Ik heb veel opgebouwd, maar kan het zo weer verliezen Tien interviews over leven na dakloosheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ik heb veel opgebouwd, maar kan het zo weer verliezen Tien interviews over leven na dakloosheid"

Transcriptie

1 Ik heb veel opgebouwd, maar kan het zo weer verliezen Tien interviews over leven na dakloosheid Sonja Appelman Lia van Doorn

2 Inhoud Voorwoord 3 Een terugblik 4 De interviews 5 1. Als je zwerft wordt er niet zo op je gelet 6 2. Ik denk dat ik een engeltje op mijn schouder heb 9 3. Eén reden om te gebruiken, twee om het te laten De opvang is een fuik 15 Auteurs Sonja Appelman is vanaf de oprichting (1993) betrokken bij Stichting De Tussenvoorziening. Sinds 1996 maakt zij deel uit van de directie van de Tussenvoorziening, vanaf 2012 bekleedt zij de functie van bestuurssecretaris. Sonja studeerde Algemene Taalwetenschap aan de Rijksuniversiteit Utrecht, in het bijzonder de sociolinguïstiek. In het kader van het twintigjarig jubileum is Sonja initiatiefnemer geweest van de canon van de Tussenvoorziening. Sonja is lid van de redactie van de Canon Sociaal Werk en één van de auteurs van de Canon vrouwenopvang. Lia van Doorn is sinds 2007 lector bij het Kenniscentrum Sociale Innovatie van Hogeschool Utrecht. Daarvoor was zij als onderzoeker werkzaam bij de Faculteit Sociale Wetenschappen van de Universiteit Utrecht en als projectmedewerker bij het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn en Movisie. In 2002 promoveerde ze bij de Universiteit Utrecht op Een tijd op straat, een volgstudie naar (ex-)daklozen in Utrecht ( ). Van haar hand verschenen talrijke publicaties over de maatschappelijke opvang en het sociaal werk. Daarnaast is Lia lid van de redactie van Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken en lid van de Raad van Toezicht van De Tussenvoorziening. 5. Als je toch zwerft, dan maar in een warm land Ik houd niet van een zwaan-kleef-aan-effect Neem het uitzichtloze gevoel van daklozen niet over Overal waar ik sliep, liet ik mijn slaapplek netjes achter Van werken is nog nooit iemand doodgegaan De scootmobiel staat werkeloos in de berging 33 Slotbeschouwing 36 Tips voor verder lezen 41 Begrippenlijst 42 Colofon 45 Stichting De Tussenvoorziening en Hogeschool Utrecht 1

3 Voorwoord Dromen Heb je nog dromen? Of ben je van steen? Waar wil je komen? Waar wil je heen? Je droomt je eigen leven Uit het verleden, maar ook in t verschiet Laat jij je dromen maar even Of doe je dat juist niet In 2013 vierde de Tussenvoorziening haar twintigjarig jubileum. Naar aanleiding van deze gelegenheid stelden we ons de vraag hoe het met de mensen gaat die begin jaren negentig dakloos waren en bij de Tussenvoorziening aanklopten voor opvang. Waar zijn deze mensen gebleven en hoe wonen zij? Hoe staat het met hun sociale netwerk, hun financiële situatie en gezondheid? Hoe kijken ze terug op hun leven en hoe zien ze de toekomst? We besloten tien ex- daklozen te interviewen en waren benieuwd hoe zij zich staande houden in een veranderende tijd die wordt gekenmerkt door een wijkgerichte aanpak en eigenkracht-benadering. In 2015 wordt een deel van de zorg overgedragen aan buurtteams en veel ex-daklozen zullen hier terecht kunnen voor ondersteuning. Wij vragen ons af wat ervoor nodig is om de ondersteuning van de buurtteams aan te laten sluiten op de ervaringen en achtergronden van ex-daklozen. In het bijzonder willen we laten zien hoeveel inspanningen ex-daklozen moeten leveren om hun leven in balans te houden. Sonja Appelman en Lia van Doorn Utrecht, 17 december 2014 Je zult altijd blijven dromen Negatief en positief Soms met haat, maar vaak heel lief Laat de toekomst maar komen. Frank Vaatstra Voorwaarts, Stichting Straatjournaal, Haarlem,

4 Een terugblik De interviews De opvang voor daklozen is de afgelopen twintig jaar ingrijpend veranderd. In en rond Utrecht heeft Stichting de Tussenvoorziening honderden daklozen begeleid naar zelfstandigheid. De Tussenvoorziening biedt naast opvang ook woonbegeleiding en ondersteuning bij het beheer van de financiën aan mensen in een kwetsbare situatie. Rond 1990 maakten veel zwervers onderdeel uit van het straatbeeld: slenterende mannen met hun bezittingen in een Albert Heijn tasje, daklozen met een biertje op een bank in het park, zwaar verslaafden die hun geld bij elkaar hosselden of bedelden. In Utrecht brachten daklozen de nacht door in Hoog Catharijne en er waren ook mensen die buiten sliepen. In de Tussenbus (de mobiele opvang van de Tussenvoorziening) konden zij koffie krijgen en een deken lenen voor de nacht. Al die daklozen en buitenslapers in ons moderne westerse land, dat vond men een beschamende situatie. In Utrecht werd het dieptepunt bereikt toen een grote groep, voornamelijk aan hard drugs verslaafde daklozen, een heenkomen vond in De Tunnel: een lange, donkere en tochtige gang onder Hoog Catharijne. De Tunnel was een inferno. Er werd gedeald, gebruikt en verkracht. Het was een onveilige en onhygiënische plek waar daklozen verloederden. De situatie kwam nog meer onder druk te staan toen Rotterdam het beruchte Perron Nul in 1997 sloot. De Rotterdamse daklozen vertrokken onder andere naar Utrecht. Er moest iets gebeuren. Halverwege de jaren negentig introduceerde de Utrechtse wethouder Hans Spekman een nieuw beleid waarmee een einde werd gemaakt aan de mensonterende situatie van veel daklozen op straat. De Tunnel werd in 2001 gesloten en de gemeente kreeg de opdracht om drie zorgcentra en meerdere hostels voor verslaafde en psychiatrische daklozen op te zetten. In deze bundel portretteren we tien personen die dakloos waren in de jaren negentig in Utrecht en omgeving: twee vrouwen en acht mannen, met een gemiddelde leeftijd van 57 jaar. De interviews hebben in 2013 en 2014 plaatsgevonden. Zeven geïnterviewden maakten deel uit van de volgstudie Een tijd op straat (van Doorn, 2002) en konden via via worden opgespoord. Drie geïnterviewden zijn benaderd via (ex-)medewerkers van de Tussenvoorziening. Zeven van de tien geïnterviewden wonen zelfstandig. Van deze zeven hebben drie geen begeleiding meer. De overige vier krijgen nog een vorm van ondersteuning, bijvoorbeeld vanuit een hostel, Housing First en/of Stadsgeldbeheer. Drie geïnterviewden wonen in een beschermde woonvorm (hostel, verzorgingstehuis of GGZ-instelling). Zij krijgen individuele begeleiding en een vorm van geldbeheer. Hoewel niet alle geïnterviewden hebben aangegeven dat zij anoniem wilden blijven, hebben we ervoor gekozen om alle interviews te anonimiseren. Ook details die terug te leiden zijn naar de geinterviewden hebben we zoveel mogelijk geanonimiseerd. We zijn de geïnterviewden zeer erkentelijk voor hun bereidheid om ons te ontvangen en met ons te praten over hun verleden, heden en toekomst. En voor het vertrouwen dat ze in ons stelden. In het slothoofdstuk blikken we terug op de interviews, pogen we enkele grote lijnen te schetsen en reflecteren we op de kracht en de kwetsbaarheid van de geïnterviewden. Namen en afkortingen in de interviews worden toegelicht in de begrippenlijst in de bijlage. Tevens werd vanaf 2006 landelijk beleid gemaakt voor de verbetering van de daklozenopvang. Met vereende krachten spanden het ministerie van VWS, opvanginstellingen, woningcorporaties en andere betrokkenen zich in om het aantal daklozen drastisch terug te dringen. Plannen werden gemaakt om daklozen te begeleiden naar herstel en tegelijkertijd de instroom van nieuwe daklozen in te dammen. In het Plan van aanpak Maatschappelijke opvang, werden de doelen en afspraken vastgelegd. In Utrecht leverde de Tussenvoorziening samen met collega-instellingen haar bijdrage aan de uitvoering van de afspraken. De basale nachtopvang (slaapzalen met stapelbedden) werd aangevuld met plaatsen voor woonbegeleiding. Iedere dakloze kreeg een begeleidingsplan en medewerkers werden steeds beter toegerust om daklozen te begeleiden naar herstel en terugval te voorkomen. Eind jaren negentig werden de eerste successen zichtbaar en in 2007 kon de Tussenbus gesloten worden: er waren nauwelijks buitenslapers meer in de stad. Nog steeds beschouwt de Tussenvoorziening dit als één van de hoogtepunten in haar bestaan. 4 5

5 Als je zwerft wordt er niet zo op je gelet Mieke (53) heeft sinds vijf weken een kamer in een voorziening voor voortgezette klinische behandeling in de bossen bij Den Dolder. Meer dan twintig jaar geleden werd ze dakloos. Daarna woonde ze veertien jaar in meerdere instellingen voor geestelijke gezondheidszorg (GGZ), onder andere op een gesloten afdeling. Op haar nieuwe plek heeft ze iets meer vrijheid: ze mag af en toe zonder begeleiding naar buiten. Maar het straatleven blijft trekken. Na de middelbare school kreeg Mieke, zoals ze het zelf omschrijft, een grote fantasie met kunst en muziek. Mensen dachten dat ik psychotisch was, vertelt ze. Ze ging de straat op, maakte muziek en bedelde haar kostje bij elkaar. Daarbij speelde achterdocht haar parten: Als ik te veel geld kreeg voor mijn muziekoptreden, dacht ik dat mensen me voor het lapje hielden. Als ik te weinig geld kreeg, vertrouwde ik het ook niet. Mieke schenkt ons een kopje thee in. In haar kleine kamer staan tientallen zelfgemaakte poppen en speelgoedbeesten in alle kleuren van de regenboog. Als ik kan handwerken, heb ik meer evenwicht. Twee keer per week gaat ze naar het activiteitencentrum om poppen te maken. Elke zaterdag vaste prik- struint ze de lapjesmarkt af om goedkope stoffen en handwerkmaterialen te kopen voor nieuwe poppen. Het zwerven trekt heel erg de laatste tijd. Net als huilende wolven Via allerlei omzwervingen kwam Mieke terecht in de beschermde omgeving van de GGZ. Het bevalt haar niet zo erg daar. De psychiatrie heeft een eigen wetboek. Ze hebben 1400 regels en iedereen denkt er anders over. Soms mag iets wel, dan ineens niet meer. De ene keer moet ik buiten roken, de andere keer mag het op mijn kamer. De psychiater zegt dit, de verpleging zegt dat. Je weet nooit waar je aan toe bent. Mieke heeft het gevoel dat haar leven is stopgezet, dat zij zichzelf niet meer is. Dit is niet mijn thuis, zegt ze over haar nieuwe kamer. Ze kunnen mij er zo uitzetten. Ik kies liever mijn eigen tijdstip om weg te gaan. Haar poppen en speelgoedbeesten zijn allemaal van goedkoop spul gemaakt of tweedehands gekocht, vertelt ze. Dan kan ik er gemakkelijk afscheid van nemen. Mieke denkt vaak aan de tijd toen ze dakloos was. Vooral nu, in het najaar, verlangt ze daar naar terug: Het zwerven trekt heel erg de laatste tijd. Net als huilende wolven. Het weer nodigt uit om te gaan stappen, als de blaadjes vallen. Ze vindt het jammer dat ze geen nacht mag wegblijven, ze moet iedere avond voor elf uur terug zijn in de instelling. Tegenwoordig mag je niet eens meer zwerven. Het mag niet van de politie. Ze weten je altijd te vinden en dan brengen ze je terug. Het is vooral de vrijheid van het zwervende bestaan die Mieke lokt. Geen regels en geen betutteling, zoals in een instelling. Als je zwerft, kun je alles zelf betalen. Hier krijg ik 280 euro per maand zak- en kleedgeld. Ik ga liever zwerven met 700 euro. Als je twee nachten warm ligt, kun je het daarna buiten wel weer een tijdje overbruggen, zegt ze. En nog iets dat voor Mieke van belang is: Als je zwerft hebben mensen je minder in de gaten. Er wordt niet zo op je gelet. Maar ze ziet ook de voordelen van een vaste woonplek. In je eigen huisje heb je ook vrijheid, daar kun je meer je eigen dingen doen. Ze wikt en weegt, misschien idealiseert ze het zwervende bestaan. Ze herinnert zich de vriendenkring in de Sleep Inn. Die werd gekenmerkt door drugs, psychiatrie en door de apenrots. Mieke kon zich daar niet altijd goed in handhaven. Als je buiten de vriendenkring valt, moet je buiten op een bankje liggen. 6 7

6 Inmiddels is ze het verleerd om zichzelf te verdedigen. Maar ze is haar voorbereidingen al aan het treffen: ze doet aan fitness in de sportschool van de instelling om sterker te worden. Twintig jaar geleden was Mieke een goede bekende in de daklozenopvang. Ze kwam af en toe bij de nachtopvang, maar niet zo vaak. Ik sliep vaker buiten dan binnen. Ze ging dan naar de Tussenbus voor een kopje koffie, een praatje met een vrijwilliger en om een warme deken te lenen voor de nacht. Ze kwam ook bij Stadsgeldbeheer, toen nog gevestigd op de Korte Jansstraat. En bij de dagopvang in het Catharijnehuis, Het liefst zou waar ze goede herinneringen bewaart aan de kledingruil. Verder logeerde ze een blauwe maandag in het internaat Huis Mieke af en Vaartserijn en kon ze een tijdje terecht in het Wegloophuis Psychiatrie. Mieke herinnert zich sommige hulpverleners of toe een weekje vrijwilligers nog die haar indertijd hebben geholpen. Zoals een majoor van het Leger des Heils van wie ze garantstellingen willen zwerven kreeg voor overnachtingen in de nachtopvang. En de nonnen die haar hielpen met brood en onderdak. Het liefst zou ze af en toe een weekje zwerven en dan weer terugkomen in de vertrouwde omgeving van de GGZ-instelling. Dat heeft ze af en toe wel geprobeerd. Maar het lukte niet meer, ze raakte onderkoeld. Op haar leeftijd kan zij niet meer tegen de kou. Mieke heeft ook gezondheidsklachten. Haar cholesterolgehalte en bloeddruk zijn te hoog. Ze heeft last van haar maag, ze ligt veel op bed. Daarnaast heeft zij artrose in haar knie: Ik moet afvallen van de dokter. Twee mensen zijn belangrijk in haar leven. Allereerst haar zus. Mieke is trots op haar jongere zus die eerst schooljuffrouw werd en later hulpverlener. De andere belangrijke persoon is haar vriend. Hij woont in een andere GGZ-instelling. Mieke droomt er van om bij hem te zijn, om misschien wel samen een gezin te stichten. Maar dat zit er niet in. Hoe de toekomst eruit ziet? Mieke wil vooruitkomen in het leven. En ze wil vrij zijn, de straat op en frisse lucht inademen. Jammer dat ik het zo letterlijk opvat, zegt ze met een knipoog. Een jaar na het interview gaat het nog steeds goed met Mieke, ze is vrolijk en helder. Recentelijk is Mieke verhuisd naar een zelfstandig appartementje boven de groepswoningen van de GGZ instelling. Wellicht zal zij in de toekomst weer zelfstandig kunnen gaan wonen in Utrecht. Begeleiding hierbij is onontbeerlijk. Ik denk dat ik een engeltje op mijn schouder heb Ruim vijftien jaar is John (60) dakloos geweest. Al tien jaar woont hij in een klein, sfeervol appartement vlakbij het centrum. Zijn elektrische gitaren hangen zorgvuldig gerangschikt aan de muur. Zijn huisje ziet er piekfijn uit. John is trots dat hij zijn kinderen en vrienden hier kan ontvangen: Laatst was ik jarig en mijn hele huis zat vol, dat is toch mooi? 8 9

7 Als kind mistte John een warm thuis. Een echte vader heeft hij niet gekend. Zijn biologische vader bleek al getrouwd toen de moeder van John in verwachting was. Destijds was dat een grote schande. Om John een achternaam te geven, trouwde zijn moeder met een andere man. Die heeft nooit de vaderrol kunnen vervullen. Zelf is John twee keer getrouwd geweest. Geen van beide huwelijken was een succes. Zijn eerste scheiding, op zesentwintigjarige leeftijd, was een klap in zijn gezicht. John had niet verwacht dat dit hem zou overkomen. Ook zijn tweede huwelijk heeft niet lang stand gehouden. Aanvankelijk had John het goed voor elkaar. Hij verdiende veel geld in de elektrotechniek, had een auto van de zaak en huurde een duur huis. Hij organiseerde regelmatig feesten en in de weekenden nam hij een snufje coke. In het begin kon hij zijn cokegebruik goed combineren met zijn werk. Totdat het mis ging en John te vaak wegbleef van zijn werk. Zijn huwelijk liep op de klippen, hij raakte zijn baan John belt iedere kwijt en werd zijn huis uitgezet. Hij belandde in een kraakpand en kwam in aanraking met heroïne. In het begin vond ik het avond met zijn allemaal wel spannend, maar ik ging steeds meer gebruiken en raakte steeds dieper in de problemen. Als dealer kon John moeder. Over zijn in zijn eigen onderhoud voorzien. Met een oude Volvo reed hij naar Rotterdam of Amsterdam om dope te kopen die hij vervolgens in Utrecht verkocht. verleden praat hij niet meer. Gelukkig hoefde John nooit op straat te slapen: hij kon vaak in de nachtopvang terecht. Onder meer bij de Nachtopvang in Zelfbeheer (NoiZ), waar hij in de beginjaren als vrijwilliger werkte. Maar John zat ook regelmatig in detentie vanwege inbraken. Zijn zwaarste straf, voor diefstal en geweld, duurde zeven maanden. Die zat hij uit in de Penitentiaire Inrichting Vught, volgens John een ware beproeving: Ik moest in één week afkicken. Het leven op straat was niet vol te houden. John wilde van de drugs af en vond onderdak in het internaat Huis Vaartserijn. Met behulp van methadon kon hij zijn drugsgebruik afbouwen. Later ging hij bij Straatnieuws wonen en werken. Dat was een mooie tijd, hij kookte graag en voelde zich thuis bij zijn medebewoners. Maar een nieuwe verslaving lag op de loer: John hield van port met dubbeldrank. Voordat hij t in de gaten had, dronk hij vijf tot acht flessen port op een dag. De drank kreeg de overhand en het werd tijd om te vertrekken. Dankzij ambulante begeleiding van Huis Vaartserijn kreeg John een urgentieverklaring en een eigen appartementje. Daar woont hij nog steeds. Kortgeleden heeft de woningcorporatie er een nieuwe keuken en badkamer in geplaatst. Tijdens zijn dakloze jaren heeft John veel mensen leren kennen in het daklozencircuit. Hij heeft nog steeds contact met enkele ex-daklozen en hulpverleners. Ik ken veel daklozen die in een hostel terecht zijn gekomen. Maar ik ken ook veel mensen die zijn overleden. Het meeste heeft John geleerd van hulpverleners die begrijpen dat het leven niet vanzelf gaat; dat een verslaving of dakloosheid iedereen kan overkomen. Hij heeft veel waardering voor Het meeste heeft idealisten en hulpverleners die zelf ook het één en ander hebben meegemaakt. John leeft van een WAO-uitkering en brengt veel tijd door met familie en vrienden. Sinds een jaar of tien is het contact met zijn moeder hersteld. Ze is al 82 jaar en hij belt haar bijna iedere avond. Maar over zijn verleden praat hij niet meer. Het kostte John veel moeite om zijn drankgebruik onder controle te krijgen. In het begin haalde hij iedereen in huis, ook zijn zoon die behoorlijk in de problemen zat. Mijn lever dreigde het te begeven en met een spoedopname kwam ik in het ziekenhuis terecht. Na drie maanden op astronautenvoedsel te hebben geleefd, was hij weer de oude. Ik heb ontzettend veel geluk gehad, ik ga gewoon niet dood. Ik denk dat ik een engeltje op mijn schouder heb. John heeft een hoop oud zeer opgeruimd en achter veel zaken een punt gezet. Het liefst maakt hij muziek. Hij wijst trots naar zijn audioset. Monter vertelt hij: Ik ben begonnen als bassist in een daklozenband. Tegenwoordig treed ik op met een amateurband en geef ik zelfs muziekworkshops. John geleerd van hulpverleners die begrijpen dat het leven niet vanzelf gaat; dat een verslaving of dakloosheid iedereen kan overkomen. Een jaar na het interview schrijft John dat het goed met hem gaat: Same old, same old he!, zijn z n woorden. Zijn huisje is gerenoveerd, John laat weten dat hij nog steeds muziek maakt, gezond is en zich gelukkig voelt. 10 Met hulp van Stadsgeldbeheer betaalde John zijn schulden af. Hij heeft geleerd om via internetbankieren zijn eigen zaken te regelen. Enkele jaren geleden is de begeleiding van Huis Vaartserijn en Stadsgeldbeheer gestopt. Aanvankelijk vond John het jammer: dat zijn geld werd beheerd was wel zo makkelijk. Schoorvoetend geeft hij toe dat andere mensen de begeleiding harder nodig hebben dan hij. 11

8 Eén reden om te gebruiken, twee om het te laten Anton groeide op in Brabant, in een gezin met de nodige problemen. Op zijn vijftiende liep hij weg van huis. Later ging hij in militaire dienst, hij trouwde en toen kwamen de drugs in zijn leven. Anton begon steeds meer te gebruiken. Hij kreeg een strafblad en belandde in de gevangenis. Zijn huwelijk liep spaak. Toen hij vrijkwam, kon hij niet meer terug naar Brabant. Hij week uit naar een dorpje in de provincie Utrecht. Via de reclassering vond hij Dat er mensen werk, maar na een ongeval op de werkvloer belandde hij in de WAO. waren die in mij geloofden, Anton vertrok naar Utrecht en meldde zich als dakloze bij de NoiZ. Na verloop van tijd klom hij op tot beheerder. Hij vertrok toen hij een vrouw ontmoette, met wie hij ging was belangrijk samenwonen. Maar de relatie liep mis en hij keerde weer terug naar de NoiZ. Daar vond hij aansluiting. Je moest voor mij je er wel naar binnen werken, vertelt hij. Dat ging niet vanzelf. Hij vindt dat er veel is veranderd sinds zijn tijd als beheerder, in de roerige beginjaren van de NoiZ. Vroeger werd alles door de groep beslist. Nu bemoeien de gemeente en Werk & Inkomen zich met de beheerders en wordt er een limiet gesteld aan het beheerderschap. Ook werkt de NoiZ steeds meer samen met de Sleep Inn en Wegwijs, dat was voorheen not done. Anton heeft nog een deel van het archief van de NoiZ in huis, dat bewaart hij zorgvuldig: voor later. De NoiZ was een belangrijke leerschool voor Anton. Hij werd er geconfronteerd met de gevolgen van zijn drugsgebruik. Hoe kon hij als beheerder - een voorbeeld zijn voor andere daklozen, als hij zelf drugs gebruikte? Dit motiveerde hem om het drugsgebruik af te bouwen. Het was een lange weg, maar niet onmogelijk: Je hebt één reden om te gebruiken en twee redenen om het te laten, zegt hij. In 1997 kickte Anton af met een methadonprogramma. Dankzij nazorg van de verslavingszorg en gesprekken met hulpverleners lukte het om van zijn verslaving af te komen. Hij volgde ook verschillende therapieën: Je moet weer leren om eerlijk te zijn tegen jezelf en tegen anderen. Anton heeft nog wel perioden van hele of halve terugval gekend bijvoorbeeld in de moeilijke periode toen zijn hond dood ging - maar is uiteindelijk clean gebleven. Daarbij heeft de NoiZ hem het meeste geholpen. En zijn drijfveer om schoon schip te maken, om de confrontatie met zichzelf aan te gaan. Anton: Ik had veel goed te maken met mijn ouders. Centrum Maliebaan heeft me daarin geadviseerd. Anton (60) is een tevreden man. Na een roerig leven dat in het teken stond van drugsgebruik, detentie en dakloosheid, heeft hij zich gesetteld. Hij heeft een baan en woont samen met zijn vriendin in een knus ingerichte flat op de eerste etage van een portiekwoning. Aan de wand hangen portretfoto s van het stel: twee verliefde mensen die in de lens kijken. Anton vond ook steun bij zijn maatje Annet, die in dezelfde periode dakloos was geweest en zich daar ook aan had ontworsteld. Verder heeft hij veel gehad aan enkele vrijwilligers van de methadonbus en van het bestuur van de NoiZ. Zij geloofden in mij, vertelt hij. Dat was belangrijk voor mij. Ze kwamen me zelfs opzoeken toen ik in de Detox zat. Toen hij uit de Detox kwam, maakte hij samen met hen een noodplan. Daarin stond hoe zij hem konden helpen, wat ze bijvoorbeeld konden doen als hij ging drooggebruiken, oftewel denken aan drugs. Of als hij weer zou terugvallen en echt zou gaan gebruiken. Anton heeft nog steeds contact met deze vrijwilligers. Hij beschouwt hen als zijn vrienden

9 In 1998 ging Anton in een beheerderswoning van de NoiZ wonen. Hij woonde daar met de mensen waarmee hij ook samenwerkte in de nachtopvang. Dat was een echte club, we deden alles samen. Langzaam krabbelde Anton weer op. Hij nam ook initiatieven. Zo stond hij aan de wieg van het Imagoproject van de Tussenvoorziening en gaf hij samen met andere (ex-) daklozen voorlichting over dakloosheid op scholen en in de gevangenis. Later, nadat de NoiZ en de Tussenvoorziening waren gefuseerd, kreeg Anton een baan bij de Tussenvoorziening. Eerst een vangnetbaan en daarna een reguliere baan. Hij behaalde een certificaat en volgde een middelbare beroepsopleiding sociaal werk. Ook financieel heeft Anton zijn zaken weer op orde. Zijn schulden heeft hij weggewerkt. Tot 2001 werd zijn geld beheerd door Stadsgeldbeheer. Nu houdt hij zijn financiële administratie zelf bij. Je moet bij je schuldgevoel zien te komen en verantwoordelijkheid durven nemen Anton realiseert zich dat hij een voorbeeldfunctie heeft voor andere daklozen: Ik kan tegen hen zeggen: Ik heb ook in de shit gezeten. Je kan er weer uitkomen. Kijk maar naar mij. Na jaren in de overlevingsstand, is hij nu gaan leven. Hij heeft veel gewonnen: rust en vrijheid. Hij kan de deur achter zich dichttrekken, reizen en weer thuiskomen. Introspectie, jezelf in de ogen durven kijken, is voor hem het sleutelwoord: Je moet bij je schuldgevoel zien te komen en verantwoordelijkheid durven nemen. Anton is gezond. Dat is daar is hij zich terdege van bewust - bijzonder voor iemand met een verleden als zware gebruiker. Hij heeft problemen gehad met zijn hart en lever, door stress, drank- en drugsgebruik. Zijn leefwijze en zijn gezondheid zijn sterk verbeterd. Hij rookt nog wel, maar minder. Hij is er goed doorheen gekomen, zijn lever heeft zich hersteld. 14 Hij heeft geen kinderen, dat was wel altijd zijn wens. Als we aan het einde van het gesprek vragen hoe hij denkt dat zijn toekomst eruit ziet, komt net zijn vriendin thuis uit haar werk. Nu heb ik mijn vriendin, zegt hij. We zijn gelukkig en met haar heb ik ook haar hele familie erbij. Ik ben een rijk mens. Een jaar na het interview gaat het nog steeds goed met Anton. Hoewel Anton vindt dat hij een dagje ouder is geworden, voelt hij zich gezond en gaat met plezier naar zijn werk. Kort geleden is Anton getrouwd en buiten Utrecht gaan wonen. Door zijn huwelijk heeft hij er twee kinderen en een kleindochter bij gekregen. Dit stemt hem gelukkig. De opvang is een fuik Voordat Leo (45) zijn eigen huis kreeg, was hij ruim vijftien jaar dakloos. Sinds een jaar of zes heeft hij een appartementje op de zesde verdieping van een typische jaren zeventig galerijflat buiten Utrecht. De woonkamer is huiselijk ingericht: grijze bank, gitaar aan de muur, open keukentje met oranje vierpits gasstel. Midden in de kamer staat een eettafel vol met paperrassen en een oude computer. Op het balkon staan lege cementbakken waarin Leo tot voor kort zijn hennepplanten teelde. 15

10 Leo heeft een bewogen leven achter de rug. De eerste dakloze jaren had hij nog een romantisch beeld van dakloosheid. Als straatmuzikant trok hij langs verschillende steden. Hij voelde zich vrij. Maar het leven was meedogenlozer dan hij dacht. Leo woonde in kraakpanden, belandde in de gevangenis en werd gedwongen opgenomen in de psychiatrie. Hij begon met blowen, kwam in contact met de drugsscene en werd een fervent cokegebruiker. Regelmatig was hij te vinden in de Tunnel onder Hoog Catharijne. Daar leefde hij tussen de drugsgebruikers, onder het regime van de dealers. Een hachelijk bestaan, zijn maatje en vriendin heeft het drugsgebruik niet overleefd. Allemaal de schuld van de farmaceutische industrie, aldus Leo. Tijdens zijn verblijf in het hostel werkte Leo bij Bureau Dagloon. Via de Reclassering kreeg hij een baan als activiteitenbegeleider. Hij had weliswaar een nul-uren contract maar het voelde als een echte baan. Hij functioneerde goed maar kon niet aarden. Een opleiding heeft hij niet afgemaakt en zijn baan als activiteitenbegeleider is hij kwijtgeraakt. Volgens Leo is hij besmet door het verleden: Ik ben altijd een ex-verslaafde gebleven. Een vaste baan zie ik niet meer voor mij. Het is al een hele klus om een sociaal leven op te bouwen. Ik ben 16 Na de sluiting van de Tunnel vond Leo een onderkomen in de gebruikersruimten rond Hoog Catharijne. In die tijd leefde hij van dag tot dag: Drugs doen je de tijd vergeten, voordat je t weet ben je tien jaar verder. Ook nu Leo zelfstandig woont, wordt hij niet met rust gelaten Zijn situatie verslechterde. Zodra Leo een eigen huis kreeg, raakte hij het weer kwijt. Hij werd geregeld opgepakt en zelfs met een rechterlijke machtiging opgenomen. Onterecht, vindt hij. Ik werd gedwongen medicijnen te slikken die niet goed voor mij waren. Nadat Leo vrijkwam, vond hij onderdak bij zijn ouders. Ook hier liep hij vast. In zijn ouderlijk huis brak brand uit en berooid kwam Leo weer op straat te staan. Na vele omzwervingen kon hij terecht in een hostel. Hier vond hij rust en kon hij langzaam toewerken naar een zelfstandig bestaan. Leo heeft weinig goede woorden over voor de hulpverlening. Hulpverleners zijn niet te vertrouwen en spannen samen. De opvang vindt hij beklemmend: Je wordt geregistreerd en geobserveerd, de opvang is een fuik. Ook nu Leo zelfstandig woont, wordt hij niet met rust gelaten. De politie staat om het minste of geringste op de stoep. Of het nu gaat om een paar wietplantjes op zijn balkon of een burenruzie. Regelmatig komt de woningbouwcorporatie op bezoek met een waarschuwing. Een stabiel bestaan opbouwen is moeilijk. De enige begeleiding die Leo krijgt komt van Stadsgeldbeheer. Dankzij Stadsgeldbeheer is zijn financiële situatie stabiel. Met een verongelijkte blik vertelt Leo dat hij buiten zijn schuld in financiële problemen is geraakt: hij ontving per ongeluk te veel huurtoeslag en kreeg onterecht een schadeclaim na een ruzie met een buurman. Stadsgeldbeheer zorgt dat de rekeningen worden betaald en dat Leo weer kan sparen. Echte vrienden heeft Leo nooit gehad, ze komen en gaan. Gelukkig is het contact met zijn familie beter dan 25 jaar geleden. Af en toe helpt hij zijn moeder, hij houdt haar gezelschap en samen doen ze boodschappen. Door zijn langdurige drugsgebruik is Leo snel uit zijn evenwicht. Tenminste, dat vinden hulpverleners. Zij hebben gezegd dat hij een psychische aandoening heeft. Wat weet ik niet meer, iets met disorder. Lichamelijk voelt Leo zich goed: Alleen mijn tanden, de drugs hebben mijn bovengebit verpest. Leo maakt nog steeds muziek, niet meer op straat, maar in zijn eigen huis. Sommige flatbewoners kunnen hem niet luchten of zien. Hij heeft ruzie met een dealer in de portiek en stoort zich aan een gekke buurvrouw die last heeft van zijn gitaarmuziek. Toch is zijn leven verbeterd: Ik heb nu iets voor mijzelf en ik heb rust gevonden. Op straat moet je altijd op je hoede zijn. altijd een ex-verslaafde gebleven Een jaar na het interview krijgt Leo geen begeleiding meer van Stadsgeldbeheer. Omdat de begeleiding van cliënten buiten Utrecht niet meer door de gemeente Utrecht wordt gefinancierd, is de begeleiding van Leo overgedragen aan de gemeente waar hij woont. Zover bekend gaat het goed met Leo, hij is gezond en heeft geen schulden. 17

11 Als je toch zwerft, dan maar in een warm land Gerrit heeft sinds zijn jeugd gezworven. Hij was twaalf jaar toen zijn vader overleed. Zijn moeder kon de opvoeding van Gerrit en zijn drie broers niet in haar eentje aan. Ze belandde in een psychiatrisch ziekenhuis. Gerrit werd ondergebracht in een kindertehuis. Al na een paar maanden moest hij verkassen naar een ander kindertehuis totdat hij ook daar werd overgeplaatst: Van hot naar her. In de jaren zeventig ontmoette Gerrit de vrouw met wie hij trouwde. Samen kochten ze een huis in Rotterdam. Maar na een paar jaar liep het huwelijk spaak. Gerrits ex-vrouw bleef in de woning, hij belandde op straat. Zijn omzwervingen brachten hem naar alle uithoeken van het land. Hij logeerde vaak in de opvang van het Leger des Heils. Daar kreeg je een sigaar als je naar de evangelische samenkomst ging, herinnert hij zich. Ook kwam hij in het Labrehuis aan de Plompetorengracht. Dat bestaat al lang niet meer. Als de grond hem te heet werd onder de voeten, of als de winter naderde, week hij uit naar Spanje. Meestal nam hij de trein of de bus. Waarom zou ik mij haasten met het vliegtuig? Allicante was zijn favoriete bestemming. Daar bivakkeerde hij zolang hij het zich kon permitteren met de WAO-uitkering die hij ontving vanwege een longaandoening: Als ik toch zwerf, zegt Gerrit, kan ik beter in een warm land zwerven. Soms bleef hij een winter in Nederland. Hij heeft nog een tijdje in een caravan gewoond. Toen hielp hij mee met de verkoop van kerstbomen. In de zomermaanden verkocht Gerrit de daklozenkrant. Hij had zo zijn vaste verkoopplekken: bij de Hema en op markten in Zeist, Amersfoort en Spakenburg. Hij was een succesvol verkoper met een vaste klantenkring, mede vanwege zijn verkooptechniek. Steeds weer bedacht hij een nieuwe slogan om de straatkrant aan de man te brengen, zoals: Met Straatnieuws in het zonnetje heeft u wat te lezen op uw balkonnetje. Laatst was hij nog in Spakenburg. De marktkoopmannen herkenden me nog uit de tijd dat ik de daklozenkrant verkocht. In een goed seizoen verdiende hij eens 1600 gulden met de krantenverkoop. Daarvan kocht hij een treinkaartje naar Spanje. Maar Gerrit reisde ook vaak zonder kaartje, er was niet altijd geld om een vervoersbewijs te kopen en dan hij werd weer opgepakt wegens zwartrijden. Drie jaar geleden kwam Gerrit met een gebroken been terug uit Spanje. Na nog een valpartij, waarbij hij ook zijn heup brak, kwam hij terecht in de ziekenboeg Meerzorg voor daklozen. Vanuit de ziekenboeg verhuisde hij naar het verzorgingshuis. Gerrit (76), een goedlachse man in een rolstoel, woont sinds kort in een verzorgingshuis. Een enorm verschil met de sobere omstandigheden waaronder hij voorheen leefde: op straat, heen en weer pendelend tussen Nederland en Spanje. De woonkamer van zijn tweekamerappartement op de vierde etage is wel tien meter lang. Die kamer is te groot, vindt Gerrit. Wat moet ik ermee? Het is te duur en het is te veel luxe. Zijn breuken zijn niet goed hersteld. Gerrit kan moeilijk lopen en is afhankelijk van zijn rolstoel en zijn scootmobiel. Ook kampt hij met andere lichamelijke kwalen: Ik heb het aan mijn longen en mijn darmen zijn ook niet in orde. Ik lustte graag een borreltje, dat heeft ook zijn tol geëist. In het verzorgingshuis leidt Gerrit een eenzaam bestaan. Ik wil hier eigenlijk weg, zegt hij. Hij zoekt geen contact met medebewoners. Ze kwebbelen zoveel. Ik ga ook geen koffie drinken. Ik praat niet over dakloos zijn. Ik ken een paar mensen die dakloos zijn geweest en die hier ook wonen. Ik zoek ze niet op. Ik zeg ze gedag en verder niet. Gerrit mijdt ook de gezamenlijke maaltijden. Ik maak mijn eigen potje klaar, ik koop een kant-en-klaarmaaltijd in het winkelcentrum en eet het in mijn eigen kamer op

12 Hij puzzelt om actief te blijven. Het personeel heeft weinig tijd voor een gesprek vindt hij. Maar daar heeft hij iets op gevonden. Medewerkers van het verzorgingshuis mogen van hem een sigaretje komen roken in zijn appartement: Dan hoeven ze niet buiten in de kou te staan met hun peuk. Hebben ze gelijk tijd om even een praatje te maken. Gerrit komt weinig buiten. Soms gaat hij met zijn scootmobiel naar het winkelcentrum, een kort rondje en dan weer terug. Met zijn familie heeft hij geen contact meer. Zijn broer, die in Nieuwegein woont, heeft hij al dertig jaar niet meer gezien. Gerrit mist zijn oude bekenden bij de dagopvang van het Catharijnehuis. De dochter van één van de vrijwilligsters komt hem af en toe opzoeken in het verzorgingshuis. Bij de dagopvang werkte Gerrit als vrijwilliger. Hij hield bij wie er zoal binnenkwamen en turfde het aantal bezoekers. Hiermee is hij gestopt. Soms komt hij nog in de Catharijnesteeg, maar de opvang is niet ingericht op zijn scootmobiel: die past niet in de smalle gang. Gerrit laat een DVD zien van een filmreportage van de regionale televisie. Daarin vertelt hij dat hij niet trots is op het leven dat hij heeft geleid. Hij had graag een gezin willen stichten. Dat is er nooit van gekomen. Hoe ziet Gerrit de toekomst? Hoe ziet zijn leven eruit over een jaar? Gerrit: Over een jaar, dan ben ik weer een jaar ouder. Mijn medebewoners kwebbelen zoveel Ik houd niet van een zwaankleefaaneffect Bij het afscheid drukt Gerrit ons op het hart om nog eens op bezoek te komen. Een half jaar na het interview is Gerrit overleden. Twintig jaar geleden leefde Rick (56) nog op straat, dakloos en verslaafd. Over zijn verleden praat hij niet graag, daar heeft hij een punt achter gezet. Hij woont sinds zeventien jaar op zichzelf, op de bovenste verdieping van een stapelwoning uit de jaren vijftig. Ik zie de nachtopvang als tijdelijk en vind dat mensen zichzelf tekort doen wanneer zij in het daklozencircuit blijven hangen

13 In zijn dakloze periode werkte Rick als vrijwilliger bij de NoiZ. Hij was blij dat hij daar zijn eigen ervaringen kon inzetten en iets kon betekenen voor anderen. Hij voelde zich daar op z n plek, maar echte maatjes had hij niet. Bij lotgenoten mist hij vaak zelfinzicht en inlevingsvermogen, vertelt hij. Hij heeft ook een hekel gekregen aan de agressie en achterklap in het daklozencircuit. Schrijven gaat moeilijk en zijn geheugen is achteruit gegaan. Ik vind het moeilijk om mij te concentreren en zie ertegen op om voor mijn werk een cursus te volgen. Het kost me vreselijk veel energie en ik vind dat ik hierin tekort schiet. Binnenkort hoopt Rick zijn rijbewijs te halen. Autorijden is geen enkel probleem, ik heb jarenlang zonder rijbewijs gereden. Maar voor mijn theorie ben ik al een paar keer gezakt. 22 Ik heb de nachtopvang altijd gezien als tijdelijk, zegt Rick. Vanuit de NoiZ kon hij een eigen woning krijgen. Daar woont hij alleen en tevreden, zonder huisdieren of partner. Zijn katten zijn zo n vijf jaar geleden overleden. Sindsdien heeft hij geen nieuwe huisdieren in huis gekomen. Rick kreeg zijn eigen huisje toen hij helemaal schuldenvrij was. Daarna liep de financiële begeleiding die hij van Stadsgeldbeheer kreeg, nog lange tijd door. Rick vond het best eng toen er een eind aan kwam en hij zijn financiën zelfstandig moest gaan beheren. Bij Stadsgeldbeheer voelde ik mij veilig, ze hebben mij geleerd om t gat in mijn hand te dichten. Uit zelfbescherming houdt Rick mensen buiten de deur Uit zelfbescherming houdt Rick mensen buiten de deur. Ik houd niet van een zwaan-kleef-aan-effect. Voordat je t weet wordt je huis platgelopen. Rick heeft heel wat ex-daklozen geholpen met het opknappen van hun woninkje. Toen hij zelf hulp nodig had, kon hij nergens terecht. Dankzij de banenpool kreeg Rick betaald werk. Een belangrijke stap om te ontsnappen uit zijn uitkering. Op eigen kracht is het hem gelukt om vanuit de banenpool door te groeien naar een vaste baan in de zorg. Daar werkt hij nog steeds. Ik werd schijtziek van de sociale dienst die mij bleef controleren en wilde dolgraag een echte baan. Dat is me gelukt. Op zijn werk heeft Rick nog regelmatig te maken met (ex-)daklozen die hij kent uit de tijd dat hij in de nachtopvang sliep. Hij heeft veel geleerd van zijn verleden. Ik heb meer voelsprieten ontwikkeld en herken direct het gedrag van verslaafden. Ik voel feilloos aan wanneer iemand staat te liegen of heeft gebruikt. Toch weten zijn collega s niets over zijn verleden. Rick houdt privé en werk strikt gescheiden. Ik wil af van het stempel dakloos en helemaal niet als ervaringsdeskundige worden gezien. Ik heb te veel professionals meegemaakt die zich negatief uitlieten over ervaringsdeskundigen. Uiteindelijk blijf je een ex-junk en word je niet voor vol aangezien. Rick wil pas over zijn geschiedenis vertellen als hij zeker weet dat hij zijn collega s kan vertrouwen. Zijn verslaving heeft sporen achtergelaten. Hij ziet er uit als een fitte vijftigplusser, maar lichamelijk voelt hij zich een stuk ouder. Zijn nieren en lever hebben het flink te verduren gehad, zijn gebit is slecht en hij heeft weinig kracht in zijn handen. Contacten met oude vrienden en familie heeft Rick verbroken. In zijn geboortewijk kent hij niemand meer. Op de begrafenis van zijn moeder, twintig jaar geleden, heeft hij zijn broer voor het laatst gezien. Wel heeft Rick hernieuwd contact met enkele vriendinnen uit zijn jeugd en zijn tijd op de mavo. Hij kan het goed vinden met hun kinderen. Met één van zijn vriendinnen is hij onlangs op vakantie geweest. Maar samenwonen ziet Rick niet zitten. Ik ben niet op zoek naar een relatie. Een relatie komt op je pad of niet. Rick is positief over zijn toekomst. Zijn werk vindt hij erg belangrijk. Hij heeft een goed inkomen en hoopt dat zijn baan behouden blijft. Zijn bovenhuis zou hij het liefst willen inruilen voor een eengezinswoning met een tuin. Wie weet in een rustige omgeving buiten de stad, maar dan moet hij wel zijn rijbewijs hebben gehaald. Ik wil niet als ervaringsdeskundige worden gezien Een jaar na het interview heeft Rick zijn rijbewijs gehaald. Ook heeft hij een huisje buiten Utrecht met een tuintje op het westen in het verschiet. Toen enkele maanden geleden zijn broer overleed, heeft Rick weer contact gekregen met zijn familie. Hij worstelt met de vraag of hij het contact wil voortzetten: Je blijft toch een vreemde eend in de bijt. Rick werkt nog steeds bij dezelfde organisatie en denkt erover om tegenover zijn leidinggevende open kaart te spelen over zijn verleden. 23

14 Neem het uitzichtloze gevoel van daklozen niet over Evert belandde na een moeilijke jeugd als onhandelbare jongen op straat. Hij was uit huis geplaatst en moest naar een internaat. Het was zijn eigen keus om te gaan zwerven zegt hij: thuisloosheid zat als het ware in zijn systeem. Maar misschien had hij toen ook geen andere opties. In die tijd werd er geen duidelijke diagnose gesteld. Mijn problemen hebben misschien te maken gehad met hechtingsproblemen. Als jongen van vijftien kwam hij soms in de Sleep-Inn. Hij heeft goede herinneringen aan de nachtwakers en vrijwilligers die er in de begintijd werkten, maar tussen de volwassen daklozen, verslaafden en mensen met psychiatrische stoornissen voelde hij zich niet thuis. In de Sleep-Inn kwamen steeds meer verslaafden, daar moest ik niks van hebben. Ik heb veel opgebouwd, maar kan het zo weer verliezen Evert sliep liever buiten op een verborgen plekje in een park, bij een bedrijventerrein of achter de remise van de tram tussen Utrecht en Nieuwegein. Af en toe kwam hij bij de Tussenbus, de bus voor buitenslapers. Daar zat de harddrugsscene. Toch was de Tussenbus een belangrijke vluchthaven voor Evert. Hij was geschokt toen de bus sloot omdat er steeds minder buitenslapers waren. Bureau Dagloon werd zijn vaste stek. Hij kon er terecht voor een praatje en koffie, een douche, om zijn kleren te wassen, spullen op te slaan en wat bij te verdienen. Later werkte en woonde Evert bij Straatnieuws. Daar moest hij na een jaar doorstromen naar een meer zelfstandige woonvorm. Dat ging te snel. Hij redde het niet en kwam weer op straat. In 2009 werd Evert opgenomen in ziekenboeg Meerzorg. Door het langdurig buiten slapen raakten zijn schoenen doorweekt en werden zijn sokken niet meer droog. Evert kreeg wonden aan zijn voeten die niet meer wilden genezen. Via Meerzicht kwam hij terecht in Hogelanden, een hostel. Sindsdien heeft hij geen nacht meer buiten gebivakkeerd. Het accepteren van zorg heeft heel lang geduurd, zegt Evert. De schaarse keren dat hij zelf contact zocht met hulpverleners, onder andere van het T-team en het JAC, konden ze weinig voor hem doen. Hij was niet makkelijk in de omgang, geeft hij toe. Maar hij kreeg ook gelegenheid om onder te duiken en zich aan hulpverlening te onttrekken, vindt hij achteraf. Evert (40) heeft een betaalde baan als assistent-werkbegeleider in de Stadsbrug en woont sinds kort in een satellietwoning bij een hostel. Bijna twintig jaar lang sliep hij het liefst buiten, op een van zijn geheime slaapplekken. Opvanginstellingen voor daklozen ging hij zoveel mogelijk uit de weg. Nu wil hij zijn dakloze bestaan voorgoed achter zich laten. Ik ben niks opgeschoten met al die jaren op straat. De laatste jaren moet iedereen van de straat, alle daklozen krijgen een trajectplan en er worden meer voorwaarden gesteld. Een goede zaak volgens Evert. Inmiddels is hij voorstander van meer druk, misschien wel van drang en dwang. Daklozen moet je niet aan hun lot overlaten, zegt hij. Ook niet als ze zeggen dat ze niets anders willen dan zwerven. Het gaat erom dat daklozen weer perspectief krijgen en dat ook de hulpverlening dat perspectief blijft zien vindt Evert. Hij is geschrokken van de uitzichtloosheid die hij ziet bij de daklozen op De Stadsbrug. In zijn ogen neemt het personeel van opvangvoorzieningen het uitzichtloze gevoel over: Ze denken: We kunnen toch niets meer voor ze doen, laat ze maar. De hulpverlening zou minder vrijblijvend moeten zijn. Evert hoort goede verhalen over het Housing First project. Begin met onderdak, maar daar hoort verplichte dagbesteding bij

15 Uiteindelijk heeft de pressie om mee te doen Evert ook over de streep getrokken. Hij vond het confronterend om in het hostel mensen tussen de dertig en vijftig te zien die zwaar verslaafd waren en hun leven vergooiden. Zelf kreeg hij ook het etiket alcoholverslaafde. Onterecht en stigmatiserend, vindt hij. Toch heeft het wonen in het hostel zijn ogen geopend, het zette hem aan het denken over zijn eigen leven. Na drie jaar hostel verhuisde Evert naar een satellietwoning vlakbij het hostel. Hij kan terugvallen op het hostel en soms kookt hij daar of hij eet mee. Dat is allemaal prima geregeld. Hij wordt begeleid door hulpverleners van Release. Ze beheren zijn budget en helpen met de afbetaling van zijn schuld bij een zorgverzekeraar. Over twee jaar hoopt hij zelfstandig te kunnen gaan wonen. Een spannend vooruitzicht: Ik heb veel opgebouwd, maar kan het zo weer verliezen. Zal hij sterk genoeg zijn om verkeerde vrienden buiten de deur te houden? Vrienden zijn mensen met problemen, zegt Evert. Uiteindelijk weten mensen waar je woont en kloppen ze bij je aan. Dan trekken ze je mee naar beneden. In het verleden is het met Evert zo een paar maal mis gegaan. Waar hij nu woont mag hij geen mensen van de straat in huis nemen. Dat biedt hem een zekere bescherming. Zijn angst is dat hij geen hulp meer krijgt als hij opnieuw terugvalt en zijn woning weer verkloot. Hij wil liever niet in zijn eentje wonen, een woongroep of een gezamenlijke woonvorm met achterwacht is beter. Contact met familieleden heeft Evert niet. Zijn zusje woont in het centrum van de stad, maar ze zijn uit elkaar gegroeid. Evert heeft zijn familie nooit lastig willen vallen. Dat deed hij niet toen hij dakloos was en dat doet hij nog steeds niet. Wel heeft hij met zijn begeleiders afgesproken dat zij contact leggen met zijn familie als hem iets overkomt. Evert wil nooit meer aan de andere kant van de streep belanden. De jaren gaan tellen, hij heeft zijn portie gehad. Een jaar na het interview is Evert gestopt met zijn betaalde baan. Hij is nog wel betrokken als vrijwilliger bij de Stadsbrug. Kort geleden is zijn indicatie verlopen en weet Evert niet of hij in het hostel kan blijven wonen. Door deze onzekerheid en het ontbreken van structuur in zijn werk dreigt Evert weer op straat terecht te komen. Overal waar ik sliep, liet ik mijn slaapplek netjes achter Ryan (60) woont in een hostel. Zijn leven draait nog steeds om drugs, maar hij is een zuinige gebruiker geworden. Hij vult zijn dagen met boodschappen doen, vogeltjes voeren en kuieren door de buurt. Wat er in het verleden ook is gebeurd, hij heeft een schoon geweten. Ik heb nooit van mijn medemens gestolen. Het is een groot verschil of je steelt van V&D of van de kerk

16 Op tienjarige leeftijd kwam Ryan vanuit Suriname naar Nederland. Een groot deel van zijn jeugd bracht hij door in een internaat. Dat was geen gelukkige tijd, evenmin als zijn huwelijk met een Pakistaanse. Dat heeft slechts vijf jaar geduurd. Ryan zal een jaar of dertig zijn geweest toen hij verslaafd raakte aan drugs en op straat terechtkwam. Hij heeft zo n beetje alle opvangvoorzieningen van binnen gezien. Dankzij zijn improvisatietalent lukte het Ryan iedere keer weer om een nieuwe slaapplek te vinden: in portieken en trappenhuizen, op verlaten bootjes, in parkjes en lege gebouwen, in Hoog Catharijne. Overal waar ik sliep, liet ik mijn slaapplek netjes achter, vertelt hij trots. Mensen mochten niet merken dat er iemand had geslapen. Anders gaan ze t gelijk in de gaten houden. Zo deed ik het al die jaren. Ryan brengt zijn dagen door in en rond het hostel, af en toe gaat hij naar de kerk. Een poosje geleden werkte hij nog voor Bureau Dagloon, maar daar is hij mee gestopt. Twee euro voor een uur papier prikken, dat vond hij veel te weinig. Ryan heeft regelmatig geprobeerd te stoppen met drugsgebruik. Zijn pogingen waren weinig succesvol, maar het is hem wel gelukt om zijn gebruik onder controle te krijgen. Alleen op momenten dat hij geïrriteerd of gefrustreerd is, gebruikt hij cocaïne, vanaf folie. Dat komt ongeveer één keer in de twee weken voor. Een bolletje kost een tientje en daar kan Ik kan net zo hij een paar uur mee doen. Naast cocaïne gebruikt Ryan 50 milligram methadon, op recept. goed in het Pieter Baan Centrum gaan wonen 28 Zorg dat je een huis krijgt zonder overburen Via Stadsgeldbeheer kreeg Ryan een postadres en werd zijn inkomen veiliggesteld. Op momenten dat hij het leven op straat niet meer aankon, zorgde hij dat hij werd opgepakt en een paar nachten in de cel kon doorbrengen. Zo kon hij even bijkomen. Verschillende keren vond hij een kamer of een eigen huisje om in te wonen, maar dat was vaak van korte duur. Het langst hield Ryan het vol in Hoograven. Na vijf jaar werd hij uit huis gezet. Hij weet wel waarom, zijn overburen hebben hem verlinkt. Zij klaagden over de mensen die hij in huis haalde, waaronder gebruikers en dealers. Zorg ervoor dat je een huis krijgt zonder overburen, adviseert Ryan. Ryan is er stellig van overtuigd dat je mensen niet kunt veranderen. Daklozen vinden altijd een nieuwe plek om te slapen, al moeten ze de stad uit. Mensen denken dat je met regels daklozen kunt veranderen, maar als de persoon niet wil, dan lukt dat niet. Dit wil niet zeggen dat de hulpverlening moet stoppen. Integendeel. Zelf is Ryan na jaren dakloosheid door veldwerkers op het spoor gezet van hostel De Hoek. Hij had weinig keus. Op de dag van de opening werd hij met de taxi en een tientje op zak naar het hostel gebracht. Hij kon meteen blijven. Vanuit De Hoek kreeg Ryan samen met een andere bewoner een eigen flatje. Maar hij miste zijn privacy: Die man waarmee ik woonde at couscous en ik rijst, dus dat ging niet samen. Ryan kwam weer op straat te staan en verhuisde naar hostel Leidsche Maan van het Leger des Heils. Daar woont hij nu een jaar. Hij wordt nog steeds begeleid door Stadsgeldbeheer; dat is een voorwaarde om in het hostel te kunnen wonen. De meeste zaken handelt Ryan telefonisch af met zijn begeleider. Ruzie over zijn geld maakt hij niet meer en hij kan goed uitkomen met dertig euro zakgeld per week. Ryan weet zeker dat hij zijn financiële zaken zelf kan beheren, als hij weer zelfstandig woont. Met zijn familieleden heeft Ryan geen contact, ook al weet hij waar ze wonen. Af en toe ziet hij nog oude bekenden uit het daklozencircuit. De meeste maatjes zijn in een hostel terechtgekomen of hebben een eigen woninkje. Maar door de jaren heen zijn ook veel vroegere lotgenoten overleden. Sommigen werden dood aangetroffen in een portiek, anderen bezweken in de nachtopvang. In het hostel leren ze Ryan om zelfstandig te wonen. Onnodig vindt hij dat, want hij kan uitstekend voor zichzelf koken. Hij ergert zich aan het gedrag van zijn medebewoners, aan de regeltjes en de camera s. Ik kan net zo goed in het Pieter Baan Centrum gaan wonen. Ryan wil zo snel mogelijk weg. Het liefst verhuist hij naar een 55+ woning ergens in Den Haag, waar hij lange tijd heeft gewoond. Misschien vindt hij een leuke vriendin en krijgt hij nog een kindje. Of hij vertrekt naar Suriname, om nooit meer terug te komen. Ryan haalt zijn schouders op, hij heeft nog tijd zat om hierover na te denken. Hoe is het met zijn gezondheid? Ik ben er nog, zo zie je maar weer, antwoordt hij opgewekt. Hij is er zeker van dat hij wel zeventig, tachtig jaar oud zal worden. Jaarlijks laat hij zich medisch onderzoeken. Na dertig jaar drugsgebruik voelt hij zich nog kerngezond, op een kleinigheidje na. Kortgeleden is een liesbreuk geconstateerd, waar hij liever niets aan wil laten doen: Ik wil niet geopereerd worden, ik houd niet zo van naalden. Ruim een jaar na het interview is er nog weinig veranderd in de situatie van Ryan. Hij is redelijk gezond en woont nog steeds in het hostel, een eigen huisje is nog geen optie. Wegens bezuinigingen, zal de begeleiding van Stadsgeldbeheer binnenkort worden beëindigd. Ryan wordt dan overgedragen aan bewindvoering (mentorschap). Voor Ryan een goed alternatief, gezien zijn verslaving is continuïteit in de begeleiding van belang. 29

17 Van werken is nog nooit iemand doodgegaan Ron was nog een jonge jongen toen hij voor het eerst op straat belandde. Thuis ging het niet zo best, vertelt hij. Hij was de oudste van de kinderrij. Als puber vertrok hij naar het huis van vriendjes om zijn ouderlijk huis te ontvluchten. Als hij te laat thuiskwam, zat de voordeur op slot. Dan sloop hij via de achterdeur naar binnen, of hij klom via een ladder naar zijn slaapkamerraam. Op een dag zat de achterdeur op slot en was de ladder verdwenen. Van lieverlee trok Ron naar Hoog Catharijne. Daar begon zijn lange zwerftocht langs tijdelijke adressen. Hij overnachtte in pensions en in de nachtopvang, logeerde bij bekenden en sliep nachten buiten. Meestal hield hij het niet lang uit als hij ergens onderdak kreeg: vertrekken met ruzie is een rode draad in zijn leven. Ik ben niet op mijn bekkie gevallen, zegt hij. Ik zeg waar het op staat, daar houden ze niet van. Al heeft Ron nu een woning, hij is nog steeds on the move. Ik ben altijd bezig. Als ik thuis zit, komen de muren op me af. Hij heeft zo zijn kennissen in de stad waar hij langs gaat: hier een praatje maken, daar een bakkie doen. En hij klust wat bij. Op zaterdag helpt hij de bloemenverkoper op de markt om een paar tientjes bij te verdienen. Soms wast hij de ramen van winkels of hij gaat klussen bij kennissen. Af en toe wast hij af bij de Chinees. Anderhalf uur borden wassen levert dertig euro op. Ooit leerde hij voor elektromonteur. Door zijn kleurenblindheid moest hij stoppen met de opleiding, hij kon de kleuren van de elektriciteitsdraden niet van elkaar onderscheiden. Maar hij is verrekte handig, al zegt hij het zelf. Hij legt laminaat, schildert en kan loodgieten. Hij mag graag de handen uit de mouwen steken, dat was al zo toen hij nog in de nachtopvang sliep. Daar had hij altijd een emmer, spons en zeem in zijn bagageopslag staan, voor het geval hij weer iets kon bijverdienen als glazenwasser. Van werken is nog nooit iemand doodgegaan. Bovendien kan hij het geld goed gebruiken. Ron heeft 150 euro per maand te besteden. Ik zit in de schuldsanering, dat is te weinig om van rond te komen. Hij heeft altijd schulden gehad. Wel altijd buiten zijn schuld om, benadrukt hij: Ze maken fouten. Dan stoppen ze opeens je uitkering. Het is kutzooi met die sociale dienst. Ook de boetes die hij kreeg op straat, in de tijd dat hij dealde, waren volgens Ron onverdiend. De politie had de pik op mij, die zochten net zolang totdat ze me ergens op konden pakken. Drugsgebruik hoorde bij zijn wilde leven: Ik ging naar coffeeshops en naar houseparty s, een snuifje cocaïne erbij. Maar ik heb het altijd in de hand kunnen houden. Hij ging alleen naar de gebruikersruimte omdat hij dakloos was en daar droog en warm binnen kon zitten, zegt Ron. Ik hoorde daar helemaal niet, ik was geen gebruiker. Ron (54) is een geboren en getogen Utrechter. Hoe lang hij dakloos is geweest? Meer dan twintig jaar. Misschien wel dertig, Ron weet het niet meer precies. Zolang hij zich kan herinneren bestaat zijn leven al uit episodes van dakloosheid. Tweeënhalf jaar geleden kreeg hij voor het eerst een eigen woning, via Housing First. Een thuis wil het nog niet worden. Ron zegt dat hij gezond en fit genoeg is om bij te klussen. Maar zijn lijf heeft wel wat te verduren gehad. Hij is twee keer in het ziekenhuis beland na een vechtpartij: in mekaar geslagen in Amsterdam, ik was bijna dood. Hij is onder controle van een specialist. Er is een plekje gevonden op zijn longen, dat wordt nauwlettend in de gaten gehouden. Eigenlijk zou hij 30 31

18 moeten stoppen met roken, maar dat valt niet mee voor een kettingroker. Wanneer hij lang stil zit, krijgt hij opgezwollen benen. Ik zou ook moeten afvallen, ik ben te zwaar. Maar je gewicht in de gaten houden is lastig als je niet zelf kookt. Ik gebruik mijn keuken nooit. Ik krijg altijd wel ergens iets te eten. Ron heeft geen kinderen. Als je niet stabiel in het leven staat, moet je geen relatie aangaan. Vroeger had hij honden. Rond 1990 bezocht hij de nachtopvang in het gezelschap van een hond: een hoogzwangere kruising tussen een pitbull en een bouvier. Op een nacht baarde de hond in de hoek van de nachtopvang een nest jonge puppy s. Tot grote hilariteit van de andere bezoekers en tot schrik van de nachtwakers. Al improviserend werd de hond met haar puppy s een paar dagen opgevangen in de nachtopvang. Maar toen de pups groter werden en rond begonnen te rennen, met de grommende waakse moeder in de buurt, werd de situatie onhoudbaar. Ron mocht de nachtopvang niet meer in met zijn honden. Hij moest de moeder en haar pups naar het dierenasiel brengen. Sindsdien heeft hij geen huisdier meer. Een hond is te duur. Misschien neem ik een kat. Ik gebruik mijn keuken nooit. Ik krijg altijd wel ergens iets te eten De scootmobiel staat werkeloos in de berging Een jaar na het interview woont Ron nog steeds in een woning van Housing First. Zijn situatie is weinig veranderd. Recentelijk heeft Ron een ongeluk gehad met zijn scooter waarvan hij herstellende is. Gastvrij ontvangt Vera (66) haar bezoek in haar knusse tweekamerflat. Ze zit graag in de slaapkamer die ze als tweede woonkamer heeft ingericht. Deze kamer met balkon heeft het mooiste uitzicht. Vera was dolblij toen ze dertien jaar geleden een eigen woning kreeg. De drank heeft ze overwonnen, maar de laatste jaren durft ze de straat niet meer op

19 Zo n twintig jaar geleden was Vera een stevige drinker. Door haar overmatig alcoholgebruik raakte ze dakloos. De situatie liep uit de hand toen Vera door een gewelddadige ruzie met haar ex-man korte tijd in de gevangenis terechtkwam. Daar kwam nog eens bij dat ze betrokken raakte bij een ernstig ongeluk. Ze reed haar auto total loss, omdat ze dronken achter het stuur zat. In nood kon ze bij haar dochter terecht, maar dat bleek geen blijvende oplossing. Uiteindelijk belandde Vera op straat. In 1996 zocht ze haar toevlucht bij de dagopvang en kwam ze in contact met Release. In dezelfde periode startte de Tussenvoorziening een nieuwe voorziening voor begeleid wonen. Vera was één van de eerste bewoners die hier terecht kon. Vera is goed van vertrouwen en haalt makkelijk mensen in huis Bij de Tussenvoorziening stortte Vera zich op het huishoudelijk werk. Ze besteedde veel tijd aan het gezellig maken van haar kamer. Maar ze vond het moeilijk om zich aan te passen en voelde zich vaak alleen. Dan trok ze zich terug op haar kamer of verdween een tijdje spoorloos. Van de drank afblijven was het moeilijkste. Zelfs het ontwenningsmiddel Refusal hield haar niet tegen. Soms dronk ze zo veel dat ze buiten bewustzijn raakte en haar maag moest worden leeggepompt. Om haar eenzaamheid te verdrijven werkte Vera als vrijwilligster bij Emmaus en een blauwe maandag bij de NoiZ. Ook had ze lange tijd een maatje via de Tussenvoorziening. Dit contact is inmiddels gestopt. Jammer, vindt Vera. Met haar maatje kwam ze geregeld buiten, ze liepen dan samen langs het ouwe grachie. Er is veel wilskracht nodig geweest om haar leven weer op de rails te krijgen. Uiteindelijk is het Vera gelukt om de drank te overwinnen, maar ze leeft een wankel bestaan. Goed van vertrouwen, haalt ze makkelijk mensen in huis. Enkele jaren geleden trok een vriend, die ze nog kent uit het daklozencircuit, bij haar in. Het liep uit de hand toen hij haar onder druk ging zetten. Prompt raakte Vera in de schulden en dreigde haar uitkering te verliezen. Dankzij de begeleiding van Stadsgeldbeheer is Vera s inkomen gegarandeerd en heeft ze haar schulden kunnen afbetalen. Het contact met haar vriend is hersteld en hij komt regelmatig op bezoek. Hij is haar hulp en toeverlaat en helpt bij de dagelijkse beslommeringen. Zolang ze hem niet in huis haalt, gaat het goed. De laatste jaren drinkt en rookt Vera niet meer. Ze is flink aangekomen, voelt zich eenzaam en heeft een slechte gezondheid. Ze voelt zich ongelukkig en durft de straat niet meer op. Toen Vera nog goed ter been was en naar buiten durfde, was ze regelmatig te vinden bij Bakker Bart of Charlie Chui in winkelcentrum Overvecht. Daar dronk ze een kop koffie en maakte ze een praatje met voorbijgangers. Nu staat haar scootmobiel werkeloos in de berging. Op de vraag hoe het er over tien jaar voorstaat, antwoordt ze stellig Dan leef ik niet meer. De geschiedenis lijkt zich te herhalen. Sinds kort is zoon Alex bij Vera ingetrokken, hij slaapt in de woonkamer op de bank. Alex is na twaalf jaar samenwonen op straat terechtgekomen. Hij kan geen onderdak vinden, heeft dringend hulp nodig en is aangemeld bij Abrona en MEE. Vera kan de opvang van haar zoon eigenlijk niet aan, zijn licht verstandelijke beperking en drankgebruik zijn te belastend voor haar. Ze wil graag voor haar zoon klaar staan. Maar ze is bang dat ze opnieuw in de problemen raakt en gekort gaat worden op haar uitkering. Ze wil graag voor haar zoon klaar staan Enkele weken na het interview is de situatie thuis geëscaleerd. Alex heeft de bankpassen van Vera gestolen en Vera is in het ziekenhuis opgenomen met een te hoge bloeddruk. Hulpverlening is met spoed in gang gezet. Na een jaar gaat het nog steeds niet goed met Vera. Zij wordt regelmatig opgenomen in het ziekenhuis. Haar vriend maakt zich ernstig zorgen

20 Slotbeschouwing 36 In de afgelopen twintig jaar hebben de meeste geïnterviewden hun leven weer enigszins op orde gekregen. Maar het blijft een wankel evenwicht dat weer gemakkelijk verstoord kan raken. Een netwerk van steunen en stutten om hen heen is noodzakelijk, om stabiliteit te bewaren en snel te signaleren wanneer terugval dreigt. Eenzaamheid ligt op de loer De meeste geïnterviewden zijn alleenstaand. Opvallend is dat zij weinig vrienden hebben en weinig nieuwe contacten hebben opgebouwd. Anton lijkt hierop een uitzondering, hij woont samen met zijn vriendin en dankzij haar heeft hij zijn sociale netwerk uitgebreid: Met haar heb ik ook haar hele familie erbij. De geïnterviewden geven aan dat ze mensen met problemen uit de weg gaan: die trekken hen naar beneden. Dat geldt met name voor oude maten van de straat. Evert verwoordt dit kernachtig: Vrienden zijn mensen met problemen. De Contacten met bloedverwanten geven een stevige sociale inbedding en bieden structuur geïnterviewden zijn dan ook terughoudend in privécontact met lotgenoten. Dat beschouwen ze als risicovol. Of, zoals Evert zegt: Ik heb veel opgebouwd, maar kan het zo weer verliezen. Uiteindelijk weten mensen waar je woont en kloppen ze bij je aan. Dan trekken ze je mee naar beneden. Uit de interviews komt naar voren dat de meeste geïnterviewden (hernieuwd) contact hebben met familieleden: met ouders, broers en zussen en kinderen en soms ook kleinkinderen. Deze contacten zijn belangrijk voor hen. Zo heeft Mieke veel steun aan haar zus en is John een enthousiaste vader en grootvader. Anton is na een lange tijd de confrontatie aangegaan: hij ging met zijn familieleden in gesprek om oud zeer uit te praten zodat ze weer met een schone lei konden beginnen. Contacten met bloedverwanten geven een stevige sociale inbedding en bieden structuur. Ze zijn ook een bron van praktische en mentale steun. Drie geïnterviewden hebben geen contact met hun familie. Evert en Ron zijn na een onfortuinlijke jeugd op jonge leeftijd het huis uit gegaan. Sindsdien zien ze hun familie niet meer. Net als Gerrit die na het overlijden van zijn vader in kindertehuizen woonde en het contact met zijn familie verbrak. Voldoende vangnet? De geïnterviewden hebben afgelopen decennia vaak met tientallen professionals te maken gehad: schuldhulpverleners, woonbegeleiders, trajectcoördinatoren, reclasseringsmedewerkers, coaches. Uit de interviews ontstaat de indruk dat deze professionals door het leven van de geïnterviewde heen wandelen. Hoewel de geïnterviewden voorbeelden geven van hulpverleners die hen een zetje in de goede richting gaven, tonen zij weinig vertrouwen in de hulpverlening. Verschillende geïnterviewden geven aan dat de invloed van de hulpverlening beperkt is gebleven. Leo is hier zeer stellig over, vanuit zijn perspectief is de opvang een fuik en spant de hulpverlening samen. In de ogen van Evert neemt het personeel van opvangvoorzieningen het uitzichtloze gevoel van daklozen over: Ze denken: We kunnen toch niets meer voor ze doen, laat ze maar. Toch hebben de meesten nog contact met sociaal werkers. Vaak krijgen zij een (lichte) vorm van begeleiding op meerdere levensgebieden, waaronder budgetbeheer en schuldsanering. Ook hebben zij te maken met uiteenlopende instanties, zoals woningcorporaties, uitkeringsinstanties, de belastingdienst en zorgverzekeraars. Vaak verlopen deze contacten moeizaam; geregeld komen geïnterviewden in conflict met bureaucratische instanties. Dit kwam bijvoorbeeld naar voren in het interview met Vera. Ze nam haar volwassen zoon tijdelijk in huis toen hij dreigde te ontsporen. Vera was bang dat ze door de uitkerende instantie als samenwonend werd aangemerkt, waardoor ze gekort zou worden op haar uitkering. Oplopende conflicten met instanties kunnen het wankele evenwicht dat de geïnterviewden trachten te bewaren, gemakkelijk verstoren. Met het risico van terugval naar de straat. Opvallend is dat een aantal geïnterviewden nog steeds (privé)contact onderhoudt met mensen die zij leerden kennen als medewerker of vrijwilliger bij de daklozenorganisatie waar zij in het verleden verbleven. Deze contacten worden bijzonder gewaardeerd. Ze vormen voor de geïnterviewden een netwerk van goede bekenden. Soms zijn er vriendschappen uit voortgekomen. Meer dan een dak boven het hoofd Drie geïnterviewden wonen in een beschermde woonvorm (hostel, GGZ-instelling of verzorgingshuis). De overigen wonen in een zelfstandige woning (appartement of portiekwoning) en huren van een woningcorporatie. De geïnterviewden die over een huurwoning beschikken, zijn zeer ingenomen met hun woonruimte. Hun woningen zijn sober maar gerieflijk ingericht en zien er proper uit. Met trots lieten deze geïnterviewden hun huis zien. Het betekent voor hen meer dan een dak boven het hoofd. Toch blijkt het wonen niet zonder problemen. Enkelen gaven te kennen dat ze (nog steeds) moeite hebben met het geregelde leven tussen vier muren. Zo vertelde Mieke dat het straatleven nog steeds trekt. Ze heeft regelmatig het verlangen om naar buiten te gaan en er weer op uit te trekken. Ook Gerrit denkt met weemoed terug aan zijn leven als dakloze en de periode waarin hij op de bonnefooi naar Spanje vertrok of hele dagen op straat was om daklozenkrantjes te verkopen. Daarnaast komt naar voren dat een aantal geïnterviewden (sluimerende) conflicten heeft met buren of met de woningcorporatie. Bij verdere escalatie zouden deze conflicten tot (dreigende) huisuitzetting kunnen leiden. Opvallend is ook dat de geïnterviewden weinig binding hebben met hun straat of wijk. Hun thuisgevoel en actieradius beperken zich doorgaans tot de eigen woning. Ze zijn niet gericht op hun wijk of buurt. Ze maken gebruik van instanties, diensten en ontmoetingsplaatsen op uiteenlopende locaties, verspreid over de stad. Dit suggereert dat een sociaal netwerk in de wijk voor hen niet vanzelfsprekend is. Langdurig minimum Alle geïnterviewden hebben te maken gehad met schulden en/of financiële begeleiding (vrijwillig of vanuit een verblijfsetting). Zeven van de tien geïnterviewden krijgen nog steeds financiële begeleiding, vier geïnterviewden leven van zak- en kleedgeld. Dankzij schuldhulpverlening (bijvoorbeeld van Stadsgeldbeheer of Release) hebben ze hun schulden 37

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting:

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Mijn hersenletsel Ik heb moeite met het vasthouden of verdelen van mijn aandacht. Ik ben snel afgeleid. Ik heb moeite om alles bij te houden/de wereld gaat zo snel. Ik heb moeite met flexibiliteit en veranderingen.

Nadere informatie

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer Lesbrief Schuld Anne-Rose Hermer Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

Dakloos Apeldoorn Informatie voor spreekbeurt

Dakloos Apeldoorn Informatie voor spreekbeurt Dakloos Apeldoorn Informatie voor spreekbeurt (voor de bovenbouw) Hier willen we je op weg helpen bij het maken van een spreekbeurt. Je hebt ervoor gekozen om je spreekbeurt te houden over daklozen, of

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten werkt voor en met bewoners in wijken en buurten Oma Geertje vertelt. 2 Welbions: we werken er allemaal. Wij zijn dé woningcorporatie van Hengelo en verhuren meer dan 13.000 woningen aan in totaal 25.000

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR.

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. Die oorspronkelijke bewoners gingen weg omdat, punt 1, geen huizen met een tuin. Drie kamers, vier kinderen, dat werkt allemaal niet. We

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

Woorden en Beelden voor Kinderen

Woorden en Beelden voor Kinderen Woorden en Beelden voor Kinderen Mama en Aaron waren 1 jaar gelukkig samen toen ze een zoontje kregen, Nico. Toen Nico 1,5 jaar was besloten mama en Aaron om niet meer bij elkaar te blijven omdat ze veel

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

DE VLUCHT & andere spannende verhalen

DE VLUCHT & andere spannende verhalen DE VLUCHT & andere spannende verhalen 2 Bianca Kruger DE VLUCHT & andere spannende verhalen Enschede 2015 3 Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaarden auteur

Nadere informatie

Samenvatting Mensen ABC

Samenvatting Mensen ABC Samenvatting Mensen ABC Week 1ABC: Wie zijn wij? Info: Wie zijn wij mensen Mensen zijn verschillend. Iedereen is anders, niemand is hetzelfde. Dat noem je uniek. Een mens heeft een skelet van botten. Daarom

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Interview protocol (NL)

Interview protocol (NL) Interview protocol (NL) Protocol telefoongesprek slachtoffers Goedemorgen/middag, u spreekt met (naam) van de Universiteit van Tilburg. Wij zijn op dit moment bezig met een onderzoek naar straat- en contactverboden

Nadere informatie

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg IrisZorg verslavingszorg en maatschappelijke opvang dicht bij mensen, ver in zorg > IrisZorg: dicht bij mensen, ver in zorg Bij IrisZorg kan iedereen rekenen op de deskundigheid en betrokkenheid van onze

Nadere informatie

Stadsberichten Extra. Tijdelijke alcoholopvang aan de Kleine Haag. Maliebaan. Stad met een hart. Nieuws van de gemeente Amersfoort

Stadsberichten Extra. Tijdelijke alcoholopvang aan de Kleine Haag. Maliebaan. Stad met een hart. Nieuws van de gemeente Amersfoort Stadsberichten Extra Nieuws van de gemeente Amersfoort Tijdelijke alcoholopvang aan de Kleine Haag Begin oktober verhuist de huidige groep bezoekers van het zorgcentrum de Kleine Haag naar het hostel voor

Nadere informatie

BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten

BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten - Over praten met kinderen met een verstandelijke beperking - Congres NJI 18-11-2013 Suzanne van den Bos MSc inhoudelijk manager / gedragswetenschapper

Nadere informatie

U dient dit formulier tijdens het gepland gesprek mee te nemen. Dit formulier is onderdeel van het gesprek.

U dient dit formulier tijdens het gepland gesprek mee te nemen. Dit formulier is onderdeel van het gesprek. Geachte heer/ mevrouw, Hoe gaat het met u? Om duidelijk te krijgen hoe het op dit moment met u gaat, willen wij u vragen onderstaande vragen te beantwoorden. U mag bij elk onderwerp (het zijn er 11) in

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Omdat het langere tijd zo goed ging heeft de arts in 2008 de medicatie verminderd.

Omdat het langere tijd zo goed ging heeft de arts in 2008 de medicatie verminderd. Congres GGZ 2014 Geacht publiek, Waarschijnlijk hebben jullie de aankondiging van mijn mededeling gelezen: mijn neef heeft in een toestand van zware psychose zijn beide ouders om het leven gebracht. Dit

Nadere informatie

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving Een eigen huis.. Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving M.H. Kwekkeboom (red.) A.H. de Boer (SCP) C.van Campen

Nadere informatie

Van verslaving naar herstel!

Van verslaving naar herstel! Van verslaving naar herstel! Eerste druk, 2013 2013 Anita Van Besauw isbn: 9789048429356 nur: 340 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin.

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 61 61 REGELS 1 Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 1 Ik woon met mijn gezin in een rijtjeshuis met vier slaapkamers. 2 De vijf appartementen in deze flat zijn heel klein. 3 Hij heeft een groot huis

Nadere informatie

Linda. leeft op straat. Tekst en beeld Martien Versteegh www.donkigotte.nl

Linda. leeft op straat. Tekst en beeld Martien Versteegh www.donkigotte.nl Tekst en beeld Martien Versteegh www.donkigotte.nl Linda leeft op straat 28 mei 2015 - Achter de ramen van het huis waar Linda twintig jaar van haar leven heeft doorgebracht en waar ze hoopte oud te zullen

Nadere informatie

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP)

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Inhoud Samenvatting 3 Over welke problemen gaat het? 3 Voorbeelden 3 Welke hulp

Nadere informatie

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement 51 51 HOOFDSTUK 4 Te huur WOORDEN 1 1 Ik woon in een flat op de vierde.... a verdieping b appartement 2 Het is een rijtjeshuis met een grote woonkamer en drie.... a tuinen b slaapkamers 3 Mijn woonkamer

Nadere informatie

Partner. Werk en opleiding. Ik wil graag: Ik wil graag:

Partner. Werk en opleiding. Ik wil graag: Ik wil graag: Werk en opleiding Partner Werk gaan zoeken Ander werk vinden Een vaste baan vinden Beter op kunnen schieten met mijn collega s Geen ruzie hebben met mijn baas Werkervaring krijgen (Vaker) vrij nemen Leren

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

ONDERSTEUNING VAN MENSEN MET EEN LICHAMELIJKE HANDICAP EN/OF NIET-AANGEBOREN HERSENLETSEL

ONDERSTEUNING VAN MENSEN MET EEN LICHAMELIJKE HANDICAP EN/OF NIET-AANGEBOREN HERSENLETSEL Ondersteuning bij wonen ONDERSTEUNING VAN MENSEN MET EEN LICHAMELIJKE HANDICAP EN/OF NIET-AANGEBOREN HERSENLETSEL Voorpagina: Kjerke de Vries: Ik heb niet erg veel hulp nodig. Daarom verhuis ik van een

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen KOPPen bij elkaar en schouders eronder Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen Mama, waarom huil je? Mama, ben je nu weer verdrietig? Papa, gaan we naar het zwembad? Waarom niet?

Nadere informatie

Het verhaal van Elvis, onze Shih-Tzu (12/06/1996 12/12/2012)

Het verhaal van Elvis, onze Shih-Tzu (12/06/1996 12/12/2012) Het verhaal van Elvis, onze Shih-Tzu (12/06/1996 12/12/2012) Ik ontmoet Elvis op een moeilijk punt in mijn leven. Mijn zus wilde om wat extra geld te verdienen hondjes gaan verkopen. Elvis en zijn zusje

Nadere informatie

1. Wat vind je het vervelendste huishoudelijke klusje? (meerdere antwoorden mogelijk)

1. Wat vind je het vervelendste huishoudelijke klusje? (meerdere antwoorden mogelijk) Huishoudelijke hulp 45% 35% 25% 15% 5% 21% 1. Wat vind je het vervelendste huishoudelijke klusje? (meerdere antwoorden mogelijk) 27% 18% 18% 6% 38% 14% 9% 8% 33% 18% 13% 31% 1. Stofzuigen 2. Dweilen 3.

Nadere informatie

Joweria staat hier voor een muurschildering die de kinderen van KAYDA samen gemaakt hebben op een van de muren.

Joweria staat hier voor een muurschildering die de kinderen van KAYDA samen gemaakt hebben op een van de muren. Joweria Shadia, 11 jaar oud Ik ontmoette Joweria in augustus 2010 bij de organisatie Katwe Youth Development Association of te wel KAYDA, een partner organisatie van het programma Kinderen in de Knel van

Nadere informatie

Pantar verbindt mensen met kansen op de arbeidsmarkt.

Pantar verbindt mensen met kansen op de arbeidsmarkt. Meedoen met werk Pantar verbindt mensen met kansen op de arbeidsmarkt. U werkt niet. Misschien heeft u nog nooit gewerkt. Of het wel geprobeerd maar dat ging mis. Dat kan allerlei redenen hebben. U heeft

Nadere informatie

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22.

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. PAS OP! Hulp Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. Internet Wil je meer lezen? Kijk op www.jipdenhaag.nl/loverboys En test jezelf op www.loverboytest.nl Dit is een

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

REINAERDE Reinaerde Kijker

REINAERDE Reinaerde Kijker REINAERDE Reinaerde Kijker Jaargang 9 december 2012 Nummer 59 Het verhaal van Ed Ed is 65 jaar. Hij woont in IJsselstein. Ed heeft veel meegemaakt in zijn leven. Dat waren niet allemaal leuke dingen. Zo

Nadere informatie

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Mijn leven veranderde zo n drie jaar geleden. Juist de dag voor mijn mama s verjaardag kreeg ze van mijn vader een kogel door het hoofd. Wonder boven wonder overleefde

Nadere informatie

Mijn nieuwe school, een nieuwe start.

Mijn nieuwe school, een nieuwe start. Mijn nieuwe school, een nieuwe start. Naam: Mijn oude school weerbaar.info Mijn nieuwe school Als je naar het middelbaar onderwijs gaat is alles nieuw. Je klasgenoten, de docenten, de school, de regels

Nadere informatie

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het.

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. ONTMOET HUMANITAS Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. Zonder uitzondering. Lukt het je niet alleen,

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

Iedereen heeft een verhaal

Iedereen heeft een verhaal informatie voor jongeren Iedereen heeft een verhaal > Goed om te weten als je tijdelijk naar JJC gaat Iedereen heeft een eigen verhaal. Veel verhalen gaan over waarom het niet allemaal gelopen is zoals

Nadere informatie

Antwoorden Thema 5 woonomgeving. Oefening 3. 1. mag 2. moest 3. Mag 4. moeten 5. Mag 6. moeten 7. moet 8. mogen 9. mocht 10.

Antwoorden Thema 5 woonomgeving. Oefening 3. 1. mag 2. moest 3. Mag 4. moeten 5. Mag 6. moeten 7. moet 8. mogen 9. mocht 10. Antwoorden Thema 5 woonomgeving Oefening 3 A 1. mag 2. moest 3. Mag 4. moeten 5. Mag 6. moeten 7. moet 8. mogen 9. mocht 10. moesten B 1. Kon 2. Willen 3. Kan 4. kunnen 5. mocht 6. Kan - kan 7. wilde 8.

Nadere informatie

Thuis in de Hoeksche Waard

Thuis in de Hoeksche Waard 1 Thuis in de Hoeksche Waard 2 De rust en ruimte van de Hoeksche Waard is onze plek, ons thuis. Hier betekenen wij al bijna vijftig jaar met kleinschalige zorg iets groots in het persoonlijke leven van

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Iedereen moet kunnen meedoen

Iedereen moet kunnen meedoen Nieuwe wet voor maatschappelijke ondersteuning in uw gemeente Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Inhoud 2 Voorwoord 5 Wat is de Wmo? 5 Waarom is de Wmo belangrijk? 9 Negen taken voor uw

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Alvast bedankt voor het invullen!

Alvast bedankt voor het invullen! Deze vragenlijst gaat over jongeren die steun of hulp geven aan een familielid. Wij zijn erg benieuwd hoeveel jongeren er binnen onze school steun of hulp geven en hoe zij dit ervaren. De vragenlijst is

Nadere informatie

Informatie over zorgzwaartepakketten

Informatie over zorgzwaartepakketten Informatie over zorgzwaartepakketten voor cliënten, familie en andere betrokkenen Voor wie is deze folder? Deze informatie is voor mensen met psychiatrische problemen die voor langere tijd bij GGZ ingeest

Nadere informatie

Zwerfjongeren in Nederland: een heldere definitie

Zwerfjongeren in Nederland: een heldere definitie Zwerfjongeren in Nederland: een heldere definitie Zwerfjongeren in Nederland: een heldere definitie Deze brochure is bedoeld voor iedereen die beroeps- en beleidsmatig met zwerfjongeren werkt. Zwerfjongeren

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging

Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging Pakket 8 is voor mensen met een ernstige

Nadere informatie

Gezinspsychiatrie in Beilen

Gezinspsychiatrie in Beilen informatie voor kinderen Gezinspsychiatrie in Beilen Dagbehandeling, kliniek en centrum voor gezinshereniging www.ggzdrenthe.nl Met het hele gezin in behandeling Jouw gezin komt misschien in behandeling

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking versie 2009 Informatie over zorgzwaartepakketten voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking 2 Inhoud Samenvatting... 4 Inleiding... 8 Algemene

Nadere informatie

ANALYSIS van interviews met dak- en thuisloze jongeren NEDERLAND. Samenvatting van belangrijkste uitkomsten

ANALYSIS van interviews met dak- en thuisloze jongeren NEDERLAND. Samenvatting van belangrijkste uitkomsten ANALYSIS van interviews met dak- en thuisloze jongeren NEDERLAND 1. 17 interviews 2. Leeftijd van 16 tot 25 3. 59% was jongen en 41% meisje Samenvatting van belangrijkste uitkomsten 4. 41% noemen als etniciteit

Nadere informatie

Kies je route Trainingsmap voor de deelnemer Deze map is van:

Kies je route Trainingsmap voor de deelnemer Deze map is van: Kies je route Trainingsmap voor de deelnemer Deze map is van:... Auteurs: Titia Boers en Anja Valk Projectleiding en eindredactie: Carola van der Voort cwh.vander.voort@let.vu.nl 020 5986575 Vrije Universiteit

Nadere informatie

Kleinschalig wonen. De inhoud van dit thema: 3 Voordelen en nadelen van kleinschalig wonen. 4 Hoe ziet kleinschalig wonen eruit?

Kleinschalig wonen. De inhoud van dit thema: 3 Voordelen en nadelen van kleinschalig wonen. 4 Hoe ziet kleinschalig wonen eruit? DC 35 Kleinschalig wonen 1 Inleiding Wonen in een huis aan een straat met een eigen voordeur, met een gezellige huiskamer, met zes huisgenoten, met elk een eigen kamer en eigen leefgewoonten. Of wonen

Nadere informatie

De Samenleving: samen of ieder voor zich? Oefening 2. 1. b. Alle mensen zijn anders en dat moeten we respecteren. 2 Han van Eijk - Leef

De Samenleving: samen of ieder voor zich? Oefening 2. 1. b. Alle mensen zijn anders en dat moeten we respecteren. 2 Han van Eijk - Leef Thema 2 De Samenleving: samen of ieder voor zich? Oefening 2 1. b. Alle mensen zijn anders en dat moeten we respecteren. 2 Han van Eijk - Leef Niemand hoeft alleen maar goed of slecht te zijn. Niemand

Nadere informatie

Succesverhaal. over pesten op het werk

Succesverhaal. over pesten op het werk Supermarktmedewerkster Fenny gaat met plezier naar haar werk. Dat is zeer opmerkelijk als je bedenkt dat ze lange tijd werd gepest. Op het dieptepunt hoopte ze zelfs dat haar onderweg naar de supermarkt

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

02-01-2006-28-04-2014 (8 jaar)

02-01-2006-28-04-2014 (8 jaar) BELLA (II) 02-01-2006-28-04-2014 (8 jaar) In 2007 kwam je voor het eerst lessen op onze hondenschool. Je had als pup eerder getraind op een andere school maar moest daar stoppen vanwege ED operaties aan

Nadere informatie

Ohja... deburen! Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren

Ohja... deburen! Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren Ohja... deburen! Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren Ohja... de buren! Je buren kies je niet uit. Ze komen gewoon naast, boven of

Nadere informatie

-Nee, Willem. -Uiteraard. -Zeker. Hoezo? -Ja?

-Nee, Willem. -Uiteraard. -Zeker. Hoezo? -Ja? Proloog Het moet allemaal niet te zwaar worden, hè? -Nee, Willem. Niet dat mensen halverwege dat boek al gaan denken: ja hoor Wim, nu weten we het wel. Met je probleempjes. En je gevoelens, en zo. Er moet

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

Pakket 4 Beschut wonen met intensieve begeleiding en uitgebreide verzorging

Pakket 4 Beschut wonen met intensieve begeleiding en uitgebreide verzorging BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 4 Beschut wonen met intensieve begeleiding en uitgebreide verzorging Het pakket Beschut wonen met intensieve begeleiding en uitgebreide verzorging is wonen

Nadere informatie

Algemeen directeur Directeur sociale zaken

Algemeen directeur Directeur sociale zaken VOORWOORD Wanneer je aan je collega s zou vragen waarom zij naar het werk gaan, dan geven zij vast verschillende antwoorden. De één wil bijvoorbeeld veel geld verdienen, terwijl de ander het juist belangrijk

Nadere informatie

Inhoudsopgave...2. Voorwoord...3. Inleiding...3. Hoofdstukken...4. 1. Wat is een verpleeghuis?...4. 2. De geschiedenis van het verpleeghuis...

Inhoudsopgave...2. Voorwoord...3. Inleiding...3. Hoofdstukken...4. 1. Wat is een verpleeghuis?...4. 2. De geschiedenis van het verpleeghuis... Naam: School: Groep: 8 Laurens Tap De Trinoom Datum: 10 december 2012 Hoofdstuk: Inhoudsopgave Pagina 1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave...2 Voorwoord...3 Inleiding...3 Hoofdstukken...4 1. Wat is een verpleeghuis?...4

Nadere informatie

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken 10 goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken Intact Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem en hun naasten, ongeacht welke verslaving. De eerste stap

Nadere informatie

WWW.VOORKOM.NL LESBRIEF OVER ROKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144

WWW.VOORKOM.NL LESBRIEF OVER ROKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 WWW.VOORKOM.NL V.S.O. Roken stoer? Stoppen is sterker! LESBRIEF OVER ROKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Lesbrief Over Roken V.S.O. Colofon: Deze lesbrief hoort

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

2c nr. 1 zinnen met want en omdat

2c nr. 1 zinnen met want en omdat OPDRACHTKAART www.nt2taalmenu.nl nt2taalmenu is een website voor mensen die Nederlands willen leren én voor docenten NT2. Iedereen die Nederlands wil leren, kan gratis online oefenen. U kunt ook veel oefeningen

Nadere informatie

Colofon: Inge Bramsen, Kees Willemse, Chris Kuiper & Mieke Cardol, Kenniscentrum Zorginnovatie van Hogeschool Rotterdam, 2015.

Colofon: Inge Bramsen, Kees Willemse, Chris Kuiper & Mieke Cardol, Kenniscentrum Zorginnovatie van Hogeschool Rotterdam, 2015. Colofon: Mijn Pad is gemaakt door Inge Bramsen, Kees Willemse, Chris Kuiper & Mieke Cardol (2015), Lectoraat Disability Studies; Diversiteit in Participatie, Kenniscentrum Zorginnovatie van Hogeschool

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie