magazine 19e jaargang, juni 2013 Verslaving Zuigelingenvoeding Ziekte van Von Willebrand Kinderoncologische behandeling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "magazine 19e jaargang, juni 2013 Verslaving Zuigelingenvoeding Ziekte van Von Willebrand Kinderoncologische behandeling"

Transcriptie

1 magazine 19e jaargang, juni 2013 V E R P L E E G K U N D E 2 Nr Verslaving Zuigelingenvoeding Ziekte van Von Willebrand Kinderoncologische behandeling

2 Welke Met flesvoeding welke flesvoeding begin je? adviseert u? Kijk naar je kleine deskundige Kijk naar de kleine deskundigen Dieetvoeding bij spugen Dieetvoeding voor pre-(dys)maturen Met de juiste bouwstenen voor je kindje in deze fase Dieetvoeding bij koemelkallergie Dieetvoeding bij krampjes of moeizame ontlasting Om privacyredenen van moeder(s) en kind(eren) is gebruik gemaakt van modellen. Mees lag verkrampt in de box en al snel begon hij voeding terug te geven. Nu we de juiste flesvoeding hebben gevonden is hij veel meer ontspannen! Sandra, moeder van Mees Voor een kind is het t allerbeste dat hij zo lang mogelijk borstvoeding krijgt. Op het moment dat een moeder wil overstappen van borst- naar flesvoeding is het belangrijk dat ze direct met de juiste flesvoeding begint. Vaak zijn er al signalen, zoals regelmatig voeding teruggeven of gevoelig zijn voor krampjes en/of moeizame ontlasting, die erop kunnen wijzen dat een bepaalde voeding nodig is. Deze signalen kunnen u helpen bij uw voedingsadvies. Wat ook kan helpen is de wetenschap dat wij voor elk kind een passende fles- of dieetvoeding hebben die het positieve effect van moedermelk op de ontwikkeling optimaal continueert. Kijk voor meer informatie op Ieder kindje zijn eigen Nutrilon flesvoeding

3 Van de bestuurstafel... Foto: Erik Kottier Het voorjaar heeft dit keer lang op zich laten wachten. Behalve de sneeuwklokjes waar mijn tuin vol mee staat, was er bij mij weinig kleur te bekennen. En de sneeuwklokjes zijn ook nog wit! Alles schiet nu de grond uit. Naast het onkruid ook de planten en bloemen die je graag wilt zien. De groene vingers, of zijn het bruine, komen weer in beweging. en expertise van onze leden. Het lidmaatschap van de afdeling zou net zo vanzelfsprekend moeten zijn als het verplegen van kinderen om kennis te bundelen, deskundigheid te bevorderen, belangen te behartigen, et cetera. Aan die vanzelfsprekendheid gaan we nu werken. Want we hebben iedereen nodig om gezamenlijk het vak uit te bouwen. 3 Daarnaast gaat het verenigingsleven van V&VN Kinderverpleegkunde gewoon door. Met een aantal actieve leden hebben we ons tijdens de jaarlijkse beleidsdag gebogen over het actieplan voor pr en communicatie. Deze constructieve bijeenkomst leverde veel praktische ideeën op. De komende maand hopen we het plan af te ronden. Belangrijk omdat de afdeling V&VN Kinderverpleegkunde voor en met leden wordt gedraaid. De V&VN Kinderverpleegkunde heeft een missie met een hoog ambitieniveau. De inzet van pr en communicatie is dan een goed hulpmiddel. De sense of urgency is momenteel aanwezig om dit nu met elkaar vorm te geven. Het ledental van de afdeling loopt terug. Dit is verwonderlijk omdat deze maand V&VN centraal haar ste lid inschreef. Tijdens de verenigingsbijeenkomst van 7 mei bleek echter dat bijna de helft van de V&VN-leden geen lid is van een afdeling. Dit terwijl de belangenbehartiging van de beroepsgroep, in het belang van kind en gezin, groot is. Belangrijk zijn de erkenning en het behoud van de specialisatie, omdat een kind toch echt anders is dan een volwassene. Dit blijkt echter bij verschillende partijen geen vanzelfsprekendheid. Dit jaar gaan we ook aan de slag met het opnieuw beschrijven van het expertiseprofiel van de kinderverpleegkundige. Tegen de achtergrond van de nieuwe beroepenstructuur (zorgkundige, verpleegkundige, verpleegkundig specialist), verandert deze wellicht. Hiervoor gaan wij in het najaar het land in met het organiseren van vier regiobijeenkomsten. Aspecten die van belang zijn om mee te nemen in het expertiseprofiel komen aan bod tijdens deze rondetafeldiscussies. Daarbij willen we de bijeenkomsten breed inzetten. Naast kinderverpleegkundigen, nodigen we ook managers van diverse organisaties, collegaverpleegkundigen (brusjes) in de keten, vertegenwoordigers van opleidingsscholen, patiëntenverenigingen en -stichtingen en andere betrokkenen uit. Dit vanuit de gedachte dat alle betrokkenen met elkaar het expertiseprofiel van de kinderverpleegkundige helder kunnen maken. Kinderverpleegkundigen zijn in de keten één van de zorgverleners aan het kind en het gezin. Wat maakt ons specifiek en hoe sluiten we aan bij andere zorgverleners in de keten? Graag tot ziens op één van deze bijeenkomsten in het najaar. Maar wij ontmoeten elkaar toch eerst tijdens het jaarlijks congres op 2 oktober 2013? Er wordt in de gezondheidszorg al meer appèl gedaan op onze expertise en vertegenwoordiging van de beroepsgroep van kinderverpleegkundigen. Daar geven we graag gehoor aan. Dat kost tijd Jacobien Wagemaker, Voorzitter V&VN Kinderverpleegkunde 19e jaargang juni 2013 nr 2

4 Redactioneel Het normale leven nieuws kennis info Terwijl ik achter de laptop zit voor het typen van dit stukje, loopt mijn driejarige dochter zingend door de kamer. Af en toe komt ze even bij me kijken en vragen wanneer ik nu eindelijk klaar ben. Mijn jongste dochter, net vijf weken oud, ligt naast me op de tafel met grote ogen naar me te kijken. Ik heb haar al een paar keer op schoot moeten troosten. Niet heel praktisch om zo een stukje te schrijven, maar toch klaag ik zeker niet. Sterker nog het maakt me eigenlijk heel gelukkig. De rijkdom van een actieve peuter, die graag wat aandacht wil en een pasgeborene die het liefst de hele dag geknuffeld wordt op schoot. Wat is het fijn, het normale leven. Als alles goed gaat met je kinderen en ze gewoon gezond zijn. Mijn grootste zorg op dit moment is of ik dit stukje wel op tijd kan afronden en wanneer ik mijn boodschappen moet gaan doen. Heerlijk toch? 06 Gesignaleerd Nieuws en vakagenda 4 Dat besefte ik weer eens extra toen ik de artikelen voor dit nummer bekeek. Best heftige artikelen in dit nummer van Kinderverpleegkunde. Een indrukwekkend verhaal van een Moedige Moeder over haar ervaringen met haar verslaafde zoon. Een aantal artikelen gaat over het overlijden van een kind. Over de mogelijkheden bij de uitvaart van een kind en de begeleiding van de ouders en kind in de palliatieve fase en na overlijden. En een ander artikel gaat over een procedure die gevolgd moet worden bij onverklaard en onverwachts overlijden van een minderjarige. Geen makkelijke onderwerpen dus, maar wel onderwerpen die helaas ook bij het vak van kinderverpleegkundige horen. Een goed initiatief is de Projectprijs V&VN Kinderverpleegkunde. Lees hier meer over op pagina 6. In dit magazine deel 1 van het dossier kunstvoeding, waarbij de zin en onzin van zuigelingenvoeding aan bod komt. 08 In dit artikel komen de meest gebruikte drugs en andere verslavende middelen aan bod en wat daarbij de beste hulpverlening is. 12 In deze rubriek vertelt een Moedige Moeder haar ervaringen met haar verslaafde zoon. Inmiddels valt mijn jongste bijna in slaap en zit mijn oudste even rustig een boekje te lezen op de bank. Ik ga ze zo nog maar even een extra knuffel geven en vooral van ze genieten. Namens de redactie, Hennie Verhaar 14 De Wending is een uitvaartonderneming voor kinderen en jongeren. Tijd is nodig om tot weloverwogen keuzes te komen die aansluiten bij de wensen van ouders, broertjes en zusjes. De redactie van Kinderverpleegkunde (van links naar rechts): Sabina Krijger, Mark van Seggelen, Esther van Bloemen, Hennie Verhaar, Ingrid Vonk, Marit Poulissen en Anneke Bongers. Foto: Erik Kottier Magazine Kinderverpleegkunde

5 inderen? Inhoud rmatief evidence based internationaal uit de praktijk 16 Dit artikel gaat in op de ouderbegeleiding tijdens een kinderoncologische behandeling in verschillende palliatieve fasen. De auteur geeft tips en aandachtspunten. 32 De NODO-procedure is in het leven geroepen om beter zicht te krijgen op doodsoorzaken bij minderjarigen en om gevallen van kindermishandeling op te sporen. 20 Wat heb je aan social media als verpleegkundige? Waarom zou je meedoen? In dit artikel komen mogelijkheden aan bod die jou als kinderverpleegkundige iets extra s kunnen bieden. Dit is deel twee van een driedelige serie. Pijnanamnese Patiëntsticker 23 Datum: Ingevuld door: Kinderanamnese 1. Geef op de tekening aan waar je pijn hebt. Columnist Ingrid Vonk legt een parallel tussen het koningschap en het vak van verpleegkundige. 26 In een literatuuronderzoek naar dynamisch licht komt naar voren dat -kwaliteit en slaapkwantiteit een mogelijk negatief effect hebben op het herstel van ICK-patiënten. De auteurs reiken handvatten aan. 28 In dit artikel wordt de erfelijke stollingsstoornis de ziekte van Von Willebrand besproken. 34 Borstvoeding is de beste voeding voor baby s. Ondanks alle campagnes en voorlichting, maakt een grote groep kinderen de overstap van borstvoeding naar flesvoeding. In dit artikel de zin en onzin van zuigelingenvoeding. 38 In boeken en media aandacht voor de boeken Leven na de wending, Zeg nee tegen pesten, Wat elke professional over verslavingspreventie moet weten en Hoe verzorg je een baby? 5 2. Wat is de pijnscore op dit moment? (geef aan welk meetinstrument werd gebruikt) 3. Wat voor soort pijn heb je? Hoe zou je de pijn omschrijven? 4. Sinds wanneer heb je pijn? Hoe is de pijn begonnen? (geleidelijk/plotseling) ebt. 5. Waardoor heb je pijn? 24 Het Academisch Medisch Centrum/Emma Kinderziekenhuis in Amsterdam ontwikkelde een pijnanamnese voor kinderen. 6. Hoe vaak heb je pijn? Wanneer heb je het meeste last van de pijn? de pijn 7. omschrijven? Vertel je het anderen als je pijn hebt? Aan wie vertel je het? 30 De Fractie Internationale Betrekkingen gaat in op de verpleegkundige bijdrage om de Millennium Ontwikkelingsdoelen in ons land te halen. 39 Colofon 8. Wat doe je zelf als je pijn hebt? ijn begonnen? (geleidelijk/plotseling) 9. Wat wil je dat anderen voor je doen als je pijn hebt? 10. Wat moeten anderen juist niet doen als je pijn hebt? het meeste last van de pijn? 11. Wat helpt het beste om de pijn te verminderen? an wie vertel je het? 12. Welke dingen kun je nog wel doen, ondanks de pijn? En zijn er dingen die je niet meer kunt doen door de pijn? (school, sport, vrienden) je pijn hebt? 13. Hoe gaat het met slapen? ls je pijn hebt? 14. Ben je al eens bij andere hulpverleners geweest voor je pijn? 19e jaargang juni 2013 nr 2

6 Nieuws GESIGNALEERD 6 Congres Zorgen in de 21e eeuw VOG (Voortplanting, Obstetrie en Gynaecologie), K&Z (Kind en Ziekenhuis) en V&VN Kinderverpleegkunde organiseren gezamenlijk op 2 oktober het congres Zorgen in de 21e eeuw. Wat je in Nieuwegein mag verwachten is een inspirerend, informatief en uitdagend programma dat iedereen zal aanspreken. Neem de bezuinigingen in de zorg en veranderingen van geldstromen. Dit heeft voor de zorgverlener en voor de ouders grote consequenties. Ouders willen graag dat de zorg die geboden wordt, kindgericht is. We moeten als zorgverlener goed zorgen voor zowel het kind als de ouders. Het liefst met een keurmerk. Dat we langer door moeten werken is een andere actuele maatregel. Hoe gaan we dit op een verantwoorde manier doen, wetende dat veel ziekenhuizen in gebreke blijven met een actueel beleid voor ouder personeel? Kan en moet je als verpleegkundige hierin meedenken en een rol spelen? Bij het organiseren van publiciteit voor ons congres maakten wij gebruik van social media. Wat is de keerzijde van deze media? Hoe ga je om met je beroepsgeheim op bijvoorbeeld Twitter of Facebook? Van wie word je vriend en wie laat je toe als vriend? Geheimhouding houdt niet op bij je patiënt, ook een onschuldige opmerking over je collega tegenover ouders of patiënt is een schending van je beroepsgeheim. Dit maakt het ingewikkelder dan het op het eerste gezicht lijkt. Wil jij jezelf verder ontplooien en je kennis delen met andere verpleegkundigen? Kom dan naar de workshop schrijven voor beginners. Hier krijg je praktische handvatten. Dit is een greep uit de onderwerpen die tijdens het congres aan bod komen. Ben je benieuwd naar alle onderwerpen, meld je dan aan voor het congres. Wij zien jullie dan op woensdag 2 oktober 2013 in NBC te Nieuwegein. Houd voor verdere informatie de komende tijd de website V&VN Kinderverpleegkunde en onze Twitter-berichten in de gaten. Mandy Beuker en Margriet de Zwaan, V&VN Kinderverpleegkunde fractie Congres Excessief huilen Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ) heeft de multidisciplinaire richtlijn Preventie, signalering, behandeling en diagnostiek van excessief huilen bij baby s gepubliceerd op zijn website. De richtlijn is gericht op babygehuil dat door duur, frequentie en intensiteit vragen oproept bij ouders en beroepskrachten. De richtlijn is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en bespreekt de oorzaken, de gevolgen en de aanpak van excessief huilen. Bron: NJC Projectprijs V&VN Kinderverpleegkunde Ben jij onlangs geslaagd voor je kinderaantekening en vind je dat jouw geweldige project wereldkundig moet worden? Grijp dan nu je kans! Of heb je op de kinderafdeling een collega werken die onlangs is geslaagd voor de kinderaantekening en die een geweldig project op de kinderafdeling heeft gedaan, meld je collega dan nu aan. Het beste project maakt kans op de projectprijs V&VN Kinderverpleegkunde, waarbij we jou de kans geven om een presentatie te houden over jouw project op ons congres in oktober, een artikel over je project te plaatsen in ons tijdschrift en een prijs van 250,00 euro. Het bestuur en een vakjury van V&VN Kinderverpleegkunde dagen je uit, om je project voor 15 juli in te sturen en het zo in de schijnwerpers te zetten. De criteria voor deelname aan de projectprijs zijn: Het is een initiatief of project over de verpleegkundige patiëntenzorg; Het is een kwaliteitsproject van één of meer verpleegkundigen; De inhoud geeft blijk van een professionele bijdrage aan de beroepsontwikkeling; De beschrijving van het initiatief of project is toegankelijk en geschreven in het Nederlands; Er dient een samenhang te zijn tussen de analyses en conclusies; Er dient een samenvatting meegestuurd te worden van maximaal 500 woorden. De vakjury bestaat uit vier ereleden die allen ruimschoots hun sporen hebben verdiend als actief lid van V&VN Kinderverpleegkunde. Het zijn: Dion van Opstelten, Ada van der Tang (voorzitter vakjury), Corry van den Hoed-Heerschop en Ine de Kock. Contactpersoon namens het bestuur is Grietje Uuldriks. De projecten kunnen ingestuurd worden per mail tot 15 juli 2013 naar Ada van der Tang, en Grietje Uuldriks De winnaar krijgt voor 1 september bericht. Magazine Kinderverpleegkunde

7 Nieuws Meldpunt Medicijnen Kinderverpleegkunde jouw passie? Join the club! Ervaringen met medicijnen delen met andere gebruikers en ervaringen inzien, wordt nu nog eenvoudiger omdat de website van Meldpunt Medicijnen is vernieuwd. Initiatiefnemer van de website, het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM), wil het aantal meldingen vergroten zodat gebruikers meer ervaringen kunnen inzien en er hun voordeel mee kunnen doen. Het Meldpunt Medicijnen verzamelt sinds 2004 ervaringen met medicijnen. Doordat alle mogelijke problemen kunnen worden gemeld, zoals met de verpakking, bijsluiter, gebruiksgemak, bijwerkingen, verkrijgbaarheid of de vergoeding, krijgen medicijngebruikers praktische informatie over de medicijnen die ze gebruiken. Het Meldpunt publiceert regelmatig over de gemelde ervaringen en zoekt naar oplossingen wanneer problemen regelmatig terugkomen. Bron: TVV Per abuis Bij het artikel Seksuele ontwikkeling van het jonge kind van het magazine Kinderverpleegkunde nr. 1, ontbreekt de naam van medeauteur Melanie Linssen-Meijer. Zij is huisarts en geeft workshops over de seksuele ontwikkeling van kinderen. Meer info: Deze nieuwe website geeft informatie over de seksuele opvoeding van jonge kinderen (0-12 jaar). Vanaf deze plek allereerst dank aan alle trouwe leden van onze vereniging. Met jullie lidmaatschap kunnen we de kennis en vaardigheden van onze beroepsgroep verder ontwikkelen. Denk bijvoorbeeld aan ons jaarlijkse congres, de masterclasses, verpleegkundige protocollen en het magazine Kinderverpleegkunde natuurlijk. Nog geen lid? Om lid te zijn, betaal je nog geen 8 euro per maand. Het lidmaatschap bestaat uit lidmaatschap V&VN (67,50 euro per jaar) en lid van Kinderverpleegkunde (27,50 euro per jaar). Voor die 8 euro krijg je veel terug. De voordelen zijn: Korting op ons jaarlijks symposium. Vier keer per jaar ontvang je gratis het magazine Kinderverpleegkunde. Informatie voor leden op de website Vakagenda Congres Zorgen in de 21e eeuw Vele disciplines zullen zich herkennen in de benadering; diverse sprekers delen kennis en kunde op het gebied van kinder/ jeugdgezondheidszorg. Social media zal ook in één van de subsessies naar voren komen, want hoe ga je om met privacy van jezelf en de patiënt als alles tegenwoordig op internet te vinden is? Ook zullen er sub sessies gegeven worden over het veelbesproken onderwerp moedermelkbank en borstvoeding en de lifestylepoli. Daarnaast is er aandacht voor vitaal doorwerken in de gezondheidszorg en is er de uitreiking van de award. Datum 2 oktober Waar Nieuwegein Meer info venvn.nl Verander de ander, begin bij jezelf In deze bijeenkomst leer je hoe je eigen gedrag zo kunt aanpassen dat je effectief het gedrag van de ander kunt beïnvloeden. Je brengt je eigen (kern)kwaliteiten, competenties en gedragsstijlen in beeld. Hoe zet je daar je kwaliteiten in? Tijdens de training word je je meer bewust van je eigen gedrag en het die in 2013 wordt vernieuwd. Korting op de masterclasses. Korting op e-learning, scholingen en congressen (zie academie.venvn.nl). In de toekomst: korting op e-learning, speciaal voor kinderverpleegkundigen. Hiermee kun je punten voor je kwaliteitsregister behalen. Gratis inschrijven in kwaliteitsregister V&V. Exclusieve toegang tot publicaties, voordeelacties (zoals 20 euro korting op nurse academy) en vakinformatie voor leden. Wanneer je werkgever de lidmaatschappen voor beroepsverenigingen vergoedt via het meerkeuze arbeidsvoorwaardensysteem, is het lidmaatschap gratis. Lid worden kan via of Join the club! effect ervan op derden. Vanuit dit besef breid je je gedragsrepertoire uit, waardoor je effectiever functioneert en soepeler samenwerkt. Datum 30 augustus en 16 september Waar Haarlem Meer info Accreditatie 12 punten voor het Kwaliteitsregister V&V Werken met de meldcode Herken jij huiselijk geweld, partnergeweld, kindermishandeling of ouderenmishandeling in je werk? De V&VN Meldcode ondersteunt verpleegkundigen en verzorgenden in hun aanpak van kindermishandeling of huiselijk geweld, zodat de slachtoffers (en hun gezinnen) op tijd passende hulp krijgen. Medio 2013 treedt de Wet Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling in werking. Tijdens de scholing Werken met de meldcode leer je op verschillende manieren wat de Wet Meldcode inhoudt en hoe je moet handelen. Datum 11 november in Hengelo, 2 december in Schagen Meer info Accreditatie 3 punten voor het Kwaliteitsregister V&V 7

8 Kennis 8 Verslavingszorg(en) Onder jongeren neemt het gebruik van drugs en andere verslavende middelen nog steeds toe. Als kinderverpleegkundige krijg je hier ook mee te maken. Bijvoorbeeld doordat een kind dat een verslavend middel gebruikt heeft, opgenomen moet worden voor medische zorg. In dit artikel achtergrondinformatie over de meest gebruikte middelen. Een stof is verslavend als het afhankelijkheid en gewenning kan veroorzaken. Er wordt onderscheid gemaakt tussen lichamelijke en geestelijke afhankelijkheid. Bij lichamelijke afhankelijkheid protesteert het lichaam wanneer met gebruik van het middel wordt gestopt (ontwenningsverschijnselen). Bij geestelijke afhankelijkheid verlangt de gebruiker steeds sterker naar het middel en voelt zich niet prettig meer zonder. Gewenning is als een gebruiker steeds meer nodig heeft om hetzelfde effect te bereiken. De gebruiker neemt het dan om zijn zelfvertrouwen op te krikken, bijvoorbeeld in stressvolle situaties. Dit kan toename van gebruik in de hand werken, omdat op een gegeven moment elke onzekere situatie met behulp van het middel te lijf wordt gegaan. Het vervelende daarbij is, dat onzekerheidsgevoelens toenemen naarmate vaker gebruikt wordt. Zo kan de gebruiker in een vicieuze cirkel terechtkomen. De meeste gebruikers zien dat gevaar wel, maar denken dat het hen niet zal overkomen. Ze maken zichzelf wijs dat ze elk moment kunnen stoppen. Alcohol Alcohol is een middel met een verdovende werking. Het is vanwege een aantal effecten en risico s vergelijkbaar met drugs. Alcoholgebruik kan leiden tot gewenning en lichamelijke en geestelijke afhankelijkheid. De meeste gebruikers kennen deze risico s wel, maar denken dat het hun niet zal overkomen. Maar door steeds vaker en steeds meer te drinken is het mogelijk afhankelijk te worden van alcohol. Door een lange periode helemaal geen alcohol te drinken is goed Magazine Kinderverpleegkunde

9 Kennis vast te stellen of er sprake is van geestelijke of lichamelijke afhankelijkheid. Wie daar moeite mee heeft of zich er ellendig bij voelt, bevindt zich in de gevarenzone. De maag en de darmen nemen alcohol op in het bloed. Via de bloedbaan komt alcohol overal in het lichaam terecht. Alcohol verdooft. Het heeft met name effect op de overdracht van signalen in zenuwen en hersenen. Alcohol verlaat het lichaam weer grotendeels doordat de lever het afbreekt. De afbraak van één alcoholconsumptie duurt ongeveer anderhalf uur. Cocaïne Cocaïne is een drug in de vorm van een wit, kristalachtig poeder. Het wordt gehaald uit de bladeren van de cocaplant, die in Zuid- Amerika groeit. De Latijnse naam voor die plant is Erythroxylon Coca. In de omgang worden veel andere namen voor cocaïne gebruikt. De populairste luidt kortweg coke. De concentratie van de werkzame stof in de cocabladeren varieert van 0,5 tot 1%. De cocaïne kan op een vrij eenvoudige manier aan de bladeren worden onttrokken, totdat vrijwel zuiver cocaïnepoeder verkregen is. Wat voelt de gebruiker? Cocaïne stimuleert het centrale zenuwstelsel, versnelt de hartslag en ademhaling en verhoogt de bloeddruk. Wat de gebruiker voelt, is afhankelijk van de dosis en de manier waarop hij gebruikt. Ook de lichamelijke conditie, het lichaamsgewicht en het verwachtingspatroon spelen een rol. Maar in grote lijnen zijn er de volgende effecten. Het uithoudingsvermogen wordt groter, hongergevoel en vermoeidheid verdwijnen. Pijn wordt minder snel voelbaar. De gebruiker wordt opgewekt en vrolijk, voelt meer energie en denkt de hele wereld aan te kunnen. Deze effecten doen zich voor als de gebruiker af en toe cocaïne neemt. En niet te veel tegelijk. De effecten verdwijnen binnen een half uur. Als de gebruiker het gevoel terug wil krijgen, moet hij opnieuw nemen. Zwaardere gebruikers worden vaak rusteloos en raken snel geagiteerd. Zelfvertrouwen kan doorslaan in overmoed. De zware gebruiker gaat in een schijnwereld leven. De contacten met anderen zijn oppervlakkig, alle drukte gaat om niets en ook intieme gevoelens blijken achteraf schijn. Matig gebruik van cocaïne kan seksueel stimulerend werken. Bij toenemend gebruik neemt dat effect af en kan de zin in seks helemaal verdwijnen. Hasj en weed Hasj en weed zijn afkomstig van een plant met de Latijnse naam Cannabis Sativa, kortweg cannabis. In het Nederlands noemen we die plant hennep. Marihuana krijg je als je de vrouwelijke bloemtoppen ervan droogt en verkruimelt. Marihuana is groenbruin van kleur. Als je het hars van de plant tot blokken of plakjes perst, krijg je hasj. De kleur daarvan varieert van lichtbruin tot zwart. Via een speciale bewerking kan een sterk geconcentreerde stof uit de plant worden gemaakt: hasjolie. Weed, hasj en hasjolie verspreiden een heel karakteristieke geur. Wie die eens heeft geroken, herkent hem in het vervolg onmiddellijk. De werkzame stof in hasj en weed (THC) versterkt de stemming. Wie zich niet zo gelukkig voelt, kan zich er nog rotter door voelen. Bij iemand die zich goed voelt, valt het meestal prettig. Hij wordt er high van. Het woord stoned wordt gebruikt vanwege het zwaar aanvoelen van met name armen en benen. Het beïnvloedt ook de waarneming. Vanwege de verdovende werking wordt THC ook gebruikt om te ontspannen. Aan de andere kant kun je door angst overvallen worden. THC verslapt de spieren, maakt de mond droog, de ogen rood, verwijdt de pupillen en versnelt de hartslag. GHB GHB is de straatnaam voor het middel GammaHydroxyButyraat (GammaHydroxyBoterzuur), dat vroeger werd gebruikt als inslaapmiddel bij operaties. Vanwege de trage inwerking en de ongewenste nawerkingen wordt GHB niet meer op deze manier gebruikt. Het middel GHB is er in flesjes en in poedervorm, het is geurloos en smaakt zout. Het gewenste effect van GHB is dat je rustig en relaxed wordt. Het geeft een stoned gevoel. Gebruikers kunnen echter ook duizelig, slap, misselijk en verward worden. Wat zijn de risico s? Als je bewusteloos raakt door gebruik van GHB, loop je het risico te stikken doordat de tong de luchtpijp kan blokkeren. Ga je door gebruik van GHB braken, dan kan de maaginhoud in de longen terechtkomen. Wanneer tegelijk met GHB ook alcohol is gebruikt, bestaat het risico op een ademstilstand omdat alcohol de dempende werking van GHB versterkt. Op dit moment zijn in Nederland geen gevallen bekend waarbij mensen zijn overleden na het gebruik van uitsluitend GHB. De combinatie van GHB met andere drugs geeft onvoorspelbare effecten. Speed Speed is de straatnaam voor amfetaminen. Amfetaminen zijn chemische stoffen die stimulerend werken op het centrale zenuwstelsel. Het zijn drugs. Er zijn verschillende soorten amfetaminen. De belangrijkste zijn (dex)amfetamine en methamfetamine. Ze verschillen van elkaar in sterkte en werkingsduur. 9 19e jaargang juni 2013 nr 2

10 Kennis Hoe wordt het gebruikt? Speed is te koop als pil of in poedervorm. Meestal wordt het geslikt, maar het kan ook gesnoven of gespoten worden. Wordt speed geslikt, dan begint het meestal na 15 tot 20 minuten te werken. Wordt het gesnoven, dan komt de speed via het neusslijmvlies in het bloed terecht. Het effect komt na een paar minuten. Wordt het in een ader gespoten, dan werkt de speed vrijwel onmiddellijk. In alle gevallen is de speed na ongeveer acht uur uitgewerkt. Methamfetamine werkt langer; ongeveer twaalf uur. Vaak wordt speed vermengd met andere stoffen. Daardoor weet de gebruiker eigenlijk nooit zeker wat hij koopt. 10 Wat voelt de gebruiker? Het gaat de gebruikers van speed om het oppeppend effect. Dat effect werkt zowel op het lichaam als op de geest. De kracht van het effect hangt af van de dosis en de manier waarop de speed wordt gebruikt. Vooral de geestelijke effecten worden sterk beïnvloed door het verwachtingspatroon van de gebruiker. Door speed voelt de gebruiker de vermoeidheid niet meer. Ook verdwijnt de eetlust. De bloeddruk gaat omhoog en de pols versnelt. De pupillen worden groter, de spieren spannen zich. Ook hoofdpijn en duizeligheid zijn niet ongebruikelijk, net als knarsetanden en snel bewegen van de kaken. Het geestelijk effect: speed maakt de gebruiker tijdelijk actief, vrolijk, alert en zelfverzekerd. En zelfkritiek verdwijnt en het praten gaat gemakkelijker en vlotter. Maar speed kan ook heel anders uitpakken. De gebruiker kan er prikkelbaar, onrustig en angstig door worden, met name als het aan het uitwerken is. Als speed uitgewerkt is, komt de eetlust terug. Omdat de gebruiker is doorgegaan zonder aan vermoeidheid toe te geven (hij heeft die immers niet gevoeld), kan een katterig gevoel achterblijven. Ongemerkt kan oververmoeidheid ontstaan. Chronische vermoeidheid, lusteloosheid en neerslachtigheid zijn veelgehoorde klachten van regelmatige gebruikers. XTC In het Engels uitgesproken geven de letters XTC de woordklank ecstasy, wat extase betekent. XTC is te koop in de vorm van pillen, capsules en poeders. Pillen hebben verschillende kleuren en vormen en zijn vaak voorzien van een afbeelding. Vaak hebben de pillen een naam die verband houdt met de vorm of de afbeelding die erop staat: bijvoorbeeld kroontje, euro en smiley. Wat zit er in? De werkzame stof die in XTC zit is MDMA (3,4 methyleendioxymethamfetamine). MDMA heeft een dubbel effect. Enerzijds is het een stimulerend middel met een oppeppende werking en anderzijds is er een bewustzijnsveranderend effect. De waarneming wordt intenser en het gevoel van verbondenheid met anderen neemt toe. Zo worden pillen als XTC verkocht, terwijl ze het in werkelijkheid niet zijn. Dan zit er geen MDMA in, maar iets wat er op lijkt of totaal andere stoffen. Stoffen die heel anders en onvoorspelbaar kunnen werken. Of helemaal niet. Tripmiddelen Tripmiddelen veroorzaken onder andere hallucinaties. Dat betekent dat ze de waarneming van de zintuigen veranderen. Officieel worden ze dan ook hallucinogenen genoemd. De natuur maakt tripmiddelen. Ze zitten in de huid en urine van bepaalde padden, in sommige soorten paddenstoelen en in sommige cactussoorten, zoals de peyote. Ook in veelgebruikte kruiden als foelie en nootmuskaat zitten hallucinogenen, maar de hoeveelheid is zo klein dat hun effect niet te merken is. Daarnaast worden tripmiddelen in laboratoria gemaakt. Het bekendste voorbeeld daarvan is LSD. Om welke stoffen gaat het? Bij LSD gaat het om d-lysergzuurdiethyl-amide. Dat is een chemische stof, die wordt gemaakt door een bepaalde schimmel in een laboratorium chemisch te bewerken. LSD is kleurloos en het ruikt en smaakt nergens naar. Bij paddenstoelen, het meest gebruikte natuurlijke tripmiddel, is de werkzame stof psilocybine. Die zit in meer dan twintig verschillende soorten paddenstoelen. Bij de peyote-cactus gaat het om mescaline. Wat doen ze? Een tripmiddel versterkt bestaande emoties en verandert de beleving van tijd en ruimte. De gebruiker krijgt hallucinaties: hij ziet en ervaart dingen die er niet zijn (maar voor de gebruiker zijn ze echt). De versterking van emoties kan heel hevig zijn. Een prettig gevoel kan zich ontwikkelen tot een extase. Angst kan ontaarden in paniek. Maar het is van tevoren niet te voorspellen hoe de gebruiker die emoties zal ondergaan. De effecten van een tripmiddel kunnen terugkomen, zonder dat er direct daarvoor gebruikt is. De lichamelijke effecten van tripmiddelen zijn niet zo groot. In paddenstoelen en de peyote-cactus Magazine Kinderverpleegkunde

11 Kennis gebruikt. Dit in de veronderstelling dat ze tot verbetering van geheugen, concentratie en intelligentie zouden leiden. zitten echter ook nog andere stoffen. Deze kunnen misselijkheid en braken veroorzaken. Ecodrugs, -products en smartdrugs Ecodrugs Onder ecodrugs vallen alle rechtstreeks uit de natuur afkomstige producten met bewustzijnsbeïnvloedende werking. Het gaat om planten en kruiden waarvan de hallucinogene, verdovende of stimulerende werking vaak al eeuwenlang bekend is (valeriaan, vliegenzwam, ginseng, doornappel, guarana). Momenteel zijn paddenstoelen of paddo s en bepaalde cactussoorten met een hallucinerende werking het bekendst. Van de middelen met een stimulerend effect is efedra het bekendste en van die met een verdovend effect is dat kava. Door velen worden ecodrugs gezien als een gezonder en een light alternatief voor alcohol en chemische/illegale drugs zoals XTC of het tripmiddel LSD. Hulpverlening Wanneer de kinderverpleegkundige te maken krijgt met kinderen of jongeren die een verslavend middel gebruikt hebben, is het van belang te weten wat de beste hulpverlening voor hen is. Zorg daarbij voor een goede informatievoorziening. Openhartige gesprekken zonder vooroordelen. Wie zich zorgen maakt over het gebruik van een ander, kan er alleen op die manier achter komen hoeveel en waarom de ander eigenlijk gebruikt. Wanneer iemand moeilijk zonder kan, zijn er waarschijnlijk onderliggende problemen waar iets aan gedaan moet worden. Actie bij de gebruiker zelf en zo nodig met (professionele) hulp van anderen. Vaak zijn er dan ook andere signalen, zoals verminderde prestaties op school. Duidelijkheid over gestelde grenzen. De geloofwaardigheid van een opvoeder of partner is groter wanneer deze zich ook aan afspraken houdt. Het experimenteren van een jongere zal niet snel ontsporen als deze zich niet verveelt, zelfstandig is, nee kan zeggen en met tegenslagen kan omgaan. Blijf in gesprek; paniek of dreigementen hebben een averechts effect. Schroom niet om advies te vragen en hulp te zoeken bij de instanties, zoals GGZ, GGD en specialistische verslavingsklinieken. Zie ook: Auteur Ingrid Vonk, redactielid Kinderverpleegkunde 11 Smartproducts Smartproducts is een verzamelnaam voor middelen die samengesteld zijn uit meerdere stoffen. Een ecodrug kan dus deel uit maken van een smartproduct. Een smartproduct kan ook chemisch van aard zijn (bijvoorbeeld 2C-T-2 of Tryptofaan). Smartproducts zijn in te delen in energiedrankjes of smartdrinks. Deze zijn meestal gemaakt op basis van opwekkende stoffen als cafeïne, guarana en/of taurine, voedingssupplementen zoals vitamine- en mineralenpreparaten, producten waarin kruiden of kruidenextracten (bijvoorbeeld efedra/efedrine, cafeïne) zijn verwerkt die een stimulerende werking hebben. Voorbeelden hiervan zijn Herbal Extacy, E-Booster, Kryptonite, Cloud Nine. Smartdrugs Smartdrugs zijn geneesmiddelen die voor ziekten als vergeetachtigheid, dementie en epilepsie voorgeschreven werden of worden, maar die soms door gezonde mensen voor andere doelen worden 19e jaargang juni 2013 nr 2

12 Ouders vertellen In deze rubriek vertelt een Moedige Moeder over haar ervaringen met haar verslaafde zoon. 12 Het verhaal van een Op een avond, hartje winter, kwam mijn zoon laat thuis, slaand met de deuren. Wilde ogen, luid schreeuwend, agressief en totaal verward. Hij probeerde mij wat te vertellen, maar ik kon er geen wijs uit worden. Ik probeerde hem te kalmeren met een sigaretje aan de keukentafel. Ik vroeg hem rustig wat er aan de hand was. Met halve woorden en met horten en stoten moest ik het verhaal aan elkaar knopen. Jankend en scheldend tegen de grote groep kabouters die voor hem stond. De gootsteen die ook tegen hem praatte. Ondertussen de haren uit zijn hoofd trekkend vertelde hij mij dat hij gek werd van de stemmen in zijn hoofd. Die vertelden hem wat hij moest doen. Hij wilde er een eind aan maken. Ik wilde hem zo graag van die stemmen afhelpen. Maar ik wist niet hoe! Onder invloed van alles waar mijn zoon zich in bevond gingen mijn gedachten naar 112 of een crisisdienst. Maar wat kunnen die nu doen? Mijn zoon werd agressiever, niet tegen mij, maar tegen zichzelf. Hij stompte een gat in de deur. Toen ben ik naar de wc gegaan, heb de deur op slot gedraaid en de sleutels eruit gehaald, zodat hij mij niet ontglipte. In de tussentijd had hij alle medicijnen ingenomen die hij op voorraad had. Bovenop al die coke en alcohol. Ik was te laat! Ik dacht opgelucht: nu kan ik 112 bellen en dan krijg ik de juiste hulp. Ik belde eerst mijn broer en daarna het alarmnummer. Ik wist niet wat me te wachten stond. Hij wilde vluchten, maar kon niet weg. Ik probeerde hem uit te leggen dat er hulp onderweg was. En dat er misschien met deze poging wel naar ons zou worden geluisterd. Kalmeren Wat kunnen tien minuten lang duren. Ondertussen ging hij tekeer, rolde met zijn ogen en het schuim zat in zijn mondhoe Magazine Kinderverpleegkunde

13 Ouders vertellen ken. Schreeuwend en smekend: Ma, doe hier iets aan! De plukken haren vlogen in het rond en hij transpireerde heel erg. Er ging van alles door mijn hoofd. Ik moest kalm blijven en ik probeerde hem te kalmeren. Ik kreeg geen contact meer met hem. Intussen arriveerde mijn broer. Ik moest de deur open maken. Mijn zoon wilde de benen nemen, maar mijn broer kon hem gelukkig tegenhouden. Al snel stond het hele crisisteam voor de deur. Twee politiewagens en een ambulance met zwaailichten en sirenes. Goed, dacht ik: Nu kunnen de buren ook meegenieten. Toen mijn zoon de politie zag, raakte hij nog meer in paniek. Mijn zoon vroeg aan een agent handboeien om te doen, omdat hij zichzelf niet in de hand had. Daar schrok ik zo van. De ambulancebroeder had de brancard al klaar staan. Ze legden hem op zijn buik en maakten zijn handen op zijn rug vast met riemen. Zelfs ik raakte in paniek. Het leek wel alsof hij bezeten was. Hij werd naar de eerste hulp gebracht. Mijn broer en ik reden naar het ziekenhuis. Daar waren ze al met hem De stilte in de kamer werd weer onderbroken door alle toetsers en bellen. Even was er paniek. Nee, dit zal toch niet gebeuren. Ik kreeg te horen dat hij met spoed naar een ander ziekenhuis werd overgebracht. Intussen was het s morgens half zeven, dus erg druk op de weg. De politie reed voorop met zwaailicht en sirene. De ambulance met ons erin er achteraan, over vluchtstroken en busbanen. Het verkeer zat behoorlijk vast. Aangekomen op de eerste hulp heb ik gesmeekt om psychiatrische hulp voor hem. Nadat hij gestabiliseerd was, kwamen er s middags twee dienstdoende psychiaters. Ik heb hen het hele verhaal verteld en ook dat het niet alleen door de drugs kwam. En dat we nu wel eens goede hulp konden gebruiken. Alles werd genoteerd en ze verdwenen weer. Juiste hulp Nou, daar zit ik dan te kijken naar mijn zoon die er zo slecht aan toe is en al heel lang schreeuwt om hulp. Eerst afkicken wordt er dan gezegd, dan kunnen we Moedige Moeder bezig. De politie stond netjes op de gang te wachten. Ze hadden nog wat vragen aan mij. Medicijnlijstje Daarna kwam er nog een rits verpleegkundigen en een arts met vragen wat hij gebruikt had. Door mijn ervaring had ik een medicijnlijstje bij me. In de tussentijd ging het al slechter met mijn zoon. Al de apparatuur waar ze hem op hadden aangesloten stond te piepen en te rinkelen. Kletsnat was mijn zoon, die nog steeds voorover geketend aan het bed vast zat. Alleen het wit van zijn ogen was te zien. Het werd heel stil in de kamer. Mijn zoon ging van het voeteneind naar het hoofdeind en andersom. Hij had het erg moeilijk. Ik streelde met mijn hand over zijn wang. Zijn adem stokte en hij keek mij aan. Ik ga ma dag ma Zijn lippen werden paars en het leek even of hij mij verliet. verder kijken. Zonder kopje koffie of langsvliegende verpleegsters zit ik in een kamertje lamgeslagen op de IC-afdeling. Ik kijk naar mijn eigen vlees en bloed. Al zoveel meegemaakt en nog nooit de juiste hulp kunnen vinden. En dan nota bene aan mij vragen wat er gebeurt als ze zijn handboeien losmaken en hij bijkomt. Ik ken mijn zoon op mijn duimpje. Oh, die is rustig en vraagt dan wat er is gebeurd. De dag vorderde op de IC, maar er was niemand die langskwam om te vragen of ik misschien iets nodig had. Mijn broer was vertrokken, die moest weer aan het werk. Het zag er allemaal stabiel uit. Ik was doodop en durfde niet weg te gaan. Intussen was de wisseling van de wacht. Ik moest eigenlijk even naar huis om te douchen en wat te eten. Na veel twijfel bij mijzelf ben ik toch eventjes weg gegaan. Maar niet met een rustig gevoel. Moedige Moeders Moedige Moeders is een initiatief van moeders van drugsgebruikende Volendamse jongeren. De moeders konden niet langer lijdzaam toezien hoe de drugs hun kinderen te gronde richten en wilden hun lot in eigen hand nemen. Vergelijkbare initiatieven kwamen ook in andere gemeenten van de grond. De moeders zetten zich er actief voor in: dat hun kinderen (en zijzelf) worden geholpen om hun verslaving een plaatsje te geven in hun leven; dat jongeren, die nog geen drugs gebruiken minder risico lopen om met drugs in aanraking te komen; voor een betere verslavingszorg. Voor meer informatie: Uitbehandeld Ik was nog maar amper thuis of het ziekenhuis belde. U kunt uw zoon ophalen, hij mag naar huis. Huh, zijn jullie in de war? Ik kom er net vandaan. Dat klopt mevrouw. Hij was even bij kennis en nu is hij uitbehandeld. Als aan de grond genageld bleef ik staan en wist even niets te zeggen. In het ziekenhuis was hij nog helemaal versuft. Ik kon hoog of laag springen, maar ik kon hem gewoon mee naar huis nemen. Met voor de volgende dag een afsprakenkaartje voor de psychiater. Steunend en kreunend heb ik hem de auto in gekregen. Ik was kwaad en verdrietig. Dat we weer niet de juiste hulp konden krijgen. Ik had het gevoel dat we afgestraft werden omdat hij een verslaafde is. Na veertien jaar zoeken kwam mijn zoon in een DD (Dubbele Diagnose) kliniek in Castricum terecht. Daar pakken ze twee dingen tegelijk aan. Ze hebben met ambulante zorg een natraject met cursussen. Dus je wordt niet zo in het diepe gegooid, maar goed begeleid. De jongen op de foto komt in dit artikel niet voor. Vanwege de anonimiteit van de Moedige Moeder, is gekozen voor deze foto e jaargang juni 2013 nr 2

14 Informatief Casus Afscheid nemen van je kind 14 Ballonnen gaan de lucht in tijdens een herdenkingsbijeenkomst. Als je kind net is overleden, hoef je niet direct te handelen. Wat bij ons voorop staat, is het aansluiten bij de wensen van ouders, broertjes en zusjes om te voor komen dat er keuzes gemaakt worden omdat het nu eenmaal zo hoort, terwijl ze niet bij het gezin passen, zegt Ellen Kruijer van de Wending. Bij een traditionele uitvaartonderneming is een begrafenis geregeld in een paar uur. Je hebt dan beslist over de bijeenkomst, de muziekstukken, de bloemen en weet hoeveel volgauto s er zijn. Maar bij de begrafenis van een kind is haastige spoed zelden goed, vindt Ellen Kruijer van de Wending, een uitvaartonderneming voor kinderen en jongeren. Kruijer vertelt hoe zij het aanpakken. Elk kind is uniek en elke begrafenis hoort uniek te zijn. En dat is mogelijk dankzij de Wending. De keuzes die gemaakt moeten worden voor een begrafenis wil je weloverwogen doen. Het gaat verder dan prakti Magazine Kinderverpleegkunde

15 Informatief sche regeldingen. Wat past er bij het kind, bij de ouders en bij de broertjes en zusjes? Hoe laat je het overleden kind centraal staan? Vaak weten ouders heel goed wat ze niet willen. Maar hoe weet je nou wat je wel wilt? Hierin heeft de Wending een adviserende rol. Vaak is het een eerste keer dat ouders met een uitvaartondernemer om de tafel zitten. Om tot goede keuzes te komen is tijd nodig. Invloed We merken dat ouders vaak geen idee hebben wat er allemaal kan. Dat je als ouder voor een groot deel invloed hebt op waar en hoe je iets doet. Eigenlijk net als in de opvoeding. Het enige waar je je aan moet houden is dat je moet begraven of cremeren. Wij vragen ouders wat voor bijeenkomst ze voor ogen hebben. Denken ze groot, mag iedereen komen of willen ze het juist besloten houden. Al pratende borrelen er dan allerlei ideeën naar boven. Daarvoor neem je de tijd die nodig is. Ook broertjes en zusjes proberen we zo veel mogelijk te betrekken. Sommige mensen hebben het al helemaal van tevoren bedacht. Maar ook dan vragen we door. Waarom wil je de dingen, bijvoorbeeld het condoleren, op deze manier geregeld hebben? Is dat omdat je dat wilt of omdat je denkt dat het hoort? Volgens mij gaat het niet alleen om de dag van de uitvaart, maar vooral om de keuzes die je in de dagen daarvoor kan maken. Wat wil ik. En niet wat hoort. Betrokken Wij komen iedere dag bij de familie thuis om stukje bij beetje de uitvaart vorm te geven. Het is fijn om, door erover te praten, uiteindelijk uit mensen te krijgen wat ze nou werkelijk willen. Je wilt dat het goed voelt. Ze hoeven niet alles te accepteren omdat het nu eenmaal zo wordt gedaan. Wij zijn ook betrokken bij de familie zelf. Wordt er nog gekookt, hebben ze voldoende rust, is er nog tijd om iets met de andere kinderen te doen? Uiteindelijk hoop je dat het gezin na afloop weer de draad kan oppakken. Koeken of chips Het is niet eenvoudig voor ouders om te bedenken wat ze nou echt zelf willen. Geen koffie en cake na afloop, maar wat dan wel? Als wij vervolgens vragen wat hun kind heel graag at, dan blijkt dat het kind dol was op muffins of koeken van een bepaalde bakker of op chips. Nou dan doe je dat toch. Ook over de kaart weten ouders wel wat ze niet willen. Geen zwart-witkaartje, maar wat dan wel? Mogelijkheden zijn de laatste tekening door het overleden kind gemaakt of van de broertjes en zusjes, of een fotoreportage van geboorte tot over lijden of foto s van volgekladderde agenda s. Het kan allemaal. Ook moet nagedacht worden over de plek waar de bijeenkomst is. Dat hoeft niet per se bij de kerk of het crematorium. Je komt er vanzelf achter als je blijft praten met de ouders. We vragen waar het kind dol op was. Vaak krijg je als antwoord de scouting of het voetbal. Je kunt dan besluiten om de bijeenkomst daar te houden. Er zijn geen wettelijke regels: of je een kind thuis vervoert naar het zaaltje in de kerk of naar het grasveld bij de padvinderij dat maakt niet uit. Wij hebben een aangepaste, gewone auto waar het kind met de familie in vervoerd kan worden. Rijden met je eigen auto kan ook of een officiële rouwauto. Het belangrijkste is dat je bij elkaar bent. Het prettigste is om van tevoren al een oriëntatiegesprek te hebben. Dat is natuurlijk heel moeilijk. Je kind is nog niet overleden en toch heb je het al over de begrafenis of crematie. Je gaat zo n gesprek ook pas aan als je weet dat je kind niet meer beter wordt. Het geeft ouders de tijd om alvast over dingen na te denken, om te zien of het klikt met de uitvaartondernemer. Je moet er vertrouwen in hebben dat het later gaat zoals je wilt. Al weet je maar wie je moet bellen. Dat zorgt voor veel rust. Het fijne van ons werk is, dat ouders na afloop zeggen: Het is precies zo gegaan als wij het wilden. Verpleegkundige We merken dat veel verpleegkundigen de uitvaart terloops ter sprake brengen. De band die ouders met verpleegkundigen hebben, wordt als heel bijzonder ervaren. Soms zijn ouders er aan toe, soms helemaal niet. Maar door het traditionele beeld van een uitvaartondernemer weg te nemen, en de mogelijkheid van een oriënterend gesprek aan te bieden, ervaren ouders zo n gesprek uiteindelijk vaak als een rustbrenger. Na de uitvaart houden we nog contact met de ouders, zoals het organiseren van herdenkingsbijeenkomsten. In het voorjaar voor ouders van kinderen die het jaar ervoor zijn overleden en in het najaar voor ouders die langer geleden afscheid moesten nemen van hun kind. Daarnaast loopt de Wending samen met ouders van een overleden kind jaarlijks de Dam tot Damloop. Dit is voor ouders onderling heel fijn om te doen. Ouders zijn vaak benieuwd hoe anderen verder gaan na het overlijden van hun kind. Wordt het leven ooit weer normaal? Daarom hebben we in 2011 het boek Leven na de wending uitgegeven met persoonlijke verhalen van mensen die al langer geleden een kind hebben verloren. Ouders krijgen dat boek van ons bij het nagesprek en het is ook te koop in de boekhandel. Zie ook de rubriek Boeken en Media op pagina 38. Voor meer informatie: Auteur Sabina Krijger, redactielid Kinderverpleegkunde 15 19e jaargang juni 2013 nr 2

16 Kennis In dit artikel volgt medisch maatschappelijk werker en ouderbegeleider Bob de Raadt, de ouders van Julian bij wie leukemie is geconstateerd. Hij beschrijft het ouderbegeleidend traject en geeft specifieke tips en pragmatische aandachtspunten in diverse behandelen palliatieve fasen. 16 Ouderbegeleiding tijdens kinderoncologische behandeling Ouders komen in bijzondere situaties terecht en dat is zeker het geval als bij hun kind een vorm van kinderkanker wordt gediagnosticeerd. Hun wereld staat direct op z n kop en alles draait opeens om de diagnose, de symptomen, de klachten, de behandeling en de prognose. Ouders krijgen in korte tijd een spoedcursus medisch-verpleegkundige informatie bij een oncologische diagnose. En vergeet niet de overige informatie die ouders aangereikt krijgen (uit diverse meebehandelende disciplines). Dit alles doet een fors appèl op de copingmechanismen en het adaptatievermogen van ouders. Het is mijn ervaring (De Raadt, 2006, De Raadt et al 2009a-b-c, 2010a-b; De Raadt et al 2010) dat ouders in korte tijd enorm groeien (ouderschapsgroei) in het psychosociale vermogen om met de nieuwe situatie en omstandigheden om te gaan. Zij ontwikkelen draag- en veerkracht tijdens de verschillende behandelperioden; zij ontwikkelen hun bufferprocessen (Van der Pas 1996, Bruntink 2007, Pulles et al 2008) en schakelen hun houvast en hoop in (Falkenburg et al 2004). In dit artikel volg ik de ouders van Julian in het intensieve zorgproces dat zij als ouders meemaken. Ik beschrijf het ouderbegeleidend traject en geef in verschillende kaders specifieke tips en pragmatische aandachtspunten in diverse behandel- en palliatieve fasen. De kaders zijn in nauw overleg met de moeder tot stand gekomen. Hoofdlijn van dit artikel is terug te vinden in het boek dat Marisca Visser heeft geschreven: Julian, onze kleine held - de strijd tegen zijn stomme bloedfabriek (Visser 2012). Ouderbegeleiding in de intakefase Ik zie in gedachten mijzelf nog de eerste keer de box van Julian en zijn ouders, John en Marisca binnenlopen. Ik heb net een week kerstvakantie achter de rug. Er is een nieuwe aanmelding Julian, met de diagnose Juveniele Myelomonocytaire Leukemie (JMML). Op termijn zal hij een beenmergtransplantatie moeten ondergaan. Deze vindt in het LUMC te Leiden of in UMC Utrecht plaats. Moeder is net bevallen van hun tweede kindje, Mirthe. In korte tijd hebben de ouders veel ingrijpende en spannende gebeurtenissen meegemaakt. Of ik met hen kennis wil maken voor een intake. Met die informatie in gedachten stap ik de kamer van Julian en zijn ouders binnen. We spreken de nieuwe situatie door. Wat is er aan de opname voorafgegaan, wat is er de afgelopen dagen gebeurd en wat is de impact van de opname op Julian en op zijn ouders? Hoe is het met moeder in deze bijzondere, hectische kraamtijd? Hoe reageerden de familie en de omgeving? Wat moet in gang gezet worden qua contact met werkgever(s) en met de ziektekostenverzekeraar? Zomaar een rijtje met vragen dat naar voren komt. De kinderoncologische diagnose brengt vaak een complexe situatie teweeg, geeft Magazine Kinderverpleegkunde

17 Kennis veel ontreddering ( de wereld stort in ) en geeft intense gevoelens van onmacht, machteloosheid, onzekerheid en angst voor de toekomst. De ouders van Julian zijn blij met de aangereikte tips vanuit het medisch maatschappelijk werk (MMW) en beseffen dat zij baat hebben bij dit soort ondersteuning. Iemand die probeert om in hun schoenen te gaan staan en die probeert om de ouders te helpen weer regie over de nieuwe situatie terug te krijgen, ook al zijn zij op medisch terrein afhankelijk van de kennis van en de samenwerking met kinderoncologen, zaalartsen, verpleegkundigen en andere leden van het behandelteam. Opeens zijn er een heleboel mensen die naar hun kind komen kijken en waar zij als ouders direct mee te maken krijgen. Dat komt opeens onvermijdelijk op hun pad. Ook dat vergt tijd, energie, overzicht krijgen, emotie en woorden om je daarin te voegen. moeite, het lijden van Julian en de pijn even afreageren. Dan zijn de kantine en de zijlijn van het voetbalveld een dankbare plek om de gedachten de vrije loop te laten. Hiermee kan de omringende omgeving een belangrijke steun voor de ouders zijn. Contact met lotgenoten Het contact met andere ouders op de af deling is voor de ouders van Julian erg belangrijk. Een klankbord, een moment van uitwisseling en herkenning: lotgenoten in een zorgintensieve, emotionele fase. Daar hebben zij behoefte aan. Het moet wel klikken met die andere ouders. En je hoofd moet er naar staan. Op sommige momenten willen ze stilte om alle gedachten te ordenen, om de situatie aan te kunnen. Soms zoeken zij een uitlaatklep: juist die andere ouders opzoeken en samen zijn, of juist even een wandeling buiten in het park om je hoofd te legen. Wat is belangrijk voor ouders tijdens de behandelperiode? Effectief hun sociale netwerk inschakelen: oppassen, boodschappen doen, was en strijk verzorgen, meegaan naar het ziekenhuis; delegeren in deze fase is sterk ouderschap; mantelzorgteam organiseren; Onderling zorgvuldig de taken verdelen: wie doet wat? Sterke kanten benutten. Tijd voor elkaar als ouders overhouden; tijd inplannen; Overzicht verkrijgen, reflectiemomenten hebben (metapositie, ouderregie); Bewust zijn van wat er goed gaat en wat gelukt is; goede effecten benoemen, resultaten opsommen. Dat zijn de goede ouder -ervaringen. Kracht van de ouders In het kennismakingsgesprek komen de emoties bij de ouders aan bod en diverse praktische zaken. Het is belangrijk om bij aanvang van de behandelperiode stil te staan bij de kracht van de ouders. Wat zijn hun sterkte kanten? Hoe kunnen zij elkaar aanvullen in deze situatie? Hoe zijn zij gewoon om met elkaar te overleggen en te communiceren? Creëren zij genoeg tijd voor elkaar en zeker in de huidige situatie? Dit besef helpt de ouders om tijdens de langdurige behandeling het hoofd boven water te houden en de eigen draag- en veerkracht te ervaren en te gebruiken. Dit is de beste remedie tegen het gevoel van onmacht. En dan staat de buitenwereld ook nog te trappelen om op de hoogte gesteld te worden. Het is mij al gauw duidelijk dat heel veel mensen met Julian en zijn ouders meeleven. Gelukkig biedt de computer via de mail en de weblog uitkomst. Zeker Marisca weet dit communicatiemiddel behendig te gebruiken. Op andere momenten is het voor John belangrijk om bij z n voetbalclub te zijn: afleiding zoeken, een gesprek over voetbal, een moment weg van thuis, kletsen met voetbalmaten, penaltyschieten ; de Er breken spannende momenten aan als Julian diverse keren een bijna niet te stelpen bloedneus krijgt. Julian wordt een paar keer per ambulance naar het Erasmus MC-Sophia in Rotterdam gebracht. De ouders en grootouders komen dan handen te kort en hebben dan amper de tijd om bij te komen. Zo n situatie vergelijk ik met het tillen van een voorwerp boven je macht; dan gaan je armen op den duur protesteren. Dit vraagt veel uithoudings- en doorzettingsvermogen van de ouders. Ondanks de tegenslag en bijkomende stress blijven de ouders en de grootouders op volle kracht doorgaan en staan zij Julian zo goed en zo kwaad als het gaat bij. Intensive Care Kinderen Nog spannender worden de dagen op de Intensive Care. Zal Julian wel of niet naar het LUMC kunnen gaan voor een beenmergtransplantatie (BMT). Ik kom regelmatig bij Julian kijken en geef ouders tips die passen bij de medische toestand van Julian. De aanblik van Julian is heftig en geeft veel onrust bij zijn ouders. Hun aanwezigheid is belangrijk voor Julian: om hen te horen, om hun aanraking te voelen, om hun aandacht te ervaren. Zij vechten op hun manier mee, samen met Julian. Het is een gevecht dat ook indruk Algemene tips voor ouders tijdens de behandeling Voor Julian: Aanwezig zijn, zijn lievelingsmuziek op de achtergrond afspelen, voorlezen en handje vasthouden. Voor de ouders: Weblog bijhouden, -nieuwsberichten sturen en verzamelen, schriftje voor patiënt op Intensive Care neerleggen. Gesprekken met de verpleegkundig mentor (EVV-er), regelmatige gesprekken met de arts. Oudertijd regelen (tijd van samen zijn, bijpraten, plannen maken, emoties delen, elkaar troost bieden). Beroep doen op hulptroepen (sociaal netwerk) en/of psycho sociale zorg (medisch maatschappelijk werk, geestelijke verzorging, psychologische hulp, pedagogische zorg) en/of thuiszorg/ eerstelijnszorg in samenwerking met behandelteam Erasmus MC-Sophia. Contact met de ouder- en/of patiëntenvereniging, zoals VOKK e jaargang juni 2013 nr 2

18 Kennis 18 Wat helpt ouders tijdens de palliatieve fasen? Gipsafdruk van handje en/of voetje (laten) maken. Vingerafdrukken (laten) maken (wij hebben hier sieraden van laten maken). Haarlok bewaren. Foto s maken, filmen (als herinnering, voor later als de andere kinderen vragen stellen). Mogelijkheden benutten als: Kunstwens, Doe een Wens, Make a memory, Stichting Gaandeweg. Tijd doorbrengen in het stiltecentrum, spirituele aspecten bewust zijn. Stilstaan bij eventueel overlijden van het kind en de rouwperiode daarna (rouwkaart ontwerpen, adressen ver zamelen vanwege verzending rouwkaart, het kiezen van een (kinder)uitvaartverzorger, inhoud van de rouwdienst bespreken; begraven of cremeren?) Boeken als Koesterkind en In het teken van leven lezen en gebruiken. Sterke kanten van ouderschap Elkaar aanvoelen en moeilijke punten en emoties bespreekbaar maken. Hulptroepen mobiliseren. Veerkracht bewust worden, creativiteit aanboren, afleiding zoeken. Enorme inzet voor Julian, ook bij tegenslag en als je de uitputting nabij bent (liefde, warmte, commitment). Steeds weer invoegen in een hectische situatie; meebewegen, aanpassen (vitaliteit bewaren, flexibiliteit). Kunnen omgaan met stress, onzekerheid en angst; overleven in situaties van overmacht; in het kader van de psychologie van ouderschap. op mij maakt; zo intens, zo hartverscheurend, zo nabij, het lijden van Julian gaat door merg en been. De beenmergtransplantatie En dan komt de opname in Leiden, vanwege de beenmergtransplantatie. Een behandeling met z n eigen impact op Julian (verpleging in isolatie), zijn ouders en de familie. De spanning of de nieuwe cellen zullen aanslaan of dat de donorcellen afgestoten zullen worden. Aanvankelijk zijn de ouders opgelucht; de BMT lijkt geslaagd te zijn. Na een paar maanden komt echter de volgende klap. Een recidief met daarbij een andere vorm van kanker, Acute Myeloïde Leukemie (AML). Wat een schrik, wat een domper. Opnieuw komt Leiden in beeld voor een nieuwe transplantatie. De ouders zijn enorm geschrokken en vragen zich af of Julian krachtig genoeg zal zijn om deze tegenslag te weerstaan. Zij zijn bang voor de nabije toekomst! Palliatieve fasen Op een gegeven moment wordt het een ongelijke strijd. Zijn ouders zijn bang dat Julian het niet zal gaan halen. Zij hopen op een wonder. Hun gedachten zijn 24 uur per dag bij Julian. Alles draait nu om hem en zijn overlevingskansen. De begeleiding van de medisch maatschappelijk werker wordt intensiever met gesprekken aan bed, informatie en advies geven, emoties opvangen, steun bieden. Ik zie bij de ouders de moed der wanhoop, de hoop op een wonder, terwijl Julian vecht voor zijn leven en het steeds moeilijker krijgt. Bij de ouders geeft dat tegenstrijdige gevoelens (tegenstrijdig acceptatieproces): moeten loslaten, naast het niet willen missen van Julian. Het overlijden van Julian Op een ochtend kom ik op mijn werkkamer en krijg ik het bericht dat Julian overleden is. Ik bel direct zijn ouders om hen met dit verlies te condoleren en om van hen te horen wat er tijdens de laatste uren van Julian gebeurd is. Een aangrijpend verhaal volgt. Ik heb een lang moment nodig om alles te verwerken. Later die ochtend heb ik Marisca en John een kaart gestuurd en mijn medeleven betuigd. De ouders van Julian hebben naast hun dagelijkse zorgen om Julian ook te maken met de zorg voor Mirthe. Ook zij heeft aandacht en verzorging nodig. Gelukkig kunnen de ouders voldoende terugvallen op personen die op Mirthe willen oppassen. Maar het is voor de ouders niet altijd gemakkelijk om Mirthe weer weg te brengen of bij andere personen achter te laten. Nazorg (1) Na het overlijden van Julian hebben de ouders zeker door de dagelijkse zorg voor Mirthe een goede reden om de draad van het leven van elke dag weer op te pakken. Voor haar moeten zij uit bed komen, ook al willen zij het liefst een tijdlang helemaal niets. Mirthe zorgt voor dagelijks ritme, ondanks het verdriet en de emotionele pijn bij haar ouders. Ook dan kunnen de ouders gelukkig terugvallen op de steun van grootouders, familieleden en vrienden. Een belangrijke schakel na zo n aangrijpend en ingrijpend verlies. John gaat al vrij snel weer aan het werk. Mede door de enorme belangstelling en begrip van zijn werkgever en collega s, is de stap om weer te beginnen niet zo groot. Enige tijd later gaat Marisca ook weer aan het werk en begint aan het schrijfwerk van het boek over Julian. In een nagesprek komt een belangrijke vraag en een onbesproken wens naar voren. Een heikele kwestie om ter sprake te brengen. Ik aarzel of ik die vraag wel naar voren zal (kunnen) brengen. Ik kan moeilijk inschatten wat de impact van de betreffende vraag zal zijn op John en Marisca. Speelt die vraag überhaupt wel? En waarom vind ik dat een belangrijke vraag? Een eerdere ervaring met ouders over deze vraag speelt voor mij een leidende rol. Die ouders waren achteraf blij dat ik hen de vraag naar hun kinderwens toch gesteld had. Zij wilden die vraag niet hardop zeggen om de ander niet te kwetsen. Daarnaast is het gesprekscontact met John en Marisca open en vertrouwd. De wens voor een derde kindje komt naar voren. Ze twijfelen enorm. We zijn nog zo moe en het rouwen kost zoveel energie. Een nieuw kindje mag geen vervanging zijn van Julian. Anderzijds geeft een nieuw leven ook weer een extra stukje geluk in Magazine Kinderverpleegkunde

19 Kennis Mogelijkheden als nazorg Nagesprek met de behandelend arts/kinderoncoloog. Bijwonen van de herdenkingsdienst in het Erasmus MC-Sophia. Stiltecentrum bezoeken. Nazorggesprekken/rouwbegeleiding organiseren. Herinneringsplek in huis inrichten; herinneringsboek maken; graf bezoeken. het leven. Ook willen ze in eerste instantie wachten tot één jaar na het overlijden van Julian. Ik heb toen tegen hen gezegd: Als jullie nu al jullie bezwaren een moment laten voor wat ze zijn en eens goed naar jullie gevoel, jullie wens luisteren, wat willen jullie dan? Daarna weten ze dat ze er echt voor willen gaan. Het is voor hen fijn om even een spiegel voor gehouden te krijgen en om alles goed op een rijtje te zetten en de diepere gevoelens boven te krijgen. Na dit gesprek kiezen ze diezelfde maand nog definitief voor een derde kindje. Ruim 1,5 jaar na het overlijden van Julian is Lieke geboren. Nazorg (2) Afgelopen jaren heb ik regelmatig contact met de ouders onderhouden. Zij komen op gedenkdagen naar het ziekenhuis en combineren dit bezoek met een ander uitje. Op deze manier brengen zij herdenken en een gezellige dag organiseren bij elkaar. Ik vind dat altijd weer knap dat de ouders zich op deze wijze opstellen. De moeite onderkennen en ook leuke dingen blijven doen, zeker voor de andere kinderen. M n complimenten voor deze inzet, onderlinge liefde en sfeer in het gezin. Auteur Bob de Raadt, medisch maatschappelijk werker/ouderbegeleider in het Erasmus MC-Sophia Kinderziekenhuis in Rotterdam en gastdocent aan de Zorgacademie van de Erasmus MC. Meer informatie: Werkconferentie 1 november 2013 Congrescentrum CineMec, Ede Kinderen zijn geen kleine volwassenen 19 Opening door Prof. dr. H. Heymans Esther Duller dagvoorzitter Dr. A. Bosschaart over Münchhausen by Proxy Professionals: 75,- p.p. Ouders: 25,- p.p. Praat mee en lever bouwstenen voor een betere zorg aan zieke kinderen. Benieuwd naar de andere sprekers? Kijk op en meld u aan! Dr. H.J. Aanstoot over kinderdiabetes Nina Blom auteur van het boek Je bent een verschrikkelijk kind Drs. P.J. de Graaf over Epidermolysis Bullosa 19e jaargang juni 2013 nr 2

20 Informatief Casus Social media zijn niet meer weg te denken, zelfs niet in de zorg. Wat heb je hier nu zelf aan als verpleegkundige? Waarom zou je meedoen? In dit artikel komen 20 mogelijkheden aan bod die jou als kinderverpleegkundige iets extra s kunnen bieden. Dit is deel twee van een driedelige serie. Deel 2 Social media Social media: meedoen of niet? Social media veranderen de ouderwetse manier van communiceren. De monoloog van één naar velen, naar een nieuwe manier van communiceren: de dialoog van velen naar velen en weer terug. Die nieuwe manier van communiceren democratiseert informatie, verandert de gebruikers van mensen die informatie lezen in mensen die informatie publiceren. Social media zijn enorm populair geworden omdat mensen hiermee nieuwe relaties kunnen vormen, zowel privé als zakelijk. Big five Er zijn volgens ons vijf manieren waarop verpleegkundigen social media kunnen gebruiken. 1. Op de hoogte blijven van ontwikkelingen in de zorgsector. 2. Ontstressen na een hectische dag. 3. Aandacht vragen voor belangrijke zorgkwesties. 4. Andere verpleegkundigen informeren. 5. Inspiratie opdoen of collega s inspireren. Voor alle vormen van social media geldt dat je een account aanmaakt en je profiel invult. Hoeveel informatie je over jezelf weggeeft bepaal je zelf. Ook bepaal je wie je profiel kan zien, door het al dan niet te beveiligen. Facebook Welke vormen van social media digitale hulpmiddelen zijn nu interessant voor verpleegkundigen? Allereerst Facebook. Privé Facebook wordt veelal privé gebruikt. Het is een sociaal netwerk dat vrienden, collega s, studiegenoten en kennissen met elkaar in contact brengt. Gebruik Facebook om op de hoogte te blijven van hoe het met je vrienden gaat, foto s te uploaden, links en video s uit te wisselen en meer te weten te komen over de mensen die je ontmoet. Wanneer je vrienden wordt met je collega s, bedenk dan goed wat ze wel en niet van jou - privé - mogen zien. Magazine Kinderverpleegkunde

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Wat je moet weten over hasj en wiet

Wat je moet weten over hasj en wiet Wat je moet weten over hasj en wiet 1 2 Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj

Nadere informatie

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut : Alcohol, roken en drugs Inleiding In onze maatschappij zijn het gebruik van alcohol en andere drugs heel gewoon geworden roken en het drinken van alcoholische dranken gebeurt op recepties, feestjes,

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Naam: Sara Panahi Klas: 2B Vak: verzorging

Naam: Sara Panahi Klas: 2B Vak: verzorging Naam: Sara Panahi Klas: 2B Vak: verzorging Inhoudsopgave Wat zijn paddo s?... 3 Waar komen paddo s vandaan?... 3 Wat zit er in paddo s?... 4 Hoe gebruik je paddo s?... 4 Wat kun je voelen als je paddo

Nadere informatie

Liska Vulperhorst Preventiewerker

Liska Vulperhorst Preventiewerker Liska Vulperhorst Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Vijf circuits Behandeling & Begeleiding Sociale Verslavingszorg Forensische Verslavingszorg Verslavingsreclassering Preventie & Consultancy Programma

Nadere informatie

Middeleninfo. Alcohol. Tripmiddelen

Middeleninfo. Alcohol. Tripmiddelen Middeleninfo Alcohol Tabak Cocaïne Hasj Heroïne Paddo's Smartdrugs Speed Tripmiddelen XTC Alcohol Afhankelijkheid Gewenning Alcohol & Bij 'sociaal gebruik' kan er al sprake zijn van matige geestelijke

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET DRUGS 3 SOORTEN DRUGS 3 WAT DOEN DRUGS? 4 VERSLAAFD AAN DRUGS

Nadere informatie

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Controle Onlangs is door een grote opdrachtgever van STAR OGP een drugscontrole gehouden onder alle aanwezigen (dus medewerkers van diverse

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Excessief huilen. Informatie voor ouders met een huilbaby

Excessief huilen. Informatie voor ouders met een huilbaby Excessief huilen Informatie voor ouders met een huilbaby Wat is excessief huilen? Een baby die excessief (= bovenmatig, buitensporig) huilt, wordt ook wel huilbaby genoemd. Maar hoe stellen we vast of

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER DRUGS UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144

Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER DRUGS UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER DRUGS UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Lesbrief over drugs INHOUD pagina Colofon: Deze lesbrief hoort bij het drugspreventieproject

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk Een kind helpen na een misdrijf of verkeersongeluk Slachtofferhulp H E L P T na een misdrijf of een verkeersongeluk 0900-0101 (lokaal tarief) Een misdrijf of een verkeersongeluk kan een diepe indruk bij

Nadere informatie

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je:

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je: Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj of wiet. Dat heet blowen. In deze folder

Nadere informatie

Signaleren & Bespreken

Signaleren & Bespreken Signaleren & Bespreken HIER KOMT NOG EEN FOTO! Help! Mijn kind gaat uit! Hoe signaleer ik druggebruik bij mijn kind? Hoe signaleer ik problematisch gebruik bij mijn kind? En wat als blijkt dat..? Op tijd..

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

drugs Wat iedereen over zou moeten weten Over deze brochure

drugs Wat iedereen over zou moeten weten Over deze brochure Over deze brochure De één is er tegen, voor de ander is het minder een probleem. Wat je ook van drugs vindt, de kans is groot dat je er ooit mee te maken krijgt. Als opvoeder, familielid of vriend(in),

Nadere informatie

drugs Wat iedereen over zou moeten weten Over deze brochure

drugs Wat iedereen over zou moeten weten Over deze brochure Over deze brochure De één is er tegen, voor de ander is het minder een probleem. Wat je ook van drugs vindt, de kans is groot dat je er ooit mee te maken krijgt. Als opvoeder, familielid of vriend(in),

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Welkom bij Uw kind en genotmiddelen. Gaby Herweijer Adviseur Gezondheidsbevordering

Welkom bij Uw kind en genotmiddelen. Gaby Herweijer Adviseur Gezondheidsbevordering Welkom bij Uw kind en genotmiddelen Gaby Herweijer Adviseur Gezondheidsbevordering Welkom in de Puberteit Pubers ondergaan veel veranderingen Vrienden School Lichamelijk Seksualiteit Hersenen Pubers vragen

Nadere informatie

27 mei 2015 Sanne Louw Kikid & marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd

27 mei 2015 Sanne Louw Kikid & marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd 27 mei 2015 Sanne Louw Kikid & marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83 www.twitter.com/brijderjeugd Kikid Het is als ouder jouw verantwoordelijkheid, dat je kind NEE kan zeggen tegen drank!

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Informatie voor ouders 2 Het medicijn Gammaglobuline onder je huid (subcutaan) 4 Wil je meer

Nadere informatie

KIDmail 25. www.kidpartners.nl. Januari 2013

KIDmail 25. www.kidpartners.nl. Januari 2013 www.kidpartners.nl KIDmail 25 Januari 2013 Allereerst willen wij jou een stralend 2013 wensen met de onderstaande doodle. Je kunt zelf invullen waar jouw ster het komend jaar gaat stralen. We hebben het

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Tips tegen nervositeit

Tips tegen nervositeit Vijf jaar lang heb ik een slaapmiddel gebruikt om in slaap te komen soms had ik de moed om het eens zonder dat tabletje te proberen. Ik sliep dan zo slecht, dat ik de moed snel weer opgaf. Toch vond ik

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Voorlichting EHBO 28 februari 2011 Rode Kruis Alkmaar. Ton Leenders Afdeling PREVENTIE Brijder Verslavingszorg WWW.BRIJDER.NL

Voorlichting EHBO 28 februari 2011 Rode Kruis Alkmaar. Ton Leenders Afdeling PREVENTIE Brijder Verslavingszorg WWW.BRIJDER.NL Voorlichting EHBO 28 februari 2011 Rode Kruis Alkmaar Ton Leenders Afdeling PREVENTIE Brijder Verslavingszorg WWW.BRIJDER.NL Programma Inleiding Uitgaansdrugs Meest voorkomende klachten en zorg Acute situaties

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

HASJ EN WIET. Zonder flauwekul

HASJ EN WIET. Zonder flauwekul HASJ EN WIET Zonder flauwekul Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Het roken van tabak met hasj of wiet heet blowen. Ik blow niet. Ik gebruik medicijnen. Dan kan het

Nadere informatie

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling Uw kind is waarschijnlijk opgenomen in het ziekenhuis of dit gaat binnenkort gebeuren. Deze folder is bedoeld om u als ouder(s)/ verzorger(s) te informeren over pijn bij kinderen en tips te geven hoe hier

Nadere informatie

Aanmelden. informatie over hoe wij jou helpen naar een leven zonder verslavende middelen

Aanmelden. informatie over hoe wij jou helpen naar een leven zonder verslavende middelen Aanmelden informatie over hoe wij jou helpen naar een leven zonder verslavende middelen Vind je dat je in het weekend te veel coke, speed of xtc gebruikt? Heb je weer geblowd of gedronken, terwijl je dat

Nadere informatie

versie EHbDu09T EHbDu Educare Trimbos 1

versie EHbDu09T EHbDu Educare Trimbos 1 versie EHbDu09T EHbDu Educare Trimbos 1 Programma Inleiding Uitgaansdrugs en drank Gezondheidsrisico's Beïnvloedende risico's Acute situaties Eerste hulp EHbDu Educare Trimbos 2 Uitgaansmiddelen XTC Speed

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Les 33. Zwangerschap

Les 33. Zwangerschap http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 33. Zwangerschap Wat leert u in deze les? Informatie begrijpen over zwanger zijn. Zeggen dat u zwanger bent of dat u zich niet lekker voelt. Woorden die hetzelfde

Nadere informatie

21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd

21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd 21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83 www.twitter.com/brijderjeugd Brijder jeugd Preventie Voorlichting (in de klas en aan docenten) ABC gesprekken Aanwezig bij verschillende ZAT

Nadere informatie

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling FYSIOTHERAPIE Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling BEHANDELING Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling Als u te maken krijgt met kanker is dit zeer ingrijpend. Tijdens en na

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Nummer: D04-6 Datum: Oktober 2013 Versie: 1.0

Nummer: D04-6 Datum: Oktober 2013 Versie: 1.0 Midazolam rectiole Werking en toepassingen Wat doet dit medicijn en waarbij wordt het gebruikt? De werkzame stof in midazolam rectiole is midazolam. Midazolam vermindert angst en spanning en werkt rustgevend.

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

XTC, cocaïne en speed

XTC, cocaïne en speed XTC, cocaïne en speed Zonder flauwekul Je hebt vast wel eens van XTC, cocaïne en speed gehoord. XTC, cocaïne en speed zijn drugs. Het is belangrijk om te weten wat XTC, cocaïne en speed met je doen. Dat

Nadere informatie

Haw it der oer! Marcel Seuninga/ Auke Zandstra

Haw it der oer! Marcel Seuninga/ Auke Zandstra Haw it der oer! Marcel Seuninga/ Auke Zandstra Programma Enkele cijfers over roken, drinken en gamen Jongeren en alcohol Andere drugs Enkele tips t.a.v. opvoeding en genotmiddelen Vragen en afsluiting

Nadere informatie

Zorgprotocol preventie Shaken Baby Syndroom

Zorgprotocol preventie Shaken Baby Syndroom Zorgprotocol preventie Shaken Baby Syndroom 1. Inleiding Een bijzondere vorm van lichamelijke kindermishandeling is het shaken baby syndroom of inflicted traumatic brain injury. 1 Jaarlijks komen in Nederland

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie 1

Alcoholintoxicatie 1 Alcoholintoxicatie 1 Je hebt teveel alcohol gedronken en dit heeft dusdanige effecten op je lichaam gehad dat een opname in het ziekenhuis noodzakelijk was. Doordat je teveel gedronken hebt kan er van

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Een boekje. speciaal bedoeld voor de. kraamvader. Petra Afstudeeropdracht 2008

Een boekje. speciaal bedoeld voor de. kraamvader. Petra Afstudeeropdracht 2008 Een boekje speciaal bedoeld voor de kraamvader Petra Afstudeeropdracht 2008 Een boekje voor de aanstaande vader. Tijdschriften, boeken en internet staan vol informatie over de bevalling en de tijd erna,

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Combipoli Psychiatrie/Kinder- en Jeugdpsychiatrie

Combipoli Psychiatrie/Kinder- en Jeugdpsychiatrie Sophia Kinderziekenhuis U bent doorverwezen naar de combipoli Psychiatrie/Kinder- en Jeugdpsychiatrie om te onderzoeken of u extra hulp kunt gebruiken bij de omgang met uw kind. In deze folder leest u

Nadere informatie

Belang Preventie Cijfers comazuipen 2011

Belang Preventie Cijfers comazuipen 2011 Programma vandaag 19:00 19:45 u Tactus Verslavingszorg Cijfers Middelen/gewoontes 19:45 20:00 u Pauze Pubers & Verslavingen Liska Vulperhorst Preventiewerker 21 maart 2013 20:00 20:45 u Stellingen 20:45

Nadere informatie

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Albert Schweitzer ziekenhuis november 2014 pavo 1177 Inleiding Als uw baby veel huilt gaat u van alles proberen om de oorzaak te vinden. Zeker als uw baby

Nadere informatie

Baby s die regelmatig huilen

Baby s die regelmatig huilen Baby s die regelmatig huilen Kinderafdeling Beter voor elkaar Huilen Baby s huilen, dat is normaal. Huilen is voor een baby een vorm van communiceren, om te laten merken dat hij/zij u nodig heeft. Door

Nadere informatie

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Pubers en genotmiddelen Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Overzicht - Inleiding - (hersen)ontwikkeling pubers - Genotmiddelen: - energiedrank - roken - alcohol - Opvoeding en

Nadere informatie

Aanpak kindermishandeling en huiselijk geweld

Aanpak kindermishandeling en huiselijk geweld Op de Aanpak kindermishandeling en huiselijk geweld in de huisartsenzorg De aanpak van kindermishandeling en huiselijk geweld is een complex thema. Omdat het gaat om een kwetsbare groep patiënten en ingewikkelde

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Presentatie DDu Ketencasus

Presentatie DDu Ketencasus Presentatie DDu Ketencasus Drank en Drugsincidenten in het uitgaanscircuit Reg. Ketencasusbespreking n Jan Krul MSc adviseur en onderzoeker gezondheidswetenschapper (spoed)verpleegkundige n n Mass Gathering

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

wat doet alcohol eigenlijk met je lichaam?

wat doet alcohol eigenlijk met je lichaam? de kater komt later ziek door te veel alcohol Je hebt te veel alcohol gedronken. Dit heeft je zo ziek gemaakt dat we je met spoed moesten opnemen in ons ziekenhuis. Waarschijnlijk ben je - net als je ouders/verzorgers

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Signalen van verdovende middelen. Volgens de (opium)wet. Signalen van stimulerende middelen. Redenen gebruik

Signalen van verdovende middelen. Volgens de (opium)wet. Signalen van stimulerende middelen. Redenen gebruik Associëren Novadic-Kentron Preventie, Voorlichting en Advies Workshop LVG 60 minuten Drugs Belevingswerelden Associëren drugs LVG Ø Impulsief Ø Hier & nu (gevoelig voor impulsen van dat moment) Ø Grenzeloos

Nadere informatie

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN WAAROM DIT BOEKJE? Dit boekje gaat over seksuele intimidatie op het werk. Je hebt te maken met seksuele intimidatie als een collega je steeds aanraakt. Of steeds grapjes maakt over seks. Terwijl je dat

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: ROKEN EN BLOWEN 3 GEWOONTEN 3 CONTRACT 4 ROKEN EN JOUW GEZONDHEID

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline in je bloed

Het medicijn Gammaglobuline in je bloed Het medicijn Gammaglobuline in je bloed Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per e-mail: patienteninformatiewkz@umcutrecht.nl

Nadere informatie

WIL JE MINDER BLOWEN?

WIL JE MINDER BLOWEN? WIL JE MINDER BLOWEN? Uitgave van Stichting Be Aware Maart 2015 Ik wil minderen. Je vindt dat je teveel wiet/hasj of cannabis rookt. Je beseft dat je hierdoor minder goed functioneert: je huiswerk lijdt

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

7 Epilepsie. 1 Inleiding. In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie. 4 Epilepsie-aanvallen. SAW DC 7 Epilepsie

7 Epilepsie. 1 Inleiding. In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie. 4 Epilepsie-aanvallen. SAW DC 7 Epilepsie DC 7 Epilepsie 1 Inleiding In dit thema komen aan de orde: 2 Wat is epilepsie? 3 Leven met epilepsie 4 Epilepsie-aanvallen 1 1 2 Wat is epilepsie? Een epileptische aanval is een plotselinge kortsluiting

Nadere informatie

sedatie met lachgas bij kinderen

sedatie met lachgas bij kinderen patiënteninformatie sedatie met lachgas bij kinderen Binnenkort ondergaat uw kind een behandeling en wordt met lachgas in een lichte slaap gebracht. Wat is lachgas en hoe werkt het? Hoe bereidt uw kind

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Relaxatie en ontspanning. voor ouder en kind

Relaxatie en ontspanning. voor ouder en kind Relaxatie en ontspanning voor ouder en kind door Sofie Possemiers www.elsole.be Deze oefening wordt aangeboden door Sofie Possemiers van El Sole. Wil je nog meer van zulke oefeningen ontvangen, schrijf

Nadere informatie

Wij weten hoe het voelt

Wij weten hoe het voelt www.freya.nl Twitter: @Freya_NL facebook.com/freyanl Wij weten hoe het voelt Om je heen lijkt iedereen zomaar kinderen te krijgen. Bij jou blijft die zo gewenste zwangerschap uit. Bij Freya weten we als

Nadere informatie

Zwanger, bevallen en je baby. Cursusaanbod

Zwanger, bevallen en je baby. Cursusaanbod Zwanger, bevallen en je baby Cursusaanbod Zwanger, bevallen en je baby Gefeliciteerd met je zwangerschap. Als je zwanger bent verandert er veel in je lichaam, maar ook in je leven. Het is een leuke en

Nadere informatie

Bespreken van situaties

Bespreken van situaties Bespreken van situaties U heeft met de leerlingen de website over alcohol, roken en drugs doorlopen. Dit zijn onderwerpen die leerlingen bezighouden en waar ze onderling over praten. Toch is het goed om

Nadere informatie

Informatie aan patiënten opgenomen na een hartinfarct, pci of hartoperatie (CABG en/of klep)

Informatie aan patiënten opgenomen na een hartinfarct, pci of hartoperatie (CABG en/of klep) Informatie aan patiënten opgenomen na een hartinfarct, pci of hartoperatie (CABG en/of klep) Eigendom van Naam Adres Plaats Telefoonnummer Bij verlies wordt de vinder vriendelijk verzocht contact op te

Nadere informatie

Infoblad. Als je weet dat je een baby met een aandoening krijgt

Infoblad. Als je weet dat je een baby met een aandoening krijgt Als je weet dat je een baby met een aandoening krijgt Soms krijgen ouders tijdens de zwangerschap te horen dat hun kind een aandoening heeft. Dan volgt een moeilijke keuze: laat je het kind komen of breek

Nadere informatie