden met Michiel de Ruyter. Beide wapenfeiten werden talloze malen in beeld gebracht en ze bezorgden De Ruyter eeuwige roem als grootste admiraal aller tijden. Michiel de Ruyter en de HOOFDSTUK 8 Tweede Engelse Zeeoorlog Na de dood van Maerten Tromp in 1653 ontstond een conflict tussen de admiraals van de verschillende admiraliteiten over de benoeming van een nieuwe luitenant-admiraal, in feite de opperbevelhebber van de vloot. Raadpensionaris Johan de Witt had de knoop niet willen doorhakken. Hij had daarom voor een oude oplossing gekozen en een adellijke legerofficier, Jacob van Wassenaer van Obdam, aangesteld als eindverantwoordelijke voor de verzameling van vloten van de verschillende admiraliteiten. De Witts voorkeur ging toen al uit naar De Ruyter, maar met diens benoeming zou hij te velen voor het hoofd stoten. De eerste grote campagne van Obdam was de regeling van de situatie bij de Sont, waar de Zweden de vitale zeeengte dreigden te gaan beheersen. In 1658 kwamen de Hollanders de Denen ondersteunen en met hulp van Egbert Meeuwsz Cortenaer, vlaggenkapitein van de Eendracht (afb. 096), wist Obdam op 11 november de slag om de Sont te winnen. In 1665 was het De Witt nog steeds niet mogelijk De Ruyter, de man die zijn voorkeur had, als vlootvoogd aan te stellen. Daarom werd De Ruyter met een missie naar de Middellandse Zee gestuurd; dit was een afleidingsmanoeuvre, want het uiteindelijke doel was de door de Engelsen ingenomen forten op de Afrikaanse en Noord-Amerikaanse kust te herwinnen. De vijandelijkheden met de Engelsen escaleerden en aan beide zijden werden de vloten met man en macht versterkt. Na de herovering van de Afrikaanse forten door de Nederlanders werd door Engeland de oorlog verklaard. De Slag bij Lowestoft was het eerste treffen van deze Tweede Engelse Zeeoorlog. De Slag bij Lowestoft Eén van de merkwaardigste en aangrijpendste zeeslagen uit de Gouden Eeuw is wel de Slag bij Lowestoft, die op 13 juni van 1665 werd gestreden. Het Rijksmuseum is met een grote tekening van een van de Van de Veldes (afb. 095) in het bezit van een nagenoeg onbekend maar schitterend document van

15 Michiel de Ruyter en de Tweede Engelse Zeeoorlog 121

16 Colofon 184 uitgave WBOOKS, Zwolle tekst Peter Sigmond en Wouter Kloek redactie Lous Zuiderbaan, Maastricht en Toon Vugts, Leiden ontwerp Beukers Scholma, Haarlem fotografie Afdeling Beeld van het Rijksmuseum en andere instellingen die in de bijschriften zijn vermeld. Voor de volgende afbeeldingen dient daaraan te worden toegevoegd: afb. 011 Ivo Wennekes, Middelburg afb. 057 Terwen Consultancy, Leiden afb. 072 Flickr.com/E. Dronckert afb. 068 en 141 Stichting De Nieuwe Kerk Amsterdam, foto: Erik en Petra Hesmerg Dit is een geheel herziene uitgave van Zeeslagen en zeehelden in de Gouden Eeuw, Rijksmuseum (2007) beeld omslag Slag bij Terheide, 10 augustus 1653, door Jan Abrahamsz Beerstraten (detail) olieverf op doek, Rijksmuseum, Amsterdam Over de auteurs Wouter Kloek is kunsthistoricus en specialist op het gebied van 16de- en 17de-eeuwse schilderijen. Hij was hoofd van de afdeling Schilderijen bij het Rijksmuseum, Amsterdam. Tot zijn pensionering in 2010 was hij belast met de coördinatie van de inhoudelijke plannen voor de herinrichting. Tegenwoordig is hij onder meer redacteur van Amstelodamum. Peter Sigmond is historicus, gespecialiseerd in de 16de- en 17de-eeuwse Nederlandse maritieme geschiedenis. Hij was bijzonder hoogleraar Nederlandse cultuurgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en werkte bij het Rijksmuseum in Amsterdam als hoofd van de afdeling Nederlandse geschiedenis en tot 2008 als directeur Collecties. Sedertdien publiceert hij en is hij aan diverse culturele instellingen in toezichthoudende functies verbonden WBOOKS / Peter Sigmond en Wouter Kloek Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een CISAC-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. c/o Pictoright Amsterdam ISBN nederlands ISBN engels NUR 688

17

18 De zee was in de 17de eeuw van groot belang voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De koopvaardij bracht veel geld op en de visserij voedde honderdduizenden monden. Aangezien de oorlogsvloot de veiligheid op zee waarborgde en het land tegen invasies beschermde, genoten haar admiraals en zeeofficieren een bijzondere status. Indrukwekkende schilderijen, prenten, tekeningen en memorabilia houden de herinnering aan deze zeehelden levend. Maar wat is het verhaal achter deze voorwerpen? Hoe en waarom werden ze gemaakt, en wat laten ze werkelijk zien? Deze geheel herziene uitgave biedt een fascinerende blik op de Nederlandse zeevaartgeschiedenis. Lees over de grote zeeslagen uit de Gouden Eeuw en over de mensen die er beroemd door werden: zeehelden als Jacob van Heemskerck, Piet Hein, Maerten en Cornelis Tromp en Michiel de Ruyter, maar ook schilders zoals Hendrick Vroom, Willem van de Velde de Oude en de Jonge, en Ludolf Backhuysen. Wouter Kloek is kunsthistoricus en was bij het Rijks museum in Amsterdam belast met de coördinatie van de inhoudelijke plannen voor de inrichting. Peter Sigmond is maritiem historicus en werkte bij het Rijksmuseum in Amsterdam als hoofd afdeling Nederlandse geschiedenis wouter kloek Peter sigmond en tot 2008 als directeur Collecties. ISBN

werkblad Michiel de Ruyter

werkblad Michiel de Ruyter werkblad Michiel de Ruyter Al vier jaar na het einde van de Tachtigjarige Oorlog kreeg de Republiek het aan de stok met die andere zeevarende handelsmacht: Engeland. Hun rivaliteit leidde in de 17e eeuw

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

Michiel de Ruyter een zeeheld

Michiel de Ruyter een zeeheld Michiel de Ruyter een zeeheld Helden zijn van alle tijden. Vroeger hadden we in Nederland ook al helden. Vooral zeehelden. Mannen die grote overwinningen hadden behaald met de Nederlandse scheepsvloot.

Nadere informatie

Oorlog ten strijde! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw

Oorlog ten strijde! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw Oorlog ten strijde! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw zaal 3 zaal 4 zaal 5 Oorlog ten strijde! zaal 3 4 5 zaal Ingang Uitgang begane grond In de 7de eeuw was er strijd tussen de Hollanders

Nadere informatie

De Vrijheid en andere schepen op de rede van Amsterdam Ludolf Backhuysen (Emden 1631-1708 Amsterdam)

De Vrijheid en andere schepen op de rede van Amsterdam Ludolf Backhuysen (Emden 1631-1708 Amsterdam) De Vrijheid en andere schepen op de rede van Amsterdam Ludolf Backhuysen (Emden 1631-1708 Amsterdam) Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam Ca. 1660. Penschilderij op paneel, 75 x 140 cm. Gesigneerd midden

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor leerlingen (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld Kopstukken Vorsten, regenten & burgers Hollanders in beeld VORSTEN, REGENTEN & BURGERS Wie liet er een portret van zich maken? In de Gouden Eeuw ging het goed met Holland. Burgers werden steeds rijker.

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Sessie 64. Meningen over Johan van Oldenbarnevelt. Mening in 1618. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen

Sessie 64. Meningen over Johan van Oldenbarnevelt. Mening in 1618. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 64. Meningen over Johan van Oldenbarnevelt Mening in 1618 Mening Nu Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 64. Uitspraken over Johan van Oldenbarnevelt Johan van Oldenbarnevelt verdiende het om

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

Onderzoeksverslag: de toeschrijving van Schepen op onstuimig water aan Hendrick Staets

Onderzoeksverslag: de toeschrijving van Schepen op onstuimig water aan Hendrick Staets Onderzoeksverslag: de toeschrijving van Schepen op onstuimig water aan Hendrick Staets Door Dr. Zoran Kwak / Mercury Institute of Fine Arts, Leiden, mei 2015 Afbeelding 1: Toegeschreven aan Hendrick Staets,

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

cradle2cradlecafé RONDJE DORDT 10 mei 2016

cradle2cradlecafé RONDJE DORDT 10 mei 2016 RONDJE DORDT 10 mei 2016 INHOUD Dank! Stadswandeling Patiënten perspectief Schaal Herkenning Eenheid Verhalen DANK! STADS- WANDELING STADS- WANDELING STADS- WANDELING cradle2cradlecafé STADSWANDELING En

Nadere informatie

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Adriaen Backer

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Adriaen Backer Rkd Explore http://rkd.nl/ RKD explore 11377 Adriaen Backer Anatomische les van Prof. Frederik Ruysch, 1670 gedateerd Amsterdam, Amsterdam useum, inv./cat.nr. SA 2000 Download Download Download Object

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

INTERNERINGSZEGELS. Stempel Zeist Stempel Harderwijk

INTERNERINGSZEGELS. Stempel Zeist Stempel Harderwijk INTERNERINGSZEGELS Tegen het einde van de eerste wereldoorlog van 1914 kreeg het neutrale Nederland een grote stroom van voornamelijk Belgische vluchtelingen te verwerken. Na de bezetting van Antwerpen

Nadere informatie

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw ONDERZOEKSBLAD KUNST ALGEMEEN De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden maakt in de 17e eeuw een gigantische bloeiperiode door. Holland heeft als rijkste gewest de meeste invloed in de Republiek. Meer

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Een verrassing uit de Gouden Eeuw Het schip Hilversum

Een verrassing uit de Gouden Eeuw Het schip Hilversum Een verrassing uit de Gouden Eeuw Het schip Hilversum Adriaan Plomp hht-ep 2001/3 Een verrassing uit de Gouden Eeuw Het schip Hilversum Adriaan Plomp Het oorlogsschip de Hilversum, naar een tekening van

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Daar is een militaire oorzaak voor. Benoem die oorzaak

Nadere informatie

Fabritius, schilder van Het puttertje

Fabritius, schilder van Het puttertje Fabritius, schilder van Het puttertje www.meulenhoff.nl Deborah Davis Fabritius, schilder van Het puttertje Leven en werk van een zeventiende-eeuwse meester Uit het Engels vertaald door Annemie de Vries

Nadere informatie

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. voortgezet onderwijs 2015/2016

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. voortgezet onderwijs 2015/2016 Ontdek ons zoute DNA Zonder de scheepvaart geen Nederland voortgezet onderwijs 2015/2016 Welkom in het scheepvaartmuseum amsterdam Het Scheepvaartmuseum is een pakhuis vol verhalen waar leerlingen op een

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Rembrandt van Rijn (1606 1669) Het beroemdste werk van Rembrandt

Rembrandt van Rijn (1606 1669) Het beroemdste werk van Rembrandt De Gouden Eeuw De zeventiende eeuw (1600-1700) werd ook wel de Gouden Eeuwgenoemd. De Gouden Eeuw was een periode waarin het erg goed ging met Nederland. Het ging goed met de schilderkunst b.v. Rembrandt

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

Robinson Crusoe. Daniel Defoe

Robinson Crusoe. Daniel Defoe Robinson Crusoe Robinson Crusoe maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus

Nadere informatie

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. basisonderwijs 2015/2016

Ontdek. ons zoute DNA. Zonder de scheepvaart geen Nederland. basisonderwijs 2015/2016 Ontdek ons zoute DNA Zonder de scheepvaart geen Nederland basisonderwijs 2015/2016 Welkom in het scheepvaartmuseum amsterdam Ontdek Het leven aan boord van verschillende schepen, doe mee aan het havenspel

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking in de etalage Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking Op 28 augustus 2009 overleed geheel onverwacht op een logeeradres in Bussum de in 1927 in Kampen

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

SLAG BIJ DE ETNA 22 april 1676

SLAG BIJ DE ETNA 22 april 1676 SLAG BIJ DE ETNA 22 april 1676 Nadat in het begin van 1674 de Nederlandse en Britse regering vrede hadden gesloten, bleef de oorlog tussen de Republiek en Frankrijk gaande. De Verenigde Provinciën waren

Nadere informatie

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen!

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! Met PINKSTEREN hebben we in Nederland altijd vrij! Er is een 1 e Pinksterdag, een 2 e Pinksterdag. En in Purmerend (en omgeving) hebben we zelfs een 3 e Pinksterdag. Op deze

Nadere informatie

LESPAKKET MICHIEL DE RUYTER

LESPAKKET MICHIEL DE RUYTER @ LESPAKKET MICHIEL DE RUYTER pagina 2 en 3! inleiding DE NEDERLANDSE ZEEHELD MICHIEL DE RUYTER Voor het maken van deze opdracht moet je eerst het stripboek Het geheim van Michiel de Ruyter hebben gelezen.

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Startpunt: Zwembad Twenhaarsveld (Landuwerweg 19, Holten). Eric de Noorman

Startpunt: Zwembad Twenhaarsveld (Landuwerweg 19, Holten). Eric de Noorman Rondwandeling Borkeld Startpunt: Zwembad Twenhaarsveld (Landuwerweg 19, Holten). Eric de Noorman Intro Eric de Noorman is een klassieker in de wereld van het Nederlandse stripverhaal. Tussen 1946 en 1964

Nadere informatie

Den Haag Scheveningen Delft

Den Haag Scheveningen Delft Den Haag Scheveningen Delft Zaterdag en zondag 21 en 22 juni 2008 met bezoek aan Mauritshuis Museum Beelden aan zee Vermeercentrum V.V.A. afdeling Brussel G. Gilsonstraat 55, 1090 Brussel tel. 02-479.32.32

Nadere informatie

Goudse Rembrandts bekend!

Goudse Rembrandts bekend! PERSBERICHT 17 juli 2014 Goudse Rembrandts bekend! De jury (directeur Museum Gouda, Gerard de Kleijn) heeft ruim honderd tekeningen en schilderwerken ontvangen voor de tekenwedstrijd: Wie is de beste Rembrandt

Nadere informatie

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI VERHALEN RONDLEIDINGEN FORT DE SCHANS WORKSHOPS 2015 ARCHEOLOGIE ONDER WATER KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI Kaap Skil, de Vuurtoren, de Oudheidkamer en Ecomare zijn onderdeel van Stichting Texels

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw (NT2) 1/5

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw (NT2) 1/5 1/5 Deze voorbereidende les hoort bij het programma Proef de Gouden Eeuw, speciaal ontwikkeld voor NT2 niveau A1 t/m B2. Ter voorbereiding op het museumbezoek kunt u met deze les de cursisten op een actieve

Nadere informatie

Introductie Seinvlaggen

Introductie Seinvlaggen Introductie Seinvlaggen Zeekadetkorps Rotterdam Dienstvak Seiner 30 januari 2011 Zeekadetkorps Rotterdam Introductie Seinvlaggen, Pagina 1 Geschiedenis Seinvlaggen Op zee is het gebruik van vlaggen al

Nadere informatie

Excellentie, Burgemeester, Admiraal, Madame Tuski, Dames en Heren, Jongens en Meisjes

Excellentie, Burgemeester, Admiraal, Madame Tuski, Dames en Heren, Jongens en Meisjes Lezing Jan Nuboer, 12 februari 2011, Nieuwe Kerk Amsterdam Excellentie, Burgemeester, Admiraal, Madame Tuski, Dames en Heren, Jongens en Meisjes Admiraal de Ruyter overleed op 29 April 1676 in de kajuit

Nadere informatie

Prins Hendrikkade 156 Amsterdam

Prins Hendrikkade 156 Amsterdam Prins Hendrikkade 156 Amsterdam Vraagprijs 1.775.000,-- k.k. (mogelijk geen overdrachtsbelasting verschuldigd) Rijksmonument Dit bijzonder voorname pand is gebouwd in 1650 op de hoek Prins Hendrikkade/Kalkmarkt.

Nadere informatie

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem Enteren De eerste maanden op het kaperschip zijn machtig mooi. Jan geniet van het leven op zee: dit is nog eens wat anders dan een boottochtje op het Spaarne. Iedere keer als ze een Spaans galjoen op volle

Nadere informatie

Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8)

Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leerlingen bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Werkblad 1 Oorlog en vrede Nederland was in de 17de eeuw vaak

Nadere informatie

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová JOOST VAN DEN VONDEL Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová 1. Geboren in Duitsland op 17 november 1587 Overleden te Amsterdam op 5 februari 1679 Vanaf 1596 leefde hij in Amsterdam 2. Streven naar

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Portret van een vriendschap Moeizaam manoeuvreren Corte deductie Het heikele punt van de religie Portretruil Politiek ongelukkige partnerkeuze Portret

Nadere informatie

SLAG BIJ KIJKDUIN, 1673

SLAG BIJ KIJKDUIN, 1673 SLAG BIJ KIJKDUIN, 1673 De navolgende analyse is van de hand van Dr R.B. Prud'homme van Reine, Auteur van het standaardwerk over De Ruyter "Rechterhand van Nederland" en verklaart waarom men al in de zeventiende

Nadere informatie

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten.

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten. Thema/ onderwerp: Werkblad 8.2 Fort Elmina Korte samenvatting van de leeractiviteit: De geschiedenis van Fort Elmina wordt verteld a.d.h.v. afbeeldingen en een videofragment. Hierna gaan de leerlingen

Nadere informatie

Jan den Haen (1630-1676) Goudse zeeheld zonder praalgraf

Jan den Haen (1630-1676) Goudse zeeheld zonder praalgraf Jan den Haen (1630-1676) Goudse zeeheld zonder praalgraf Nico Habermehl De in 1630 te Gouda geboren Jan den Haen was de zoon van messenmaker Jan Jansz den Haen en diens tweede vrouw Aefken Crijnen Hola.

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor de leraar (groep 7 en 8) 1/14

rijks museum Voorbereidende les bij de rondleiding Proef de Gouden Eeuw Geschiedenis Werkblad voor de leraar (groep 7 en 8) 1/14 1/14 Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Nederland was in de 17de eeuw vaak in oorlog met verschillende landen. De langste

Nadere informatie

TITEL LESBRIEF. Doelgroep Leerlingen van groep 6, 7 en 8 van het basisonderwijs (9-12 jaar).

TITEL LESBRIEF. Doelgroep Leerlingen van groep 6, 7 en 8 van het basisonderwijs (9-12 jaar). 18 juni TITEL LESBRIEF PIET HEIN Op 18 juni 1629 overlijdt Piet Hein. Hij is een van de figuren uit de vaderlandse geschiedenis die nog steeds tot onze verbeelding spreekt, onder meer door het bekende

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst De bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economische en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek. De wetenschappelijke revolutie Onderzoeksvraag: Welke ontwikkelingen in de Republiek

Nadere informatie

Serie van vijf behangsels Jacob van Strij (Dordrecht 1756-1815 Dordrecht) Abraham van Strij (Dordrecht 1753-1826 Dordrecht)

Serie van vijf behangsels Jacob van Strij (Dordrecht 1756-1815 Dordrecht) Abraham van Strij (Dordrecht 1753-1826 Dordrecht) Havengezicht met schepen in kalm water Gesigneerd l.o.: J: VAN STRIJ Serie van vijf behangsels Jacob van Strij (Dordrecht 1756-1815 Dordrecht) Abraham van Strij (Dordrecht 1753-1826 Dordrecht) Dordrechts

Nadere informatie

VOORTGEZET ONDERWIJS

VOORTGEZET ONDERWIJS VOORTGEZET ONDERWIJS STEDELIJK MUSEUM ALKMAAR Stedelijk Museum Alkmaar is hét geheugen van de stad Alkmaar en een vertrekpunt voor iedereen die de geschiedenis en kunst van Alkmaar en omgeving wil beleven

Nadere informatie

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees?

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? 42 blok 6 C1 Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. C2 Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? Hoeveel pakken brokken? Hoeveel bakjes water? Fido 3 2 1 4

Nadere informatie

De wapenschilden van Cuijk en Grave

De wapenschilden van Cuijk en Grave De wapenschilden van Cuijk en Grave Het wapenschild van de familie van Cuyck Aernt Van Buchel reproduceerde in zijn Monumenta drie verschillende wapenschilden van de van Cuycks 1 : In goud twee dwarsbalken

Nadere informatie

Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648

Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster, Bartholomeus van der Helst, 1648 Voorbereidende les bij de rondleiding Ik ruik, ik voel wat jij niet ziet Geschiedenis Werkblad voor leraar bij Gouden Eeuw (groep 7 en 8) Werkblad 1 Oorlog en vrede Schuttersmaaltijd ter viering van de

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Heldendaden der Nederlanders ter zee

Heldendaden der Nederlanders ter zee Heldendaden der Nederlanders ter zee Inhoudsopgave 1 Middeleeuwen...5 1.1 Inname van de Toren van Damiate, 4 augustus 1218...5 1.2 Scheepsstrijd op de Gouwe, 10 augustus 1304...6 1.3 Slag op de Maas, 4

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Reizen

Ik en de maatschappij. Reizen Ik en de maatschappij Reizen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Ferry van de Put Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

KIJKWIJZER FDN MUSEUM

KIJKWIJZER FDN MUSEUM KIJKWIJZER FDN MUSEUM Welkom in Heerenveen Museum. Hier ontdek je het verhaal van Heerenveen. Je gaat straks kijken naar het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum. Domela had een duidelijke mening over drank

Nadere informatie

Brunelleschi. De Dom van Florence

Brunelleschi. De Dom van Florence Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv, Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

Artistieke wisselwerking

Artistieke wisselwerking Wapens Wapens uit de islamitische wereld stonden in hoog aanzien. De technische kwaliteit was superieur. Een term als damasceren (sabels vlammend etsen, letterlijk: op de manier van Damascus ) herinnert

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Treinen die komen en gaan

Treinen die komen en gaan Treinen die komen en gaan HET STALEN NS-REIZIGERS MATERIEEL VAN NEDERLANDSE BODEM Carel van Gestel Treinen die komen en gaan HET STALEN NS-REIZIGERSMATERIEEL VAN NEDERLANDSE BODEM CAREL VAN GESTEL INHOUD

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5 De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 INHOUD Voorwoord.. 3 Inleiding.. 4 Doelstellingen.. 5 Missie... 6 Beleid en beheer... 7 Gegevens

Nadere informatie

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

FEATURE: TURKIJE IN AMSTERDAM

FEATURE: TURKIJE IN AMSTERDAM FEATURE: TURKIJE IN AMSTERDAM Pagina 2 van 5 PRESS FEATURE Turkije in Amsterdam Tussen Turkije en Amsterdam bestaan eeuwenoude banden. Al aan het eind van de 16de eeuw legde Amsterdam handelscontacten

Nadere informatie

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Dit deel van 6.2 hoort bij de HC De republiek Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht.

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Training. Interdisciplinair samenwerken

Training. Interdisciplinair samenwerken Training Interdisciplinair samenwerken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E

Nadere informatie

Activiteiten uitvoeren

Activiteiten uitvoeren Activiteiten uitvoeren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Jansen Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid Habraken

Nadere informatie

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638)

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638) Eerder in een iets gewijzigde vorm verschenen in Heraldicum Disputationes 18 (2013): 26-29. Sleutelwoorden: schilderij, herberg, St Michel, wapen, Brueghel Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel,

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Slag bij St. Vincent 4 nov. 1641.

Slag bij St. Vincent 4 nov. 1641. Slag bij St. Vincent 4 nov. 1641. In 1640 stonden de Portugezen op tegen hun Spaanse overheersers. De Staten-Generaal besloten hen, samen met de Fransen, te steunen, o.a. met een vloot van 20 schepen.

Nadere informatie