TIJDSCHRIFT VAN DE FACULTEIT INGENIEURSWETENSCHAPPEN EN VILv

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TIJDSCHRIFT VAN DE FACULTEIT INGENIEURSWETENSCHAPPEN EN VILv"

Transcriptie

1 TIJDSCHRIFT VAN DE FACULTEIT INGENIEURSWETENSCHAPPEN EN VILv Nr. 4 j anuari 2009 Afgiftekantoor 3000 Leuven 1 P Drie nieuwe departements voorzitters: hun plannen en dromen Kernenergie OF hernieuwbare energie: geen optie Ingenieurs in beeld: dag van de ingenieur, Operatie Lake Placid Examentijd ook in januari

2 Een GeniaaL 2009! Beste collega's, beste studenten, Bij het begin van het nieuwe jaar wil ik alle lezers een gelukkig 2009 wensen en dit zowel op persoonlijk als op professioneel vlak. Het afscheid van 2008 heeft ons traditiegetr ouw de manager van het jaar, het product van het jaar, het woord van het jaar... opgeleverd. Bij de voorbereiding van de GeniaaL die u in handen heeft, zijn enkel de nominaties van de verschillende categorieën gekend. V oor 'product van het jaar' werden zowel Obama als sociale netwerken genomineer d door de marketeers. Beide hebben heel wat gemeen: Obama heeft in zijn campagne niet alleen 'change' gepr edikt, ook de manier waarop hij in zijn campagne gebruik heeft gemaakt van het inter net en van sociale netwerken is nooit gezien. Door de gewone Amerikaan te betrekken bij zijn fondsenwerving en dit via de nieuwe digitale media, wist Obama meer geld dan ooit op te halen en was hij niet langer afhankelijk van enkele grote bedrijven of mecenassen. Net deze sociale netwerken zijn het onderwerp van de volgende forumavond die de VILv samen met de K VIV en Leuven.Inc organiseert. Aan het woord komen Martin Hinoul en Jan Vermeiren. Beiden zullen ons het belang van menselijke netwerking in de kennismaatschappij illustreren. Moeten we netwerken door zoveel mogelijk naamkaartjes te verzamelen of moeten we onze contacten leggen op het internet, op LinkedIn, Facebook,...? Hierbij dan ook een warme oproep om 17 maart 2009 te r eserveren in uw agenda! Verder in dit nummer vindt u een verslag van de vorige bijzonder succesvolle forumavond r ond hernieuwbare energie. Aan het woord waren dan ook enkele prominente sprekers. Allen bleken het erover eens dat zowel kernenergie als hernieuwbare energie naast elkaar zullen moeten bestaan in de toekomst. Zonnepanelen bijvoorbeeld beginnen inder daad op veel huizen op te duiken. Toch haalden ze dit jaar niet de shortlist van pr oduct van het jaar. Wedden dat het (product)landschap er eind dit jaar weer anders zal uitzien? Iris De Coster, voorzitster VILv INHOUD Nieuws 1 Nieuwe departementsvoorzitters 2-3 Doctoraat: medische beeldvorming 4-5 Moeder en dochter ingenieur 6-7 VILv: evolutie studentenaantallen 8 Aankondiging forumavonden, adverteren, databank alumni 9 Forumavond hernieuwbare energie Dag van de ingenieur Reünies 15 Operatie Lake Placid Semesterjaarsysteem Geschiedenis van de faculteit

3 Nieuws Zie ook Karen Maex, vicerector Wetenschap en Technologie en verbonden aan het Departement Elektrotechniek (ESAT), is door de Europese Commissie benoemd tot lid van de Governing Board van het European Institute of Technology (EIT). Deze Governing Board hield op 15 september 2008 haar oprichtingsbijeenkomst en heeft als taak het EIT te operationaliseren. K.U.Leuven wint internationale ICT-beveiligingswedstrijd: een team van zes onderzoekers van DistriNet, de security onderzoeksgroep van het Departement Computer - wetenschappen won op 6 september 2008 een inter nationale capture-the-flag wedstrijd. In deze wedstrijd rond software - beveiliging, georganiseerd door de T.U.Darmstadt, bekampten 17 verschillende universitaire topteams uit Noord-Amerika, Azië en Europa elkaar. Patrick Reynaert (ESAT) volgt Jos Vander Sloten op als mainstreaming promotor. Samen met Yolande Berbers leidt hij de werkgroep gelijke kansen van de Faculteit. De ingenieursfaculteiten van de UCL en de K.U.Leuven bieden vanaf september 2009 tien tweetalige masterprogramma s in de ingenieurswetenschappen aan zodat afstuderenden zowel een diploma van de K.U.Leuven als van de UCL behalen. De overeenkomst is ondertekend op 19 november Ignaas Verpoest, Departement MTM, zal de binnenlandse Francquileerstoel aan de UCL bekleden. De academische zitting (openingsles) vond plaats op 19 november Op 21 november 2008 werd het vernieuwde Thermotechnisch Instituut plechtig geopend; de nieuwe aula van de Tweede Hoofdwet werd dan ook in gebruik genomen. Zie ook de extra bijlage bij deze GeniaaL. De 40e Van Cauterenleerstoel op 26 november 2008 had als thema Nano voor bio: medische en industriële perspectieven voor Vlaanderen. De aula van de Tweede Hoofdwet was goed gevuld met een divers publiek. De presentaties van deze studiedag vind je op vancauterenleerstoel/programma.html De UNESCO Chair over preventive conservation, monitoring and maintenance of monuments and sites werd toegekend aan het Raymond Lemaire Centre for Conservation. Philippe Toint, Département de Mathématique Facultés Universitaires Notre-Dame de la Paix Namur, zal de binnenlandse Francquileerstoel bekleden aan de Faculteit Ingenieurswetenschappen K.U.Leuven. De inaugurale lezing en voordrachtencyclus worden georganiseerd voorjaar Woensdag 4 maart 2009 vindt de eerste Vlaamse Programmeerwedstrijd plaats bij het Departement Computerwetenschappen. Aan deze wedstrijd kunnen leerlingen van het secundair onderwijs én studenten uit het hoger onderwijs deelnemen. Meer informatie op Decaan Ludo Froyen, rector Marc Vervenne, rector Bernard Coulie, decaan Francis Delannay bij de ondertekening van de overeenkomst tussen UCL en de K.U.Leuven Het panel dat een debat voerde over nanotechnologie bij de Van Cauterenleerstoel: Johan Martens, Kris Verstreken, Bob Puers, Reinhold Wimberger-Friedl, Kris Dierickx, Lieve Goorden, Dirk Ramaekers Prijzen en onderscheidingen Jens Hermans, aspirant FWO in het Departement Elektr otechniek, ontving op 4 oktober 2008 de jaarlijkse prijs van het Jos Schepens Memorial Fund. Joseph Engelberger Award categorie Education, uitgereikt aan Hendrik Van Brussel, Departement Werktuigkunde, ter gelegenheid van het 39e International Symposium on Robotics van 15 tot 17 oktober 2008 in Seoel (Korea). De citatie luidt: For contributing to the advancement of the Science of Robotics in the Service of Mankind. Een team van studenten uit de Gr oep Wetenschap & Technologie heeft goud behaald op de igem-competitie in Boston. igem staat voor international Genetically Engineered Machines. Frank Schoofs, in 2008 afgestudeerd als burgerlijk ingenieur materiaalkunde, heeft op 24 november 2008 één van de vier Umicoreprijzen in ontvangst genomen voor zijn masterproef, getiteld "Pd-H als actuator - materiaal". Zijn promotoren waren Jan Fransaer en Jan Van Humbeeck. De prijs bedraagt Op dit moment werkt Frank Schoofs in Cambridge aan zijn doctoraat. Sabine Van Huffel is uitgeroepen tot IEEE-fellow. (IEEE: the Institute of Electrical and Electronics Engineers). De citatie luidt: for contributions to total least squares fitting and computational biosignal processing. 1

4 Drie nieuwe departements voorzitters: Dit academiejaar zijn er drie nieuwe departementsvoorzitters aangetr eden. GeniaaL maakte kennis en vroeg hen naar hun visie en ambitie voor hun departement. Er wer d ook gepeild naar wat ze zouden wensen als ze even over een toverstokje konden beschikken een staf met gemotiveerde professoren en een 10-tal deeltijdse docenten vanuit de praktijk. In de toekomst zouden we graag meer werk maken van internationalisering: misschien een studie-optie in het Engels aanbieden, onze studenten warm maken voor Europese uitwisselingen en stages. Ook onze medewerkers mogen best nog wat meer gebruik maken van mobiliteitsopportuniteiten. Qua onderzoek willen we onze eigenheid van fundamenteel en toegepast onderzoek bewaren: maatschappelijk relevant onderzoek in nauw overleg met de industrie, dit voor zowel burgerlijke bouwkunde als voor mijnbouw en geotechniek. Toverstokje: Oei ik zou dadelijk aan het tover en gaan: de onderzoekslabs uitbreiden, de administratieve lasten reduceren, de druk op het ATP (administratief en technisch personeel) verminderen, en nieuwe medewerkers aanwerven, 2 Geert Degrande Departement Burgerlijke Bouwkunde Carrière: Ik studeerde in 1986 af aan de K.U.Leuven als burgerlijk bouwkundig ingenieur. Dan kwam de legerdienst. Ik was FWO-aspirant en in 1992 doctor eerde ik bij professor De Roeck. Tijdens mijn doctoraatsstudie verbleef ik in Princeton. Na mijn doctoraat deed ik een postdoc in Parijs (Ecole Centrale Paris). In 1995 startte ik mijn academische carrière aan de K.U.Leuven. Mijn onderzoeksdomein is bouwmechanica, meer bepaald dynamica van constructies. Ik houd mij vooral bezig met trillingen in gebouwen. Deze trillingen kennen heel verschillende oorzaken: aar d - bevingen, verkeer, inheien van funderingspalen, industriële activiteiten zoals bv. weefgetouwen, Visie/ambitie voor het department: Het departement verzorgt twee opleidingen: burgerlijk bouwkundig ingenieur en burgerlijk ingenieur in de geotechniek en mijnbouwkunde. Wij hebben als doel opleidingen aan te bieden met een duidelijk profiel, die ook gevoed worden vanuit het onderzoek. De maatschappij, onze "klant", heeft nood aan ingenieurs met een dergelijk profiel. We kunnen hierbij rekenen op Dominiek Reynaerts Departement Werktuigkunde Carrière: Ik ben werktuigkundig ingenieur, afgestudeerd in 1986 aan de K.U.Leuven. Ik ben eigenlijk altijd aan de K.U.Leuven gebleven, op een kort verblijf aan de Scuola Superiore Sant Anna in Pisa na. Mijn doctoraat over

5 hun plannen en dromen robothanden behaalde ik in Mijn onderzoeksdomein is dat van de fijnmechanica (micro- and precision engineering). We bestuderen heel kleine componentjes en de pr ocessen en machines om ze te vervaardigen. Het gaat hierbij om bv. instrumenten voor sleutelgatchirurgie, slijpprocessen voor optische componenten, ultranauwkeurige aandrijvingen, Visie/ambitie voor het department: Qua onderwijs bieden we een degelijke, brede opleiding aan. We hebben heel wat studenten en willen dit in de toekomst uiteraard consolideren. de industrie. Ons departement heeft aan de wieg gestaan van meer dan 10 spin-offs, we hebben ook drie leerstoelen. Het onderzoek in samenwerking met de industrie kan voor een stuk uitvoerend zijn, maar moet vooral strategisch en fundamenteel zijn. Ons onderzoek willen we vooral str oomlijnen rond de thema s transport, energie, gezondheid en welvaart. In de toekomst zal ook het LUS (Leuvens Universitair Systeem) voor een uitdaging zorgen. We zijn ook een groot departement en het is een uitdaging de schaarse middelen zo goed mogelijk in te zetten door een optimale interne organisatie. Qua onderwijs kan er misschien nog hier en daar gerationaliseerd worden, zodat er ruimte gecreëerd wordt voor een Engelstalige afstudeerrichting. We werken qua onderzoek ook heel nauw samen met Toverstokje: ik zou eigenlijk voor iedereen een zonnige bril willen toveren. Een zonnige bril die bezieling en dynamisme brengt, die toelaat om nog meer te geloven in het eigen kunnen, die vermijdt dat er teveel gezeur d wordt, die leidt tot een voorzichtig optimisme, die constructief denken stimuleert, maar ja... t schijnt dat tovenaars niet bestaan. in de filosofie behaald. In 1988 heb ik gedoctoreerd. In heb ik aan het MIT gedoceer d. In 1995 ben ik gestart aan het department ASRO, ik was toen wel nog deeltijds in Londen aan de slag. Pas in 2001 ben ik voltijds aan de K.U.Leuven begonnen. Vorig jaar heb ik nog een sabbatical genomen als research fellow aan het Radcliffe Institute (Harvard) en nu ben ik dus departementsvoorzitter. Mijn domein is architectuurtheorie; dit houdt elke discussie in over wat architectuur nu eigenlijk is of vroeger was. 3 Hilde Heynen Visie/ambitie voor het department: Ons departement is sterk onderwijsgericht. ASRO staat in voor de opleiding tot burgerlijk ingenieur-architect en twee master-na-masters. Heel wat stafleden werken als architect en zijn slechts deeltijds verbonden aan ASRO. Er zijn dus maar een beperkt aantal ZAP-leden die ook onderzoek doen. W e moeten de kwaliteit van ons onderwijs verder optimaliseren; hier en daar kan misschien wel wat gerationaliseer d worden. Qua nieuwe ontwikkelingen in het onderzoek wor dt vooral gedacht aan duurzaam bouwen, dit in samenwerking met het Departement Burgerlijke Bouwkunde. Op dit punt is de interactie tussen onderzoekers en praktijkmensen erg interessant. Beleidsgericht onderzoek zal uiteraard aandacht blijven krijgen. Dit zorgt soms wel voor een spanningsveld, locaal forum (bv. de burgemeester van X vraagt advies) versus internationale publicaties (waar de universiteit op aandringt), Dit laatste geldt ook voor ons onderzoek in Departement Architectuur, Stedenbouw en Ruimtelijke Ordening het kader van ontwikkelingssamenwerking: erg relevant, maar relatief weinig internationaal gereviewde publicaties. Carrière: In 1981 ben ik aan de K.U.Leuven afgestudeer d als burgerljk ingenieur-architect en in 1982 heb ik een licentie Toverstokje: Ik zou dadelijk een nieuwe collega tover en wiens domein constructief ontwerpen zou zijn! Dit domein steunt enerzijds op het berekenen van structuren als ingenieur en anderzijds het vormgeven als ar chitect. Hierin uitgebreid onderzoek kunnen starten lijkt me heerlijk. Liliane Pintelon

6 Doctoraat: medische Het gebruik van proefdieren in de medische wetenschappen is een noodzakelijk kwaad. Om de r esultaten van uitgevoerde testen zo informatief mogelijk te maken is het belangrijk dat bijhorende metingen zeer nauwkeurig zijn. Klinische camera s of scanners worden (terecht) ontwikkeld om optimaal te werken voor het menselijk lichaam. Het gebruik ervan op kleine pr oefdieren levert door de kleinere schaal en verhoogde nauwkeurigheid die daarvoor nodig is, niet altijd een optimale beeldkwaliteit. In haar doctoraat heeft Kathleen V unckx dit probleem nader bekeken. 4 Kathleen Vunckx studeerde in 2004 af als elektrotechnisch ingenieur. Ze werkte aan haar doctoraat onder het copromotorschap van prof. dr. ir. Johan Nuyts van de Faculteit Geneeskunde en prof. dr. ir. Paul Suetens van de Faculteit Ingenieurswetenschappen. Op 13 oktober 2008 verdedigde ze met succes haar proefschrift met de titel: High quality image formation of small animals using emission tomography of vertaald: Hoge kwaliteitsbeeldvorming van kleine dieren door middel van emissietomografie. (Tomografie is röntgenfotografie waarbij maar één vlak scherp wor dt afgebeeld, nvdr) Kathleen blijft voorlopig aan de K.U.Leuven als postdoc. Klinische beeldvorming van dichterbij bekijken. In de nucleaire geneeskunde spitst men zich toe op functionele medische beeldvorming. Specifieke stofwisselingsprocessen in het lichaam worden hierbij gevisualiseerd door eerst een kleine dosis van een radioactieve speurstof, die zal deelnemen aan deze processen, te injecteren bij de patiënt. T ijdens het radioactief verval worden fotonen uitgezonden, die opgemeten kunnen worden met één of meerdere detectoren van een scanner. Afhankelijk van de ingespoten speurstof, die ofwel enkelvoudige fotonen ofwel positronen (die omgezet worden tot de gelijktijdige emissie van twee fotonen in tegengestelde richting) uitzendt bij radioactief verval, wor dt hiervoor een SPECT- of PET-camera gebruikt. Met behulp van wiskundige reconstructietechnieken kunnen uit deze metingen driedimensionale beelden opgebouwd worden die de verdeling van de radioactiviteit in het lichaam van de patiënt weergeven. Voor de ontwikkeling van nieuwe radioactieve speurstof fen en voor het zoeken naar nieuwe therapieën voor o.a. neur ologische aandoeningen, hart- en vaatziekten en kankers, is het nuttig beeldvorming te doen bij kleine pr oefdieren, zoals muizen, ratten en konijnen. De mate waarin details onderscheiden kunnen worden met klinische camera s is voor de meeste studies bij proefdieren echter ontoereikend; de SPECTen PET-camera moet worden aangepast voor deze taak. Bij SPECTbeeldvorming wordt hiervoor gebruik gemaakt van pinholecollimatoren. Dit zijn loden piramides met bovenaan één of meerdere kleine, zandlopervormige gaten (pinholes), die voor de detectoren geplaatst worden, zoals getoond in Figuur 1. Deze collimatoren fungeren als een soort vergrootglas, zodat in een kleiner volume meer details zichtbaar worden. Figuur 1: Klinische SPECTcamera uitgerust met twee pinhole-collimatoren voor de detectoren.

7 beeldvorming Met als doel een zo hoog mogelijke beeldkwaliteit te verkrijgen werd zowel nieuwe software als hardware ontworpen voor gebruik met een SPECT-camera voor kleine proefdieren. Zo werden de camera- en meetgegevensmodellering uitgebreid en verbeterd, en werden de pinhole-collimatoren geoptimaliseerd. Om verscheidene collimatoren snel met elkaar te kunnen vergelijken werd een nieuw algoritme ontwikkeld om de beeldkwaliteit nauwkeurig en efficiënt te voorspellen. Dit algoritme maakt 5 het mogelijk de invloed van de voornaamste pinhole-ontwerpparameters op de kwaliteit van Figuur 2: Drie orthogonale snedes doorheen de activiteitsverdeling van een muis, waarbij voornamelijk het reconstructiebeeld na te opname in de schildklier verwacht werd. De kleine rode vlekken zijn de schildklier, de grotere vlek met gaan. Met dit algoritme werd lagere activiteit is de speekselklier. bovendien een set van (voor één specifieke toepassing) optimale De ontwikkelde techniek werd ook gebruikt om de kwaliteit collimatoren ontworpen, vervaardigd en geëvalueerd met behulp van fantoom- en diermetingen. van een ander systeem uit de nucleair e geneeskunde, namelijk time-of-flight PET, te onderzoeken. Door expliciet het gemeten Het algoritme werd ook gebruikt om het ef fect van overlaptijdsverschil tussen de detectie van elk paar simultaan uitgezonden pende projectiebeelden bij multipinhole SPECT te bestuder en, fotonen en de meetnauwkeurigheid in r ekening te brengen een onderwerp dat de onderzoekers binnen het domein tijdens de reconstructie, kan een betere beeldkwaliteit bekomen reeds geruime tijd bezighoudt. Voorstanders van multipinhole worden. Deze verbetering werd gekwantificeerd voor camera s SPECT met overlap wijzen op de hoger e gevoeligheid van met verschillende tijdsresoluties en er werd onderzocht hoe het systeem terwijl tegenstanders argumenteren dat de vernauwkeurig de tijdsresolutie van het PET-systeem gemodelleerd gaarde informatie in de overlapgebieden de r econstructie moet worden om artefacten in de r econstructie te vermijden. bemoeilijkt en artefacten veroorzaakt. Voor gelokaliseerde beeldvorming hebben we gevonden dat het vermijden In de toekomst zal het algoritme nog gebruikt wor den voor van overlap de beeldkwaliteit ten goede komt, vooral in de evaluatie en verbetering van ander e beeldvormingshet centrum van het beeld. systemen binnen de nucleaire geneeskunde. Het uiteindelijke resultaat is dat voor de pinhole SPECT-scans van kleine proefdieren, die in het kader van preklinische studies worden uitgevoerd, beelden met een hogere kwaliteit en graad van detail afgeleverd worden. Als voorbeeld wordt in Figuur 2 een doorsnede in drie orthogonale richtingen van de activiteitsverdeling in een muis getoond, die werd opgemeten met behulp van de nieuwe pinhole-collimator en. De gebruikte speurstof stapelde zich in dit geval voor namelijk op in de schildklier van de muis. Deze twee kleine lobben liggen op zo n 2 mm afstand van elkaar (afstand tussen de centra). Kathleen Vunckx & Kurt Driessens Meer informatie over doctoraten bij ingenieurswetenschappen: en klikken op Faculteit Ingenieurswetenschappen

8 Moeder - Dochter - Ingenieur! Marian Verhelst, dochter van de vicedecaan van de Faculteit Ingenieurswetenschappen Ann Haegemans, behaalde op 15 oktober 2008 de titel van Doctor in de Ingenieurswetenschappen met gelukwensen van de jury. Het gezin Verhelst-Haegemans is om het in inge nieurstaal uit te drukken - een bijna homogene verzameling van ingenieurs. V ader, moeder, zoon, dochter en zelfs schoonzoon dragen allemaal de titel ingenieur. De schoondochter is licentiate wiskunde. W e hebben afgesproken met Ann en Marian op het Ar enberg kasteel, vroeg in de ochtend op de dag na Marians doctoraatsver dediging. Marian is een tiental minuutjes te laat, eigenlijk heel begrijp elijk. 6 GeniaaL: En, uitgeslapen? Marian: Een beetje, niet zo veel geslapen, nee. 't W as heel leuk. GeniaaL: Waren de gelukwensen van de jury verwacht? Marian: Ik had het zeker niet verwacht. Ik wist wel dat het erin zat, maar het was toch een verrassing. Er is maar een klein per centage dat gelukwensen krijgt hé. GeniaaL: (aan Ann) En u? Ann: Ik was niet echt verrast, ik zit in het Kasteel aan de br on. Ik heb af en toe iets zien passeren. De procedure voor gelukwensen wordt in gang gezet op de preliminaire verdediging. Alle leden van de jury moeten dan schriftelijk advies geven en normaal verwerken de decaan en ik dat samen. Ik heb nu gezegd: "Doe dat maar alleen, ik wil daar niks van zien". Maar ik wist wel dat er iets gaande was. GeniaaL: Ann, jij werd - ondertussen bijna 20 jaar geleden - geïnterviewd door Herwig Van Hove voor het boek naar aanleiding van 125 jaar ingenieursopleiding. Jij werd daar toen voorgesteld als de jonge garde en in dat interview besprak je hoe jij voor ingenieursstudies gekozen hebt. Je bent er als het war e ingerold na een voor - bereidend jaar. Nu wil ik natuurlijk hetzelfde weten van Marian. Marian: Ik ben gewoon heel geïnteresseerd in hoe dingen in mekaar steken en werken. Ik vind het heel leuk dat een ingenieur iets kan maken. Een wetenschapper bestudeert en wij gebruiken de ontdekte wetten om iets nieuws te maken. Dat vind ik leuk: behoeftes in de maatschappij zien of ze misschien zelf cr eëren, en daar dan op inspelen met nieuwe producten. Zeker in de elektronica is dat heel leuk, want er komt nu zoveel nieuwe technologie op de markt en je kan zoveel mogelijkheden bedenken hoe in de toekomst de wer eld zal veranderen door de elektronica. Als kind speelde ik al graag met Lego-Technic en dat vloeit daaruit voort. Ik deed heel graag wiskunde en wetenschappen maar dan meer op een toegepaste manier. GeniaaL: Een ding dat jij, Ann, duidelijk in je interview zei was dat je je kinderen meer zou laten nadenken over hun keuze dan je zelf gedaan hebt. Werd daar thuis over gediscussieerd? Ann: Bij mij is dat inderdaad nogal onbewust geweest, maar nu krijgt men veel meer informatie dan vr oeger, bijvoorbeeld via studieinfor matiedagen of infodagen. Jongeren kunnen daardoor veel bewuster kiezen. Dat verschil tussen wetenschappen en ingenieursstudies, dat is ook wat de decaan altijd op de infodagen zegt: "Wetenschappers zijn gebeten om te weten. Ingenieurs zijn gebeten om te creëren." Marian: Ik heb altijd wel geweten dat ik universitair e studies wou doen omdat ik goede resultaten had. Ik ben naar heel veel infodagen geweest. Niet alleen over ingenieursstudies, maar ook over studies voor handelsingenieur heb ik lang getwijfeld. Thuis lieten ze me kiezen wat ik het liefst wou doen. Ze hebben nooit gepr obeerd mij te beïnvloeden. Natuurlijk had ik wel een stapje voor: ik wist waarschijnlijk beter dan andere mensen wat ingenieur zijn inhoudt omdat ik thuis voorbeelden had. Ik ben in elk geval blij met mijn keuze. GeniaaL: En jij, Ann? Ann: Ik was eigenlijk van plan wiskunde te studer en. Ik heb het voorbereidend jaar gedaan samen met allemaal jongens die ingenieur gingen studeren. Dat was voor mij een uitdaging: "Als die dat kunnen, dan kan ik dat ook." GeniaaL: En als gevolg is thuis iedereen ingenieur. Marian: Joachim (Marians broer, nvdr) is het buitenbeentje, hij is bio-ingenieur (lacht). GeniaaL: Waar gaat het dan thuis aan tafel over? Marian: Niet altijd over ingenieurszaken. Ann: Nee Marian: Joachim kan ons af en toe iets nieuws ler en als wij iets niet snappen uit de natuur of zo. Die weet meer over hoe gewassen groeien en hij weet veel over scheikunde. En natuurlijk kunnen wij hem ook af en toe iets bijbr engen. Dat is wel leuk. Ann: De laatste tijd is er ook niet veel meer aan tafel gezeten samen want de kinderen zijn al een tijdje thuis weg. Marian: En wanneer we in het weekend op bezoek komen, gaat de meeste aandacht naar de kleinkinderen. GeniaaL: Ann, in het interview met Herwig Van Hove gaf je aan dat je te maken kreeg met hoge verwachtingen nadat je het in de eerste jaren heel goed deed. Heb jij dat ook zo ervar en, Marian? Marian: Het is wel zo dat eens je in je eerste jaar goede punten behaalt, ze daarna ervan uit gaan dat dat ook zo zal blijven. Ik heb het geluk gehad dat dat altijd is blijven lukken. GeniaaL: Wie bedoel je met "ze", is dat thuis of zijn dat pr ofessoren? Marian: Eigenlijk iedereen. Thuis viel dat wel mee. Onze ouders gingen er eigenlijk vanuit dat het goed zou zijn, maar ze zouden ook niet lastig zijn moest het anders zijn. Ze hadden gewoon veel vertr ouwen. Maar medeleerlingen of medestudenten verwachten wel dat je weer zulke goeie punten haalt. Eigenlijk heb ik daar nooit veel druk bij gevoeld. Mensen verwachten wel dat het goed zou zijn, maar het was niet dat ik daar gespannen door was. Ik heb altijd makkelijk gestudeer d. GeniaaL: Je haalt als reden voor die verwachtingen aan dat je het eerste jaar goed presteerde. Had het ook te maken met je moeder en haar carrière hier aan de faculteit? Marian: Soms kreeg ik wel te horen: "Je mama heb je nog niet geklopt met hoge resultaten hé". Maar ja, de mensen lachen daar eigenlijk vooral mee. Ann: Gisteren zei ik nog tegen Yves Willems (gewezen decaan van de ingenieursfaculteit) dat ik verrast was dat Marian in haar eerste jaar zulke hoge punten haalde. Ik herinner me dat Y ves bij me langskwam toen ik zelf examen aan het afnemen was en dat hij me pr oficiat wenste. Ik dacht dat ze gewoon geslaagd was, maar hij zei: "Neenee, ze heeft grootste onderscheiding gehaald". Ik had verwacht dat ze zonder problemen zou slagen, maar dat niet. Marian: Ze heeft ooit tegen mij gezegd: "Ik wist dat je verstandig was, maar ik had nooit gedacht dat je het zo goed zou doen." Dus, ja, het eerste jaar waren er inderdaad geen verwachtingen, maar eens dat je goede resultaten behaalt dan... Maar eigenlijk weten alleen je goeie vrienden dat je hoge punten haalt. Zelfs niet alle jaargenoten weten dat. Daar werd ook niet zo veel naar gekeken, ieder een wilde alleen maar weten wie er geslaagd was, dat was belangrijk. Ann: Het is wel belangrijk om graden te halen als je een FWO-beurs wil halen. Marian: Ja, en dat heeft me heel har d geholpen. Dat heb jij op het einde ook wel gezegd hé. Als je wil doctor eren... Maar eigenlijk had ik nooit gedacht dat ik zou willen doctor eren. Daarom was ik er minder mee bezig. Toen ik dan uiteindelijk mijn beurs wou halen was het wel gemakkelijk dat ik graden had. GeniaaL: Wanneer heb je dan beslist om te gaan doctor eren? Marian: In mijn laatste jaar, rond Kerstmis. Ik heb een FWO-beurs aangevraagd maar ben dan ook nog gaan solliciter en. Wel zonder heel veel motivatie, omdat ik wist dat ik de beurs kr eeg. Ann: Zonder beurs had je niet gedoctoreerd? Marian: Misschien wel, maar dan had ik er ook langer over nagedacht. Terwijl het nu makkelijk was en wel leuk leek. FWO geeft je ook veel

9 vrijheid, je bent niet afhankelijk van wat je pr omotor je precies wil laten doen want je hebt je eigen financiering. Die FWO-beurs heeft me wel een beetje overhaald. GeniaaL: En de keuze voor elektrotechniek? Marian: Daar heb ik ook lang over getwijfeld. Ik heb een week lang zo veel mogelijk lessen van computerwetenschappen en elektr otechniek gevolgd. En ik vond die van elektr otechniek leuker, ik denk omdat dat toch concreter is. Ik moet nu ook veel op de computer werken, maar toch niet altijd. Ik doe ook metingen in het lab en dergelijke. Er war en niet zo veel meisjes in onze richting, maar ik vind het wel een fijn beroep, micro-elektronica. Het is klein, je moet voorzichtig zijn, ik vind dat eigenlijk wel een vrouwelijk beroep. GeniaaL: En jij Ann, vind je het niet spijtig dat ze niet voor computerwetenschappen gekozen heeft? Ann: Nee, ik heb ook elektronica gestudeerd dus... Ik zit ook niet aan de engineering kant van computerwetenschappen. Ik zit aan de kant van toegepaste wiskunde, eerder een randgebied. Marian: Het is toch ook wel wat leuker om niet in hetzelfde departement te zitten. We hebben natuurlijk niet dezelfde familienaam, wat ook al helpt. Ik ken ook vader-dochter of vader-zoon combinaties en doordat ze dezelfde familienaam hebben kent ieder een hen als zoon van, of dochter van... Dat had ik bijna nooit. Bijna niemand wist dat mijn mama professor is door die verschillende familienaam. Voor hetzelfde departement kiezen was misschien wel moeilijker geweest, dan moet je ook door iemand anders examens laten afnemen. Ann: Thomas (de man van Marian) heeft wel computerwetenschappen bijgestudeerd. Marian: Ja, die heeft dan examen moeten doen bij iemand anders. Ann: Dan hebben we inderdaad iemand anders moeten zoeken. Ze waren toen nog niet getrouwd, maar ik vond dat toch niet gepast. GeniaaL: Ik weet dat dit niet jullie vakgebied is, maar julie kunnen jullie mening geven als ervaringexperts. Jullie hebben allebei heel sterk gepresteerd op academisch vlak, is dat nu genetisch of ligt het aan de opvoeding? Marian: Ik denk dat ik genetisch een beetje verstand heb meegekr egen van mijn ouders en door mijn opvoeding het nodige doorzettingsvermogen heb gekregen. En dat is denk ik minstens zo belangrijk. Ik kon me heel lang concentreren wanneer ik moest studeren. In de examenperiode kon ik me heel veel ontzeggen en lange dagen maken en hard blokken. En dat komt zeker door mijn opvoeding. Ann: Haar broer heeft dat niet. Die is misschien verstandiger, maar die is veel minder gedisciplineerd en ook veel minder ambitieus. Het zal een combinatie van de twee zijn, denk ik. Marian heeft altijd heel har d gewerkt, zonder dat wij haar daartoe dwongen. Ze had heel veel discipline bij het studeren. Geen blokbeest hé, ze heeft ook veel vrienden. Ze is ook veel uitgeweest. Marian: Ik wist gewoon wanneer het tijd was om te stoppen met feesten en te beginnen studeren. Ik kon goed die knop omdraaien en heel hard beginnen werken. GeniaaL: Heeft ze even hard gewerkt als jij, Ann? Ann: Nee, niet zo veel uren denk ik. De tijden zijn ook verander d. Vroeger, wat hadden wij in de jar en 60 70? Er waren geen computers, we konden al eens naar de film gaan, of naar een "thé dansant". Maar nu, als je ziet welke mogelijkheden er zijn voor jongeren om afgeleid te worden.. Marian: Ik was ook met VTK bezig. Dat heb jij nooit gedaan. Ann: Nee. Ik ben nooit actief geweest in VTK. Ik ben echt een brave student geweest (lacht).. alleen maar studer en. Marian: Ik denk dat ik de perfecte mengeling van mijn mama en mijn papa ben. Ik kan studeren zoals mijn mama en uitgaan zoals mijn papa (lacht). Dat was een goeie combinatie. Jullie hebben daar ook nooit veel van gezegd hé, van: Nu moet je studer en. Tegen Joachim meer dan tegen mij. Misschien ook omdat ik het eerste jaar al had laten zien dat het wel in or de kwam. Er was wel de r egel: "Het eerste jaar moet je thuis blijven (want wij woonden vlakbij) en als je slaagt mag je van het tweede jaar op kot". Dat was de motivatie het eerste jaar. GeniaaL: En nu ga je werken bij Intel. Marian: Ja, in Portland in Amerika. We hadden ooit wel gezegd dat we misschien naar het buitenland zouden gaan, maar ik had eer der aan Europa gedacht omdat dat dichterbij is. Maar dan kwam ik op een conferentie iemand tegen die zei: "We zoeken iemand zoals jij". Het is een job die ik nooit van mijn leven nog zal aangeboden krijgen, of toch niet als ik er deze keer niet zou op ingaan. Zo'n job vind je hier in Europa niet. De top van de top zit in die onderzoeksgr oep. Ik heb ze mijn cv opgestuurd, ze hebben mij opgebeld en na dat telefoon - gesprek mocht ik naar daar vliegen. Dat is wel plezant, maar ik was er nog niet echt serieus mee bezig. Maar dan zijn we er over beginnen nadenken. We dachten ofwel moeten we het nu doen, ofwel nooit meer. Maar was de vraag niet van hen gekomen, dan had ik dat misschien niet gedaan. Het is voor 2 jaar, ik heb een visum en een contract voor 2 jaar. Ann: En het kan eventueel verlengd worden. Marian: Ja, maar we willen zelf terug zijn als onze kindjes naar de lagere school moeten. Ik wil dat ze hier ler en lezen en schrijven. En dat ze de grootouders op tijd terug zien. GeniaaL: En dan? Academische ambitities? Marian: Dat weet ik nog niet, en ik ga me daar nu ook niet over uitspreken. Ik heb nog nooit in de industrie gewerkt. Nu ga ik bij een onderzoekscentrum in de industrie werken, zowat tussen de twee werelden in. En dan zal ik wel zien wat ik het leukste vind. Met de job die ik nu ga doen hou ik alle mogelijkheden open. Ik kan terug naar hier komen en ergens les gaan geven en ze zullen mij in een bedrijf ook zeker willen met die buitenlandse ervaring. Dus ik zie wel waar ik zin in heb wanneer ik terugkom. Dat is ook zo leuk aan ons ber oep, je hebt altijd zo veel keuzemogelijkheden. GeniaaL: En je man gaat mee, kan hij daar werken? Marian: Jaja. Hij hangt wel met zijn visum af van het mijne, maar hij kan een werkvergunning aanvragen en mag normaliter vanaf januari werken. Hij gaat ter plaatse beginnen zoeken en solliciter en, maar hij is ook ingenieur dus dat zou moeten lukken. W e gaan daar in elk geval vanuit. GeniaaL: En jullie hebben al veel bezoekjes gepland? Ann: Eén keer per jaar. Voorlopig gaan we in januari naar Portland en in juli komen zij terug. Het jaar daar na hebben we nog niet gepland. Maar dan zullen we zeker ook r ond Kerstmis naar daar gaan. Marian: Of wij naar hier met Kerstmis, dat weten we allemaal nog niet. Het zal een ervaring zijn. Van mijn vijftien collega s is er nog één een vrouw. Al die mannen komen met hun vr ouw die dan een paar jaar thuis blijft zitten, en ik wou echt een visum waarmee mijn man ook mocht werken. Dat hadden ze nog nooit meegemaakt. GeniaaL: Voor alles is er een eerste keer. Kurt Driessens 7

10 VILv: evolutie studentenaantallen Inschrijvingen van generatiestudenten (zonder een HOBU of UNIV-verleden) voor de richtingen Ingenieurs - wetenschappen (burgerlijk ingenieur en burgerlijk ingenieur-architect) voor het academiejaar Een generatiestudent is een student die zich voor het eerst inschrijft in het eerste jaar hoger onderwijs in de Vlaamse Gemeenschap, als hoofdinschrijving. K.U.Leuven (www.kuleuven.be/onderwijs/cijfers/) stand op 22/10/ Verschil Richting Man Vrouw Totaal Man Vrouw Totaal Man Vrouw Totaal 1ste ba ir. wet ste ba ir. wet.: A Totaal UGent (www.ugent.be/nl/onderwijs/administratie/inschrijven) stand op 23/10/2008 (Mevr. Anuschka De Pla, Directie Onderwijsaangelegenheden) Verschil Richting Man Vrouw Totaal Man Vrouw Totaal Man Vrouw Totaal 1ste ba ir. wet ste ba ir. wet.: A Totaal V.U.Brussel stand op 30/10/2008 (Peter van Rompaey, Communicatieverantwoordelijke) Verschil Richting Man Vrouw Totaal Man Vrouw Totaal Man Vrouw Totaal 1ste ba ir. wet ste ba ir. wet.: A Totaal Aan de K.U.Leuven is het aantal inschrijvingen mooi toegenomen, vooral vanwege de verhoging van het aantal jongensstudenten in de richting architectuur. Het aantal meisjesstudenten is lichtjes afgenomen. Aan de UGent zien we een verschuiving van ar chitectuur naar de gewone richting bij de jongens en een mooie toename van het aantal meisjesstudenten in ar chitectuur. De Vrije Universiteit Brussel heeft, na jaren van sterke groei, een ietwat getemperd positief saldo. Algemeen is er voor het vijfde jaar op rij een gestage maar weliswaar bescheiden groei (+29 op 1230 is 2.4%). Het aantal meisjesstudenten is globaal 15.1% in de gewone richting (133/880). Dit is en blijft bedroevend laag en is bovenal verbazend gezien de mooie toekomst die voor vr ouwelijke ingenieurs in het bedrijfsleven is weggelegd. Eric Van den Bulck

11 Wijziging data volgende forumavonden: GeniaaL adverteren (Sociale) netwerken vandaag: the best of both worlds 17 maart 2009 Krijgen jullie ook talrijke elektronische uitnodigingen om deel te nemen aan LinkedIn, MySpace of Facebook? Ben je zo iemand die zijn of haar pr ofiel met veel zorg opbouwt of geloof je helemaal niet in dat soort netwerken? Tijdens deze VILv-forumavond bekijken we op welke manier netwerken het sociaal en economische leven door dringt. Er gaat immers geen dag voorbij zonder dat we spr eken van ons netwerk of het netwerk. Hoe belangrijk zijn deze elektronische en menselijke netwerken dan wel? Hoe bouw je ze uit en hoe onderhoud je ze? En hoe ontdek je de kracht van een netwerk? We hebben Jan Vermeiren en Martin Hinoul uitgenodigd voor een gesprek. Zij tonen vanuit hun persoonlijke ervaring de hoge toegevoegde waarde van een netwerk voor je job en je r elaties. Bovendien zullen zij praktische en zinvolle bedenkingen geven, waarna je door gerichte vragen kan participer en in het debat. Breid je netwerk uit op deze forumavond. Je kunt immers de discussie verderzetten tijdens de receptie achteraf. Sprekers Jan Vermeiren, zaakvoerder Networking Coach en auteur van Let s Connect Martin Hinoul, Business Development Manager K.U.Leuven en auteur van Ik netwerk, jij netwerkt Wil je je bedrijf bekend(er) maken bij een ingenieurspubliek? Een studiedag aankondigen? Of heb je een belangrijke mededeling voor ingenieurs? Zeg het in GeniaaL! GeniaaL heeft een oplage van om en bij de exemplaren, verschijnt vier keer per jaar (in januari, april, juli en oktober) en wordt verspreid bij VILv-leden en in de Faculteit Ingenieurswetenschappen, bij personeel en studenten. tarieven A4: 500 ½ pagina: 300 ¼ pagina: 200 Back cover: 600 Tweede cover: 550 Korting: 10% bij 2x, 20% bij 3x Interesse? Neem contact op met Jelle De Borger via of 016/ Stuur ons 5 geldige adressen van collega-afgestudeerden en maak kans op een Bongo Bon Vino 9 gps & Galileo 28 april 2009 Op dit moment maken navigatiesystemen gebruik van het Amerikaanse gps (Global Positioning System) netwerk. Al enige jaren wordt gewerkt aan een Europese versie: Galileo. Galileo lijkt achtervolgd door problemen, zowel door tegenkanting van de VS als door inter ne Europese verdeeldheid. Maar op 30 november 2007 is binnen de EU een definitief akkoord bereikt over de bouw van het systeem, dat in 2013 operationeel moet zijn. Op deze forumavond laten we een aantal vooraanstaande sprekers aan het woord die ons meer inzicht zullen geven in de werking van Galileo, de noodzaak van het systeem en opportuniteiten die het zal bieden. De forumavonden vinden plaats in het Thermotechnisch Instituut in Heverlee en beginnen om u. Br oodjes en drankjes of koffie worden aangeboden in de machinezaal vanaf u. Inschrijven voor de forumavond moet je vooraf doen via de website van onze studentenvereniging, Als alumnus kun je via je eigen coördinaten en deze van afgestudeerde familieleden en vrienden consulteren. Samen met de Alumni Lovanienses, wil VILv de huidige Alumni databank aanvullen met nog meer correcte adressen van afgestudeerde ingenieurs van de K.U.Leuven. Na toestemming van de houder van het adres, wordt deze voortaan ook via op de hoogte gehouden van activiteiten en nieuws vanuit zijn/haar oude faculteit. Aarzel dus niet en bezorg ons 5 geldige adr essen, dan maak je kans op een Bongo Bon V ino, die je kunt inwisselen voor een aantal flessen wijn bij de wijnhandel van je keuze! Stuur je mailtje naar en wij nemen contact met je op als je bij de gelukkige winnaars bent!

12 Kernenergie of hernieuwbare energie is geen optie Op dinsdag 18 november bracht VILv, in samenwerking met Leuven.Inc en K VIV, een forumavond Hernieuwbare Energie onder leiding van prof. Eric Van den Bulck. Sprekers en panelleden waren prof. em. Paul De Meester, prof. William D'haeseleer, dr. ir. Johan Nijs van Photovoltech en Sam De Smedt, adjunct-kabinetschef energie van de Vlaamse minister van Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur. Dat een thema als hernieuwbare energie een hot item is, bewijst het feit dat het forum wegens een te hoog inschrijvingsaantal tot twee keer toe van locatie moest verander en. Het ging uiteindelijk door in Auditorium C van Werktuigkunde en werd eigenlijk een avond rond kernenergie eerder dan rond hernieuwbare energie. Aantal deelnemers: 250. Naast vele bekenden uit de sector ook jonger en: bijna 100 inschrijvingen van alumni die na 2000 promoveerden. En nakaarten kon in de labs bij een frisse pint. 10 Paul De Meester Prof. De Meester situeerde het onderwerp energie. Voor ingenieurs is dit samen met materie en systemen één van de drie peilers van de techniek. Voor economisten betekent energie een instabiele markt met een olieprijs die van 160 dollar per vat zes maanden geleden naar beneden tuimelde tot onder de 50 dollar per vat, een prijs die vandaag cruciale energiebesparingsinitiatieven naar de koelkast verwijst, maar die bij een heropleving van de economie wel eens nieuwe fenomenaal hoge toppen kan scheren. Voor nietingenieurs leidt het onderwerp energie vaak tot het klassieke misverstand tussen bronnen (aardolie, steenkool, gas, wind, zon, water, biomassa) en vectoren (mechanische, scheikundige en elektrische energie). Bij de bronnen is de relatie reserves-beschikbaarheid-prijs belangrijk. Een voorbeeld? De beschikbaarheid van aardolie is de jongste 30 jaar, de periode waarin prof. De Meester de energiemarkt heeft gevolgd, constant geschat op nog voor maximaal 30 jaar. En tot op vandaag blijft dit cijfer geldig. Ook beschikbaarheid, technologieevolutie en transport hangen samen. Elektriciteit over lange afstand transporteren vergt DC op hoge spanning, een techniek waar nog weinig ervaring mee is. Vervoer(skost) van aardolie, gas en elektriciteit speelt sterk mee in de uiteindelijke beschikbaarheidsprijs en rond deze prijs draait het economische plaatje. De bronnen worden opgedeeld in (1) fossiele brandstoffen (met hieraan gekoppeld de al of niet overschatte, aan CO 2 -toegeschreven milieuwijziging), (2) de nucleaire opwekking en (3) de hernieuwbare energie (tegenwoordig politiek zwaar gepromoot). Het opzetten en exploiteren van de hernieuwbare energiebronnen is kapitaalsintensief en economisch risicovol (en afhankelijk van subsidiegoodwill), met alle gevaren van dien. Denk maar aan het bericht dat de bouwheer van het windmolenpark op de Bligh Bank in de Noordzee door de financiële crisis niet de nodige leningen kon krijgen. Recentere criteria in de keuze van energiebronnen, vandaag belangrijker dan de technologie (de vroeger dominante factor), zijn milieu, veiligheid en PSA (niet de factor gebruikt om een soort kanker te definiëren, wél Politiek & SamenlevingsAcceptatie). Vooral PSA wordt door de ingenieurs danig onderschat. Zeker omdat er een perverse denkpiste is ontstaan, waarbij mensen redeneren: die kent daar blijkbaar zeer veel van, dus is hij niet betrouwbaar, waarschijnlijk zelfs een oplichter. Dat is de redenering gebruikt door een hooggeschoolde politicus, weliswaar zonder enige technische opleiding, om energiespecialisten zoals bv. prof. D'haeseleer en hun studiewerk in de media gewoon af te schieten. Ingenieurs moeten dus weten dat zelfs met een objectieve analyse, met hantering van de juiste definities, ze nog door de massa en media onterecht, zelfs via (moedwillig) verkeerde interpretaties, via het opwekken van irreële psychoses in hun hemd kunnen gezet wor den. PSA heeft volgens prof. De Meester geleid tot de ker nuitstapbeslissing. Ondertussen zijn de minder verkrampte landen op hun uitstap - beslissingen teruggekomen. Andere overwegen het. Want elke studie zegt dat duurzame CO 2 -vermindering onmogelijk is zonder een evenwichtige energiepolitiek. En dat betekent dat er geen of - keuze is. Het wordt kernenergie en andere energiebronnen, ook hernieuwbare. Hij eindigde met: maar u ziet hier nu een naïeve oude man staan die gelooft in (het nut van) een rationele objectieve discussie over de beste energiemix en de hiervoor in te zetten middelen. Hiermee was de toon van de forumavond gezet. William D'haeseleer Prof. D'haeseleer is directeur van het K.U.Leuven Energie-instituut, voorzitter van het Europese Energie-instituut en van de Commissie Hij bracht een aantal gezichtspunten van het in 2007 gepresenteerd en door de politiek verguisde rapport Belgium's energy challenges towards 2030: Final report of the Commission on Energy Hij had het ook over de impact die de door de EG gestelde CO 2 -verminderingen (15 of 30%) heeft of zal hebben op België. Zonder deze voordracht en alle bijhorende cijfers te willen (en kunnen) herhalen, was de eindconclusie dat we bij een uittr eden door België uit de kernenergie spreken over een CO 2 -taks van 500 euro/ton (15% reductie) tot euro/ton (30% reductie). Vandaag bedraagt ze 20 euro/ton, een bedrag dat al als loodzwaar wordt aangevoeld. Willen we daarbij 10% van onze energievoor - ziening geproduceerd door hernieuwbare energie dan spreken we over een investering (van nu tot 2030) van 15 miljoen eur o. We worden geconfronteerd met fenomenale en totaal onmogelijk haalbare cijfers wanneer Europa haar eis verplicht maakt. Het goede

13 nieuws is dat Europa in tegenstelling tot wat men meestal laat uitschijnen nog niets beslist heeft. Zij heeft enkel ber ekend wat elke lidstaat zal moeten bijdragen in de CO 2 -vermindering om tegen % CO 2 -reductie te realiseren en 20% hernieuwbare energie te installeren, geteld over de hele EG. België krijgt als quotum 13% hernieuwbare energie toegewezen, terwijl volgens de studie van prof. D'haeseleer het maximaal Belgische potentieel tussen 6 à 8% ligt! Laat ons dus hopen dat de EG niet beslist dat de ber ekende reductie ook moet gehaald worden. Tot slot pleitte prof. D'haeseleer ervoor om minstens de kerncentrales langer open te laten en met deze inkomsten de investeringen in hernieuwbare energie mee te betalen. Johan Nijs Dr. ir. Nijs, general manager van Photovoltech (producent van fotovoltaïsche zonnecellen), was de eerste spreker die het over hernieuwbare energie in de klassieke zin had. Hij wees op het immense (theoretisch) potentieel van zonne-energie: tot keer de hoeveelheid energie die de mens vandaag nodig heeft. Het probleem is deze op economisch aanvaardbare wijze omzetten naar een bruikbare energievector. Waar vroeger zonnecellen autonome systemen waren, is er nu de noodzaak om ze te koppelen aan het bestaande elektrische net. Volgens dr. ir. Nijs kan dat rendabel, want de energieterug - verdientijd wordt geschat op 1 tot 3 jaar, terwijl de fabrikanten 25 jaar garantie geven. Hij stelde dat als we in Eur opa alle goedgerichte daken volleggen met zonnecellen, we theoretisch zo tot 30% van onze elektriciteitsbehoefte kunnen opwekken. Hoe deze moet gekoppeld wor den in een stabiel net, gaf hij niet aan. En of het moment van de opwekking overeenkomt met het moment van de vraag is in België, ook volgens hem, wat moeilijk. Opslag van deze energie wordt dus nog een harde (R&D-) dobber, naast de kostprijs per geproduceerde kw. Ook kan soelaas gezocht worden in combinatie met andere hernieuwbare energiebronnen die anti-correleren met zonne-energie, zoals bijvoorbeeld windenergie. In elk geval is het voor wat betr eft energiebronnen (klassiek én hernieuwbaar) een én-én-verhaal en geen of-of-verhaal. Dankzij doeltreffende regelgevingen en subsidies is schaalvergroting in de productie (m.a.w. de leercurve) doorlopen mogelijk en kunnen extra R&D-inspanningen worden gedaan om de prijs verder te doen dalen. Als de marktprijs van de energie ver der stijgt, zal er binnen enkele jaren een matching komen tussen de kostprijs van een kwh geproduceerd door zonnecellen en de kwh-piekprijs van de klassieke bronnen. Dit wordt in Italië bijvoorbeeld al verwacht tegen ! En in de zomer is de piek er vooral door air co, dus op het ogenblik dat de zon schijnt. Ook dr. ir. Nijs gaf aan dat tegen 2020 tot 12% van de elektrische energiebehoefte in Europa met zonne-energie zou kunnen gerealiseerd worden. Dat is een doelstelling van EPIA (Eur opean Photo - voltaic Industry Association) Sam De Smedt De boodschap van de adjunct-kabinetschef van minister Crevits was maak het ons niet te moeilijk en zorg dat de wetenschappelijke wereld stopt met haar twee kampen van believers en nonbelievers. Hij wees op de gelaagdheid van de wetgeving: mondiaal de VN, continentaal de EU, dan federaal (voor productie, transport en tarieven), dan pas regionaal (in zijn geval Vlaanderen) en dan heb je de gemeentes (die nog een vinger in de pap hebben bij de distributie). Vroeger was er één orgaan waar producenten en gebruikers samen de richtlijnen bepaalden. Het was een advies - orgaan, maar dat werd wél in bijna alle gevallen gevolgd. Wat doet Vlaanderen met haar bevoegdheid? In de eerste plaats ervoor zorgen dat de energie beschikbaar is (= sociaal) en betaalbaar (= economie), en liefst ook ecologisch (= leefmilieu). Hij wees op de noodzaak van het beschikken over een draagvlak in het middenveld en op het probleem dat de federale overheid bevoegd is voor de bevoorrading; Vlaanderen is enkel bevoegd voor het lever en aan de klant. Hij wees op de motivatorr ol van Vlaanderen (en verwees hierbij naar de opleiding van de architecten op het gebied van energiezuinig bouwen, wat in de vragenronde achteraf wel een kritische noot ontlokte). Hij wees op het feit dat de Vlaming zich wel bewust is van de problematiek, maar nog niet genoeg doet. Hij sprak in dat verband over de azijn-honing-overleg-sensibiliserings - acties. En voor hem gaat het om keuzes maken en prioriteiten leggen. Zo is voor hem de bespaarde kwh nog steeds beter dan een groene kwh. Hierbij zou Europa niet enkel doelstellingen moeten bepalen, maar ook bindende en afdwingbare beleids - maatregelen moeten uitvaardigen. De zaal De eerste reactie, van prof. Van der Waeteren, moeten we zeker integraal onthouden: spreek verstaanbare taal. Dus een centrale van Doel al of niet verder exploiteren? Ze produceert 3 miljoen kw of 50% van de Belgische kernenergie. Dat is zo n 4 miljoen paardenkracht. Deze paarden kun je maximaal 8 uur deze kracht laten uitoefenen en een centrale produceert 24 uur op 24, dus men heeft 12 miljoen paarden hiervoor nodig. Zet deze in een rij naast elkaar, waarbij elk paard toch wel 1 m plaats nodig heeft, dan heeft men een rij van Doel tot in Zuid-Afrika. En oordeel nu zelf: kunnen we die centrale zomaar uitschakelen? Antwoord van een leukerd uit de zaal: energie uit biomassa wordt in dat geval wel dé strategie om voor te kiezen. Er was de vraag naar wanneer ker nfusie? De meest optimistische schatting was 30 jaar, dus niemand heeft hiervoor een r ealistische schatting. Toch evolueert alles positief: er zijn de plannen om een prototype te bouwen in Frankrijk en Rusland. Europa, de VS en Japan werken hieraan mee. Er was de klassieke vraag naar kern - afval en veiligheid. Er was een niet-klassiek antwoord over hoe je veiligheid bekijkt : Doel heeft zo n 1m³ beveiligde opslag per jaar voor haar afval nodig, minder dan een fractie van wat we nodig hebben om gevaarlijk chemisch afval te bergen. Ieder een kent de namen van alle incidenten die er ooit met kernenergie zijn geweest (ook deze waarbij er geen doden zijn gevallen), maar een ramp met een brandende tankwagen aan het Spaanse strand met tientallen doden, dat vergeet men onmiddellijk. Het is duidelijk dat de sociale aanvaar ding weg is wegens de schrik die er wer d aangekweekt voor kernenergie (en de parallel getrokken met kernbommen). En het probleem radioactiviteit? Giftige stoffen in het milieu zijn moeilijk te detecter en maar radioactiviteit is zeer gemakkelijk te meten. Dus wat is veiliger? Er was dan nog een vraag naar de betaalbaarheid van her nieuwbare energie en groene stroomcertificaten, naar de technologie van zonnecellen en naar biobrandstoffen. Wat betreft biobrandstoffen leerden we dat deze van vandaag, eerste generatie, in concurr entie staan met voedsel(productie), maar dat in tweede generatie (cellulose uit houtafval) er genetisch gemodificeerde (of is het gemanipuleerde) biobrandstoffen op komst zijn, maar nog heel wat R&D vergen. De derde generatie heeft het meeste potentieel, maar wat is haar aanvaardbaarheid als je ziet hoe gemodificeerde voedingsgewassen al zoveel tegenwind krijgen. Hier duikt weer die angst voor het onbekende op want de media spreekt van manipuleren in plaats van modificeren. Het gaat dan ook weer over technisch kunnen en al profiteert ze er in het dagelijks leven van, al steunt haar comfort en levensstandaard er op, daar heeft de massa schrik van. Alfons Calders 11

14 ZATERDAG 4 OKTOBER 2008 Dag van de Ingenieur Op zaterdag 4 oktober organiseerde de VILv de Dag van de Ingenieur editie Ditmaal wer den de lustrumjaren (jaren die eindigden op een 3 of een 8) in de bloemetjes gezet. Kort na de middag wer den ruim 150 ingenieurs verwelkomd in de Campusbibliotheek Arenberg. Oorspronkelijk was het plan te starten vanuit het gerenoveerde Thermotechnisch Instituut. Helaas waren de werkzaamheden nog niet voltooid, dus maken we nu al een afspraak aldaar volgend jaar op de Dag van de Ingenieur editie Zoals elk jaar werden enkele bezoeken op het programma gezet met een knipoog naar de ingenieursdisciplines. Enkele sfeerbeelden en korte impressies: 12 Diaboloproject in Zaventem Eén van de grootste werven in België, één van de eerste volwaardige PPS-projecten (publiek-private samenwerking) in België op infrastructuurgebied, een geboorde tunnel onder onze nationale luchthaven door: wat is er nog meer nodig om de interesse van een ingenieur op te wekken? Met een goed gevulde bus vertrokken we richting Zaventem, waar leidend ambtenaar vanwege het Vlaamse Gewest Peter van der Holen ons al stond op te wachten. In het korte tijdsbestek maakte hij ons wegwijs in de complexe technische, maar ook financiële constructies die bij dit project horen. Naast het organogram worden ook enkele plannen besproken, meer bepaald het wegwerken van één van de zwarte punten in Vlaams-Brabant: het kruispunt van de Luchthavenlaan met de Haachtsesteenweg en het bijhorende op- en afrittencomplex van de E19. Nadien volgde een rondrit op de werf, waarbij verschillende ker en halt gehouden werd om een extra woordje uitleg te krijgen. Lemmensinstituut Het bezoek aan het Lemmensinstituut was dit jaar weer om een succes. We werden ontvangen door de heer Luc Ponnet, docent aan het Instituut maar vooral hoofdorganist van de In deze regio zijn er in de komende jar en vele grote werkzaamheden in uitvoering die te maken hebben met het Diabolo - project, dus zeggen we dankbaar: tot volgend jaar! Basiliek van Tongeren. In de grote orgelzaal gaf hij ons eerst uitleg over de geschiedenis van het Instituut ( o.m. van Mechelen naar deze unieke site van het Lemmensinstituut in Leuven), waarna wij konden genieten van de muziek van een duo cellisten. Dit duo leverde het bewijs dat een cello niet alleen een ondersteunend instrument is in een orkest, maar tevens absoluut een volwaardig onafhankelijk solo-instrument. Nadien heeft onze groep van een meesterspel op verschillende orgels kunnen genieten - orgels van Vlaamse, Duitse, Franse en hedendaagse bouw. Wat mij als begeleider van deze gr oep heeft verrast was zowel de kennis van onze deelnemers als de gr ondige vragen over orgels aan Luc Ponnet, en natuurlijk zijn meesterlijke kennis en zijn prompte "kunstenaars"-antwoorden op de vragen van de groep. Kortom, voor herhaling hervatbaar. Guido Declercq, 1958 Rob Dreessen, 2001

15 Doode Bemde De Doode Bemde vormt één van de belangrijkste en meest waardevolle natuurgebieden in de Dijlevallei. In 1980 sloegen Natuurpunt en de Vrienden van Heverleebos en Meerdaalwoud de handen in elkaar om hier een prachtige br ok natuur uit te bouwen. Met een tiental collega s natuurliefhebbers trokken we onder leiding van onze enthousiaste gids Maarten Hens, zoon van collega professor-emeritus Hugo Hens, door een prachtig stukje natuurgebied De Doode Bemde. De mooie wandeling door het achterland van Leuven, streek Korbeek-Dijle en Neerijse, werd ten zeerste gesmaakt: een mooi landschap met de meanderende Dijle, vogels spotten vanuit een kijkhut met o.a. zicht op witte reigers, deskundige uitleg over dieren- en plantensoorten, Iedereen trok met modder aan de schoenen maar tevr eden richting Hallen voor de receptie. Luc Monserez, Abdij van t Park Het bezoek aan de Parkabdij in Heverlee was een ideale combinatie van interessante geschiedenis van eigen bodem, cultuur en gezonde beweging. De abdij werd in 1129 gesticht op initiatief van Godfried I met de Baard, graaf van Leuven en hertog van Neder-Lotharingen. Sinds 2003 werden grote delen van de Abdij van 't Park in erfpacht overgedragen aan de stad Leuven. De restauratie van dit uitzonderlijke abdijpatrimonium loopt nog tot De rondleiding binnen was zeer indrukwekkend. Van de eetzaal met een plafond bezet met bijbelse tafer elen in 'halfverheven' stucwerk ging het door de kloostergang met prachtige glasramen naar de kapittelzaal, bibliotheek en kerk. Het enthousiasme van de gids werkte aanstekelijk en door de talrijke vragen begonnen we later dan voorzien aan de buitenrondleiding met een al even gedreven gids. Het park laat zich opmerken door zijn kerkhof waar verschillende pr ominente Leuvenaars begraven liggen (zoals Pieter De Somer, Gaston Eyskens,...) en zijn mooie tuin die uitgeeft op een aantal vijvers. David De Clerck, echtgenoot van Iris De Coster

16 14 Daarnaast waren er ook bezoeken aan het UZ Gasthuisberg en het drinkwaterzuiveringsstation in Korbeek-Dijle. Na deze interessante namiddagactiviteiten keerden de ingenieurs terug naar de Campusbibliotheek, vanwaar ze per auto naar Leuven trokken. Na even op adem te zijn gekomen tijdens de receptie in de indrukwekkende Universiteitshallen van de K.U.Leuven, ging de groep naar Salons Georges voor het smakelijke feestbanket, in aanwezigheid van o.a. rector Marc Vervenne, vicerector Karen Maex en decaan Ludo Froyen. Tussen de gangen door werden de aanwezigen vergast op gelegenheidstoespraken van VILvvoorzitter Iris De Coster, rector Marc Vervenne en de feestspreker, Etienne Schouppe, staatssecretaris voor Mobiliteit. Het is voor de alumni-ingenieurs van de K.U.Leuven een eer dat rector Vervenne steeds aanwezig kan zijn op de Dag van de Ingenieur. Ook de volgende editie op de eerste zaterdag van oktober 2009, staat al in zijn agenda, beloofde hij de aanwezigen. Op een boeiende manier schetste hij het reilen en zeilen aan onze universiteit. Hij ging ook even in op het 'Leuvens Universitair Systeem' dat momenteel geregeld aan bod komt in de nationale pers. Vanaf 2013 zal de Leuvense Universiteit een universiteit met verschillende campussen zijn, verspr eid over heel Vlaanderen. Als hogescholen zullen die campussen instaan voor professionele opleidingen. Als lid van de universiteit zullen zij, regionaal verankerd, academisch onderwijs verzorgen en een eigen onderzoeksprofiel ontwikkelen, in nauwe samenhang met de professionele expertise die er voorhanden is. Op die manier zal de Universiteit zich ontplooien als een sterk en beweeglijk netwerk. Een bedreiging voor andere instellingen wil zij daarmee niet zijn. Integendeel, de mogelijkheden tot samenwerking zullen in het Leuvens Universitair Systeem nog toenemen, aldus rector Vervenne. Etienne Schouppe kreeg als gastspreker de opdracht om het publiek te onderhouden over De ingenieur in de politiek. Enkele ludieke quotes die tijdens zijn humoristische speech aan bod kwamen, willen we jullie zeker niet onthouden: Waarom zitten er zo weinig ingenieurs in de politiek? In de definitie van ingenieur staat dat ze op korte termijn problemen analyseren en ze oplossen. Dit strookt niet echt met de politiek. Een advocaat, een geneesheer, een ingenieur en een politicus zitten rond de tafel en discussiëren over het oudste beroep ter wereld. De advocaat grijpt naar het oude testament en zegt dat de advocatuur het oudste ber oep ter wereld is omwille van de broedermoord bij Kaïn en Abel. De geneesheer ontkent echter en zegt dat Eva tenslotte geschapen is uit een rib van Adam. Het kan niet anders dan dat God een geneesheer was. De ingenieur op zijn beurt grijpt terug naar het boek Genesis, waarbij God op 7 dagen de wereld schiep uit de chaos. Waarop de politicus zegt: En wie denk je dat de chaos geschapen heeft? Oproep voor de Dag van de ingenieur 2009 Zaterdag 3 oktober 2009 Was u actief in de afstudeerjaren eindigend op 4 of 9, en wilt u uw jaargenoten samen met ons bijeenbr engen tijdens deze dag, geef ons een seintje! W ij verzorgen alle administratieve ondersteuning, maar doen graag een ber oep op jullie inbreng! Contact: ir. Elke Piessens -

17 Reünie e bijeenkomst van Ingenium 64 Met 65 studenten bereikten we in 1949 de eindmeet van onze ingenieursstudies. Dat was een vrij gr oot aantal voor deze tijd, maar door oorlogsomstandigheden waren wij een dubbel jaar. Met 15 deelnemers hebben wij op 9 oktober in de Faculty Club in Leuven onze jaarlijkse bijeenkomst gevierd. Van enkele collega s hebben wij sedert het einde van onze studies niet veel meer ver nomen, maar toch zijn de meesten ons tr ouw gebleven, waaronder de eerste vrouwelijke ingenieur van de K.U.Leuven, Marie-Louise Boone. We bezochten onder de leiding van een stadsgids het Groot Begijnhof. Eerst bewonderden wij, zeker als ingenieurs, de infirmerie met haar indrukwekkende houten dakgebinte uit de 13e eeuw, dat in volle eik, zonder nagels, werd opgetrokken. Daarna begaven wij ons naar de Sint-Jan-de- Doperkerk uit de 14e eeuw die gebouwd wer d voor de opkomende begijnenbeweging. Deze kerk is nu vroeg-gotisch, daar ze in de 17e eeuw herbouwd werd, door nieuwe gewelven onder de oude aan te brengen. Omstreeks 1700 waren er 298 begijnen aanwezig en 8 novicen; dit was een hoogtepunt in de bijna 8 eeuwen durende begijnenbeweging. Het aantal begijnen daalde fel tijdens de Franse overheersing. Er waren nog 70 begijnen bij de stichting van België in Hun aantal bedroeg nog maar 12 vlak voor de Tweede Wereldoorlog en op 13 augustus 1988 stierf zuster Julia Wielandt als laatste begijn van Leuven en Vlaams-Brabant. Aanvankelijk, rond 1550, woonden de meeste begijnen in lemen met stro bedekte huisjes. Wel waren er toen ook al enkele gr otere vakwerk - gebouwen, zoals de infirmerie, het convent van Lommel en het convent van Chièvres. Later volgden nog enkele gemeenschapshuizen. Vanaf 1640 echter werden deze lemen huisjes wegens brandgevaar verboden en vervangen door nieuwe constructies in kareelsteen met passende omlijstingen van ramen en deuren in witte zandsteen. Dit was de typisch Brabantse bak- en zandsteenstijl, een lokale aanpassing van de Vlaamse renaissancestijl. Het is aan onze K.U.Leuven te danken dat het Groot Begijnhofcomplex van de totale ondergang gered werd en volledig gerestaureerd. De Leuvense Commissie van Openbare Onderstand kon het onderhoud van de 7 hectar e grond met daarop een negentigtal huizen en grotere gebouwen in zorgwekkende toestand niet meer aan en verkocht het geheel, met uitzondering van de kerk, aan de universiteit, mits de belofte alles te herstellen. De UNESCO heeft dit indrukwekkende werk wer eldwijd erkend door dit begijnhof samen met dertien andere Vlaamse begijnhoven in de lijst van het werelderfgoed op te nemen. Volgend jaar komen we op 8 oktober 2009 samen in het Antwerpse voor ons diamanten jubilieum. Rik De Lannoy Zoals ieder jaar op de tweede zater dag van oktober zijn de ingenieurs van de promotie van 1964 samengekomen, deze keer in het informatiecentrum ISOTO- POLIS van de nv Belgoprocess, die in Dessel instaat voor het beheer van al het radioactief afval afkomstig van Belgische producenten: de elektriciteitscentrales Doel en Tihange, de medische sector en de toepassingen in onderzoek en ontwikkeling van radioactieve straling. De nv Belgopr ocess werkt voor rekening en onder de verantwoordelijkheid van NIRAS, de nationale instelling voor radioactief afval en splijtstoffen. Eerst kregen we een inleidende film te zien in ISOTOPOLIS over radioactiviteit van natuurlijke oorsprong en de manier waarop NIRAS en Belgoprocess het beheer van radioactief afval daarin kaderen. In drie groepen werden dan de drie hoofdluiken van het bezoek aangevat. Een eerste luik betreft ISOTOPOLIS zelf, waarin de bezoeker een inleiding krijgt over de fysica van de radioactieve straling, de verschillende types straling, alfa, bèta en gamma, en de relatieve waarde van de natuurlijke radioactieve straling die wij allen ondergaan. Klapstuk van dat gedeelte is de nevelkamer, waarin de alfa- en gammastraling afkomstig van de kosmos, de materialen die ons omgeven en ons eigen lichaam, zichtbaar wor den gemaakt. Vervolgens wordt via allerlei visuele en technische simulaties uitgelegd hoe radioactief afval door Belgoprocess wordt verzameld, getrieerd, behandeld en vastgezet in stabiele verpakkingen die vervolgens worden opgeslagen in gebouwen die een volledige bescherming van de omgeving waarborgen. In een tweede luik wordt een bezoek gebracht aan een indrukwekkend gebouw, waarin hoogactief verglaasd afval in roestvrij stalen verpakkingen wordt opgeslagen in een technische constellatie die het best te vergelijken valt met een warmte - wisselaar. Deze verpakkingen geven namelijk tijdens de eerste jaren na hun productie warmte af die moet afgevoerd worden via een geforceerde lucht - koeling om te voorkomen dat de temperatuur van de verpakkingen te hoog oploopt. Dat gebouw dat weerstaat aan de inslag van een jachtvliegtuig, een zware aardbeving of een gasontploffing, staat in voor een langdurige opslag van 50 jaar of meer, tot er duidelijkheid komt over de definitieve eindbestemming van dat hoogactief afval. Wat die mogelijke eindbestemming is, vormt het voorwerp van het der de luik van het bezoek, een ondergronds laboratorium in de Boomse klei op 220 meter diepte waarin sinds 30 jaar baanbrekend onderzoek wordt verricht naar de mogelijkheden om hoogradioactief afval definitief onder te br engen in één of andere kleilaag. Dit in situ lab, een unicum in de wer eld, wordt uitgebaat door EURIDICE, een Europees samenwerkingsverband van NIRAS en het SCK, het Studiecentrum voor Kernenergie. Voor veel deelnemers was de afdaling via een industriële schacht naar wat door insiders toepasselijk het lab HADES wor dt genoemd een terugkeer naar vroegere bezoeken aan mijngangen in steenkoolmijnen. In de ondergrond kregen de bezoekers uitleg over de uitgravingstechnieken in de klei en een overzicht van alle onderzoekspr ojecten om het gedrag van klei en de eigenschappen ervan voor het vasthouden van radioactieve isotopen die er via afvalverpakkingen in zouden geborgen wor den, te bepalen en in modellen te simuleren op zeer lange termijn. In de late namiddag verzamelden de deelnemers opnieuw in ISOTOPOLIS om van de burgemeester van Dessel, Kris Van Dijck, te horen hoe in de loop der jaren de houding van de lokale en r egionale overheid en de plaatselijke bevolking tegenover de activiteiten van Belgoprocess voor het beheer van radioactief afval geëvolueerd is van een gezond wantrouwen tot een kritisch vertrouwen, dankzij de communicatie-inspanningen die de plaatselijke nucleaire bedrijven zich in de loop der jaren hebben getroost. Zo is via een partnerschap met de gemeente Dessel een oplossing uit de bus gekomen voor de definitieve berging van het laagradioactief en kortlevend middelactief afval dat door Belgopr ocess wordt behandeld en opgeslagen in Dessel. Alle deelnemers war en het erover eens dat dit een bijzonder geslaagde bijeenkomst was. Oproep: afgestudeerden van 1964 die de uitnodigingen voor onze bijeenkomsten niet zouden ontvangen kunnen contact opnemen via het telefoonnummer (03) of guido.depr 15

18 Operatie Lake Placid In Operatie Lake Placid volgt Canvas de lotgevallen van het Belgische bobsleeteam op weg naar de Olympische Winterspelen van 2010 in Vancouver (zie kader). Canvas ziet het bobsleeavontuur vooral als een gelegenheid om wetenschap op een toegankelijke manier tot bij de kijker te brengen door het te verwerken in een sportief en spannend verhaal. Waarom willen de atletes zo zwaar mogelijk aan de start verschijnen? Wat is het geheim van een winnende bob? En waarom wrijven de bobbers hun schaatsen in vlak voor de start? Om op deze vragen een antwoord te kunnen bieden, doet Canvas een beroep op Pieter Spaepen, Joris Walraevens en Liesbet Goossens, drie ingenieurs van de Afdeling Biomechanica van het Departement Werktuigkunde van de K.U.Leuven. GeniaaL sprak met Pieter en Joris over hun bijdrage aan het programma. Pieter: Canvas vroeg ons ook te berekenen wat de ideale lijn is voor een bob. De eerste vraag die je je dan moet stellen is: Wat is ideaal?. Hoe definieer je de ideale lijn? Hoe sneller de bob door de bocht gaat, hoe beter natuurlijk. Maar ook de uitgangshoogte, -richting en snelheid zijn belangrijk, want die bepalen hoe je door de volgende bocht gaat. Het begrip ideale lijn voor een hele baan is dus zeer moeilijk te beschrijven. 16 Pieter en Joris met een prototype van de accelormeters die ze in W interberg gaan gebruiken om de versnelling van de bob tijdens de afdaling te meten. Joris: Het is niet de bedoeling dat we het bobsleeteam helpen om beter te presteren, Canvas is vooral bij ons komen aankloppen om de kijker bij enkele aspecten van het bobsleeën van duiding te voorzien. Zo willen ze weten hoeveel krachten er op de bob inspelen tijdens een afdaling en welke lijn de slee moet volgen om zo snel mogelijk beneden te raken. Pieter: De acceleratie tijdens de afdaling gaan we meten door een autonome datalogger samen met acceler ometers en een giroscoop in de bob te steken. Op die manier kunnen we meten hoe hard de bob versnelt tijdens een race en welke krachten er dan op inspelen. Die krachten kunnen we vervolgens vergelijken met wat er met je lichaam gebeurt tijdens een ritje op een rollercoaster of een vlucht in een straaljager. Onderzoekers van het Sportkot linken die krachten ook aan het medische luik. Zo blijkt dat de atletes door de hoge krachten die ze in de bochten ondervinden soms een blackout van enkele seconden krijgen tijdens een afdaling. Joris: Het Sportkot (de Faculteit Bewegings- en Revalidatie - wetenschappen) werkt ook mee aan het programma. Zij bekijken de metabolische kant. Hoe hoog kan een hartslag wor den tijdens de race, welke afduwkrachten zijn er nodig om een bob te starten? Omdat de snelheid tijdens een afdaling dermate groot is, is voorkennis van de baan en bochten noodzakelijk. Voor de start proberen ze zich de race dan ook enkele keren in te beelden. De onderzoekers gaan na of de hartslag tijdens zo n sessie hetzelfde patroon volgt als tijdens de echte race. Joris: We hebben een wiskundig model gemaakt dat we toepassen op een generische bocht, omdat we geen exacte informatie hadden over de bochten op het par cours van Winterberg, waar we de metingen gaan doen. Als ver eenvoudiging veronderstellen we dat er niet gestuurd wordt in de bocht zelf, want ook in werkelijkheid wor dt in de bocht slechts minimaal gestuurd. Bovendien zou de wrijving ten gevolge van het sturen het model veel complexer maken. Oorspr onkelijk was het plan om onze theoretische ideale lijn te vergelijken met metingen die een Duits bedrijf zou doen, maar praktische uitwerking hiervan werd Canvas te ingewikkeld en te duur. Nu gaan ze vergelijken hoe de trainer door de bocht gaat en hoe de atletes het zelf doen. Als dan blijkt dat zij bijvoorbeeld veel hoger insturen, kunnen wij met ons model aantonen waarom dat niet zo goed is. Pieter: De trainer zou beter moeten weten wat de ideale lijn is, omdat hij veel meer ervaring heeft. Ervaring bepaalt heel veel bij het bobsleeën. Zo wrijven alle atleten hun ijzers vlak voor de start op om ze warmer te maken, omdat ieder een dat altijd al gedaan heeft. In theorie zou de wrijving van de bob op het ijs hierdoor moeten verminderen, omdat zich een dikker laagje water tussen de ijzers en de baan vormt wanneer de schaatsen warmer zijn. Alleen bestaat er een regel die zegt dat de ijzers maximaal vier graden warmer mogen zijn dan een referentiepaar. Omdat er toch nog een seconde of 90 zit tussen het stoppen van het opwrijven en de uiteindelijke start, stellen we ons de vraag of dit eigenlijk wel zin heeft. Is het hele proces niet gebaseerd op een mythe? Zijn de schaatsen bij de start niet al lang weer afgekoeld? Heeft dat opwrijven wel een effect, en zo ja, is dat dan wel te wijten aan de temperatuur? Dat gaan we pr oberen te testen, al is dat niet eenvoudig. Het afhur en van een baan voor één dag is zeer duur en op die dag kan je maar een keer of acht afdalen, dus echt veel kun je niet testen. Ik denk dat het ook daardoor is dat er zoveel op ervaring of mythen geteerd wordt.

19 Bij gelijke instuursnelheid zal het gevolgde traject o.a. afhangen van de instuurhoek en de instuurhoogte, zoals blijkt uit bov enstaande simulatieresultaten. Joris: Zo proberen de atletes hun gewicht zo hoog mogelijk te houden. De zwaartekracht van een zwaardere bob is relatief groter ten opzichte van de wrijvingskracht en dus zou die sneller moeten afdalen. Het maximale gewicht van de bob plus de meisjes ligt vast op 340 kg en elk team probeert dat zo goed mogelijk te benaderen. Als blijkt dat op de wedstrijddag hun gewicht lager ligt, zullen ze extra loodjes aan de bob bevestigen. Wij zullen proberen na te gaan of dit inderdaad zo belangrijk is. Pieter: Die regels zijn er gekomen om extreem misbruik te voorkomen, maar de vraag is of ze echt onderbouwd zijn. Spijtig genoeg zullen we dat niet echt grondig kunnen onderzoeken. De structuur binnen de K.U.Leuven laat niet toe er meer tijd aan te besteden. Onze bijdrage aan het programma is volledig vrijwillig en we doen dit naast ons doctoraatsonderzoek. Als de opnames gedaan zijn, is voor ons het onderzoek ook achter de rug. Op zich is dat wel spijtig, omdat het toch goed is voor het imago van de universiteit. Gelukkig heeft de K.U.Leuven goede afspraken gemaakt met Canvas, zodat de K.U.Leuven zowel tijdens het programma zelf als bij de aftiteling op gepaste wijze in beeld zal komen. Betaald worden we niet, maar het is wel goed voor onze pr! An Serbruyns Bobsleeën Bobbende vrouwen maakten hun olympisch debuut in Salt Lake City in In tegenstelling tot de herencompetitie, waar vier- en tweemansbobs worden ingezet, beperkt de vrouwencompetitie zich tot de duobob. Een team bestaat uit een pilote en een remster. Zij moeten bij de start de 170 kg wegende bob over een afstand van 50 m tot een snelheid van zo n 40 km/uur duwen in ongeveer 6 seconden. De afstoot bepaalt voor een groot deel de topsnelheid tijdens de race. 1/10 seconde trager bij de start betekent 3/10 verlies bij de finish. Een race duurt ongeveer één minuut en de snelheden aan de finish kunnen oplopen tot ongeveer 140 km/uur. Naast de start maken nog twee andere elementen het verschil tussen winst en verlies. Een goede pilote bestuurt haar bob tijdens de race zo dat deze de ideale lijn volgt. Stur en veroorzaakt echter wrijving tussen de bob en het ijs, waardoor de slee aan snelheid inboet. Zonder sturen crasht de bob dan weer tegen de ijswand. V erder is ook het materiaal belangrijk. Bobslee wordt ook wel de Formule 1 van het ijs genoemd. Een goede pilote heeft een perfect afgestelde bob nodig om kans te maken op de overwinning. Het programma Operatie Lake Placid is het vervolg van Operatie Winterberg. In dat programma volgde Canvas de zoektocht naar een Belgisch bobsleeteam. Zes atletes moesten op het einde van het seizoen bewijzen dat een Belgische deelname aan de Winterspelen in 2010 geen utopie is. De bobduo s finishten tijden de Europa Cup in Winterberg binnen de vooropgestelde rangschikking en dus werd er een vervolg gebreid aan het avontuur. In Operatie Lake Placid volgt Canvas de teams tijdens hun eerste volledige bobsleeseizoen. Het doel van dit seizoen is het wereldkampioenschap in Lake Placid. Als de meisjes daar een plaats in de top 12 halen, is dat een grote stap richting Vancouver De opnames met de ingenieurs van de K.U.Leuven vonden plaats op 16 december 2008 in Winterberg en het resultaat zal vanaf dinsdag 3 februari weken lang te zien zijn, elke dinsdagavond om u. op Canvas. 17

20 Jaar- versus semesterexamensysteem Je hoort enkele oud-studenten nog af en toe mijmer en dat het in hun tijd veel moeilijker was, alle examens kwamen op hetzelfde ogenblik, namelijk aan het einde van het jaar. Enkele veel oudere monumenten hadden zelfs al hun examens op maar twee dagen. Maar er is intussen veel verander d: het semesterexamensysteem is al weer vele jaren geleden ingevoerd, maar is toen zeker niet onbesproken gebleven. Tijd dus om eens te weten te komen wat de studenten van die tijd vonden van de overgang, en vooral naar welk systeem hun voorkeur uitging. Daartoe werd een kleinschalige enquête voorgeschoteld aan een aantal ex-vtk presidiumleden. 18 De reden waarom we dit enkel gedaan hebben bij een aantal presidiumleden is in de eerste plaats het feit dat deze mensen gemakkelijk te contacteren zijn; al hun gegevens zitten nog steeds in de VTK-database. Ten tweede waren deze mensen in hun studententijd actief betrokken bij de discussie: zij waren de studentenvertegenwoordigers, zij vormden de uitlaatklep voor alle ingenieur-studenten. Bovendien kan men van deze groep een grotere respons verwachten: ze waren in hun tijd actieve studenten en dus spreken studentenzaken hen ver - moedelijk nog steeds aan. Dat we hierdoor een lichtjes vertekend beeld krijgen van de algemene studentenopinie staat vast, maar zolang we er rekening mee houden in de hele analyse hoeft dit geen probleem op te leveren. Alles anders Met een voorkeur van 67% verkiezen de meeste oud-studenten nog steeds het jaarsysteem. Dat daar een aantal gegr onde redenen voor zijn blijkt ook als we peilen naar de criteria die ze hiervoor hanteren. Een aantal redenen komt bovendien meermaals terug en duidt op een vrij gr ote eensgezindheid wat betreft de meningen van de studenten. Vooral het grotere studiegenot tijdens het jaar en de vrijheid in de studieplanning worden het meest aangehaald. Bij het jaarsysteem kon je vrijwel tot aan de paasvakantie ongestoord de student uithangen en moest je dan pas serieus beginnen te ler en. Nu moet je tweemaal in het jaar - minstens - zes weken lang studer en en daar komt nog eens de grotere werkdruk bij voor werkjes en practica (die nu voor elke examenreeks af moeten zijn, maar die vr oeger gewoon konden doorlopen). Ook voor de thesisstudenten was het jaarsysteem aangenamer; met het huidige semester examensysteem valt er een examenreeks middenin hun thesisonderzoek en het ligt voor de hand dat dit wel eens ongemakkelijk kan zijn. Vroeger was de thesis voor de meeste studenten dan ook af voor de examens begonnen en waren die examens dan nog slechts een formaliteit in de ogen van velen. Anderzijds zou het semesterexamensysteem voordeliger zijn voor de mindere studenten voor wie een grotere studiebegeleiding welkom kan zijn. Bij het semestersysteem zijn de studenten vaker verplicht om in de boeken te duiken en hebben ze na Kerstmis al een eerste waarschuwing moest hun studiemethode niet de juiste zijn. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de betere studenten hun voorkeur toonden voor het jaarsysteem. Ze hebben de begeleiding en de tussentijdse evaluaties minder nodig en vinden het zelf kunnen plannen van de studie een nuttige les. Je moest kunnen inzien hoeveel tijd je voor welk vak nodig zou hebben en de kleine tijdsspanne tussen de paasvakantie en de juni-examens zo efficiënt mogelijk kunnen invullen. De goede studenten hadden hier minder last mee en hadden ook gewoon minder tijd nodig om een vak volledig door te nemen; die periode was voor hen dus ideaal. Dat is volgens ons ook één van de redenen waarom het jaarsysteem zo populair was bij onze presidiumleden: ze moesten hun studies immers kunnen combineren met dat tijdrovende vrijwilligerswerk, de extra tijd hiervoor in het jaar was dus zeker welkom. Een argument dat we ook vaak hoor den terugkomen, is dat je bij het jaarsysteem de mogelijkheid had om een vak of een vakgebied volledig te doorgronden voor de examens begonnen. De link tussen verschillende vakken en het gr otere geheel werd sneller duidelijk, wat voor veel studenten een aha-erlebnis teweeg bracht. Volgens deze studenten gaat dit veel moeilijker met de semesterexamens omdat je de leerstof niet in zijn geheel moet studeren, bijvoorbeeld Analyse 1 en 2 zijn volledig gescheiden en de link tussen de twee vakken is al snel vergeten we bedoelen daarmee uiteraard de wiskundige link, taalkundig blijft het natuurlijk nogal evident dat ze verbonden zijn Een belangrijk punt is dat bij het semester examensysteem de kerst vakantie in de praktijk wegvalt in theorie is de blok dan nog niet bezig, maar er moet toch gestudeer d worden en daarmee dus ook de mogelijkheid tot wintersport, een belangrijk criterium voor veel studenten. Anderzijds kun je nu in de lesvrije week vaak veel goedkoper op wintersport vertr ekken. Beide systemen hebben dus zeker hun voor- en nadelen maar we kunnen de slaagcijfers jammer genoeg niet echt volledig met elkaar vergelijken, daarvoor zijn er in die periode te veel veranderingen geweest: vrijstellingen bij een 10 in plaats van een 12, het systeem van de buispunten, afschaffen van het toelatings - examen, de BaMa-structuur, Deze invoering had ook gevolgen op andere gebieden dan het studeren an sich: ook de vrijetijdsbesteding van de studenten werd hierdoor grondig veranderd. Het merendeel van de activiteiten voor en door de studenten valt vooral in het begin van de twee semesters en het studentenleven valt naar het einde van het semester zo goed als stil. Dit was vr oeger wel anders, tijdens de kerstperiode werd er bijvoorbeeld door VTK steevast de Barbara-14-daagse georganiseerd naar aanleiding van het patroonsfeest van Sint-Barbara, de patroonheilige van de ingenieurs. Ook in de continuïteit van de studentenvertegenwoordiging kwam een breuk: tijdens de kerstperiode zit het hele presidium achter de boeken en dan is het moeilijk om de werking op een afdoende manier te blijven verzeker en. Een beetje geschiedenis Uiteraard is het semesterexamensysteem er niet van het ene ogenblik op het andere gekomen en is er een kleine geschiedenis aan voorafgegaan. Om te begrijpen waarom de meeste studenten vooraf zó fel hebben geprotesteerd tegen de invoering, is het nodig om een klein beetje van deze geschiedenis te kennen.

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Master in de ingenieurs - wetenschappen: wiskundige ingenieurstechnieken

Master in de ingenieurs - wetenschappen: wiskundige ingenieurstechnieken LEUVEN t Master in de ingenieurs - wetenschappen: wiskundige ingenieurstechnieken Faculteit Ingenieurswetenschappen De steeds toenemende computercapaciteit voor de verwerking van metingen, de opslag van

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie

Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi

Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie 83 November 2014 Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi Sarah Botterman (GFK Belgium) Colofon Wilt u meer weten

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Doctoraatsreglement van de FPPW

Doctoraatsreglement van de FPPW FACULTEIT PSYCHOLOGIE EN PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN Doctoraatsreglement van de FPPW Unaniem goedgekeurd door de Faculteitsraad op 17 september 2014 1. Inleiding Dit reglement bevat faculteitsspecifieke

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

ZER Informatica. Programma-evaluatie. Resultaten programma-evaluatie. 5 enquêtes:

ZER Informatica. Programma-evaluatie. Resultaten programma-evaluatie. 5 enquêtes: ZER Informatica Resultaten programma-evaluatie Programma-evaluatie 5 enquêtes: - Overgang secundair onderwijs universiteit - Studenten die niet aan examens deelnamen / met hun opleiding stopten - Evaluatie

Nadere informatie

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming Postacademische opleiding Offshore windenergie 2015-2016 Permanente vorming Tegen 2020 wil België 13% van haar energie uit hernieuwbare energiebronnen halen. Windenergie speelt daarin een cruciale rol.

Nadere informatie

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming Postacademische opleiding Offshore windenergie 2015-2016 Permanente vorming Opleiding Deze opleiding biedt de mogelijkheid om je te verdiepen in de windenergie en kennis op te doen die specifiek is voor

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Koen Van Riet VTK Didactiek

Koen Van Riet VTK Didactiek Koen Van Riet VTK Didactiek 395 masterstudenten Deze enquete: enkel globaal overzicht Resultaten per richting / fase: excels Ook enquete bij de Bachelor Niet opgenomen (wel beschikbaar) Voor CIT hebben

Nadere informatie

Analyse van het Wereldkampioenschap Jeugd Jongens Volleybal 2007

Analyse van het Wereldkampioenschap Jeugd Jongens Volleybal 2007 Arenberggebouw Arenbergstraat 5 1000 Brussel Tel: 02 209 47 21 Fax: 02 209 47 15 Analyse van het Wereldkampioenschap Jeugd Jongens Volleybal 2007 Evaluatie van de spelonderdelen AUTEUR(S) VANMEDEGAEL STEVEN,

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F.

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Page of 0 Enquête beroepsonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Er zijn in totaal vragen. A. Over jou Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven door onderstaande

Nadere informatie

Master of Science in de (bio-) ingenieurswetenschappen. Voor Bachelors of Masters industriële wetenschappen

Master of Science in de (bio-) ingenieurswetenschappen. Voor Bachelors of Masters industriële wetenschappen Master of Science in de (bio-) ingenieurswetenschappen Voor Bachelors of Masters industriële wetenschappen Inhoud Profielen Wetenschapper versus ingenieur Industrieel ingenieur versus burgerlijk ingenieur/bio-ingenieur

Nadere informatie

Tewerkstelling. pharma.be vzw asbl

Tewerkstelling. pharma.be vzw asbl Tewerkstelling In 2012e werkten in de sector meer dan 32.500 personen. Dat is 6,7 % van de totale tewerkstelling in de verwerkende industrie en 1,2 % van de totale tewerkstelling in de private sector.

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

vergadering C90 LAN5 zittingsjaar 2009-2010 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid

vergadering C90 LAN5 zittingsjaar 2009-2010 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid vergadering C90 LAN5 zittingsjaar 2009-2010 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid van 20 januari 2010 2 Commissievergadering nr. C90 LAN5 (2009-2010) 20

Nadere informatie

Fiche 3: tewerkstelling

Fiche 3: tewerkstelling ECONOMISCHE POSITIONERING VAN DE FARMACEUTISCHE INDUSTRIE Fiche 3: tewerkstelling In de sector werken meer dan 29.400 personen; het volume van de tewerkstelling stijgt met een constant ritme van 3,7 %,

Nadere informatie

Master in de ingenieursweten schappen: energie

Master in de ingenieursweten schappen: energie LEUVEN t Master in de ingenieursweten schappen: energie Opties: elektrische energie thermomechanische energie algemene techno-economische energiekennis Faculteit Ingenieurswetenschappen Faculteit Ingenieurswetenschappen

Nadere informatie

Jong zijn zonder zorgen. Dit is Leon. www.s-p-a.be. tijdenveranderen.be. PNA-9985 PRODUCTIE EN MEDIA verkiezingen 2014_148x105_16pag_VERSIE SPA.

Jong zijn zonder zorgen. Dit is Leon. www.s-p-a.be. tijdenveranderen.be. PNA-9985 PRODUCTIE EN MEDIA verkiezingen 2014_148x105_16pag_VERSIE SPA. Jong zijn zonder zorgen. Dit is Leon. tijdenveranderen.be www.s-p-a.be PNA-9985 PRODUCTIE EN MEDIA verkiezingen 2014_148x105_16pag_VERSIE SPA.indd 1 24/02/14 11 NA-9985 PRODUCTIE EN MEDIA verkiezingen

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1 Hoe gelukkig ben je? Geluk is een veranderlijk iets. Het ene moment kun je jezelf diep gelukkig voelen, maar het andere moment lijkt het leven soms maar een zware last. Toch is voor geluk ook een soort

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

math inside Model orde reductie

math inside Model orde reductie math inside Model orde reductie Model orde reductie Met het voortschrijden van de rekenkracht van computers en numerieke algoritmen is het mogelijk om steeds complexere problemen op te lossen. Was het

Nadere informatie

Wat was de prijs/maand om deze accommodatie te huren? 326 Hoe was de prijs/kwaliteit verhouding voor deze accommodatie?

Wat was de prijs/maand om deze accommodatie te huren? 326 Hoe was de prijs/kwaliteit verhouding voor deze accommodatie? VRAAG ANTWOORD Gewoon een nummer voor de administratie van de bevraging 55 Heb je een taaltest moeten afleggen voor je mocht starten met studeren aan de universiteit die je gekozen hebt? Nee Hoe zag de

Nadere informatie

Overzicht. Studiekeuze Bachelor-masterstructuur (bama) Overgang SO naar HO Praktisch Studeren doe je zelf maar niet alleen

Overzicht. Studiekeuze Bachelor-masterstructuur (bama) Overgang SO naar HO Praktisch Studeren doe je zelf maar niet alleen Start to study Overzicht Studiekeuze Bachelor-masterstructuur (bama) Overgang SO naar HO Praktisch Studeren doe je zelf maar niet alleen Hoe maak je een goede studiekeuze? Studiekeuze Neem je tijd! begin

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

FAQ deeltijds studeren opleiding vroedkunde Turnhout

FAQ deeltijds studeren opleiding vroedkunde Turnhout FAQ deeltijds studeren opleiding vroedkunde Turnhout Kan je in Turnhout de opleiding vroedkunde in deeltijds gaan studeren? Ja, dit kan. Er wordt dan een individueel programma op maat gemaakt. Hebben jullie

Nadere informatie

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING STUDIEGIDS (v. 3.0) DEZE STUDIEGIDS GEEFT EEN OVERZICHT VAN DE OPLEIDINGEN EN DE VOORWAARDEN. VANAF 2014 KUNNEN SOMMIGE COLLEGES VIA INTERNET GEVOLGD WORDEN. ANDERE COLLEGES VEREISEN DAT DE STUDENT DE

Nadere informatie

ZA4986. Flash Eurobarometer 260 (Students and Higher Education Reform) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish)

ZA4986. Flash Eurobarometer 260 (Students and Higher Education Reform) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) ZA4986 Flash Eurobarometer 260 (Students and Higher Education Reform) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) FLASH 260 STUDENTS AND HIGHER EDUCATION REFORM Uw locaal interviewernummer Naam plaats

Nadere informatie

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

EXAMENREGLEMENT: VRAAG EN ANTWOORD

EXAMENREGLEMENT: VRAAG EN ANTWOORD Op de website van de universiteit vind je een forum waar je vragen kan stellen over de examens en het examenreglement. Medewerkers van de universiteit of collegastudenten kunnen dan een antwoord geven

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Onderzoeksrapport. Hou vol! Geen alcohol. Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders.

Onderzoeksrapport. Hou vol! Geen alcohol. Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders. Onderzoeksrapport Hou vol! Geen alcohol Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders. Suzanne Mares, MSc Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Prof. Dr. Rutger Engels Inleiding

Nadere informatie

INNOVEREND ONDERNEMEN

INNOVEREND ONDERNEMEN ACADEMISCH PROGRAMMA INTERUNIVERSITAIR POSTGRADUAAT INNOVEREND ONDERNEMEN VOOR INGENIEURS Innovate Create Design Geef de wereld van morgen mee vorm Het Postgraduaat Innoverend Ondernemen voor ingenieurs

Nadere informatie

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak MEMORANDUM voor het beleid op politiek en academisch vlak Academiseren? Laat het ons dadelijk goed doen! VIK-memorandum voor het beleid op politiek en academisch vlak. - 2 - De graad en het diploma van

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. Arabisch CSE KB. tijdvak 1 woensdag 27 mei 13.30 15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VMBO-KB 2015. Arabisch CSE KB. tijdvak 1 woensdag 27 mei 13.30 15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VMBO-KB 05 tijdvak woensdag 7 mei 3.30 5.30 uur Arabisch CSE KB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen in de uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 4 vragen. Voor dit examen

Nadere informatie

IIT Kanpur Ornella Geboers Maarten Leys

IIT Kanpur Ornella Geboers Maarten Leys IIT Kanpur Ornella Geboers Maarten Leys Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Voorstelling bedrijf... 3 Producten... 4 Reden in India... 5 Gerichte vragen... 6 Voorstelling bedrijf Het Indiaas Instituut voor

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel?

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? Duurzaam ondernemen in Vlaanderen Studienamiddag Roeselare Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? 18 juni Michel Davidts warmteontwikkelingen Kader Restwarmtegebruik maakt

Nadere informatie

Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw

Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw B R U S S E L, 22 s e p t e m b e r 2014 Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw De coöperatieve bank Crelan steunt innovatie in de landbouw via leerstoel aan

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Aanvraagdossier master en master-na-master opleidingen

Aanvraagdossier master en master-na-master opleidingen Master en master-na-master opleidingen Lees eerst zorgvuldig onderstaande informatie: Alle aanvragen worden behandeld door de Dienst Inschrijvingen. Dit neemt ongeveer twee maanden in beslag. We vragen

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Openingstoespraak academiejaar 2008-2009 Bert HOOGEWIJS, algemeen directeur (25 september 2008) Om De Kwaliteit

Openingstoespraak academiejaar 2008-2009 Bert HOOGEWIJS, algemeen directeur (25 september 2008) Om De Kwaliteit Openingstoespraak academiejaar 2008-2009 Bert HOOGEWIJS, algemeen directeur (25 september 2008) Om De Kwaliteit Mijnheer de minister Mijnheer de voorzitter en leden van de raad van bestuur en het bestuurscollege

Nadere informatie

FISCAAL RECHT KENNIS PRAKTIJK INNOVATIE IMPLEMENTATIE

FISCAAL RECHT KENNIS PRAKTIJK INNOVATIE IMPLEMENTATIE ACADEMISCH PROGRAMMA POSTGRADUAAT FISCAAL RECHT KENNIS PRAKTIJK INNOVATIE IMPLEMENTATIE INHOUD POSTGRADUAAT FISCAAL RECHT MODULE FISCALE RECHTSVAKKEN Pagina 2 tot 7 POSTGRADUAAT FISCAAL RECHT SUMMERSCHOOL

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut UITNODIGING Bestuursleden, Ambassadeurs, Young Ambassadors, Vrienden en Donateurs: bedankt! 2 Het Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Het event vindt plaats op ons departement, zodat u uw bedrijf in een gemoedelijke sfeer kunt voorstellen aan onze studenten.

Het event vindt plaats op ons departement, zodat u uw bedrijf in een gemoedelijke sfeer kunt voorstellen aan onze studenten. 24 februari 2011 Job- en stage-event Hogeschooll Gentt Departtementt Toegepastte Ingeniieurswettenschappen Woord vooraf Geachte heer, Geachte mevrouw, Met trots stellen wij van de studentenvereniging Hermes

Nadere informatie

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen.

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen. VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand Antwoordenmodel Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1 Oefening 1 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009 255 euro per maand 272 euro per maand 182.000 studenten 200.000 studenten 5.800 Nederlandse

Nadere informatie

Changes in employment in the pharmaceutical industry 31.745 30.729. 1995 2000 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011e

Changes in employment in the pharmaceutical industry 31.745 30.729. 1995 2000 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011e Tewerkstelling In 2011e werkten in de sector bijna 32.200 personen. Dat is 6,4 % van de totale tewerkstelling in de verwerkende industrie en 1,3 % van de totale tewerkstelling in de private sector. In

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen stuk ingediend op 1048 (2010-2011) Nr. 1 25 maart 2011 (2010-2011) Verzoekschrift over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen Verslag

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

code AOU-TOE-ING 1/15 Academisch onderwijs aan de universiteiten INGENIEURSWETENSCHAPPEN

code AOU-TOE-ING 1/15 Academisch onderwijs aan de universiteiten INGENIEURSWETENSCHAPPEN code AOU-TOE-ING 1/15 Klemtonen De bachelorjaren zijn gericht op een brede algemene basisvorming en een beginnende specialisatie binnen de gekozen afstudeerrichting. De nadruk wordt gelegd op de vakken

Nadere informatie

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 152 152 25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 153 Interview Mantijn van Leeuwen Voor de meeste mensen ben jij nog een onbekende, zeker gerelateerd aan het NIBE. Vertel eens iets over je achtergrond,

Nadere informatie

POSTGRADUAAT Pediatrische revalidatie bij neurologische aandoeningen. Academiejaar 2013-2014 ABBV BOBATH

POSTGRADUAAT Pediatrische revalidatie bij neurologische aandoeningen. Academiejaar 2013-2014 ABBV BOBATH POSTGRADUAAT Pediatrische revalidatie bij neurologische aandoeningen Academiejaar 2013-2014 ABBV BOBATH Inschrijving en inschrijvingsgeld Het studiegeld bedraagt 123 euro per studiepunt plus een vast jaarlijks

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Via deze weg de oproep om uw email-adres door te geven aan het secretariaat. U kunt mailen naar secretariaat@accentnijkerk.nl

Via deze weg de oproep om uw email-adres door te geven aan het secretariaat. U kunt mailen naar secretariaat@accentnijkerk.nl Jaargang 7, nummer 4, juli 2014 Geachte ouders/verzorgers en allerbeste leerlingen, Het schooljaar is bijna ten einde. Er is veel gebeurd. Ik denk dat we kunnen terug kijken op een succesvol jaar. Als

Nadere informatie

Dames en heren studenten,

Dames en heren studenten, Dames en heren studenten, De wereld van morgen heeft jullie nodig, hard nodig. Hopelijk zonder deze prachtige, blije dag te verstoren, wil ik even stil staan bij het feit dat onze wereld, en dus ook Nederland,

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Tegengestelde berichten op de oliemarkt. Afgelopen week Tegengestelde berichten op de oliemarkt deze week zorgen dat de prijs nauwelijks is veranderd. De topman van Schlumberger (een grote partij voor

Nadere informatie

Verslag ouderraadvergadering donderdag 8 mei

Verslag ouderraadvergadering donderdag 8 mei Verslag ouderraadvergadering donderdag 8 mei Aanwezig/ juf Leen, Peter, Debbie, Linda, Leentje, Kathleen,Kristien, Veerle, Dirk, Patrick meester Maarten, Kristel Afwezig en verontschuldigt/ Lode, Els,

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt.

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. Dames en Heren Beste vrienden Een gelukkig Nieuwjaar. Van harte Voor u, voor wie u dierbaar is, en voor ons allemaal. Een gelukkig Nieuwjaar. Een

Nadere informatie

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet?

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Introductie Stedin is als netbeheerder verantwoordelijk voor een veilig

Nadere informatie

Naam opleiding: Molecular Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Molecular Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Molecular Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas

Nadere informatie

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Maatschappelijke waardering door de ogen van de TTALIS leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Bevindingen uit de Teaching And Learning International Survey (TALIS) 2013 IN FOCUS Faculteit

Nadere informatie

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet

Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Je bent wat je eet Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Versnellen melkproducten de ziekte van Huntington? Is er een verband

Nadere informatie

Verhaal van verandering

Verhaal van verandering Belgische Ashoka Fellow Ashoka : Kun je ons iets vertellen over je familie en waar je bent opgegroeid? Ingrid : Ik ben opgegroeid in Antwerpen, een belangrijke stad in Vlaanderen, België. Ik heb een oudere

Nadere informatie

Leuven, 2014. Plan of approach Overeenkomst tussen: Umicore Solar Team & EE4 Solar Car Team "Crash Party"

Leuven, 2014. Plan of approach Overeenkomst tussen: Umicore Solar Team & EE4 Solar Car Team Crash Party Leuven, 2014 Plan of approach Overeenkomst tussen: Umicore Solar Team & EE4 Solar Car Team "Crash Party" Voorwoord Dit document bevat het plan of approach voor het ontwerpen van een zonnewagen. In het

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Reisverslag. Yayouk Eva Willems. VU University Amsterdam / The Pennsylvania State University. 23 mei 2015

Reisverslag. Yayouk Eva Willems. VU University Amsterdam / The Pennsylvania State University. 23 mei 2015 Reisverslag Yayouk Eva Willems VU University Amsterdam / The Pennsylvania State University 23 mei 2015 Research project Clinical and Developmental Psychopathology Supervisor: Prof. Dr. M. Bartels Second

Nadere informatie

Eerst even wat moeilijke woorden uitleggen:

Eerst even wat moeilijke woorden uitleggen: Eerst even wat moeilijke woorden uitleggen: IND = Interalisatie en NaturalisatieDienst Alle mensen die in Nederland willen komen wonen moeten hiernaartoe. Bij de IND werken mensen die beslissen of iemand

Nadere informatie

Interuniversitaire. Permanente Vorming Arbeidsgeneeskunde

Interuniversitaire. Permanente Vorming Arbeidsgeneeskunde Interuniversitaire Permanente Vorming Arbeidsgeneeskunde Inleiding De GSO-er (geneesheer-specialist in opleiding) in de Arbeidsgeneeskunde moet 2 jaar stage doen in een erkende stagedienst onder de begeleiding

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Studiek e uze. Neem je tijd voor belangrijke stappen!

Studiek e uze. Neem je tijd voor belangrijke stappen! Studiek e uze Neem je tijd voor belangrijke stappen! Alles over studiekeuze Vlaamse infolijn - Onderwijs tel. 1700 (gratis nummer) Onderwijskiezer www.onderwijskiezer.be Departement Onderwijs www.ond.vlaanderen.be

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Productieplan. 3

Inhoudsopgave. Productieplan. 3 Safien Pinas 1 Inhoudsopgave Productieplan. 3 2 Voorwoord Voor dit project heb ik een applicatie (app) bedacht die studenten helpen om na hen opleiding aan een baan te komen. Het is niet zomaar een APP,

Nadere informatie

Denk niet dat school alleen maar tijdverlies is

Denk niet dat school alleen maar tijdverlies is Yves Vanderhaeghe (afstudeerjaar 1988) Denk niet dat school alleen maar tijdverlies is interview: Steven Pynaert (5 e economie moderne talen) Richting: Wetenschappen Jaar afstuderen: 1988 Later diploma:

Nadere informatie

Resultaten van een bevraging bij de apothekers afgestudeerd aan de K.U.Leuven in de periode 1970 1999

Resultaten van een bevraging bij de apothekers afgestudeerd aan de K.U.Leuven in de periode 1970 1999 Resultaten van een bevraging bij de apothekers afgestudeerd aan de K.U.Leuven in de periode 1970 1999 In de periode december 1999 februari 2000 organiseerde de faculteit Farmaceutische Wetenschappen in

Nadere informatie

EERLIJKE MENING: ANONIMITEIT: ONDERDELEN

EERLIJKE MENING: ANONIMITEIT: ONDERDELEN Deze vragenlijst sluit aan op de vragenlijst die je eerder hebt ingevuld over wetenschap en techniek in het basisonderwijs. Door de eerste en de tweede vragenlijst van een groep leerkrachten te vergelijken

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1 (nieuwe stijl) Wiskunde A1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Is de jongere gestopt met studeren? Vul het formulier in a.u.b, onderteken het en stuur het dadelijk terug.

Is de jongere gestopt met studeren? Vul het formulier in a.u.b, onderteken het en stuur het dadelijk terug. Kinderbijslag na de leerplicht Studenten contact telefoon dossiernummer Als jongeren na de leerplicht studeren of een opleiding volgen, kan de kinderbijslag doorbetaald worden tot hun 25e. Om het recht

Nadere informatie

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Vragen stellen bij schijnbare vanzelfsprekendheden is een basisvoorwaarde voor wetenschappelijk

Nadere informatie

Coach Profession Profile

Coach Profession Profile Arenberggebouw Arenbergstraat 5 1000 Brussel Tel: 02 209 47 21 Fax: 02 209 47 15 Coach Profession Profile AUTEUR PROF. DR. HELMUT DIGEL / PROF. DR. ANSGAR THIEL VERTALING PUT K. INSTITUUT Katholieke Universiteit

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Programma Akademiehoogleraren. Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst

Programma Akademiehoogleraren. Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst Programma Akademiehoogleraren Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst Loopbaanimpuls Om ook in de toekomst Nederlands toponderzoek te kunnen leveren, zullen universiteiten nieuw wetenschappelijk

Nadere informatie

> proefritten. INGENIEUR VOOR één DAG!

> proefritten. INGENIEUR VOOR één DAG! proefritten Terwijl de meeloopdagen aan leerlingen de mogelijkheid geven om mee te lopen met onze studenten tijdens hun normale lessen en practica, worden de proefritten op maat ingericht voor leerlingen

Nadere informatie

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven:

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven: 10 SPECIFIEKE FACULTAIRE BEPALINGEN Faculteit: Faculteit A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven: Artikel 32 Inschrijving voor cursussen 3A De student

Nadere informatie

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Life Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? De studie is pittig; zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie direct vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen Inleiding Wat doen wij? DeDecaan.net is opgezet voor decanen en scholieren in het VO. Elke school kan een site van ons afnemen. De site heeft allerlei functies om decanen te ondersteunen en hun werk te

Nadere informatie

Voorwoord. Ik hoop dat dit naslagwerk met personeelsstatistieken een geschikt hulpmiddel zal zijn bij al uw opzoekingen. B. Van Camp Voorzitter

Voorwoord. Ik hoop dat dit naslagwerk met personeelsstatistieken een geschikt hulpmiddel zal zijn bij al uw opzoekingen. B. Van Camp Voorzitter Voorwoord Hierbij vindt u de jaarlijkse VLIR publicatie Statistische gegevens betreffende het personeel aan de Vlaamse universiteiten (telling 01-02-2006). De Vlaamse universiteiten willen hiermee inzicht

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie