Communicatie over onzekerheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Communicatie over onzekerheid"

Transcriptie

1 achtergrond VOOR BELEIDSMEDEWERKERS, bestuurders, POLITICI EN WETENSCHAPPERS jaargang 3 december 2010 nummer 3 Communicatie over onzekerheid Hans Hoogervorst: communicatie moet breder en flexibeler bij meer onzekerheid Michiel Evers, Jurre de Haan Corporate Strategie & Beleid APG Werken aan vertrouwen in pensioenen Hans de Boer, Abdelrahman Abdelgabar Nationale DenkTank 2010 Wat de deelnemer echt wil weten over pensioen Henriëtte de Lange Pensioendeskundige Schols & de Lange Zet je pensioen op groen Alwin Oerlemans, Ruben Laros Institutional Clients APG Goede communicatie creëert vruchtbare bodem voor vertrouwen Chris Veerkamp Marktcommunicatie APG

2 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Hans Hoogervorst: communicatie moet breder en flexibeler bij meer onzekerheid 4 Michiel Evers, Jurre de Haan Corporate Strategie & Beleid APG Werken aan vertrouwen in pensioenen 10 Hans de Boer, Abdelrahman Abdelgabar Nationale DenkTank 2010 Wat de deelnemer echt wil weten over pensioen 16 Henriëtte de Lange Pensioendeskundige Schols & de Lange Zet je pensioen op groen 22 Alwin Oerlemans, Ruben Laros Institutional Clients APG Goede communicatie creëert vruchtbare bodem voor vertrouwen 28 Chris Veerkamp Marktcommunicatie APG

3 Voorwoord In het leven is maar heel weinig zeker. Gelukkig weten we wel zeker dat de zon elke dag schijnt. Onzeker is echter of we de zon zien schijnen, want het wil wel eens bewolkt zijn. Maar praten over de onzekerheid van het weer zit ons Nederlanders in de genen. De financiële crisis in 2008 heeft ook onzekerheid over het pensioen tot een veelbesproken onderwerp gemaakt. De aanleiding is niet positief, het feit dat mensen over hun pensioen praten en er meer mee bezig zijn wel. Het pensioen is immers een van de belangrijkste financiële bezittingen. Het Pensioenakkoord streeft naar een robuuster pensioen dat meebeweegt met de levensverwachting en dat bestand is tegen schokken op financiële markten. Dat betekent meer onzekerheid voor de deelnemer. Daarom is het van wezenlijk belang daar goed over te communiceren. En dat is precies waar APG aan werkt. Voor onze klanten zijn wij druk bezig in kaart te brengen hoe zij het beste met hun deelnemers over onzekerheid kunnen communiceren. Dat is niet eenvoudig, onzekerheid en het juist interpreteren daarvan blijkt in de praktijk erg moeilijk. Illustrerend zijn bijvoorbeeld de vele spelshows op TV die daarop inspelen, zoals het programma Deal or no Deal. Een ouder voorbeeld is de Willem Ruis Show waarin een deelnemer een hoofdprijs kon winnen door uit drie deuren de deur te kiezen, waarachter hij de hoofdprijs vermoedt. Ondanks het feit dat het niet uitmaakt welke deur wordt gekozen, brengt de onzekerheid de deelnemer toch aan het twijfelen. Dat wordt nog versterkt als de quizmaster vervolgens één van de niet gekozen deuren opent en de deelnemer opnieuw een keuze mag maken tussen de twee overgebleven deuren. Door de interactie van de quizmaster ontstaat een interessante verschuiving van de kansen, die bekend staat als het Monty Hall Problem. Kijk maar eens op internet. Daar vindt u diverse filmpjes over dit fenomeen. Om inzicht te krijgen in de problematiek en om discussie op gang te brengen, organiseerden we eind november het seminar Communicatie over onzekerheid. Daarvoor nodigden we een aantal experts uit om hun visie te geven op het thema. Deze Pensioenachtergrond sluit daarop aan. Hans Hoogervorst, bestuursvoorzitter AFM, pleit voor flexibeler pensioencommunicatie en toezicht dat uitgaat van een meer principle based benadering. De jonge, talentvolle academici Hans de Boer en Abdelrahman Abdelgabar van de Nationale DenkTank 2010, ontwikkelden een vertrouwensmodel waar pensioenfondsen gebruik van kunnen maken in hun streven om het vertrouwen van burgers te behouden. Het is tekenend dat ook zij pensioencommunicatie als thema uitzochten en ik ben hen dankbaar voor hun bijdrage. Pensioendeskundige Henriette de Lange bekijkt pensioencommunicatie door de ogen van de deelnemers en APGcollega s Alwin Oerlemans en Ruben Laros beschrijven een concrete manier om het pensioenbewustzijn te vergroten. Zij stellen voor te werken met rode, oranje en groene enveloppen voor het versturen van het UPO. Gelet op de bekendheid van de blauwe envelop kan dat best eens kansrijk zijn. APG er Chris Veerkamp sluit de reeks af met een artikel over de communicatiestrategie van de fondsen waar wij voor werken. Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur pensioenachtergrond december 2010 nummer 3 3

4 Communicatie moet breder en flexibeler bij meer onzekerheid

5 Voorafgaand aan het APG-seminar op 26 november spraken Jurre de Haan en Michiel Evers van APG met Hans Hoogervorst, Bestuursvoorzitter van de Autoriteit Financiële Markten (AFM) over communiceren over pensioenonzekerheid, het toezicht op pensioenen en de stappen die nodig zijn voor een goed pensioenstelsel in de toekomst. Hans Hoogervorst doet zijn reputatie als heldere en duidelijke communicator eer aan. Hij is duidelijk over het toeslagenlabel voor de indexatiekwaliteit van pensioenregelingen, want dat was dead on arrival en de pensioenwereld is volgens hem getroffen door een enorme aardbeving die pensioenfondsen maar mondjesmaat erkennen. Zijn kritische houding ten opzichte van de pensioenwereld verklaart hij vanuit het feit dat hij houdt van het stelsel en het hem aan het hart zou gaan als het helemaal in het honderd zou lopen. Op het gebied van communicatie staat Hoogervorst een verschuiving voor naar een meer principle based benadering met meer flexibiliteit. Dit artikel geeft een verslag van een openhartig interview met een toezichthouder die eigenlijk maar heel beperkt over pensioenen gaat, maar die daar, als oud staatssecretaris SZW ( ), wel een heldere mening over heeft. Massieve aardbeving In de voorbereiding op het interview bekeken wij op welke concrete terreinen de AFM actief is in de pensioenwereld. Zo is dit jaar hoogte en risico van pensioenen worden transparant een van de toezichtthema s van de AFM. Gevraagd naar welke issues de AFM is tegengekomen, antwoordt Hoogervorst dat sinds de formulering van het thema de (pensioen)wereld enorm veranderd is. Het thema stond destijds voor een onderwerp waar mensen zich pas laat voor interesseerden in de verwachting dat het wel goed zou komen. Tot op heden was dat ook het geval; de inkomens van ouderen zijn in Nederland zeer goed in verhouding tot die van de werkenden. Maar, voegt hij toe, dat beeld trilt op zijn grondvesten op dit moment. Momenteel worstelt iedereen met de vraag: hebben we te maken met een echte aardbeving of is het een inzakkend aardgasveldje in Groningen? Hoogervorst is voor zichzelf tot de conclusie gekomen dat de sector met een enorme aardbeving te maken heeft, maar dat pensioenfondsen dat maar mondjesmaat erkennen. Hij ergert zich daar meer dan een beetje aan. Illustrerend vindt hij bijvoorbeeld dat de sector de problemen lijkt te willen vertalen als een probleem van krankzinnige rekenregels. Hij wil best geloven dat er met de rekenregels iets mis is, het blijft immers een assumptie en daar kan je met een andere blik naar kijken. Maar het is niet zo dat de rekenregels het enige probleem zijn, als je naar het geheel kijkt van wat op de fondsen af komt stormen. Hoogervorst noemt het verschil in dekkingsgraad tussen dat wat nodig is om reële beloftes na te komen en de huidige dekkingsgraad; dat is ruim meer dan 30 procent punt. Als dat statistische abbreviatie is dan hebben sociale partners zo n zes jaar geleden wel een heel rare keuze gemaakt, maar ik denk dat er veel meer aan de hand is. Hoe ernstig is nu het probleem? Rekenrentes zijn niet het enige probleem, je weet niet wat er met de rente gebeurt. In Japan is de rente al vijftien jaar erg laag. Gaat dat bij ons ook gebeuren? Hoogervorst geeft aan dat zelf niet te weten, maar tegelijkertijd is het niet ondenkbaar. Naast een Griekse situatie zou je in ieder geval de Japanse kunnen zetten. Laat er een forse pensioenachtergrond december 2010 nummer 3 5

6 meevaller zitten in rente, dan nog zijn er een heleboel problemen om ons heen die tot forse problemen kunnen leiden. De internationale situatie is nu bloed en bloed link. We hebben te maken met een massieve aardbeving. Dat vereist op macro niveau dat pensioenfondsen dat gewoon toegeven. Te ruime rendementsverwachtingen Hoogervorst wijst erop dat er momenteel gigantische risico s genomen worden met monetair beleid. Dat kan ook tot enorme inflatie leiden, met als gevolg een obligatiecrisis. Dat zou heel andere problemen brengen voor de pensioenfondsen. Het is daarom, volgens Hoogervorst, onbegrijpelijk dat er een reële ambitie wachtingen, betekent volgens Hoogervorst dat alles op zijn grondvesten staat te schudden. En ook dat je mensen heel helder moet maken dat het speelveld is veranderd en dat de goudgerande toezeggingen uit het verleden minder zeker zijn. Communicatie moet breder en flexibeler De AFM kijkt maar beperkt naar pensioencommunicatie, heel beperkt zelfs in vergelijking met de mogelijkheden van toezicht op communicatie in de rest van de financiële sector. Een van de documenten waarop toezicht wordt gehouden is het UPO, dat Hoogervorst noemt als enorme verbetering. Als persoon vind ik dat een hele verbetering ten opzichte van vroeger, het is dus niet Waar we van af moeten, is het doen van uitspraken voor over dertig jaar. is met een nominale garantie. Onder hoge inflatie zal de reële toezegging nauwelijks iets waard blijken. Hoogervorst voegt daar aan toe dat fondsen nog steeds mogen rekenen met een rendementsverwachting waarvan de toezichthouder (DNB) en de economen van het CPB (in de Commissie Parameters/Don) zeggen dat die te ruim is. Het niet communiceren over beleggingsrisico s heeft bij deelnemers geleid tot niet reële verwachtingen over de hardheid van hun pensioen. Hoogervorst zegt niet dat pensioenfondsen uitsluitend zouden moeten beleggen in obligaties. Er bestaan geen volledig veilige beleggingen, ook obligaties sluiten niet alle risico s uit. Neem bijvoorbeeld het betalingsrisico. Wie had vijf jaar geleden bedacht dat Ierland in de huidige situatie zou geraken? Fondsen moeten niet alleen in obligaties beleggen, maar een evenwichtige mix hanteren. Terug naar het perspectief van communicatie en ver- alleen maar kommer en kwel. Een nieuw onderdeel op het UPO kan op minder enthousiasme rekenen van Hoogervorst: We hebben dan dat toeslagenlabel. Oeps, klein foutje, we hadden niet bedacht dat het ook nog wel eens een afslaglabel zou kunnen worden. Zelfs in het plaatje dat werd ontworpen klopt niet alles, want zelfs een fonds dat moet afstempelen toont nog één muntje. Hoogervorst noemt dit product dan ook dead on arrival. Financiële bijsluiter als voorbeeld Gevraagd naar de toekomstige communicatie, antwoordt Hoogervorst dat we naar een veel bredere en flexibelere informatieverstrekking moeten die veel lijkt op de financiële bijsluiter. Er moet meer gelegenheid komen om bepaalde informatie te verschaffen, niet alleen over de inhoud van regelingen, maar bijvoorbeeld ook over de kosten die gemaakt worden. Op zich heeft een deelnemer daar niet heel veel aan, die kan immers 6

7 niet naar een ander Pensioenfonds overstappen. Wel kan het bijdragen aan het bewustzijn dat kosten sterk verschillen tussen fondsen. Dat kan een slinger geven aan schaalvergroting, wat leidt tot kostenreductie. Er is nog winst te behalen met professionalisering van besturen. Kleine fondsen moeten hun bestuurszetels vullen en het is moeilijk om bestuursleden van goede kwaliteit te vinden, dat weten we ook allemaal. Veel winst valt te boeken door schaalvergroting in kosten en kwaliteit. Dat is een lichtpuntje in de huidige misère. Op het vlak van de kosten kan de financiële bijsluiter een vliegwieleffect bewerkstelligen. Een andere goede ontwikkeling op gebied van communicatie noemt Hoogervorst de start van het Pensioenregister vanaf Dit platform biedt aanvankelijk alleen inzicht in eerste (AOW) en tweede pijler pensioenen maar kan op termijn uitgebreid worden en kan als basis gebruikt worden voor betere financiële voorlichting. Een financiële bijsluiter bij pensioenen leidt tot betere informatie over onzekerheid over de pensioentoekomst. Er moet een indicatie komen over wat zeker is en wat onzeker. Dat is geprobeerd met het toeslagenlabel, maar moet dus beter. Overigens betekent de overgang naar flexibelere informatievoorziening niet dat het UPO overbodig wordt. De informatie die daarin staat is prima. Maar het zou wat minder strak genormeerd kunnen zijn, voegt Hoogervorst toe. Dat zou echter wel vereisen dat het toezicht ook met meer open normen moet werken, zoals we dat ook in het toezicht op de normale commerciële wereld doen. Dat biedt het voordeel dat de AFM naar het geheel kan kijken en kan zeggen of iets misleidend is of niet. Het wordt dan dus wat minder rule based en meer principle based. Momenteel zitten we als toezichthouder in het toezicht wat ingesnoerd. In eerste instantie vond politiek Den Haag het zelfs wat eng om de AFM naar pensioenen te laten kijken. Een breder en meer principle based toezicht vanuit de AFM op pensioenen zou een goede zaak zijn, maar moet politiek nog varen. Waar we van af moeten - en dat geldt voor de hele financiële dienstverlening - is het doen van uitspraken voor over dertig jaar, dan gaan we je zus en zo geven. Die kunnen gewoon niet, daar moeten we helemaal van af, zegt Hoogervorst strijdvaardig. Differentiëren van informatie Wanneer we voorleggen dat bijvoorbeeld leeftijdstoegespitste UPO s nu niet zijn toegestaan, moet Hoogervorst dat beamen. Wel is het toegestaan extra informatie te geven, maar dat betekent dan wel heel veel informatie in de toelichting op het UPO, vindt ook Hoogervorst. Overigens zou het differentiëren van informatie wel beter passen in het meer flexibel communiceren. Ook als het niet wettelijk verplicht is, zou het verstandig zijn. Optelbaarheid van getallen in het Pensioenregister is wel een randvoorwaarde. Een belangrijke boodschap voor pensioenfondsen is nog wel: zoek naar eenvoud. Dat helpt om de kosten te drukken. Het aanhouden van heel veel verschillende regelingen en overgangsregelingen is bijvoorbeeld vreselijk kostbaar. En tevens helpt eenvoud enorm in de communicatie en bij het uitleggen van het pensioen. Verplichtstelling positief Ondanks zijn kritische houding ten opzichte van de huidige stand in pensioenland is Hoogervorst erg positief over het bestaan van de verplichtstelling. De verplichtstelling heeft goed gewerkt, we mogen blij zijn dat we dat vlak na WOII hebben gedaan. Ondanks alle problemen die we hebben, hebben we toch nog één van de beste stelsels ter wereld. In het Verenigd Koninkrijk is het pensioen fors verschraald. In andere landen, bijvoorbeeld Frankrijk, leunt men volledig op de staat. Reden dat ik kritisch ben, is niet dat ik niet houd van dit stelsel, maar juist dat ik wel houd van dit systeem. Maar het gaat me aan het hart als het helemaal in het honderd zou lopen. Het feit dat er paternalisme inzit, zeg ik ook als liberaal, is juist goed geweest. Wellicht kan dat in toekomst wel wat minder worden met betere opleiding van mensen en hoger financiële bewustzijn. Het pensioenbewustzijn scoort nog altijd erg laag. Gevraagd of het een doel moet zijn iedereen pensioenbewust te maken, antwoordt Hoogervorst: Je moet pensioenachtergrond december 2010 nummer 3 7

8 niet de illusie hebben dat je iedereen pensioenbewust kan maken. Hoeveel mensen kiezen pas na gedegen marktonderzoek voor een koelkast? Van belang is dat er kritische massa is die wel sterk betrokken is en dus pensioenfondsbesturen kan aanspreken. Dat hoeft geen negentig procent te zijn, misschien is tien procent genoeg. Maar ook daar staan we nog ver van af. Toch nuanceert Hoogervorst de tien procent, wanneer hij nadenkt over de impact die een goed of minder goed pensioen kan hebben bij bijvoorbeeld het af- of oversluiten van een hypotheek. Voor iedereen is een goede pensioenplanning van belang. Het is verstandig als Goede boekhoudregels belangrijk Vanaf maart 2011 zal Hans Hoogervorst de AFM verlaten voor een nieuwe carrière in London bij de IASB, de International Accounting Standards Board. In de pensioenwereld klinken er nogal eens kritische geluiden over de boekhoudstandaarden die de IASB voorstaat. Dat betreft bijvoorbeeld de eisen die gesteld worden aan ondernemingen om de verplichtingen van hun pensioenfondsen op hun balansen te activeren. Hoogervorst is juist van mening dat de IASB een mooie rol heeft gespeeld. Ondernemingen moesten onzekerheden of concrete toezeggingen aan het fonds Een belangrijke boodschap voor pensioenfondsen is nog wel: zoek naar eenvoud. hypotheekadviseurs rekening houden met pensioen; zeker als de afbetaling daarvan doorloopt tijdens pensionering. Dat geldt zeker bij een aflossingsvrije hypotheek, voegt hij toe. Over dat laatste punt is Hoogervorst stellig, hij maakt zich oprecht boos over wat er op dat terrein misgaat. Het hoge aandeel van aflossingsvrije financiering is hem een doorn in het oog. Deze crisis heeft op de lange termijn zeker gevolgen. Mensen zijn zich ervan bewust geworden dat een goed pensioen geen automatisme is. Maar het hoeft niet dramatisch af te lopen. De inkomens van ouderen zijn immers relatief goed, als daar wat van af gaat is het waarschijnlijk voor veel mensen nog wel te doen. Ik verwacht dat mensen wel bewuster worden. Het is in ieder geval van belang dat ze aan de informatie kunnen komen die ze nodig hebben, zodat ze ook voor zichzelf nog maatregelen kunnen nemen die nodig zijn. ook als verplichtingen in de boeken opnemen. Dat leidde ertoe dat onzekerheden en toezeggingen transparant en erkend werden. Op die manier werden weliswaar toezeggingen minder hard, maar dat is in ieder geval realistischer dan te pretenderen dat de toezeggingen in beton zijn gegoten. Al sprekend hierover concludeert Hoogervorst dat de standaarden van het IASB in die zin een voorloper zijn van het Pensioenakkoord. Achteraf hebben ze in Londen heel goed begrepen hoe het stelsel werkte, het toont aan hoe ongelooflijk belangrijk goede boekhoudregels zijn. Tenslotte vragen we Hoogervorst nog naar de lessen die vanuit AFM-toezicht kunnen worden getrokken voor pensioenfondsen. Het antwoord luidt dat andere financiële instellingen gewend zijn aan communicatie; zij hebben klanten die kunnen weglopen. Het is daarom ook niet verwijtbaar aan pensioenfondsen dat zij een grote inhaalslag moeten maken. Hoogervorst heeft overigens het gevoel dat de knop om is en dat pensioenfondsen positief gemotiveerd zijn om die 8

9 slag te maken. Het is zeker niet alleen maar duw-entrek-werk vanuit bijvoorbeeld de toezichthouder. Terugkomend op de gevolgen van de crisis, merkt Hoogervorst nog op dat hij denkt dat het publiek heel goed kan begrijpen dat pensioenfondsen ook niet alles konden voorzien. Zeker omdat ook banken, overheid en zelfs toezichthouders dat niet konden. Maar als zij er na vijf jaar achterkomen dat de rekening heel eenzijdig bij een bepaalde groep is gelegd, dan zullen ze dat niet meer begrijpen en accepteren. Dan komt discussie pas echt op gang en zal iedereen zich afvragen: Moet ik hier verplicht mijn geld in steken? Michiel Evers Corporate Strategie & Beleid APG Jurre de Haan Corporate Strategie & Beleid APG pensioenachtergrond december 2010 nummer 3 9

10 Werken aan vertrouwen in pensioenen

11 Het is 20 november Een woedende menigte bestormt het Malieveld. Allemaal mensen die zich bedonderd voelen door pensioenfondsen die hen jarenlang in onbegrijpelijke bewoordingen een mooi en goed pensioen in het vooruitzicht stelden. Ze krijgen minder geld dan beloofd, terwijl ze langer moeten werken. Jongeren zijn intussen afgehaakt en weigeren nog langer verplicht geld af te dragen aan pensioenfondsen waarmee zij zich niet kunnen identificeren. Het bovenstaande scenario illustreert het mogelijke maatschappelijke sentiment bij een blijvend gebrekkig vertrouwen in het Nederlandse pensioensysteem. Vertrouwen in dit systeem is cruciaal, omdat het gebaseerd is op collectiviteit en solidariteit. De laatste jaren is het vertrouwen in pensioenfondsen echter afgenomen. Dit blijkt uit het onderzoek van Montae Pensioen en GfK panelservices (2010). 1 Ook andere organisaties, zoals de politie en de rechterlijke macht, ervaren een gebrekkig vertrouwen vanuit de maatschappij. De Nationale DenkTank analyseerde dit vertrouwensprobleem en ontwikkelde op basis daarvan een vertrouwensmodel. In dit artikel lichten we dit model toe. Daarna gaan we expliciet in op de knelpunten voor pensioenfondsen. Ten slotte zal er op één knelpunt, de communicatie van pensioenfondsen, dieper worden ingegaan. Aanpassen aan een veranderende maatschappij De Nederlandse samenleving is continu aan veranderingen onderhevig. Het Sociaal en Cultureel Planbureau typeert deze veranderingen als de 5 I s: individualisering, informalisering, informatisering, intensivering en internationalisering. 2 Deze 5 I s vormen een uitdaging voor pensioenfondsen, zowel in de interactie met burgers als voor de interne organisatie. Als pensioenfondsen in vertrouwen willen opereren en hun legitimiteit willen waarborgen, moeten zij zich aanpassen aan de veranderende maatschappij. Omdat de 5 I s zich in hoog tempo doorontwikkelen, moeten fondsen nu iets doen. Fondsen die krampachtig vasthouden aan traditionele en hiërarchische structuren gaan voorbij aan de verwachtingen en eisen die burgers nu hebben, wat leidt tot afnemend vertrouwen. Om het vertrouwen van burgers te behouden kunnen fondsen gebruik maken van het vertrouwensmodel van de Nationale DenkTank, waarin drie domeinen centraal staan: verwachtingen, percepties en prestaties. Dit model (pagina 12) geeft vertrouwen weer als een wisselwerking tussen enerzijds de verwachtingen en anderzijds de perceptie van prestaties. Wanneer de perceptie bij burgers bestaat dat een instantie niet voldoet aan hun verwachtingen dan zal het vertrouwen in die 1 Montae Pensioen en GfK Panel Services Benelux, Onderzoeksrapport Pensioen in Nederland: kennis, verwachtingen en vertrouwen (2010) 2 Sociaal en Cultureel Planbureau, Sociaal en Cultureel Rapport 2004 (2004) pensioenachtergrond december 2010 nummer 3 11

12 Vertrouwensmodel Nationale DenkTank burger verwachting perceptie vertrouwen prestatie publieke organisatie instantie afnemen. Dit zien we ook bij pensioenfondsen en hun problemen met de dekkingsgraad. Burgers verwachten dat hun pensioen goed geregeld is en dat ze hier niet veel voor hoeven te doen. Door de problemen met de dekkingsgraden van pensioenfondsen en de berichtgeving hierover leeft de perceptie echter dat het pensioen niet zo goed geregeld is. Daarnaast leeft de perceptie dat pensioenfondsen hier debet aan zijn. Kijkend naar de feitelijke prestaties van pensioenfondsen is er ruimte voor verbetering. Vragen die opkomen zijn bijvoorbeeld of fondsen beter op externe factoren als de ontwikkeling van de rentestand, levensverwachting en vergrijzing hadden kunnen inspelen. Dit zijn echter geen knoppen waar fondsen aan kunnen draaien. Daarom gaat het te ver om te stellen dat fondsen gefaald hebben. Toch is dit wel de perceptie en daalt het vertrouwen in pensioenfondsen. Dit heeft alles te maken met de discrepantie tussen de verwachting en de perceptie van de prestatie. Aan de andere kant laat het model zien dat het vertrouwen kan toenemen als de perceptie van prestaties van pensioenfondsen de verwachting van burgers overtreft. De drie domeinen van dit model bieden aanknopingspunten om het vertrouwen te behouden of versterken. Pensioenfondsen moeten aan alle drie de aspecten van vertrouwen werken om hun legitimiteit te behouden. Er zijn verschillende manieren waarop de drie domeinen van vertrouwen beïnvloed kunnen worden. Zo kunnen pensioenfondsen de verwachtingen en de percepties van burgers beter managen door het verbeteren van de communicatie en educatie. Op het gebied van prestaties kunnen fondsen hun beleggingsbeleid verbeteren om zo hogere rendementen te behalen waardoor de dekkingsgraden kunnen stijgen. Laag pensioenbewustzijn is knelpunt De prestaties van pensioenfondsen en de structuur van het pensioensysteem zijn belangrijke knelpunten. Aanpassing en verbetering hiervan is dan ook dringend 12

13 noodzakelijk. Aangezien deze verbeteringen echter veel specialistische kennis vereisen zal de focus van dit artikel liggen op het managen van de verwachtingen en percepties. Voor realistische verwachtingen van het pensioen is pensioenbewustzijn cruciaal. Uit een onderzoek van TNS NIPO in samenwerking met CentiQ en Pensioenkijker.nl blijkt echter dat 66% van de Nederlanders volledig pensioenonbewust is. Dit betekent onder andere dat mensen niet op de hoogte zijn van de opbouw en ontwikkeling van hun toekomstig pensioeninkomen. Hierdoor zal de perceptie die mensen van hun pensioen hebben ook niet altijd aansluiten bij de realiteit. Daarom vormt het lage pensioenbewustzijn ook een knelpunt voor pensioenfondsen. Dit lage pensioenbewustzijn heeft twee oorzaken. Enerzijds schiet de communicatie van veel pensioenfondsen tekort. Anderzijds zijn burgers niet betrokken bij hun pensioen en voelen zij zich hier ook niet altijd verantwoordelijk voor. Een verbeterde communicatie kan het pensioenbewustzijn verhogen en aanzetten tot meer betrokkenheid van burgers. De betrokkenheid wordt ook vergroot als de financiële kennis toeneemt, bijvoorbeeld door het verbeteren van financiële educatie. Daarnaast zouden pensioenfondsen burgers meer keuzes kunnen geven, bijvoorbeeld door de mogelijkheid te bieden om uit verschillende risicoprofielen voor de beleggingen te kiezen. Met het oog op het thema van deze Pensioenachtergrond zal dit artikel alleen ingaan op de mogelijkheden die pensioenfondsen hebben om hun communicatie te verbeteren. Persoonlijker, transpanter, eerlijker Het is voor veel fondsen een grote uitdaging om een complex begrip als pensioenen duidelijk te maken aan een onbewuste burger met beperkte financiële kennis. Daarnaast moet in het geval van jongeren iets wat ver in de toekomst ligt, dichtbij worden gehaald. Tot op heden hebben veel pensioenfondsen hier moeite mee. Zij veronderstellen dat termen als gedeeltelijk premievrij pensioen en gedeeltelijke indexatie bekend zijn bij burgers. Daarnaast leggen pensioenfondsen te weinig nadruk op het communiceren van risico s. Daardoor weten burgers te weinig over hun pensioen en komen verwachtingen en de realiteit niet met elkaar overeen. Tot voor kort was er veel vertrouwen in het pensioen en in de pensioenfondsen. Dit vertrouwen dreigt om te slaan in wantrouwen. Het is een uitdaging voor fondsen om bewust vertrouwen te creëren. Als mensen zich bewust zijn van de risico s en de voor- en nadelen van pensioenregelingen zullen zij realistische verwachtingen krijgen en hun pensioenfonds bewust vertrouwen. Om realistische verwachtingen te creëren is het essentieel voor pensioenfondsen om transparanter te zijn. Zo worden de risico s die bij pensioenen horen nu nog niet helder Wisselwerking communicatie en betrokkenheid Pensioensysteem Solidariteit Complex 1 Communicatie Burger Onbewust Lage risicobereidheid Beperkte financiële kennis 2 Betrokkenheid burger pensioenachtergrond december 2010 nummer 3 13

14 gecommuniceerd. Het Uniform Pensioen Overzicht (UPO) suggereert nog dat het pensioen gegarandeerd wordt, terwijl de Samen sta jij sterk-campagne van de VB stelt dat er wel risico s zijn en dat het pensioen lager uit kan vallen als het slecht gaat met de economie of juist hoger als het goed gaat. Het is belangrijk om hierin consistent te zijn. Daarnaast betekent transparantie ook dat zowel de voor- als de nadelen van beslissingen worden uitgelegd. Ten slotte betekent transparant communiceren ook tijdig communiceren. Een systeem waar Nederlanders trots op zijn en vertrouwen in hebben. Hiervoor moeten echter zowel het pensioensysteem als de pensioenfondsen met hun tijd mee gaan. Een belangrijk onderdeel hiervan is transparante, persoonlijke, heldere en digitale communicatie in simpel taalgebruik. Zo kan een eerste stap worden gezet naar een bewust vertrouwende burger. Naast een transparante communicatie zouden pensioenfondsen moeten streven naar een meer persoonlijke communicatie. Op dit moment differentiëren pensioenfondsen in hun communicatie nog nauwelijks in leeftijd, opleidingsniveau of andere persoonlijke kenmerken. Er zal ook meer moeten worden gekeken welke media relevant zijn voor welke doelgroep. Zo zouden fondsen voor het bereiken van jongeren veel meer gebruik kunnen maken van het internet of van sociale media. Hans de Boer Nationale DenkTank 2010 Abdelrahman Abdelgabar Nationale DenkTank 2010 Het taalgebruik van fondsen is vaak afstandelijk, moeilijk en onduidelijk. In debatten op radio en TV, maar ook in de directe communicatie wordt nog te veel jargon gebruikt. Pensioenfondsen moeten burgers meer centraal zetten in hun communicatie en niet zichzelf. Het UPO is een goed voorbeeld van dat laatste. Het huidige UPO lijkt een product te zijn van de administratie van pensioenfondsen in plaats van de wensen die burgers hebben. Zo bevat de eerste pagina alleen de gegevens zoals deze in de administratie zijn opgenomen en niet de urgentie van een pensioenoverzicht of de belangrijkste informatie voor de lezer. Naar bewust vertrouwen Uit het voorgaande blijkt dat pensioenfondsen nog een grote slag kunnen maken om aan te sluiten op de veeleisende en de veranderende samenleving. De pensioensector is zich hier gelukkig al gedeeltelijk bewust van. Zo zal op 4 januari 2011 het Pensioenregister de lucht in gaan en moet er in 2012 een nieuw UPO liggen dat meer op de lezer is toegespitst. Twintig november 2020 hoeft daarom geen dramatische dag te worden. Sterker nog, het kan een dag worden waarin het Nederlandse pensioensysteem nog steeds het beste ter wereld is (Mercer 2010) 3. Presentatie resultaten DenkTank Op 13 december 2010 zijn de resultaten van het onderzoek van de DenkTank gepresenteerd in het Vredespaleis in Den Haag. In het rapport zijn naast een analyse van de pensioenproblematiek ook de concrete oplossingen en aanbevelingen van de DenkTank opgenomen. 3 Global Mercer Pension Index, 2010 (2010) 14

15 Een verbeterde communicatie kan het pensioenbewustzijn verhogen en aanzetten tot meer betrokkenheid van burgers. pensioenachtergrond december 2010 nummer 3 15

16 Wat de deelnemer echt wil weten over pensioen

17 Pensioencommunicatie is effectief als de behoefte van de deelnemer centraal staat. De tijd van alleen maar zenden van wat de pensioenfondsen en verzekeraars zelf aan informatie kwijt willen, is voorbij. De deelnemer heeft recht op eerlijke informatie die voor hem relevant is. Om die informatie te kunnen geven moet het bestuur de deelnemer eerst goed leren kennen, zodat duidelijk wordt wat de deelnemer echt wil weten over pensioen. Want dat is vaak niet het uitgangspunt als het gaat om pensioencommunicatie. Pensioenfondsen en verzekeraars hebben de neiging om vooral veel informatie over de deelnemer uit te storten, zonder zich eerst af te vragen wat de deelnemer eigenlijk verwacht. Welke informatie heeft de deelnemer nodig? Met welke informatie is de deelnemer echt geholpen? Die vragen zouden ten grondslag moeten liggen aan de communicatie. Als reden voor het niet focussen op de behoefte van de deelnemer wijzen pensioenfondsen op de wettelijke voorschriften en het stringente toezicht van de AFM. Dat is een obstakel, maar geen reden om niet eerlijk en open te communiceren over pensioen. Minister Kamp zei tijdens het recente OPF-congres over pensioencommunicatie het volgende: Om het vertrouwen te herstellen en te behouden is het van belang om mensen behoorlijk voor te lichten. Gewoon, door ze eenvoudig en eerlijk te vertellen hoe de vork in de steel zit. Als je mensen geen garanties kunt geven over hun pensioen, dan hebben ze liever dat je dat eerlijk zegt. Kortom, de deelnemer heeft er recht op te weten hoe het zit. Maar een brief kan nog zo duidelijk zijn, als de deelnemer de envelop niet openmaakt weet hij niet hoe het zit. Om te zorgen dat hij de envelop wel openmaakt, moet het duidelijk zijn dat hij er belang bij heeft zich te verdiepen in zijn eigen pensioen. Mogelijkheden onuitputtelijk Daarnaast zal de deelnemer op andere dan de gebruikelijke manieren geprikkeld moeten worden om naar zijn pensioen te gaan kijken. De mogelijkheden om dat te bereiken zijn onuitputtelijk. Als aanzet voor de creativiteit, noem ik er een paar: een pensioencabaret een debatwedstrijd met stellingen rond pensioen een gebakje op de dag dat het pensioenoverzicht op de deurmat ligt (kan uit kostenoverwegingen ook een zijn) een BN-er die op een positieve manier iets vertelt over het belang van pensioen een goed idee overnemen dat bij een ander werkt (zoals de stewardessen bij KLM die hun collega s informeren over het belang van pensioen tijdens de pauzes op lange vluchten; dat kan ook bij de koffieautomaat op kantoor). Als de deelnemer openstaat voor informatie kan de echte pensioencommunicatie beginnen. pensioenachtergrond december 2010 nummer 3 17

18 Gemeenschappelijke betekenis Communicatie heeft twee kanten. Het is niet alleen zenden, zoals dat in pensioenland vooral gebeurt, maar ook controleren of de boodschap aangekomen en begrepen is. Je hoeft het als ontvanger niet eens te zijn met de boodschap, maar de boodschap moet wel begrepen worden om van echte communicatie te kunnen spreken. Een sterke definitie van communicatie wordt gehanteerd door de Groningse hoogleraar communicatie Gisela Redeker: communicatie is het scheppen van gemeenschappelijke betekenis. Deze definitie gaat niet over het sturen van een boodschap naar een ontvanger, het gaat over het creëren van gemeenschappelijke betekenis. Zij geeft daarbij het volgende voorbeeld. Een hond die blaft zegt: wegwezen, dit is mijn terrein. Ik respecteer die boodschap als ontvanger en verlaat het terrein. Wat we delen, waar we het over eens denken te zijn, is de grens van het terrein van de hond. Die gemeenschappelijke betekenis is ontstaan door het geblaf van de hond. Ik geef de hond feedback door voorzichtig achteruitlopend te vertrekken. Ik heb de boodschap van de hond dus begrepen. Die boodschap hoef ik overigens niet leuk te vinden om hem te begrijpen. Vertaald naar pensioen zou de gemeenschappelijke betekenis kunnen zijn: weten dat het belangrijk is je eigen pensioensituatie te kennen. Als de deelnemer weet dat kijken naar zijn eigen pensioen belangrijk is, kunnen toekomstige boodschappen over het niet zeker zijn van het pensioen landen bij de deelnemer. Na het verschijnen van het pensioenakkoord en zeker na de publiciteit rond de 14 fondsen van Donner, hoor ik vaak dat er goed gecommuniceerd moet worden over het onzeker worden van de hoogte van toekomstige pensioenuitkeringen. Dat is een nobel streven. Maar die boodschap gaat niet aankomen als de deelnemer niet eerst bekend is met zijn eigen pensioensituatie. Pas als hij daar mee bekend is, kan hij de gevolgen van wijzigingen begrijpen. Daarnaast komt de boodschap niet aan als de zender als onbetrouwbaar wordt ervaren door de ontvanger. Betrouwbaar zijn betekent eerlijk communiceren, vertellen hoe het zit. Ook als het tegenzit. Voorbeeld van hoe het niet moet In augustus 2010 ontstond veel publiciteit rond de 14 fondsen die wellicht hun pensioenaanspraken moesten gaan korten. In die periode kreeg het bestuur van een pensioenfonds een tekst voorgelegd door het bestuursbureau voor de homepage van hun website. De voorgestelde tekst luidde: Wij behoren niet tot de 14 fondsen die door DNB gedwongen worden de pensioenen te gaan korten. Korten van pensioenen is op dit moment bij ons fonds niet aan de orde. Het bestuur accepteerde dit tekstvoorstel niet en gaf aan dat de zinsnede op dit moment verwijderd moest worden, want het fonds ging niet korten. Het fondsbestuur dat de voorgestelde tekst afkeurde had op dat moment te maken met een dekkingsgraad van onder de 95%. Bij die berekening was nog geen rekening gehouden met de benodigde extra voorziening voor de langere levensduur, die eerder dit jaar is gepubliceerd. Het was dus beter geweest om eerlijk aan te geven dat er nu nog niet gekort hoeft te worden, maar dat dit voor de toekomst niet uitgesloten kan worden. Een overweging van fondsbesturen om niet open of eerlijk of pro-actief te communiceren is vaak dat die communicatie alleen maar onrust zou geven. Met dat argument ben ik het niet eens. Het staat vast dat pensioenregelingen zullen veranderen. Mensen daarop wijzen is hoe dan ook nodig. Los daarvan zou ik de vergelijking willen maken met een brandoefening. Het organiseren van een brandoefening is gedoe en veel medewerkers willen er eigenlijk niet aan meewerken. Toch worden brandoefeningen wel georganiseerd in de hoop dat die brand nooit zal plaatsvinden. Mocht er onverhoopt toch brand uitbreken, dan vallen er na een oefening minder slachtoffers dan zonder de oefening. Moraal van het verhaal: het is niet leuk om een vervelende boodschap te brengen maar de gevolgen van het niet vertellen zijn erger. Less is more Soms is er een duidelijke aanleiding om de brieven van het pensioenfonds wel onmiddellijk open te maken. Dat zijn de beste momenten om het imago van het eigen fonds te verbeteren. De kunst is echter om die momenten te benutten. Zo kreeg ik via een ombudsman van een regionale krant een brief van een pensioenfonds dat excuses maakte voor het feit dat er van alles was misgegaan met de vaststelling van de hoogte van het partnerpensioen. 18

19 De oorzaak van het probleem bij de vaststelling lag gedeeltelijk bij het pensioenfonds en gedeeltelijk bij de werkgever van de inmiddels overleden deelnemer. Dit gegeven inspireerde het pensioenfonds om een brief van ruim vier kantjes te sturen waarin alles wat was misgegaan, werd uitgelegd. Dit gebeurde in het voor de kenners vertrouwde pensioenjargon dat voor de weduwe volstrekt onbegrijpelijk was. Na ruim drie bladzijden niet relevante uitleg, kwam de alinea waarin stond dat ze nu het juiste partnerpensioen ging ontvangen. Door alle tekst er omheen begreep ze die alinea niet en dacht dat ze nog steeds tegen het pensioenfonds in het geweer moest komen. Ik heb haar uitgelegd welke alinea s ze wel moest De juiste informatie op het juiste moment Dezelfde ombudsman vroeg eerder deze maand een reactie op de volgende casus. Een mevrouw was 60 jaar geworden en daarom ging haar pensioen in. Dit pensioen was zo klein dat het werd afgekocht. In de brief waarin ze over de afkoop werd geïnformeerd, stond wel dat ze belasting moest betalen over de afkoopwaarde maar niets over de hoogte van de inhouding. Na inhouding van belasting ontving zij een afkoopwaarde van ruim 500 euro en daarom ontving haar man die maand geen toeslag op zijn AOW van 700 euro. Dit gezin ging er die maand 200 euro op achteruit en de beleving van zowel de Ombudsman als de mevrouw die het betrof, was bijzonder negatief. Moraal van het verhaal: het is niet leuk om een vervelende boodschap te brengen, maar de gevolgen van het niet vertellen zijn erger. lezen, dat waren er twee met een gezamenlijke lengte van net iets minder dan een halve pagina. Daarna vertrouwde ze het nog niet. Maar ze was blij dat ze me mocht bellen als ze toch niet het juiste partnerpensioen overgemaakt zou krijgen. Ik heb gelukkig niets meer van deze weduwe vernomen. Conclusie: de intentie van de brief was prima, het fonds bood excuses aan, maar de overcomplete uitleg werkte contraproductief. Deze mevrouw hield een slecht gevoel over aan het voorval en schrijft het feit dat het goed is gekomen toe aan de inmenging van de krant. Dit terwijl het fonds allang had ingezien dat de hoogte van het partnerpensioen onjuist was, voordat de krant erbij betrokken raakte. Dat is een gemiste kans. Want als er een korte brief met excuus en het juiste bedrag was verzonden, had zij wel het gevoel gehad dat het pensioenfonds haar geholpen had. De ombudsman was blij met mijn uitleg dat de dame in kwestie een groot deel van de ingehouden belasting terug kon vragen, maar het kwaad was al geschied. Door uit te leggen dat de ingehouden belasting wellicht kan worden teruggevraagd, had de pensioenuitvoerder veel negatieve energie kunnen voorkomen. De noodzaak om directer en eerlijker te gaan communiceren, wordt vrij breed door de communicatieadviseurs in de branche gedeeld. De weerstand zit vaak bij het bestuur zelf. Het is niet gebruikelijk om in onze branche de eerste te zijn met een nieuwe aanpak, we kijken liever de kat uit de boom. Deze koudwatervrees kan worden weggenomen als de pensioenfondsbestuurder een beter beeld krijgt van de gedachtewereld van de eigen deelnemer. Natuurlijk spreekt een bestuurder wel eens een deelnemer maar een echte regelmatige confrontatie met de zaken die voor de deelnemer echt van belang zijn, is niet zo pensioenachtergrond december 2010 nummer 3 19

20 gebruikelijk. Een bestuurder die zelf de problemen van de deelnemer heeft gezien, kan met overtuiging uitleggen dat de door het fonds gekozen aanpak bijdraagt aan betere pensioencommunicatie. Pensioenkijker.nl heeft een aantal jaren geleden pensioenspreekuren ontwikkeld, waarbij daartoe opgeleide studenten van hogescholen mensen uit de omgeving van de school helpen met pensioenvragen. Omdat sommige vragen lastig zijn, zijn er ook experts bij aanwezig die één pensioenspreekuur kunnen bijwonen bij een aangesloten werkgever. Dat biedt verschillende voordelen. De bestuurder ziet dan wat de deelnemer echt bezig houdt en pensioenspreekuren zijn een goed middel om deelnemers te betrekken bij het eigen pensioen. Daar waar de studenten van hogescholen bij het spreekuur betrokken worden, draagt het bij aan het vergroten van het pensioenbewustzijn van de studenten en hun directe omgeving. Na het spreekuur zou elke bestuurder vervolgens een verbeterpunt kunnen aandragen. Dit verbeterpunt Een bestuurder die zelf de problemen van de deelnemer heeft gezien, kan met overtuiging uitleggen dat de door het fonds gekozen aanpak bijdraagt aan betere pensioencommunicatie. werkzaam zijn in de pensioenbranche. Bij één van die spreekuren gaf een student aan dat de vragensteller naar het spreekuur was gekomen met een brief van pensioenuitvoerder X maar dat de student de brief niet begreep. Het toeval wilde dat er een jurist van dat pensioenfonds aanwezig was als expert. Hij ging mee met de student en kwam met het schaamrood op de kaken terug in de gang en zei: Dat we dit onze deelnemers aandoen. Hoewel hij bijzonder goed op de hoogte was, begreep hij de brief van het eigen pensioenfonds niet en moest hij een collega bellen om er achter te komen wat er nu precies aan de hand was. Hij beloofde deze ervaring te gebruiken om intern verbeterslagen door te voeren. Conclusie: een goede manier om de deelnemer maar ook de gewoontes van het eigen fonds te leren kennen, is een pensioenspreekuur. Bestuurders van pensioenfondsen zouden elk jaar minstens kan vervolgens worden meegenomen in de jaarlijkse evaluatie zodat er controle is op het realiseren ervan. Desinteresse door gebrek aan invloed Eén van de redenen waarom deelnemers niet geïnteresseerd zijn in pensioen is het feit dat zij denken geen enkele invloed te hebben op hun eigen pensioen. Hoewel we geen overspannen verwachtingen moeten creëren over de mate waarin de individuele deelnemer invloed heeft op zijn pensioen, is die invloed zeker niet nihil. Dat zouden de fondsen de deelnemer moeten vertellen. Daarnaast zitten er in veel pensioenregelingen keuzes. Als de nadruk in de informatieverstrekking wordt gelegd op de invloed en verantwoordelijkheid die je hebt als deelnemer, laat het pensioenfonds zien dat de deelnemer serieus genomen wordt. 20

Pensioencommunicatie start bij de werkgever

Pensioencommunicatie start bij de werkgever Pensioencommunicatie start bij de werkgever Artikel Senior adviseur collectieve pensioenen J. Arts (Pon) Pensioencommunicatie start bij de werkgever Welke maatregelen kan de werkgever nemen om het pensioenbewustzijn

Nadere informatie

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen?

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? 1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? Het pensioenfonds staat er financieel niet goed voor. De twee belangrijkste oorzaken: 1. Nederlanders worden steeds ouder. Met name de laatste

Nadere informatie

PENSIOENBAROMETER 2012 Onderzoek van GfK Panel Services in opdracht van Montae

PENSIOENBAROMETER 2012 Onderzoek van GfK Panel Services in opdracht van Montae PENSIOENBAROMETER 2012 Onderzoek van GfK Panel Services in opdracht van Montae Op macroniveau begrijpt de grote meerderheid van de Nederlandse werknemers dat ingrepen in het pensioenstelsel noodzakelijk

Nadere informatie

Risico s rond pensioen

Risico s rond pensioen Risico s rond pensioen Uitgave maart 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds ) is van algemene aard, uitsluitend

Nadere informatie

6 Suggesties om het pensioenbewustzijn te vergroten

6 Suggesties om het pensioenbewustzijn te vergroten 6 Suggesties om het pensioenbewustzijn te vergroten Uit de panelbijeenkomsten die de Pensioencommissie heeft georganiseerd, is gebleken dat op het terrein van de communicatie veel in beweging is en dat

Nadere informatie

Wetsvoorstel pensioencommunicatie: kansen voor Financieel Planners mr Onno de Lange secretaris IVP donderdag 9 oktober 2014

Wetsvoorstel pensioencommunicatie: kansen voor Financieel Planners mr Onno de Lange secretaris IVP donderdag 9 oktober 2014 Wetsvoorstel pensioencommunicatie: kansen voor Financieel Planners mr Onno de Lange secretaris IVP donderdag 9 oktober 2014 Agenda - Introductie - In zevenmijlslaarzen door pensioenland - Wat is pensioencommunicatie

Nadere informatie

flits+ Het is veel in het nieuws, maar ik weet niet exact hoe mijn eigen pensioen eruit ziet Ik vind dat ik het moet lezen bpfhibin.

flits+ Het is veel in het nieuws, maar ik weet niet exact hoe mijn eigen pensioen eruit ziet Ik vind dat ik het moet lezen bpfhibin. pensioen Hoe warm loop jij voor het onderwerp pensioen? Informatie over uw pensioen Minder kans op verlaging, ook minder kans op indexatie Bpf HiBiN kiest voor online en digitaal Waar houdt het bestuur

Nadere informatie

Wat betekenen de nieuwe eisen voor pensioencommunicatie voor u als bestuurder?

Wat betekenen de nieuwe eisen voor pensioencommunicatie voor u als bestuurder? Wat betekenen de nieuwe eisen voor pensioencommunicatie voor u als bestuurder? Programma van de workshop 1. Bespreking van de belangrijkste wijzigingen: a) Algemene eisen aan pensioeninformatie b) Pensioenregister

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

Reactie Consultatiedocument

Reactie Consultatiedocument Reactie Consultatiedocument Voorontwerp Wet Pensioencommunicatie Algemeen Het centraal stellen van de deelnemer is het begin van begrip en inzicht in de persoonlijke pensioen situatie Het centraal stellen

Nadere informatie

Position paper Pensioencommunicatie

Position paper Pensioencommunicatie Position paper Pensioencommunicatie Met interesse hebben wij kennisgenomen van het wetsvoorstel Wet Pensioencommunicatie dat op 2 september jl. door staatssecretaris Klijnsma is ingediend bij de Tweede

Nadere informatie

Pensioenfonds Update April 2014

Pensioenfonds Update April 2014 Pensioenfonds Update April 2014 1. Van de Voorzitter nr 17 april 2014 pagina 1 INHOUD 1. Van de voorzitter 1 2. Dekkingsgraad gestegen in eerste twee maanden 2014 2 3. Interview met Roy Braem en Klaas

Nadere informatie

Social media is onmisbaar in de pensioenwereld!

Social media is onmisbaar in de pensioenwereld! Social media is onmisbaar in de pensioenwereld! Op 10 maart 2014 ben ik gestart met de opleiding LCP. Tijdens de presentatie kregen wij tips over het vinden van een onderwerp voor het essay. Ik heb mijn

Nadere informatie

Eerlijker over pensioen

Eerlijker over pensioen Eerlijker over pensioen Speech Harman Korte tijdens Eye on Pensions Wassenaar, 14 januari 2013 Dames en heren, Mijn hartelijke dank aan onze gastheer voor de gelegenheid om een inhoudelijke bijdrage aan

Nadere informatie

Inflatie en koopkracht pensioen

Inflatie en koopkracht pensioen Inflatie en koopkracht pensioen De afgelopen maanden zijn een aantal deelnemers geïnformeerd over het mogelijk afstempelen van pensioen. De gegarandeerde pensioenaanspraken zijn dus minder zeker als gedacht.

Nadere informatie

Wet Pensioencommunicatie White Paper

Wet Pensioencommunicatie White Paper White Paper December 15 Wat houdt deze wet in en wat is het doel? Deze nieuwe wet, die op 1 juli 2015 is ingegaan, wijzigt de Pensioenwet en de Wet Verplichte Beroepspensioenregelingen. De Wet is in het

Nadere informatie

Bijna met pensioen? U heeft allerlei keuzes. APR2016 KIEZEN VOOR UW PENSIOEN

Bijna met pensioen? U heeft allerlei keuzes. APR2016 KIEZEN VOOR UW PENSIOEN Informatie voor deelnemers en gepensioneerden van Stichting Pensioenfonds voor Dierenartsen (SPD) APR2016 In deze uitgave 2 Wanneer krijgt u AOW? 3 Pensioenplanner 4 Blij dat de Vereniging er is 5 Meld

Nadere informatie

PENSIOEN UPDATE In Nederland

PENSIOEN UPDATE In Nederland PENSIOEN UPDATE In Nederland Oktober 2015 Het pensioenlandschap in het algemeen, maar ook hoe werknemers naar pensioen kijken, verandert in rap tempo. Zowel in 2014 als in 2015 zijn grote bezuinigingen

Nadere informatie

Huizenprijzen. Rendementen. kunnen stijgen. Of juist dalen. kunnen meevallen. Of juist tegenvallen. UW PENSIOEN

Huizenprijzen. Rendementen. kunnen stijgen. Of juist dalen. kunnen meevallen. Of juist tegenvallen. UW PENSIOEN Huizenprijzen kunnen stijgen. Of juist dalen. Rendementen kunnen meevallen. Of juist tegenvallen. Tegen de tijd dat u met pensioen gaat, weet u één ding zeker: ú heeft uw pensioen goed geregeld. UW PENSIOEN

Nadere informatie

Overzicht, inzicht en een passend pensioen. Johan de Groot Hoofd Afdeling Transparantietoezicht Financiële Producten

Overzicht, inzicht en een passend pensioen. Johan de Groot Hoofd Afdeling Transparantietoezicht Financiële Producten Vereniging voor Pensioenrecht Johan de Groot Hoofd Afdeling Transparantietoezicht Financiële Producten Inhoud 1. De temperatuur in Pensioenland 2. De rol van de AFM 3. Overzicht: UPO- tijdigheid en juistheid

Nadere informatie

P O S I T I O N P A P E R

P O S I T I O N P A P E R Pensioenfederatie Prinses Margrietplantsoen 90 2595 BR Den Haag Postbus 93158 2509 AD Den Haag T +31 (0)70 76 20 220 info@pensioenfederatie.nl www.pensioenfederatie.nl P O S I T I O N P A P E R KvK Haaglanden

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1 RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL Vraag 1 Onder het huidige FTK krijgen pensioenfondsen te maken met de zogenaamde beleggings -spagaat: aan de ene kant kan er weinig risico worden genomen

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2010 Algemeen Mijnwerkersfonds Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd Door de huidige dekkingsgraad en de onzekere economische omstandigheden heeft het bestuur, na advies van

Nadere informatie

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij Welkom OWASE Pensioenforum 26 juni 2013 OWASE 3 juli 2013 bij Pensioenfonds en solidariteit: één voor allen, allen voor één! www.owase.nl PFO20130626/20130703 2 Programma Pensioenforum De bedoeling van

Nadere informatie

Risico s rond pensioen. Versie 29-12-2015

Risico s rond pensioen. Versie 29-12-2015 Risico s rond pensioen Versie 29-12-2015 Versie 29-12-2015 Risico s rond pensioen Volgens een onderzoek van de Autoriteit Financiële Markten (AFM) blijken de meeste Nederlanders nog hoge, ja vaak te hoge,

Nadere informatie

Pensioenactualiteiten

Pensioenactualiteiten Pensioenactualiteiten VHMF 8 april 2010 Vereniging van Hogere ambtenaren bij het Ministerie van Financiën 1 Toekomst tweede pijler onder de loep Pensioenbewustzijn Conclusies pensioencommissies: SWOT Scenario

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bedrijfsfilosofie... 3. Liberforte Pensioen... 4. Liberforte Hypotheek... 5. Liberforte Werkgeversdiensten... 6

Inhoudsopgave. Bedrijfsfilosofie... 3. Liberforte Pensioen... 4. Liberforte Hypotheek... 5. Liberforte Werkgeversdiensten... 6 2 Inhoudsopgave Bedrijfsfilosofie...................... 3 Liberforte Pensioen...................... 4 Liberforte Hypotheek...................... 5 Liberforte Werkgeversdiensten..................... 6 3

Nadere informatie

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten Dames en heren, Hartelijk dank voor de uitnodiging om hier vandaag op uw symposium te komen spreken. Als koepel van verenigingen van gepensioneerden wil de KNVG de belangen van gepensioneerden behartigen

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief NUMMER 12 > JAARGANG 8 > SEPTEMBER 2011 inhoud > De financiële situatie bij pensioenfondsen [p.1] Pensioenleeftijd 65 jaar, wat als ik eerder

Nadere informatie

Communicatie Meerjarenplan 2015-2017. Stichting Brocacef Pensioenfonds

Communicatie Meerjarenplan 2015-2017. Stichting Brocacef Pensioenfonds Communicatie Meerjarenplan 2015-2017 Stichting Brocacef Pensioenfonds Vastgesteld in de vergadering van het bestuur van 23 november 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Missie en visie... 3 3. Doelgroepen...

Nadere informatie

Uw mening over pensioen

Uw mening over pensioen Uw mening over pensioen Onderzoek naar de risicohouding van pensioenopbouwers en pensioenontvangers van Philips Pensioenfonds mei / juni 2013 Philips Pensioenfonds Inhoud Aanleiding onderzoek Opzet onderzoek

Nadere informatie

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM Aanpassing pensioenregeling een must Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM 1 Aanpassing pensioenregeling een must Inhoud Marcel Brussee: Achtergrond wijzigingen

Nadere informatie

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG Agenda Waarom Pensioenakkoord? Inhoud Pensioenakkoord Wat doen we ermee? Oplossingsrichtingen Hoe nu verder?

Nadere informatie

Speech Pensioenfederatie Meeting tomorrow s challenges

Speech Pensioenfederatie Meeting tomorrow s challenges Speech Pensioenfederatie Meeting tomorrow s challenges 17 mei 2016 Merel van Vroonhoven Koninklijke Hoogheid, geacht bestuur en geachte leden van de Pensioenfederatie, beste aanwezigen. Hartelijk dank

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK 2 De essentie: Eerlijke verdeling van lasten en lusten tussen generaties krijgt volop aandacht; Er worden twee contracten voorgesteld. Beide behoeven verdere

Nadere informatie

Risicobereidheid in beeld

Risicobereidheid in beeld Risicobereidheid in beeld Onderzoek naar de risicobereidheid bij actieve deelnemers in opdracht van Bedrijfstakpensioenfonds TEX Maart 2014 Peter Zegwaart 1 2 De resultaten laten een beperkte differentiatie

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Betreft Kamervragen van het lid Krol Hierbij zend ik u de

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Xerox

Stichting Pensioenfonds Xerox Deelnemersbijeenkomst Stichting Pensioenfonds Xerox Verslag Huidige vergadering Volgende vergadering Datum Duur Datum Duur 26 maart 2015 17:00 19:00 Locatie Voorzitter Locatie Voorzitter Bedrijfsrestaurant

Nadere informatie

Pensioen- onbewustzijn werknemers

Pensioen- onbewustzijn werknemers Pensioen- onbewustzijn werknemers De financiële wereld leeft in stormachtige tijden. Deze stormen treffen niet alleen uitvoerders en adviseurs, maar ook werkgevers en vooral werknemers. Wat zijn de Folkert

Nadere informatie

Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen

Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen Commissie Toekomstbestendigheid Aanvullende Pensioenregelingen Prof. dr. K.P. Goudswaard (voorzitter) Prof. dr. R.M.W.J.

Nadere informatie

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen.

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. De Bazel 24 mei 2012 Het Pensioenakkoord Drie delen: - De AOW-leeftijd - Pensioen in de tweede pijler - Ouderenparticipatie Wat is de aanleiding?

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Mevrouw drs. J. Klijnsma Postbus 90801 2509 LV Den Haag 13 januari 2014 P.C./MVE/2014.

De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Mevrouw drs. J. Klijnsma Postbus 90801 2509 LV Den Haag 13 januari 2014 P.C./MVE/2014. De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Mevrouw drs. J. Klijnsma Postbus 90801 2509 LV Den Haag 13 januari 2014 Betreft : Reactie op het consultatiedocument Wet Pensioencommunicatie Geachte

Nadere informatie

PensionPro Seminar16 juni 2016. Pensioen in een wereld van verandering

PensionPro Seminar16 juni 2016. Pensioen in een wereld van verandering PensionPro Seminar16 juni 2016 Pensioen in een wereld van verandering Het is standaard geworden om te zeggen dat we in bijzondere tijden leven. Sinds het uitbreken van de crisis in 2008, volgt de ene unieke

Nadere informatie

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten De daling van de dekkingsgraden heeft de afgelopen weken een uitgebreide discussie

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten. Pensioenbeleving deelnemers Stichting BMS Pensioenfonds. april 2011. 2010 Towers Watson. All rights reserved.

Onderzoeksresultaten. Pensioenbeleving deelnemers Stichting BMS Pensioenfonds. april 2011. 2010 Towers Watson. All rights reserved. Onderzoeksresultaten Pensioenbeleving deelnemers Stichting BMS Pensioenfonds april 2011 2010 Towers Watson. All rights reserved. Inhoud Context onderzoek Samenvatting Resultaten Communicatiemiddelen Uniform

Nadere informatie

Bijdrage Klaas Knot, president DNB, tgv het eerste Pensioenfederatiecongres in het Circustheater in Scheveningen op 10 november 2011

Bijdrage Klaas Knot, president DNB, tgv het eerste Pensioenfederatiecongres in het Circustheater in Scheveningen op 10 november 2011 Bijdrage Klaas Knot, president DNB, tgv het eerste Pensioenfederatiecongres in het Circustheater in Scheveningen op 10 november 2011 Ik ben vereerd dat ik hier vandaag tot u mag spreken. Ik besef namelijk

Nadere informatie

Communicatiejaarplan 2013. Stichting Vroegpensioenfonds Technische Groothandel

Communicatiejaarplan 2013. Stichting Vroegpensioenfonds Technische Groothandel Communicatiejaarplan 2013 Stichting Vroegpensioenfonds Technische Groothandel Inhoudsopgave 1 Inleiding 1.1 Terugblik 2012 3 2 Communicatie in 2013 2.1 Uitgangspunten voor de communicatie bij VPTECH 4

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Werken aan hoger pensioenbewustzijn. Communicatiestrategie Pensioenfonds KPN 2016-2018

Werken aan hoger pensioenbewustzijn. Communicatiestrategie Pensioenfonds KPN 2016-2018 Werken aan hoger pensioenbewustzijn Communicatiestrategie Pensioenfonds KPN 2016-2018 Pensioen is een van de speerpunten in het beleid van Pensioenfonds KPN. Een keer per drie jaar formuleren we onze strategie.

Nadere informatie

Bulletin. Heb ik straks genoeg geld?

Bulletin. Heb ik straks genoeg geld? Bulletin BANDEN juli 2014 13 Voor werkgevers en werknemers aangesloten bij het Bedrijfstakpensioenfonds voor de Banden- en Wielenbranche Heb ik straks genoeg geld? Hoeveel pensioen krijgt u later? Veel

Nadere informatie

Persoonlijk Pensioen Plan

Persoonlijk Pensioen Plan Persoonlijk Pensioen Plan Brochure voor u als werkgever Als werkgever hebt u behoefte aan een betaalbare pensioenregeling. Tegelijkertijd wilt u een regeling die past in een goed arbeidsvoorwaardenbeleid.

Nadere informatie

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat.

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat. Majesteit, dames en heren. Hartelijk welkom! En, Majesteit, ik weet zeker dat ik hier namens alle aanwezigen spreek als ik zeg dat wij buitengewoon vereerd zijn dat U bij een deel van dit programma aanwezig

Nadere informatie

Verstandig je pensioen regelen

Verstandig je pensioen regelen 1 Verstandig je pensioen regelen Voor wie is deze folder? Deze folder is voor iedereen die zijn of haar pensioen goed wil regelen. Van de mensen die werken heeft bijna de helft nooit goed over het pensioen

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2014. Een verzekeraar garandeert uw pensioen. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2014. Een verzekeraar garandeert uw pensioen. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2014 Een verzekeraar garandeert uw pensioen Algemeen Mijnwerkersfonds Het gaat relatief goed met het AMF. Maar voor de lange termijn zijn er veel onzekerheden. Daarom loopt nu

Nadere informatie

Voorkom verrassingen, regel het pensioen voor uw werknemers verstandig

Voorkom verrassingen, regel het pensioen voor uw werknemers verstandig Loop geen onnodig risico Voor werkgevers Informatie van de Autoriteit Financiële Markten Voorkom verrassingen, regel het pensioen voor uw werknemers verstandig Voor wie is deze folder? Deze folder is voor

Nadere informatie

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009 Pensioenbijeenkomst herstelplan 2009 Pensioenfonds voor de Grafische Bedrijven (PGB) over herstelplan 2009 juli 2009 Inleiding Waarom 5 pensioenbijeenkomsten? ernstige situatie met grote gevolgen voor

Nadere informatie

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen RBS pensioen update Van premie tot pensioen Hoe is uw pensioen opgebouwd? Waarom zitten veel pensioenfondsen nu in de problemen? Hoe ziet de toekomst van pensioen in Nederland eruit? In deze RBS Pensioen

Nadere informatie

Samenvatting communicatiebeleid

Samenvatting communicatiebeleid Samenvatting communicatiebeleid Het bestuur van SPA heeft het communicatiebeleid vastgelegd in een communicatiebeleidsplan voor de periode 2013-2016. Hieronder staat een korte samenvatting van dit beleidsplan.

Nadere informatie

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010 Welkom Waar willen wij het met elkaar over hebben? Pensioen anno 2010 Stand van Zaken AOW en Pensioenakkoord 4

Nadere informatie

Onderzoek digitale pensioencommunicatie

Onderzoek digitale pensioencommunicatie Rapport Onderzoek digitale pensioencommunicatie Juli 2015 0 Autoriteit Financiële Markten De AFM bevordert eerlijke en transparante financiële markten. Wij zijn de onafhankelijke gedragstoezichthouder

Nadere informatie

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015 Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Agenda 1. Rol klankbordgroep 2. Waarom een nieuwe pensioenregeling?

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten artikel Inleiding Reeds geruime tijd wordt een maatschappelijke discussie gevoerd over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel.

Nadere informatie

Martin Gast. Edmond Halley BV Increase PensioenKnowHow BV. Increase Pensioen KnowHow

Martin Gast. Edmond Halley BV Increase PensioenKnowHow BV. Increase Pensioen KnowHow Martin Gast Edmond Halley BV Increase PensioenKnowHow BV Even voorstellen Wat is er aan de hand in lijfrenteland? Pensioenactualiteiten Kansen 3e pijler Ik ben Martin Gast Edmond Halley BV Pensioenconsultants

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE 18 juli 2013 1/10/2014 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Resultaten - per vraag

Nadere informatie

wekt dat jouw nieuwsgierigheid

wekt dat jouw nieuwsgierigheid Pensioencommunicatie Effectieve communicatie is dichterbij dan je denkt Wet pensioencommunicatie: correct, evenwichtig, duidelijk en tijdig Wetteksten, parlementaire behandeling, voorbeelden en creatieve

Nadere informatie

Beleidsplan Communicatie en jaarplannen Communicatie Stichting Pensioenfonds Autoriteit Financiële Markten (Pensioenfonds AFM)

Beleidsplan Communicatie en jaarplannen Communicatie Stichting Pensioenfonds Autoriteit Financiële Markten (Pensioenfonds AFM) Beleidsplan Communicatie en jaarplannen Communicatie Stichting Pensioenfonds Autoriteit Financiële Markten (Pensioenfonds AFM) 1. Achtergrond Dit Beleidsplan Communicatie van Pensioenfonds AFM beoogt inzicht

Nadere informatie

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Agenda Stand van zaken PPF APG: kerngegevens, beleggingsresultaten dekkingsgraadontwikkeling Deelnemerstevredenheidsonderzoek Effecten

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012 De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt Workshop 9 mei 2012 Programma De aanleiding en het pensioenakkoord op hoofdlijnen Aanpassingsmechanismes Fiscale pensioenkader

Nadere informatie

Je bouwt partnerpensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Voor je kinderen is er wezenpensioen.

Je bouwt partnerpensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Voor je kinderen is er wezenpensioen. Hoe is jouw pensioen geregeld? Wat krijg je in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen Je bouwt ouderdomspensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Je krijgt dit ouderdomspensioen

Nadere informatie

MERCER'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014

MERCER'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014 'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014 1 Toekomstvisie Het Nederlandse pensioenstelsel behoort tot de mondiale top. Volgens de 2014 editie van de Melbourne Mercer Global Pension

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers Samen bouwen aan goed pensioen Inleiding ABP heeft een visie ontwikkeld voor de middellange termijn, de ABP-visie op 2020. Met deze visie willen wij richting geven

Nadere informatie

HALLO ALLEMAAL LIKE BPF SCHILDERS OP FACEBOOK WAT DE DEKKINGSGRAAD ONS VERTELT 2. WAT IS ER VERANDERD IN 2016? Wijzigingen pensioenregeling 4

HALLO ALLEMAAL LIKE BPF SCHILDERS OP FACEBOOK WAT DE DEKKINGSGRAAD ONS VERTELT 2. WAT IS ER VERANDERD IN 2016? Wijzigingen pensioenregeling 4 Pensioen voor pensioengerechtigdenblad maart 2016 WAT DE DEKKINGSGRAAD ONS VERTELT 2 Online klantenpanel GEZOCHT: MENSEN MET EEN MENING! 3 WAT IS ER VERANDERD IN 2016? Wijzigingen pensioenregeling 4 BELEGGEN

Nadere informatie

De dekkingsgraad van het Pensioenfonds is bijna elke maand anders. Dat komt vooral door de rentestand en onze beleggingsopbrengsten.

De dekkingsgraad van het Pensioenfonds is bijna elke maand anders. Dat komt vooral door de rentestand en onze beleggingsopbrengsten. Nieuwsbrief Ballast Nedam Pensioenfonds September 2013 Tijd voor een nieuwsbrief van uw Pensioenfonds. Er gebeurt veel in de Nederlandse pensioenwereld; dat kan u bijna niet zijn ontgaan. In onze vorige

Nadere informatie

Toelichting bij de ministeriële regeling toeslagenmatrix.

Toelichting bij de ministeriële regeling toeslagenmatrix. Toelichting bij de ministeriële regeling toeslagenmatrix. Algemene toelichting Artikel 86 van de Pensioenwet schrijft voor dat er bij voorwaardelijke toeslagverlening een consistent geheel dient te zijn

Nadere informatie

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Corporate Pensioen 4 Juni 2009 Vragen 1. Hoe zeker is mijn toekomstige pensioenvoorziening bij Nationale-Nederlanden? 3. Hoe weet ik hoeveel pensioen

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Pensioenfonds Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt

Nadere informatie

Pensioennieuwsbrief AC Rijksvakbonden. Februari 2012. Ferry Pereboom Angelique Kansouh

Pensioennieuwsbrief AC Rijksvakbonden. Februari 2012. Ferry Pereboom Angelique Kansouh Pensioennieuwsbrief AC Rijksvakbonden Ferry Pereboom Angelique Kansouh Februari 2012 De AC Rijksvakbonden zijn een initiatief van NCF, Juvox, VPW en VCPS Inhoudsopgave 0. Voorwoord......... 3 1. Lage dekkingsgraad

Nadere informatie

Collectief invaren van bestaande pensioenen: juridisch mogelijk? Een onderzoek naar mogelijke juridische hindernissen

Collectief invaren van bestaande pensioenen: juridisch mogelijk? Een onderzoek naar mogelijke juridische hindernissen Collectief invaren van bestaande pensioenen: juridisch mogelijk? Een onderzoek naar mogelijke juridische hindernissen Artikel Senior adviseur collectieve pensioenen S. Hendriks (AZL) Artikel Collectief

Nadere informatie

Het einde van het pensioen voor de RvB Rondetafelbijeenkomst. Amstelveen, 22 maart 2012

Het einde van het pensioen voor de RvB Rondetafelbijeenkomst. Amstelveen, 22 maart 2012 Het einde van het pensioen voor de RvB Rondetafelbijeenkomst Amstelveen, 22 maart 2012 Het einde van het pensioen voor de RvB As we know it? Amstelveen, 22 maart 2012 Het speelveld Bestuur en Toezicht

Nadere informatie

Veelgestelde vragen Uniform Pensioenoverzicht

Veelgestelde vragen Uniform Pensioenoverzicht Veelgestelde vragen Uniform Pensioenoverzicht Hieronder vindt u een overzicht van de veelgestelde vragen rondom uw pensioenoverzicht. Heeft u na het lezen van deze veelgestelde vragen toch nog vragen?

Nadere informatie

Communicatiebeleidsplan 2014-2016. Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Schoenmakerij

Communicatiebeleidsplan 2014-2016. Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Schoenmakerij Communicatiebeleidsplan 2014-2016 Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Schoenmakerij Dit plan is in opdracht van en samenspraak met Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Schoenmakerij tot stand

Nadere informatie

Pensioenbewustzijn. Henriëtte Prast en Arthur van Soest, Tilburg University & Netspar. Panel paper in opdracht van Stichting Instituut GAK

Pensioenbewustzijn. Henriëtte Prast en Arthur van Soest, Tilburg University & Netspar. Panel paper in opdracht van Stichting Instituut GAK Pensioenbewustzijn Henriëtte Prast en Arthur van Soest, Tilburg University & Netspar Panel paper in opdracht van Stichting Instituut GAK Inhoud Motivatie Wat bedoelen we met pensioenbewustzijn? Pensioenbewustzijn

Nadere informatie

Visiedocument pensioenuitvoering. 11 mei 2011

Visiedocument pensioenuitvoering. 11 mei 2011 Visiedocument pensioenuitvoering 11 mei 2011 Autoriteit Financiële Markten De AFM bevordert eerlijke en transparante financiële markten. Wij zijn de onafhankelijke gedragstoezichthouder op de markten van

Nadere informatie

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 KORTE TERUGBLIK Kabinet Balkenende gevallen: sociale partners pakken kansen Het pensioen is van sociale partners samen, dus moeten wij ook samen naar

Nadere informatie

RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK

RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK PPF APG Pieter Kasse / Manja Rietjens 15/16/17 januari 2014 RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK ONDER DEELNEMERS AANLEIDING ONDERZOEK Inzicht in (risico)voorkeuren van deelnemers en gepensioneerden

Nadere informatie

Communicatieplan Stichting Brocacef Pensioenfonds

Communicatieplan Stichting Brocacef Pensioenfonds Communicatieplan 2015 Stichting Brocacef Pensioenfonds Vastgesteld in de vergadering van het bestuur van 23 november 2015 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Inleiding... 3 1. Informatieverplichtingen...

Nadere informatie

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren,

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren, Tobacco Theater, Amsterdam, 6 oktober 2015 In zijn toespraak tijdens de platformbijeenkomst van Wijzer in Geldzaken, die als thema had De stille macht van financiële veerkracht, beklemtoonde Klaas Knot

Nadere informatie

> Communicatie korten pensioen > Tijdspad > Online tool > Individuele brief > Integratie UPO-proces > Maatwerk > Kosten

> Communicatie korten pensioen > Tijdspad > Online tool > Individuele brief > Integratie UPO-proces > Maatwerk > Kosten > Communicatie korten pensioen > Tijdspad > Online tool > Individuele brief > Integratie UPO-proces > Maatwerk > Kosten Februari 2012 Communicatie korten pensioen 2012 staat in de pensioenwereld tot nu

Nadere informatie

Uw pensioen in onzekere tijden

Uw pensioen in onzekere tijden Uw pensioen in onzekere tijden Stichting Pensioenfonds 1 Inleiding Dekkingsgraad per 31 december 2011 is 83,7%. Het pensioenfonds loopt (ver) achter op herstelplan. Voorlopig kortingsbesluit is noodzakelijk.

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Wat betekenen de nieuwe pensioenmaatregelen voor u? De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar geheel noch gedeeltelijk van. Page 2 of 5 Voorwoord In

Nadere informatie

Je bouwt partnerpensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Voor je kinderen is er wezenpensioen.

Je bouwt partnerpensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Voor je kinderen is er wezenpensioen. Hoe is jouw pensioen geregeld? Wat krijg je in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen Je bouwt ouderdomspensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Je krijgt dit ouderdomspensioen

Nadere informatie