Wat zul je leren? Samenvatting schilderijen op paneel Inhoudstafel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wat zul je leren? Samenvatting schilderijen op paneel Inhoudstafel"

Transcriptie

1

2 3 Wat zul je leren? Dat 17de eeuwse schilderijen een gelaagde structuur hebben Welke materialen in schilderijen voorkomen Hoe de technologische evolutie van de mens de schilderkunst heeft beïnvloed Samenvatting Dit hoofdstuk gaat voornamelijk over schilderijen op paneel die vóór de 20ste eeuw werden gemaakt. Het beschrijft de laagsgewijze opbouw en de materialen die in elke laag voorkomen, en hoe de schilderkunst technologisch evolueerde. Inhoudstafel 1. Inleiding 4 2. Opbouw van een schilderij op paneel 5 3. Beschrijving van de voornaamste lagen Drager Lijmlaag Grondlaag Aanlegtekening Verflaag Vernislaag Technologische evolutie in de schilderkunst De mythe van Jan van Eyck als uitvinder van de olieverf Pieter Bruegel de Oude en het toetsmatig schilderen Pieter Paul Rubens, meester van opaak en transparant Het pleinairisme of de kunst in de vrije natuur 14

3 4 1. Inleiding We vinden in heel Europa schilderijen terug uit vroegere tijden. Toch wordt de schilderkunst gemakshalve opgedeeld in een beperkt aantal bloeiperiodes. Zo waren Vlaanderen en Italië bijvoorbeeld de belangrijkste kunstcentra van de 14de tot en met de 17de eeuw. Deze centra worden omschreven als de noordelijke traditie of ten noorden van de Alpen en de zuidelijke traditie of ten zuiden van de Alpen. Dit simplistische beeld is uiteraard niet volledig omdat er in die tijd ook buiten Vlaanderen en Italië volop werd geschilderd, maar deze voorstelling reduceert de ingewikkelde werkelijkheid tot zijn essentie. In de 19 de en 20 ste eeuw volgen de bloeiperiodes en kunststromingen elkaar steeds sneller op. De twee belangrijkste schildercentra in het Europa van de 14 de tot de 17 de eeuw We mogen stellen dat de schilderstechnologie vóór de 20ste eeuw in één bepaalde periode en streek zeer gelijkaardig is. Bijvoorbeeld, schilderijen uit Vlaanderen uit de 16 de eeuw hebben een typische opbouw die van de Italiaanse verschilt. In dit lespakket is het onmogelijk om deze grote variatie aan schilderstechnieken toe te lichten. Daarom beperken we ons in dit hoofdstuk tot één interessant voorbeeld, nl. paneelschilderijen die in Vlaanderen vóór de 20ste eeuw werden vervaardigd. Het gebruik van paneel in de schilderkunst kende in Vlaanderen een hoogtepunt in de 14 de tot de 16 de eeuw. Daarna werd paneel steeds meer vervangen door doek. Toch bleef men in onze contreien tot en met de 19de eeuw op paneel schilderen. De schilderstechnologie varieerde niet alleen per streek, maar ook per periode. Dit aspect zal aan het eind van dit hoofdstuk aan bod. Ga op zoek naar een drietal schilderijen die ten noorden en een drietal schilderijen die ten zuiden van de Alpen zijn gemaakt. Vergelijk en bespreek de verschillen.

4 5 Bij het bekijken van schilderijen op paneel wordt niet direct duidelijk dat dit soort kunstwerken een gelaagde structuur bezit. Daarom wordt eerst de typische opbouw van deze schilderijen beschreven. Let wel, er bestaan allerlei variaties op deze stratigrafie. De meeste van deze variaties kunnen echter wel omschreven worden met de aangeleerde terminologie. Daarna gaan we dieper in op enkele belangrijke lagen. De verflaag is de belangrijkste en verdient een uitvoerige beschrijving. Daarom komt ze in het volgende hoofdstuk uitgebreid aan bod. 2. Opbouw van een paneelschilderij De gelaagde opbouw van een schilderij is zo belangrijk omdat ze een grote rol speelt bij haar esthetische kwaliteiten. Zo wordt de lichtkracht van een werk van Rogier van der Weyden ( ) of Pieter Bruegel (1520/ ) in ruime mate bepaald door de reflecterende witte grondlaag. En het is de rode imprimatura die aan een doek van de Franse schilder Nicolas Poussin ( ) gloed verleent. Zoek via het internet enkele schilderijen op van Rogier van der Weyden. Gebruik hiervoor een zoekmachine (bv. google). Hieronder wordt de typische lagenopbouw van een Vlaams schilderij op paneel getoond (in dwarsdoorsnede). In deze stratigrafie hebben we gekozen voor een schilderij met imprimatura. Schilderij op paneel uit de Vlaamse traditie in dwarsdoorsnede Een schilderij wordt steeds op een drager geschilderd. In dit voorbeeld is de drager een eikenhouten paneel. De vlakgeschaafde en geschuurde voorzijde wordt met een dunne gelatinelijm ingestreken. Deze voorverlijming isoleert de drager van de bovenliggende lagen en voorkomt zo dat de volgende lagen in het hout dringen. Om het paneel nog gladder te maken, brengt men dan één of meerdere lagen van een mengsel van krijt (CaCO 3 ) en gelatinelijm aan. Deze grondlaag kan perfect worden gladgeschuurd. Zo krijg je een wit, egaal oppervlak. De absorptiekracht van de grondlaag wordt gereduceerd door deze met een afsluitlaag van gelatinelijm te bedekken. Anders zou de olie uit de verflaag te veel in de krijt-lijmlaag dringen. In sommige gevallen wordt de grondlaag daarna met een uniforme, dunne, gekleurde verflaag

5 6 ingesmeerd. Deze laag wordt aangeduid met de Italiaanse term imprimatura. Vervolgens maakt de kunstenaar een houtskooltekening bovenop de imprimatura, en als hij daar tevreden mee is wordt deze met inkt overtrokken en worden de resten van de houtskooltekening weggeveegd. Hierop komen de verschillende verflagen die beschermd wordt door een transparante vernislaag. Leg aan studiegenoten die dit vak niet volgen in ongeveer 5 minuten uit hoe een schilderij is opgebouwd. Zoek naar het nodige illustratiemateriaal in de tentoonstelling of zoek extra informatie op het internet. Teken op basis van de informatie die je verderop in dit hoofdstuk vindt over schilderijen gemaakt in de zuidelijke traditie de vermoedelijke dwarsdoorsnede. Welke hedendaagse varianten op volgende materialen zijn in een winkel voor (kunst)schildersbenodigdheden te vinden: gelatinelijm krijt paneel houtskool 3. Beschrijving van enkele lagen De vorige paragraaf beperkte zich tot een beknopt overzicht van de gelaagde opbouw van een schilderij. Hieronder wordt er dieper ingegaan op een aantal lagen zoals de drager, de grondlaag, de lijmlaag en de vernislaag. In het laatste onderdeel van dit hoofdstuk worden een aantal variaties in de opbouw toegelicht Drager In de westerse wereld werden houten panelen sinds de middeleeuwen als drager gebruikt. Panelen werden door vakkundige houtbewerkers vervaardigd: de paneelmakers. Aan de achterkant vinden we soms de ponsmerken van deze paneelmakers of de keurbrandmerken van de Sint-Lucasgilde terug Afbeelding 1a: Voorkant van een schilderij op paneel Afbeelding 1b: Achterkant van een schilderij op paneel

6 7 Een kunstenaar gebruikte meestal hout dat op de plaatselijke markt beschikbaar was: in Italië was dat voornamelijk populier en in de Nederlanden eikenhout afkomstig uit de Oostzeegebieden. Populier heeft veel meer barsten en knoeten in het hout. Daarom werden op de voegen van Italiaanse panelen vaak stroken linnen gekleefd. Het is ook mogelijk dat het volledige paneel met doek werd overplakt. Pas daarna werd de grondlaag aangebracht. Zoek via een zoekmachine op het internet waar de oostzeegebieden liggen Gebruiken hiervoor de termen ooszeegebied, oostzeegebieden, oostzee-gebied, oostzee gebied en oostzee. Intermezzo: Schilderen op doek Er zijn veel meer dragers mogelijk dan alleen een houten paneel. Ook een vel papier, een koperen plaat, een rotswand, een muur, of een linnen doek vastgespijkerd op een houten raam kunnen hiervoor dienst doen. Het gebruik van schildersdoek als drager werd in rond 1460 in Italië geïntroduceerd, Vlaanderen volgde iets later. Gedurende 200 jaar gebruikten schilders zowel paneel als doek, maar uiteindelijk werd textiel de meest populaire drager. Doek is praktischer voor grote formaten, het is lichter en kan opgerold en daarmee makkelijker vervoerd worden. Een schilderij op doek heeft grotendeels dezelfde opbouw zoals in de vorige paragraaf beschreven. De krijt-lijmlaag werd wel vervangen door een olieverfgrondlaag op basis van loodwit, omwille van de grotere soepelheid. Als je een schilderij op doek van nabij bekijkt zie je vrijwel altijd de textielstructuur door de dun aangebrachte bovenliggende lagen. Een paneelschilderij is veel gladder dan een schilderij op doek en verraadt weinig van zijn constructie. Na verloop van tijd ga je meestal wel de voegen in het beeldoppervlak zien door het werken van het hout. Linnen doek opgespannen op een houten raam Afbeelding 2a: Voorkant van een schilderij op doek Afbeelding 2b: Achterkant van een schilderij op doek

7 8 Bekijk de schilderijen in het museum van nabij. Zoek vier werken met een verschillende drager. Noteer naam van de kunstenaar, titel van het werk en type drager Lijmlagen Lijm is een kleverige substantie waarmee objecten met elkaar verbonden worden. Een algemenere naam voor lijm is dan ook hechtmiddel. Lijm bestaat uit lange polymeerketens. Deze ketens dienen stevig aan het oppervlak van beide objecten te hechten, maar tevens sterk onderling te vervlechten, zodat de lijmlaag een grote eigen sterkte heeft. De eigen sterkte van het hechtmiddel wordt bepaald door de lengte van de polymeermoleculen, hun vorm en hun onderlinge wisselwerking (vanderwaalskracht en waterstofbruggen). Tijdens het productieproces van een paneelschilderij werden er twee lijmsoorten gebruikt: (a) caseïnelijm en (b) gelatinelijm. Caseïnelijm werd gebruikt om de voegen van het paneel te lijmen, gelatine voor de voorlijming, de aanmaak van de grondlaag en voor de afsluitlaag. (a) Caseïnelijm Caseïne is een proteïne die in de melk van zoogdieren voorkomt. Koeienmelk bijvoorbeeld bevat 5% vet, 5% lactose (een koolhydraat) en 3 tot 5% proteïnen. De belangrijkste proteïne in melk is caseïne. In een zuur milieu wordt de onoplosbare vorm van caseïne gevormd waardoor deze neerslaat in poedervorm. Vroeger werd de caseïne uit plattekaas gehaald. Caseïnelijm wordt gemaakt door het poeder in een basische oplossing, zoals ammoniak, te brengen. Vroeger werd ongebluste kalk (Ca(OH) 2 ) als base gebruikt. Caseïnelijm is veel moeilijker te maken dan gelatinelijm, maar is wel veel sterker. (b) Gelatinelijm Dierlijke beenderen bestaan uit een mengsel van tricalciumdifosfaat (Ca 3 (PO 4 ) 2 ), levende cellen en een vezelige, elastische proteïne gekend onder de naam collageen. Het beenmerg bestaat uit proteïnen en vetten. Huiden en pezen bevatten ook heel wat collageen. Bij kamertemperatuur is gelatine een hard product, maar opgelost in warm water wordt het een kleverige vloeistof. Bij afkoeling vormt zich een gel die na droging opnieuw uithardt. Kookt men gelatine in water, dan neemt het klevend vermogen af. Er bestaan verschillende soorten gelatinelijmen: huidenlijm, beenderlijm en vislijm. Zoek via een zoekmachine op het internet met welke dieren huidenlijm en beenderlijm wordt gemaakt. Zoek ook met de Engelse termen "hide glue" en "bone glue".

8 Grondlaag Ten noorden van de Alpen gebruikte men in de 14de tot 17de eeuw een mengsel van gelatinelijm en krijtpoeder (CaCO 3 ) als grondlaag; ten zuiden van de Alpen gebruikte men gelatinelijm met gips (CaSO 4.2H 2 O). In Italië was er meer gips dan krijt voorhanden. Italiaanse grondlagen zijn gewoonlijk iets dikker, omdat het met doek beplakte oppervlak minder egaal is dan de Vlaamse eikenhouten panelen. Sommige 17deeeuwse paneelschilderijen uit de noordelijke Nederlanden hebben zeer dunne of zelfs helemaal geen grondlaag. Afbeelding 3: Onafgewerkt schilderij op doek; merk de witte grondlaag in de lucht en in het water 3.4. Aanlegtekening Voor een kunstenaar begint te schilderen, maakt hij een tekening. Deze tekening kon eerst op papier uitgewerkt worden en dan overgebracht, of rechtstreeks op de grondlaag aangebracht worden. Als de kunstschilder tevreden was met de houtskooltekening werd deze overtrokken met penseel en inkt, waarna de houtskoolresten werden weggeveegd. Met behulp van infraroodfotografie kunnen we nu deze aanlegtekening onder de verflagen waarnemen. Sommige kunstenaars gebruikten zwart of rood krijt. Deze laatste kleur kan met infrarood niet zichtbaar gemaakt worden. Neem enkele houttakjes en plaats deze in een proefbuis. Sluit de proefbuis af met een stop en breng een glazen buis doorheen de stop. Warm de proefbuis op. Kijk wat er met de takjes gebeurt. Laat even afkoelen en test nu je zelfgemaakte houtskool op papier.

9 10 Afbeelding 4: Detail van een schilderij Infraroodfoto van hetzelfde detail. Let op de verandering van het linkerbeen van de man 3.5. Verflaag Een verflaag kan bestaan uit verschillende gekleurde lagen op elkaar. Vaak werd de grondlaag met een egale dunne gekleurde laag bedekt, de imprimatura. De imprimatura bepaalt de sfeer in de geschilderde afbeelding. Zo is voor een landschap bij maanlicht een zwarte imprimatura aanbevolen, terwijl voor een warm interieur best een rode grondlaag wordt gebruikt. De materialen waaruit de verflaag bestaat, komen in het volgende hoofdstuk uitgebreid aan bod. Hieronder wordt alleen over de opbouw van de verflaag gesproken. a) Laagsgewijze opbouw De kunstenaar kan plaatselijk een onderschildering aanbrengen, afhankelijk van de compositie van zijn schilderij. Zo brachten de Italiaanse primitieven (13de eeuw) steeds een laag groene aarde aan onder de huidpartijen. Dit gaf deze huidpartijen een erg speciale uitstraling. Er kan ook worden gewerkt met een aanzet. Dit is een schetsmatige voorbereiding, uitgevoerd met verdunde verf. In deze laag gaat de aandacht vooral uit naar de licht-donker-verdeling en de algemene kleurharmonie. In de opschildering worden alle details van de afbeelding uitgewerkt. Glimlichtjes in de ogen en op het neustopje worden als accenttoetsen het laatste opgebracht. Subtiele kleurovergangen worden geschilderd door een transparante glacis op de opschildering aan te brengen. Bij deze schildertechniek laat men de aangebrachte verflaag eerst voldoende drogen, vooraleer de volgende, zeer dunne en transparante laag wordt aangebracht. Een gele opschildering met een blauwe glacis wordt een groen kleurvlak waarin mooie schaduwpartijen aangebracht kunnen worden. b) Nat-in-nat techniek Snelle schilders zoals Frans Hals ( ) kozen voor de alla prima techniek. Hierbij wordt het schilderij in één zittijd afgewerkt. Er wordt nat-in-nat geschilderd, zonder tussenliggende droging, zodat alle verftoetsen deel uitmaken van een zelfde verffilm. In de 19de eeuw wordt deze techniek bij het pleinairisme landschapschilders die buiten werkten veelvuldig toegepast. Zoek in het museum naar een typisch voorbeeld van de techniek alla prima en van de laagsgewijze opbouw

10 Vernislaag Een vernislaag is in principe een kleurloze, transparante film op de verflaag. Hij bestaat uit hars, verdund in een oplosmiddel. Wanneer het solvent verdampt komen de moleculaire ketens dichter bij elkaar totdat ze via de vanderwaalskrachten elkaar aantrekken en zodoende een vaste stof vormen. Dit proces noemen we fysische droging. Een veel gebruikte harssoort voor het maken van vernissen was colofoniumhars, het restproduct van de terpentijndistillatie. Harsen werden ook in lijnolie gesmolten om als protectielaag gebruikt te worden. De vernislaag isoleert het schilderij van de buitenwereld. Ze beschermt tegen stof, vocht, vet en andere onzuiverheden. Omdat de verflaag wordt afgesloten van de lucht (zuurstof) vertraagt de vernislaag de droging van de olieverf, zodat deze minder snel uithard en langer zijn flexibiliteit behoudt. Vernis kan ook van esthetisch belang zijn. Het geeft het kunstwerk glans en maakt de kleuren intenser. Een vernislaag kan wel gaan vergelen waardoor de kleurintensiteit weer afneemt. Meer informatie hierover vind je in hoofdstuk drie. 4. Technologische evolutie in de schilderkunst Er wordt vaak te snel verondersteld dat schilders tot en met de 17de eeuw hun verf zelf maakten, terwijl men er voor de 18 de en 19 de eeuw vanuit gaat dat kunstenaars al hun benodigdheden bij professionele verfhandelaars kochten. De veronderstelling gaat vaak nog een stap verder. De 18 de en 19 de eeuwse schilders zouden nog maar weinig interesse hebben in hun schildersmaterialen, waardoor de technische kwaliteit van hun schilderijen sterk daalde. Alhoewel deze technologische evolutie niet volledig fout is, moeten er bij dit verhaal enkele opmerkingen geplaatst worden. Zo werden er in de 15de eeuw heel wat pigmenten in de natuur gevonden, maar de synthetische pigmenten werden toen reeds bij de drogist aangekocht. De belangrijkste taak van de kunstenaar was het fijnmalen van zijn pigmenten, wat een arbeidsintensief en langdurig proces was, aangezien de pigmentkorrels extreem fijn moesten zijn. In de schilderijen van Jan Van Eyck (voor ) vinden we pigmenten terug die in de Lage Landen niet in de natuur voorkomen, zoals de halfedelsteen lapis lazuli. Deze pigmenten werden uit verre oorden ingevoerd. Verhandelde pigmentpoeders werden soms met goedkopere producten versneden, wat als een vorm van oplichterij werd ervaren. De kleur die bekend staat als vermiljoen (HgS) is rood en deze kleur wordt gemaakt door alchemie en bereid in een retort (sublimeerkolf). Ik laat de methode hiervoor achterwege, omdat het te langdradig zou zijn om in mijn bespreking alle methoden en recepten uit te leggen want, indien je er de moeite voor wilt doen, zul je zeer veel recepten vinden, en zeker als je het vraagt aan de broeders. Maar ik raad je aan dit vermiljoen bij de drogist te kopen, zodat je geen tijd verliest met de vele manieren om het te maken. En ik zal je leren hoe je het moet kopen en hoe je goede vermiljoen moet herkennen. Koop steeds ongebroken vermiljoen, geen vergruisde of vermalen. De reden? Omdat het gewoonlijk wordt aangelengd met rode menie (Pb 3 O 4 ) ofwel met gemalen baksteen. (Uit Cennino Cennini, Het handboek van de kunstenaar, ca De tussen haakjes geplaatste informatie is van de hand van de schrijver van dit lespakket)

11 12 Hieronder worden aan de hand van verschillende kunstenaars enkele aspecten geschetst van de technologische evolutie in de schilderkunst De mythe van Jan van Eyck als uitvinder van de olieverf Jan Van Eyck, de schilder van Het Lam Gods (St. Baafskathedraal in Gent), wordt als één van de grootste vernieuwers uit de geschiedenis van de schilderkunst beschouwd. Met hem wordt ook de glorietijd van de 15de eeuwse schilderkunst in Vlaanderen ingeluid. Als één van de allereersten in de schilderkunst maakte hij gebruik van olieverf om monumentale paneelschilderijen met de fijnheid van miniaturen te vervaardigen. Tot op dat moment gebruikten schilders temperaverf. Deze verfsoort werd gemaakt door een pigment met het eigeel van kippeneieren te mengen. Temperaverf mist niet alleen de kleurkracht en de glans van olieverf, maar het is ook nog moeilijk uit te strijk en droogt heel snel. Kleurovergangen konden enkel verkregen worden door de verf in dunne streepjes naast elkaar te zetten: een tijdrovende bezigheid. Door deze innovatie konden schilders als Rogier Van der Weyden, Dirk Bouts (1410/ ), Hugo Van der Goes (ca ), Jean Fouquet (ca ca.1480) en Hans Memling (ca ) hun roem vestigen. Zij zijn in de schilderkunst bekend geworden als de Vlaamse Primitieven, een titel die in de 19de eeuw werd bedacht. Het verhaal over de uitvinding van olieverf door Jan Van Eyck vinden we voor het eerst terug in het boek De levens van de meest excellente Italiaanse Architecten, Schilders en Beeldhouwers dat door Giorgio Vasari in 1550 te Firenze werd geschreven. Hierin vinden we de volgende passage: Van Eyck had een paneelschildering afgewerkt, in tempera, en er een vernislaag op aangebracht. Hij zette zijn werkstuk te drogen in de zon, zoals toen gebruikelijk. Was het omwille van de zonnewarmte of slecht gelijmde voegen, het paneel barstte en ruïneerde het schilderij. Misnoegd over dit voorval begon Jan Van Eyck te zoeken naar een vernis die kon drogen in de schaduw. Na veel onderzoek ondervond hij dat lijnolie en notenolie het beste drogen en begon hij te experimenteren met het mengen van zijn pigmenten met deze oliën. Niet alleen ontwikkelde hij een verf die vrij resistent was en ongevoelig voor water, maar ook een brilante kleuruitstraling had. Bovendien kon met deze verf makkelijk vloeiende kleurovergangen gemaakt worden, véél makkelijker dan met tempera. Hij vervaardigde een groot aantal werken met deze nieuwe techniek en zijn faam spreidde zich over gans Europa. Op het einde van zijn leven gaf hij zijn technologie door aan enkele leerlingen. Hoewel olieverfschilderijen vanuit Vlaanderen werden uitgevoerd naar alle vorstenhoven van gans Europa, bleef de technologie een lokaal geheim. Of het verhaal volledig op waarheid berust is niet te achterhalen. Vasari leefde ruim honderd jaar na Jan Van Eyck. Probeer zelf maar eens een gebeurtenis te herinneren die een eeuw geleden plaatsvond en die slechts door mondelinge overlevering tot bij jou kwam. De uitstraling van Van Eycks schilderijen en de vrij vage tekst van Vasari hebben aanleiding gegeven tot

12 13 massa s hypothesen en er is voldoende over dit onderwerp geschreven om een ganse boekenkast te vullen. Intermezzo: Het boek De Diversis Artibus van Theophilus De monnik Theophilus schreef in de 12de eeuw het boek De Diversis Artibus. Dit werk omvat drie delen die handelen over schilderkunst, glaskunst en metaalbewerking. In Boek 1, hoofdstuk 20 beschrijft hij de manier waarop lijnolie uit vlaszaad moet worden geperst. Het gaat hier om de oudste West-Europese geschreven bron waarin we het gebruik van olieverf terugvinden. Toch beperkte het gebruik van olieverf zich tot buitenschilderwerk en decoratieve toepassingen zoals uithangborden, schilden, wapens en schepen. Jan Van Eyck heeft misschien niet de olieverf ontdekt, het was zijn verdienste om een verfsoort, die diende voor het rudimentaire decoratiewerk, om te vormen tot een fijnschilderverf Pieter Bruegel de Oude en het meer toetsmatig schilderen Een schilderij moet eruit zien als een juweel, dachten de Vlaamse Primitieven. Ze dreven hun techniek dan ook op tot ongekende hoogten. Zelden zou men in de kunstgeschiedenis zulke uitgewerkte en verzorgde werkstukken zien. Men kan nauwelijks borstelstreken onderscheiden, zo goed werden de kleurpasta s uitgewreven en uitgedast. Hierin zou verandering komen in de 16 de eeuw met Pieter Bruegel de Oude ( ). De olieverftechniek was volledig ingeburgerd en kunstenaars zochten naar nieuwe wegen in de schilderkunst. Pieter Bruegel de Oude vond het fantasievolle verhaal blijkbaar belangrijker dan de hyperrealistische weergave van de dingen. We kunnen dit bijna vergelijken met het huidige stripverhaal, mooi getekend maar met een vertellend scenario. Hij wou ook sneller werken. De toeschouwer heeft geen glad uitgewerkte verflaag nodig om de suggestie van bijvoorbeeld het plooienspel van een mantel te begrijpen. Hij begon de schoonheid van de penseelstreek te cultiveren. Dat had hij gemeen met de oosterse schildermeesters. De schriftuur van het penseel en de afwisseling van de verfeffecten die dat met zich bracht, kwamen tot uiting in zijn werk. Een gevolg van deze evolutie was een minder stijve schildertechniek. Het beeldvlak kon meer vibreren; het schilderij werd schilderachtiger. De ondergrond gaat zichtbaar zijn rol spelen in de doorschijnende delen van de compositie. Pieter Bruegels oudste zoon, Pieter Breughel de Jonge ( ) zal de techniek van zijn vader overnemen en een atelierproductie ontwikkelen die we bijna industrieel mogen noemen. Dit had nooit gekund met de verzorgde, trage werkwijze van de Vlaams Primitieven Pieter Paul Rubens, meester van opaak en transparant Dat sommige donkere kleuren, bruinen en blauwen, mooier waren als ze transparant werden opgebracht, wist Rubens ( ) maar al te goed. Deze pigmenten geven hun maximale kleurwaarde wanneer ze gemengd worden met wat meer bindmiddel en zo de witte ondergrond er kan doorschijnen. Door met de verfdikte te spelen was hij in staat om vele kleurnuances met één en dezelfde verf te verkrijgen. De kleur kon natuurlijk ook met witte verf verlicht worden, maar dan kregen de verven een pastelachtige tint, en dat was niet zijn bedoeling.

13 14 Wat hij ook ondervonden had de olieverfschilderkunst was intussen zo n slordige tweehonderd jaar oud was dat licht beter weerkaatst wanneer je witte toetsen wat dikker opbrengt, met enig reliëf in de borstelstreken. Zo kan de glans op een harnas, de reflectie op een wijnglas, een glimlichtje op een neus of de flikkering van de ogen geïntensiveerd worden met een kloddertje witte verf. Vooral in zijn beroemde schetsen paste Rubens ten volle deze wisseltechniek toe. Vermits bij een schets, in tegenstelling tot een afgewerkt schilderij, sowieso karig wordt omgesprongen met de verfmiddelen, maakte de meester er een zaak van om met een minimum aan materie een maximum aan effect te sorteren. En hij slaagt er wonderwel in om met enkele transparante bruine toetsen zijn figuren te suggereren. Deze figuren krijgen volume door een subtiele schaduwwerking en de dikker aangebrachte hoge lichten. Het geheel wordt verlevendigd met enkele kleurtoetsen. Om dit licht-donker-effect te verbeteren zette Rubens een warmgrijze imprimatura op zijn witte grondlaag. Hij bracht deze met een grove borstel, streepsgewijze aan. Door de streperige imprimatura gaf Rubens zijn schilderijschetsen een tintelende, vibrerende achtergrond. Op dit grijs, dat hij als halftoon gebruikte, kwamen zijn witte accenten beter uit. De halftoon is de zone tussen de bruine schaduw en de lichtere zones. Waar de Vlaamse Primitieven zó fijn trachtten te werken dat alle borstelstreken versmolten door het uitwerken met de dasborstel en hun schilderijen daardoor iets onwezenlijks kregen, gaat men in de 17 de eeuw de kloeke penseeltoets waarderen en cultiveren. Rubens was daar een meester in. Rembrandt van Rijn ( ) gaat nog een stapje verder en durft zijn verf ook met een paletmes aan te brengen. Frans Hals, de toetsenvirtuoos bij uitstek, zal tot ver in de 19 de eeuw zijn stempel drukken op de schilderkunst Het pleinairisme of de kunst in de vrije natuur Kunstenaars hebben het muffe atelier altijd willen ontvluchten. De Italiaanse, pedagogisch gerichte schilder-schrijver Cennino Cennini merkte op het einde van de 14 de eeuw al op dat de natuur de beste leermeester is en dat debuterende kunstenaars er hun voordeel mee doen zoveel mogelijk naar de natuur te werken. Afbeelding 5: Voorbeeld van een klein schilderij dat buiten werd geschilderd. Kunstenaars trokken dus op pad om schilderachtige motieven vast te leggen. Zo brengt Pieter Bruegel de Oude mooie Alpentekeningen mee van zijn Italiëreis. Maar dit alles beperkte zich aanvankelijk tot tekeningen. Wie oude

14 15 voorstellingen van schilderateliers bekijkt we vinden die op schilderijen waar St.-Lucas de Madonna portretteert ziet een vrij omslachtige infrastructuur: omvangrijke schildersezels, verf in potjes of mosselschelpen, een hulpje dat de verf wrijft op een zware porfiersteen. Dit sleur je niet zomaar even naar buiten om een landschapje in de vrije natuur te konterfeiten. Landschappen werden dan ook in het atelier vervaardigd aan de hand van schetsen. Waterverf kan makkelijk in afgesloten potjes of onder de vorm van gedroogde blokjes in een verfdoos worden vervoerd; voor olieverf was dit niet mogelijk. De eigenschap van deze verf om bij droging een vel te vormen speelde de kunstschilders parten. Aanvankelijk probeerde men dit probleem op te lossen door olieverf op te bergen in een lederen buideltje of eentje van varkensblaas. Met een spijker werd een gaatje geprikt waardoor de verf op het palet kon geknepen worden. De spijker zelf diende als afsluiting. Op het einde van de 18 de eeuw kwam hierin verandering door de ontwikkeling van de verftube. Eenmaal de tinnen tube met schroefdop in gebruik kwam kon de verf, afgesloten van licht en lucht, langer bewaard worden en kon de kunstenaar op pad. Een neveneffect van deze evolutie was de geïndustrialiseerde verfproductie. Verf wrijven werd de kunstenaar uit handen genomen. En die was daar niet rouwig om. Eenmaal het transportprobleem van olieverf opgelost was kon de kunstschilder toegeven aan zijn drang om het atelier te verlaten. Dit bracht nog andere praktische problemen met zich, zoals daar zijn: een min of meer comfortabele zitplaats, een bruikbaar werkvlak of ezel en het vervoer van al dit materiaal. Prompt ontwikkelde het menselijke vernuft uitschuifbare veldezels, opklapbare paletten die in het deksel van een schilderskist passen en driedelig samengestelde steunstokken. Er kwamen handige handezeltjes op de markt: doosjes waarvan het deksel, met duimgat, het palet vormde en waar een aantal kleine paneeltjes konden ingeschoven worden. Sommige Engelse 19 de eeuwse aquareldozen waren eveneens voorzien van een uitklapbaar steunsysteem om de waterverfminnende reiziger in staat te stellen onderweg een borstelstreekje te wagen. Zou William Turner ( ) zo n doos gebruikt hebben voor zijn subtiele kleine landschapjes? Voorbeeld van een handezel Twee natte doeken kunnen met klemmen eenvoudig worden getransporteerd.

15 16 Het summum van dit soort mobiel meubilair was de zogenaamde kofferezel, een schilderskist waaruit pootjes schoven, een ezeltje omhoog klapte, evenals een rudimentair zitje en waarbij de kist zelf dienst deed als tafel en vergaarbak voor tubes, penselen, olie- en terpentijnflesjes. Men ziet dergelijke dingen soms nog op de Place-du-Tertre te Parijs. Maar hoe vervoer je een nat olieverfschilderij? Hiervoor werden speciale klemmen ontwikkeld die op de rand van het doek worden vastgemaakt. Klemsporen in de verf konden in het atelier worden bijgewerkt of werden bedekt door de sponning met het inlijsten. De meest handige modellen zijn voorzien van een handvat. Alle bekende klemtypes bieden plaats voor twee schilderijen. Dit verhoogt natuurlijk de veiligheid van het beschilderde oppervlak dat langs de binnenkant wordt gemonteerd. Los van de louter materiële problemen staat de buitenschilder voor andere, onverwachte uitdagingen. Hij is afhankelijk van de weersomstandigheden: regen, wind, sneeuw en ijs, naast bewolking, brandende zon of schaars maanlicht. Zo vinden we in de pleinairschilderkunst weinig of geen landschappen in de regen. Sneeuwzichten komen iets meer voor, maar men kan zich het ongemak inbeelden van de kunstenaar met verkleumde vingers en bevroren voeten. Minder voor de hand liggend maar niet onbelangrijk is de vluchtigheid van het zonlicht. Met het uur verlengen de schaduwen en een wolkje voor de zon verandert de hele atmosfeer. Dit euvel keerde de Franse kunstenaar Monet ten goede door een prachtige reeks schilderijen te maken van de kathedraal van Rouen, in de meest wisselende omstandigheden. Dit alles bracht een verandering teweeg in de schilderstijl. Kunstenaars gingen alla prima werken; met deze term wordt aangeduid dat het schilderij in één beurt werd afgemaakt. Geen glacis, geen laagsgewijze opbouw, geen hernemingen, niet teveel details, geen gepietepeuter. Hierdoor werden schilderijen schetsmatiger. De schilder beperkt zich tot de eerste indruk van zijn motief, hij/zij kan in de korte beschikbare tijd slechts een impressie weergeven: het impressionisme was geboren.

Schetsmatige voorbereiding van het schilderij, uitgevoerd met verdunde verf.

Schetsmatige voorbereiding van het schilderij, uitgevoerd met verdunde verf. 91 Aanzet Accenttoetsen Afsluitlaag Alla prima Bijenwas Bindmiddel Colofoniumhars Dasborstel Drager Geconjugeerde dubbele bindingen Glacis Grondlaag Schetsmatige voorbereiding van het schilderij, uitgevoerd

Nadere informatie

Kunst & Cultuur / Schilderen. Wat gaan we de komende tijd doen?

Kunst & Cultuur / Schilderen. Wat gaan we de komende tijd doen? Kunst & Cultuur / Schilderen Wat gaan we de komende tijd doen? - informatie vergaren over het schilderen - toepassingen, atelierbezoek - relatie leggen met je onderzoeksvraag - materiaalonderzoek / experimenteren

Nadere informatie

Aquarelverf wordt gemaakt van in water opgeloste Arabische gom, waarin de pigmenten zeer fijn gewreven zijn. Hoe fijner het pigment, hoe

Aquarelverf wordt gemaakt van in water opgeloste Arabische gom, waarin de pigmenten zeer fijn gewreven zijn. Hoe fijner het pigment, hoe Aquarelverf 36 36 Aquarelverf wordt gemaakt van in water opgeloste Arabische gom, waarin de pigmenten zeer fijn gewreven zijn. Hoe fijner het pigment, hoe transparanter de kleur. In principe kan met aquarelverf

Nadere informatie

Peize, 25 september 2010 Chris Herenius Enige tijd geleden kreeg ik monsters van de nieuwe waterverdunbare olieverf, de Talens Cobra olieverf. Op de website http://www.cobra.royal-talens.com/9/home.html

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

A L L E S O V E R O L I E V E R F

A L L E S O V E R O L I E V E R F A L L E S O V E R O L I E V E R F Technische nieuwsbrief 1, 2009 Olieverf is al eeuwen lang geliefd bij vele kunstenaars vanwege haar unieke eigenschappen. Een olieverfschilderij heeft diepe kleuren en

Nadere informatie

Imprimatura. Artists Oil Colour

Imprimatura. Artists Oil Colour Tekst & Beeld Robert Rost Imprimatura Artists Oil Colour ALS JE EEN SCHILDERIJ GAAT OPZETTEN IS HET ZINVOL EEN DOOR- DACHTE KEUZE TE MAKEN BETREFFENDE DE KLEUR VAN DE ONDER- GROND. KOOP JE EEN VOORGESPANNEN

Nadere informatie

Howto: Huidskleur in olieverf Auteur: Alb Datum: 29/01/2009

Howto: Huidskleur in olieverf Auteur: Alb Datum: 29/01/2009 Deze buste had ik reeds deels geschilderd met acrylverf als demonstratie op FACTS vorig jaar. Uiteindelijk was ik weer niet tevreden over het resultaat + dat er nog enige beschadigingen waren Reparaties

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

Doezijde. Zelf verf maken. Wat ga je doen? Je gaat zelf verf maken en hier ook mee verven!

Doezijde. Zelf verf maken. Wat ga je doen? Je gaat zelf verf maken en hier ook mee verven! Doezijde Zelf verf maken Wat ga je doen? Je gaat zelf verf maken en hier ook mee verven! Wat heb je nodig? Spullen Kwast of penseel Vel wit A4 papier om op te verven 4 schaaltjes Limonadeglas 4 theelepeltjes

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

for the artist in you!

for the artist in you! for the artist in you! Zo vanuit de tube De kunstschilder die probleemloos en snel resultaat wil, kiest voor ArtCreation Essentials. Waarom? Omdat ArtCreation Essentials 38 verschillende kleuren acrylverf

Nadere informatie

59, 95. Van Gogh kistezel Zie pagina 3 GRATIS OP=OP

59, 95. Van Gogh kistezel Zie pagina 3 GRATIS OP=OP GRATIS exclusieve Amsterdam schildertas XXL bij aankoop van 4 losse tubes Amsterdam acrylverf! Een ideale tas om al je kunstschildermaterialen in te vervoeren Zolang de voorraad strekt OP=OP Van Gogh kistezel

Nadere informatie

59, 95. Van Gogh kistezel Zie pagina 3 GRATIS OP=OP

59, 95. Van Gogh kistezel Zie pagina 3 GRATIS OP=OP GRATIS exclusieve Amsterdam schildertas XXL bij aankoop van 4 tubes Amsterdam acrylverf! Een ideale tas om al je kunstschildermaterialen in te vervoeren Zolang de voorraad strekt OP=OP Van Gogh kistezel

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

Monumenten, kunst en ambacht - Open Monumentendag in Midden-Delfland 2015

Monumenten, kunst en ambacht - Open Monumentendag in Midden-Delfland 2015 Monumenten, kunst en ambacht - Open Monumentendag in Midden-Delfland 2015 Lesbrief voor de groepen 7 van de basisscholen in Midden-Delfland Deze les is de voorbereiding voor de Kindermonumentendag op vrijdag

Nadere informatie

Workshop Schilderen. Succes! Beste docent,

Workshop Schilderen. Succes! Beste docent, Workshop Schilderen Beste docent, Samen met uw klas gaat u schilderen op doeken met als thema: Vol vuur voor Afrika! Hiervoor heeft u materiaal en een stappenplan nodig. Na het stappenplan vindt u een

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

Vintage look Landhuis-stijl Shabby Chic

Vintage look Landhuis-stijl Shabby Chic Vintage look Landhuis-stijl Shabby Chic Vintage-technieken Chalky finish geeft modellen en accessoires betoverende usedlooks en ultra-matte fluweelzachte oppervlakken. Haal nu heel eenvoudig uw lievelings-stijl

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

schilderen in opdracht

schilderen in opdracht schilderen in opdracht Kees van de Wetering Geboren op 26 december 1949 in Rotterdam/ IJsselmonde. Woont en werkt in Burgh-Haamstede (Zeeland). Opleiding: Academie van Beeldende Kunsten te Rotterdam van

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van de schilderkunst / Schilderijen Salon van de 21 e eeuw

Wegwijs in de wereld van de schilderkunst / Schilderijen Salon van de 21 e eeuw Wegwijs in de wereld van de schilderkunst / Schilderijen Salon van de 21 e eeuw Lesbrief met enkele suggesties voor creatieve verwerkings- lessen n.a.v. het bezoek aan de tentoonstelling Le Peintre de

Nadere informatie

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn:

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn: Auditieve oefeningen Boek van de week: 1; Nijntje in het museum 2; Krokodil en het meesterwerk 3; Kloddertje 4; Meneer Kandinsky was een schilder 5; Het kleine museum Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik

Nadere informatie

Excursie: Gineke Zikken Een goede start.

Excursie: Gineke Zikken Een goede start. Excursie: Gineke Zikken Amsterdam Een goede start. Het was een heerlijke dag. Mooi weer. Naar het Rijksmuseum werd te veel. Het bezoek aan Gineke Zikken was ruimschoots voldoende om lang mee toe te kunnen.

Nadere informatie

Kalkverf. Kalkverf biedt steeds een bijzondere meerwaarde!

Kalkverf. Kalkverf biedt steeds een bijzondere meerwaarde! Kalkverf Premium Quality Kalkverf van Stoopen & Meeûs is een kalkmatte, decoratieve verf die binnen, maar ook buiten kan toegepast worden. Binnen zijn er vele decoratieve schilder- en spateltechnieken

Nadere informatie

doekaart: HET MUSEUM (afspraken)

doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) doekaart: HET MUSEUM (afspraken) Een museum is een plek waar kunst bewaard wordt en getoond. Aan de muur hangen schilderijen, in vitrines liggen voorwerpen en op sokkels

Nadere informatie

VAN GOGH THE QUALITY BRAND

VAN GOGH THE QUALITY BRAND VAN GOGH THE QUALITY BRAND Kwaliteit, daar kies je voor. Daarom schilder je met Van Gogh verf, zodat je je helemaal kunt richten op je eigen creativiteit en het schilderproces. Dankzij de levendige en

Nadere informatie

Betoverende schilderijen met hart

Betoverende schilderijen met hart Een ideaal cadeau voor Valentijnsdag of Moederdag. In een paar zeer eenvoudige stappen kun je een kunstwerk creëren. Je moeder of vriendin heeft zeker veel plezier van dit geschenk. Natuurlijk kun je het

Nadere informatie

VAN GOGH THE QUALITY BRAND

VAN GOGH THE QUALITY BRAND VAN GOGH THE QUALITY BRAND Kwaliteit, daar kies je voor. Daarom schilder je met Van Gogh verf, zodat je je helemaal kunt richten op je eigen creativiteit en het schilderproces. Dankzij de levendige en

Nadere informatie

32, 15 7, 50 16, 25. voorjaars voordeel! actie 20,25. vanaf. Rembrandt softpastels SPECIALE ACTIE 30 + 6 GRATIS! Talens fixatief universeel

32, 15 7, 50 16, 25. voorjaars voordeel! actie 20,25. vanaf. Rembrandt softpastels SPECIALE ACTIE 30 + 6 GRATIS! Talens fixatief universeel voorjaars voordeel! Een folder boordevol aanbiedingen Rembrandt softpastels SPECIALE ACTIE 30 + 6 GRATIS! Set van 30 + 6 halve pastels. actie 32, 15 vanaf 7, 50 Talens fixatief universeel Verbetert de

Nadere informatie

acryl hulpmiddelen Inclusief Mediums Vernissen Primers Overige hulpmiddelen

acryl hulpmiddelen Inclusief Mediums Vernissen Primers Overige hulpmiddelen acryl hulpmiddelen Inclusief TIP! Mediums Vernissen Primers Overige hulpmiddelen 2 INHOUDSOPGAVE Acrylverf 5 TIP! Gel Mediums glanzend en mat pag.10 Mediums 7 Acrylmediums 8 Gel Mediums 10 Acrylverdikkingsmedium

Nadere informatie

beeld-je ver-ven plak-ken por-tret stil-le-ven schil-de-rij pa-let mu-se-um ten-toon-stel-ling te-ke-naar fo-to lijst-je et-sen e-zel kun-ste-naar

beeld-je ver-ven plak-ken por-tret stil-le-ven schil-de-rij pa-let mu-se-um ten-toon-stel-ling te-ke-naar fo-to lijst-je et-sen e-zel kun-ste-naar Auditieve oefeningen kunst Hakken en plakken (hak de woorden in stukken, laat de kinderen het hele woord zeggen) beeld-je ver-ven plak-ken por-tret stil-le-ven schil-de-rij pa-let mu-se-um ten-toon-stel-ling

Nadere informatie

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt PROGRAMMA 2011 2012 Uitgangspunt van de lessen is dat kennis van de schilderkunstige technieken en stromingen vanuit de eigen ervaring wordt ontdekt en ontwikkeld. De opdrachten hebben betrekking op zowel

Nadere informatie

Er zijn schilders die de zon in een gele vlek veranderen. Er zijn er ook die een gele vlek in de zon veranderen.

Er zijn schilders die de zon in een gele vlek veranderen. Er zijn er ook die een gele vlek in de zon veranderen. Er zijn schilders die de zon in een gele vlek veranderen. Er zijn er ook die een gele vlek in de zon veranderen. Pablo Picasso KUNST MAAK JE MET: BASISSPULLEN DIE JE NODIG HEBT : WITTE LIJM ( of een LIJMSTIFT)

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2012 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten

Nadere informatie

http://www.youtube.com/watch?v=rap2wlli APU http://www.youtube.com/watch?v=o2s2wdb RaBQ&feature=related http://youtu.

http://www.youtube.com/watch?v=rap2wlli APU http://www.youtube.com/watch?v=o2s2wdb RaBQ&feature=related http://youtu. BEHANG http://www.youtube.com/watch?v=rap2wlli APU http://www.youtube.com/watch?v=o2s2wdb RaBQ&feature=related http://youtu.be/8kfdxdohbry Geschiedenis van behang In de middeleeuwen begon men in Europa

Nadere informatie

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT:

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT: Schilderkunst Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. 1. Definitie SCHILDERIJ: tweedimensionaal vlak iets wordt voorgesteld kleur- en vormmiddelen FIGURATIEF ABSTRACT: figuratief: verwijst

Nadere informatie

Stads- en dorpsgezichten en landschappen in de gemeente Woerden

Stads- en dorpsgezichten en landschappen in de gemeente Woerden Stads- en dorpsgezichten en landschappen in de gemeente Woerden In samenwerking met de Kunstkring Woerden Van 28 maart tot 28 juni 2015 vindt in het Stadsmuseum in Woerden een expositie plaats van de Kunstkring.

Nadere informatie

voor het plaatsen van Lincrusta

voor het plaatsen van Lincrusta Verwerkingsvoorschriften voor het plaatsen van Lincrusta Verwerkingsvoorschriften voor het plaatsen van Lincrusta Om een perfect resultaat te garanderen, bevelen wij u aan volgende plaatsingsaanwijzing

Nadere informatie

- schilderijen - Voortgezet. Onderwijs

- schilderijen - Voortgezet. Onderwijs KIJKWIJZER Voortgezet Onderwijs gemeentemuseum den haag maart 2001afdeling educatie/jet van Overeem postbus 72 2501 CB Den Haag jovereem@gm.denhaag.nl 2 Bedenk dat een schilderij - voordat het een strijdros,

Nadere informatie

Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen.

Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen. Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 woensdag 13 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 Naam Klas Inleveren DOEN Lees in je (stencil)boek Reflectie de teksten

Nadere informatie

Javier Gómez en Arian Winterink exposeert in Museum vd Togt

Javier Gómez en Arian Winterink exposeert in Museum vd Togt Bijgewerkt: 20 oktober 2008 Zoek: ga. Begin: Nieuws Amstelveen Geschiedenis Foto's Gebeurtenissen Monumenten Partnersteden Straten Kerken Exposities Links Sponsoren Over de site Javier Gómez en Arian Winterink

Nadere informatie

Catalogus tentoonstelling Junglegroep

Catalogus tentoonstelling Junglegroep Catalogus tentoonstelling Junglegroep Rembrandt van Rijn (zelfportret) Wereldberoemd om de Nachtwacht. Schilderde veel portretten. Dit ben ik op mijn zelfportret: Aan alle bezoekers van deze tentoonstelling:

Nadere informatie

Tekst & beeld Remco Remigius Hazenbroek

Tekst & beeld Remco Remigius Hazenbroek Tekst & beeld Remco Remigius Hazenbroek Karakterkoppen in acryl IN 1962 BEN IK IN DEN HAAG GEBOREN ALS REMIGIUS HAZENBROEK, WAAR MIJN OUDERS VOOR HET DAGELIJKS GEBRUIK REMCO VAN HEBBEN GEMAAKT. PORTRETTEN

Nadere informatie

Klas op Stand voortgang

Klas op Stand voortgang Klas op Stand voortgang Doelstelling 2013-24 KLOS - Stef Mijn doelstelling voor de KLOS is: Doorgaan op de probleemstelling van het voorgaande jaar en verder op zoek gaan naar Het perfecte schilderij.

Nadere informatie

FICHE TECHNIQUE TECHNISCHE FICHE LEVEL DESIGN 1

FICHE TECHNIQUE TECHNISCHE FICHE LEVEL DESIGN 1 FICHE TECHNIQUE TECHNISCHE FICHE LEVEL DESIGN 1 LD1 COMMERCIËLE GEGEVENS Nr artikel : DULVLD0120000 Lengte: 2,00 m Aantal per doos : 2 stuks Minimale te bestellen hoeveelheid : 1 doos LEVEL DESIGN LD1

Nadere informatie

SPIEGEL AAN SCHERVEN

SPIEGEL AAN SCHERVEN V5 tekenen opdracht: zelfportret Vanaf de renaissance maken kunstenaars zelfportretten. Na de middeleeuwen werd het individu belangrijker, kunstenaars werden zelfbewust. Kunstenaars maken geen zelfportretten

Nadere informatie

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK

ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK ONLINE LESSUGGESTIE PHILIPPE VAN SNICK Informatie over de kunstenaar De Belgische kunstenaar Philippe Van Snick (geb. 1946) onderzoekt met minimale middelen de ruimtelijke mogelijkheden van schilderkunst.

Nadere informatie

Eindexamen tehatex havo 2005-II

Eindexamen tehatex havo 2005-II Kathedralenbouwers Vragen bij afbeelding 1 en 2. Op afbeelding 1 zie je een Vlaamse miniatuur uit 1447. Het boek waarin deze miniatuur zich bevindt, beschrijft het leven van een vorst die verschillende

Nadere informatie

een vergelijkend warenonderzoek door bob richters

een vergelijkend warenonderzoek door bob richters het stilleven een vergelijkend warenonderzoek door bob richters kijkwijzer inhoudsopgave 2. kijkwijzer 5. de 2 kunstwerken 6. de kunstenaar 7. waarom koos ik dit werk? 8. de voorstelling 9. beeldaspecten

Nadere informatie

Chapters Schilderijen in acryl

Chapters Schilderijen in acryl Dimitri Casters stelde solo en in groep tentoon en nam deel aan diverse beurzen in eigen land maar ook in het buitenland waaronder Parijs, Warschau, Maastricht en Luxemburg. Een blik op zijn compleet werk

Nadere informatie

Gerda Straatman Pagina 1

Gerda Straatman Pagina 1 Voorwoord. Ik heb stage gelopen van 4 september 2011 tot en met 21 januari 2012 bij Glas atelier 't Aanzicht in Bredevoort. Ik heb daar een erg leuke tijd gehad. Ik heb daar heel veel verschillende dingen

Nadere informatie

Beeldend Kunstenaar Ivo Winnubst (1950 Amsterdam) kent. de laatste jaren een fascinatie voor het andere portret.

Beeldend Kunstenaar Ivo Winnubst (1950 Amsterdam) kent. de laatste jaren een fascinatie voor het andere portret. algemene informatie mei 2014 Beeldend Kunstenaar Ivo Winnubst (1950 Amsterdam) kent de laatste jaren een fascinatie voor het andere portret. Hij genoot zijn opleiding aan de Gerrit Rietveld Academie in

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

Etsen 5 VWO Tekenen Materiaal Werkwijze surrealistisch magisch realistisch

Etsen 5 VWO Tekenen Materiaal Werkwijze surrealistisch magisch realistisch Etsen 5 VWO Tekenen Materiaal: etsplaatje, etsnaald, afdekvernis, harspoeder, brander, penseel, etspapier, etsinkt, krantenpapier, vijl, schuurpapier, poetslappen, potlood, reproductie. Werkwijze: Bestudeer

Nadere informatie

VERNIEUW, CREËER, VERF, DECOREER MET DÉCOUPAGE UW GRATIS DÉCOUPAGE PAPIER

VERNIEUW, CREËER, VERF, DECOREER MET DÉCOUPAGE UW GRATIS DÉCOUPAGE PAPIER VERNIEUW, CREËER, VERF, DECOREER MET DÉCOUPAGE UW GRATIS DÉCOUPAGE PAPIER 3460000 De grootste in unieke verzamelwerken en collecties... RLM NV, Willemstad, Curaçao 203 Lecturama BV, Willemstad, Curaçao,

Nadere informatie

HOE IK EEN BALG MAAK

HOE IK EEN BALG MAAK HOE IK EEN BALG MAAK Gespreid over verschillende jaren, bouwde ik houten camera s. De grootste uitdaging was het zelf maken van een balg. Om het geheim hiervan te achterhalen, ontlede ik enkele oude balgen.

Nadere informatie

Piramide 4: muzische vorming

Piramide 4: muzische vorming Piramide 4: muzische vorming Beeld 1. Welkom T-shirt sjabloneren Een terugkerende activiteit bij de uitwerking van elk thema - De kinderen kunnen een sjabloon ontwerpen. - De kinderen kunnen in groep uit

Nadere informatie

Water Colour Mediums Een nieuwe dimensie in aquarel

Water Colour Mediums Een nieuwe dimensie in aquarel Water Colour Mediums Een nieuwe dimensie in aquarel Nederlands Aquarelmediums INLEIDING Sinds de jaren dertig van de vorige eeuw, toen de grondleggers van het bedrijf de eerste soorten vochtige waterverf

Nadere informatie

SCHILTZ norms. n1150 LCI.SL. www.schiltz-norms.be

SCHILTZ norms. n1150 LCI.SL. www.schiltz-norms.be VILTSTIFT MET VlOEIBARE kleurstof LCI.SL 1 Viltstift met onuitwisbare lakverf die schrijft op ongeveer alle propere materialen: metaal, glas, hout, rubber, karton. De verf geeft weinig geur af, zonder

Nadere informatie

Restauratie-Atelier Nabuurs

Restauratie-Atelier Nabuurs Beschrijving van de voortgang van de restauratie van het schilderij van Cornelis van der Ven met als titel: Maaiers In opdracht van: Uitvoering van de restauratie door: Restauratie-Atelier Nabuurs Cornelia

Nadere informatie

Bouwmaterialen door de eeuwen heen

Bouwmaterialen door de eeuwen heen Bouwmaterialen door de eeuwen heen 1. Kies bouwmaterialen voor jouw huis Stel dat jij op een dag de kans krijgt om zelf een huis te verbouwen of te bouwen. Welke materialen zou jij kiezen voor de constructie

Nadere informatie

Inhoud. Sealer 18. Primer 19. Krijtverf 6-7. Boenwas Krijtwas 20. Kalkverf 8-9. Gevelverf 21. Matte Lak 10-11. Kleurenkaart 22-23.

Inhoud. Sealer 18. Primer 19. Krijtverf 6-7. Boenwas Krijtwas 20. Kalkverf 8-9. Gevelverf 21. Matte Lak 10-11. Kleurenkaart 22-23. Inhoud Krijtverf 6-7 Kalkverf 8-9 Matte Lak 10-11 Lakken 12-13 Sealer 18 Primer 19 Boenwas Krijtwas 20 Gevelverf 21 Kleurenkaart 22-23 Contactgegevens 24 Vloerverf 14-15 Betonlook Verf 16 Betonlook Stuc

Nadere informatie

Running man 100x 150 cm. Acryl op doek. Met dit soort werken had ik mijn eerste tentoonstelling bij galerie Biervliet op de Prinsengracht.

Running man 100x 150 cm. Acryl op doek. Met dit soort werken had ik mijn eerste tentoonstelling bij galerie Biervliet op de Prinsengracht. In 1984 begon ik met schilderen. Daarvoor werkte ik voornamelijk als keramist en ik maakte beeldhouwwerken van Belgisch hardsteen en marmer. Ook maakte en legde ik terrazzo vloeren en aanrechten. Ik was

Nadere informatie

Inhoud in vogelvlucht

Inhoud in vogelvlucht Inhoud in vogelvlucht Inleiding...1 Deel I: Kennismaken met acrylverf...7 Hoofdstuk 1: Acrylverf is geweldig!... 9 Hoofdstuk 2: Je benodigdheden klaarzetten: penselen, ondergronden en paletten...... 21

Nadere informatie

Applicatiemethoden voor Avery zelfklevende films uitgebracht: 20/09/2001

Applicatiemethoden voor Avery zelfklevende films uitgebracht: 20/09/2001 Applicatiemethoden voor Avery zelfklevende films uitgebracht: 20/09/2001 Avery zelfklevende films zijn verkrijgbaar in een groot aantal verschillende kwaliteiten voor even zovele verschillende toepassingen.

Nadere informatie

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Om de slachtoffers van het vreselijke natuurgeweld in de Filipijnen te helpen hebben we een speciale aanbieding voor u. U

Nadere informatie

BESCHERMEN EN DECOREREN

BESCHERMEN EN DECOREREN BESCHERMEN EN DECOREREN van parketten en trappen V33 BELGIUM SPRL-BVBA Ambachtenstraat 6 B-3210 LUBBEEK TEL : 016 62 92 92 www.v33.com ZV6103/C Eurêka 06/2004 RCS LONS B 305 690 158 een passie voor hout

Nadere informatie

hulpmiddelen Primer Oplosmiddelen Mediums Oliën Vernissen Overige hulpmiddelen

hulpmiddelen Primer Oplosmiddelen Mediums Oliën Vernissen Overige hulpmiddelen 12 12 1.5 Hulpmiddelen voor olieverf Voor een goede technische opbouw van een olieverfschilderij zijn één of meerdere hulpmiddelen vaak onmisbaar. Hulpmiddelen voor olieverf kunnen worden onderverdeeld

Nadere informatie

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi.

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Hoe ziet de woonkamer in jouw huis eruit? Hebben jullie behang met bloemen, zijn de muren in een mooie kleur geverfd of hebben jullie

Nadere informatie

Spiekkaart Kunst. Pagina 1 van 5. 1. Over kunst en kunstenaars. U t o p i a r t 2 7 S p i e k k a a r t K u n s t. www.utopiart27.

Spiekkaart Kunst. Pagina 1 van 5. 1. Over kunst en kunstenaars. U t o p i a r t 2 7 S p i e k k a a r t K u n s t. www.utopiart27. Pagina 1 van 5 Spiekkaart Kunst 1. Over kunst en kunstenaars 1.1. Wat is kunst? Wat zijn kunstwerken? Wat is een kunstenaar? Als mensen creatief aan de slag gaan maken ze kunstwerken. Mensen die kunst

Nadere informatie

Er was eens... Magritte

Er was eens... Magritte Er was eens... Magritte 1 2 Er was eens... Magritte René René Magritte is wereldberoemd met zijn vreemde, poëtische beelden. Hij werd geboren op 21 november 1898 te Lessines, in de provincie Henegouwen.

Nadere informatie

Restauratie-Atelier Nabuurs

Restauratie-Atelier Nabuurs Beschrijving van de voortgang van de restauratie van het schilderij van Cornelis van der Ven met als titel: Motto Zomer In opdracht van: Uitvoering van de restauratie door: Restauratie-Atelier Nabuurs

Nadere informatie

De norm voor houten vloeren

De norm voor houten vloeren De norm voor houten vloeren Een complete lijn lakproducten voor de afwerking van parket en houten vloeren Parketlak Projectlak voor harde houtsoorten en intensieve belasting TRAE LYX PARKETLAK is een waterverdunbare

Nadere informatie

INSPIRED BY AMSTERDAM ALL ACRYLICS

INSPIRED BY AMSTERDAM ALL ACRYLICS Royal Talens B.V. P.O. Box 4, 7300 AA APELDOORN, The Netherlands www.talens.com art.no. 88080411-2006 Any colour Wie schildert met acrylverf laat zich inspireren door Amsterdam van Royal Talens. Wat jou

Nadere informatie

Voorbereidend gesprek Vragen die de leerkracht kan stellen: Introductielessen Primair Onderwijs. 1.1- Introductieles 1: Schetsen voor het schoolplein

Voorbereidend gesprek Vragen die de leerkracht kan stellen: Introductielessen Primair Onderwijs. 1.1- Introductieles 1: Schetsen voor het schoolplein Introductielessen Primair Onderwijs 1.1- Introductieles 1: Schetsen voor het schoolplein - De leerlingen worden met kunst geconfronteerd - De leerlingen ontdekken dat kunst niet altijd in een museum staat

Nadere informatie

Kijkwijzer beeldbeschrijving

Kijkwijzer beeldbeschrijving Kijkwijzer beeldbeschrijving Bedenk dat een schilderij - voordat het een strijdros, een naakte vrouw of een ander verhaal voorstelt - in wezen een plat vlak is, bedekt met kleuren die op een bepaalde manier

Nadere informatie

Afkomstig uit de nalatenschap van

Afkomstig uit de nalatenschap van in de etalage Afkomstig uit de nalatenschap van Op woensdag 23 januari 2013 vond er een bijzondere onthulling plaats in het Stedelijk Museum Kampen. Een onthulling die werd verricht door Herman Krans,

Nadere informatie

Directe opslag van verfkwasten in kwasten-gel

Directe opslag van verfkwasten in kwasten-gel Directe opslag van verfkwasten in kwasten-gel Store and Go, directe opslag van verfkwasten in kwasten-gel Store and Go is een eenvoudig te gebruiken systeem voor het bewaren van alle soorten kwasten*.

Nadere informatie

TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING

TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING TENTOONSTELLING BEELDENDE VORMGEVING 5 juni t/m 29 juni 2016 Het Raadhuis Markt 1 Veghel Deze tentoonstelling is mede mogelijk gemaakt door het Veghels Kunstenaars Collectief 1 FREAKY TOYS FREAKY TOYS

Nadere informatie

REV:02-18/07/13. RapidRoof Waterproof Anti-Skid Specificaties op hout

REV:02-18/07/13. RapidRoof Waterproof Anti-Skid Specificaties op hout REV:02-18/07/13 RapidRoof Inhoud 1. Voorbereiding 2. Aanbrenging: 3. Aanbrenging: enkel Waterproof 4. Aanbrenging: enkel Anti-Skid 5. Menghandleiding 6. Bijkomende informatie 7. Waar u op moet letten bij

Nadere informatie

Design Document If This Then That. HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art

Design Document If This Then That. HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art Design Document If This Then That HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art Concept Iedereen ervaart wel eens stress of een drukke ruimte die ze even teveel wordt waar ze even weg van moeten gaan om tot

Nadere informatie

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou 22 BOVENBOUW De Tuin der Lusten TEKST EVELIEN NIJEBOER BEELD JEROEN BOSCH Uren kan je kijken naar dit schilderij van Jeroen Bosch. Niet alleen omdat er zoveel op staat, maar ook omdat al die taferelen

Nadere informatie

Paulo op bezoek in de klas

Paulo op bezoek in de klas Kunst voor peuters en kleuters Dit materiaal is bestemd voor leerkrachten van groep 0, 1 en 2. Met de informatie en lessuggesties kunt in de klas aan de slag met beeldende kunst. Het kijken naar en praten

Nadere informatie

Van Gogh op school. Lespakket vmbo

Van Gogh op school. Lespakket vmbo Van Gogh op school Lespakket vmbo Inhoud Docentenhandleiding Inleiding 1 In de klas 2 Antwoordsuggesties 3 Museumbezoek 6 Opdrachtbladen Vincent van Gogh 1 De aardappeleters 2 Zelfportret als schilder

Nadere informatie

LESPAKKET HOLLANDS LICHT NAAM:. KLAS:..

LESPAKKET HOLLANDS LICHT NAAM:. KLAS:.. LESPAKKET HOLLANDS LICHT NAAM:. KLAS:.. INLEIDING Voor je ligt het lespakket over Hollands Licht. Hier draait het om de mythe dat het licht in Holland iets heel bijzonders is, beroemd geworden dankzij

Nadere informatie

De Honingaquarel van de Impressionisten

De Honingaquarel van de Impressionisten De Honingaquarel van de Impressionisten De oorsprong van de Sennelier aquarelverf dateert uit de tijd van de Impressionisten De schilders uit deze stroming vonden hun inspiratie in de natuur en probeerden

Nadere informatie

Kijkwijzer. niveau** BEELDBESCHRIJVING SCHILDERIJEN. SPECIAL: Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst 2007. Noot voor de leerling

Kijkwijzer. niveau** BEELDBESCHRIJVING SCHILDERIJEN. SPECIAL: Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst 2007. Noot voor de leerling Kijkwijzer niveau** BEELDBESCHRIJVING SCHILDERIJEN SPECIAL: Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst 2007 Malin Persson, Sound, silence, echo, 2007 Noot voor de leerling Gebruik een clipboard en uitsluitend

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

REV:02-18/07/13. RapidRoof Waterproof Anti-Skid Specificaties op asfalt

REV:02-18/07/13. RapidRoof Waterproof Anti-Skid Specificaties op asfalt REV:02-18/07/13 RapidRoof Inhoud 1. Voorbereiding 2. Aanbrenging: 3. Aanbrenging: enkel Waterproof 4. Aanbrenging: enkel Anti-Skid 5. Menghandleiding 6. Bijkomende informatie Let op: alle RapidRoof-producten

Nadere informatie

H e t v e r h a a l v a n V i c t o r V i s c h

H e t v e r h a a l v a n V i c t o r V i s c h Het verhaal van Victor Visch V i c t o r V i s c h e n h e t g e h e i m v a n M i l l i n g e n H et is al meer dan een kwart eeuw geleden dat de Haarlemse kunstschilder Victor Visch werd uitgenodigd

Nadere informatie

Daar zit diepte in. Deel 1: Perspectief

Daar zit diepte in. Deel 1: Perspectief Daar zit diepte in. Deel 1: Perspectief Heb je soms wel eens het gevoel dat je in een schilderij binnen kunt wandelen? Dat komt omdat schilders in perspectief schilderen. Honderden jaren geleden ontwikkelden

Nadere informatie