VLAMIGRANT - HOOFDTEKSTEN 12 THEMA S

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VLAMIGRANT - HOOFDTEKSTEN 12 THEMA S"

Transcriptie

1 VLAMIGRANT - HOOFDTEKSTEN 12 THEMA S ANTWERPEN VOOR 1585 WERELDSTAD IN OORLOG Georg Braun en Frans Hogenberg, Civitates Orbis Terrarum, Nederlant is een ring en Antwerpen de diamant daer in Antwerpen was rond 1500 het economische hart van Europa. Kooplieden uit Nederland, Spanje, Engeland, Italië, Portugal en Duitsland maakten ongeveer 5% van de Antwerpse bevolking uit. Antwerpen werd een wereldstad dankzij de groeiende handel. Rond 1560 steeg het inwonersaantal boven de Zo werd Antwerpen, na Parijs, de grootste Europese stad ten noorden van de Alpen. De enorme bevolkingsgroei kwam vooral door migratie. Antwerpen was ook een culturele metropool. Goederen en geld werden er uitgewisseld, maar ook ideeën en nieuwe technieken. Antwerpse kunstenaars, schrijvers, acteurs, drukkers en uitgevers hadden internationaal invloed. Ze reisden en exporteerden hun werk. Zo trokken ze buitenlanders aan en bepaalden mee het wereldbeeld. In de 16de eeuw kreeg de kerk steeds meer kritiek. De levensstijl van hoge geestelijken lokte veel reacties uit. Het protest was te horen op meerdere plaatsen in Europa. Hervormers pleitten voor radicale veranderingen. Dat protest zorgde ook in Vlaanderen en Brabant voor toenemende spanningen. Keizer Karel, die Vlaamse wortels had, hield de toestand nog onder controle. Onder zijn zoon Filips II liep het echter mis. De kerk stuurde de inquisitie af op echte en vermeende ketters. Europa werd het toneel van bloedige godsdienstoorlogen tussen katholieken en protestanten. Voor 1585 was Antwerpen de grootste protestantse stad van de Lage Landen. Hier klopte ook het hart van de opstand. Het katholicisme, verdedigd door Spanje, overwon uiteindelijk. De protestanten die hun godsdienst wilden behouden, waren verplicht te emigreren. Zij trokken naar Scandinavië, Duitsland en Engeland maar vooral naar Nederland. De helft van de bevolking van Antwerpen trok de grens over. THEMA 1

2 ANTWERPEN NA DE EXODUS De familie de Moucheron, Rijksmuseum Amsterdam. Adieu schoonland, daer wy al meynden in te sterven.' 1585 is een sleuteljaar in de geschiedenis van het huidige Nederland en Vlaanderen. De val van Antwerpen betekende voor de Opstand een zware klap en was een beslissend element in de scheiding van de Lage Landen, van wat uiteindelijk Vlaanderen en Nederland zou worden. De bloeiperiode van het eens zo welvarende Vlaanderen en Brabant was nu voorbij, en de Hollandse Gouden Eeuw kon beginnen. Na 1585 ging het niet meer om een vlucht in volle paniek maar om een rustige, goed voorbereide en weloverwogen uittocht die in de jaren een absoluut hoogtepunt bereikte. Het waren gezinnen, ouders, met kinderen en huispersoneel, die samen huis en haard achter zich lieten. Niet alleen protestanten trokken weg, ook katholieken, joden en het gewone volk trok massaal naar Holland en Zeeland. De totale emigratie van pakweg 1540 tot 1630 wordt geschat op een mensen (1 ste en 2 de generatie). De eerste emigratie ging vooral naar Engeland en Duitsland, de latere was volledig op de Noordelijke Nederlanden gericht. Gezien in de context van de tijd en rekening houdend met het toenmalige bevolkingscijfer was het een massaal verschijnsel. Rond 1625 bestond 42% van de bevolking van de 9 grootste steden van Holland en Zeeland uit Vlaamse en Brabantse migranten van eerste en tweede generatie. De hoop op terugkeer blijft lang leven. De correspondentie met de achtergeblevenen bleef levendig. De gemeenten in de diaspora bezorgden financiële steun aan de gemeenten onder het kruis. Omdat de Zuid-Nederlanders zich bedienden van hun eigen netwerk van handelsrelaties en handelskantoren en werkvolk, verliep de assimilatie soms traag. Ook kregen ze door conservatisme, egoïsme en vreemdelingenangst slechts langzaam toegang tot bestuursfuncties. Volledige assimilatie duurde uiteindelijk 2 tot 3 generaties. Na 1630 werden gemengde huwelijken normaal en de kinderen waren zodanig verhollandst dat zij zich niet meer thuis zouden voelen in de Zuidelijke Nederlanden. THEMA 2

3 ARM VLAANDEREN De Makelarenplaats aan de Kloosterstraat in Antwerpen omstreeks In de directe omgeving van iedere migrant zijn er factoren die hem ertoe aanzetten de sprong te wagen, de push-factoren. Over het algemeen zijn die negatief (honger, verveling, armoede, vervolging, hopeloosheid). Het verhaal van de Vlaamse emigratie naar Wallonië, Frankrijk, Canada en Amerika kan niet verteld worden zonder ook stil te staan bij deze factoren. Ook al verschillen de redenen die de migrant naar zijn bestemming lokken (de pull-factoren), Vlaamse emigratie eind 19de eeuw en begin 20ste eeuw was vooral te wijten aan meer dan een eeuw bittere armoede. De negentiende eeuw is de eeuw van Arm Vlaanderen. 150 jaar geleden was het Vlaamse platteland de derde wereld: wie wilde overleven moest dag en nacht werken. Overdag op het land, 's avonds aan het spinnewiel of het weefgetouw. Bijverdienen was noodzakelijk om er zo voor te zorgen dat een gezin kon overleven. Veel gezinnen op het platteland werden in de eerste helft van de negentiende eeuw door een crisis getroffen, vooral in Oost- en West- Vlaanderen, waar 40 tot 50% van de bevolking in de vlasindustrie werkte. De huisnijverheid stortte in elkaar want men kon niet concurreren met buitenlandse, goedkopere, mechanisch geproduceerde garens en weefsels. In de strenge winter ging een groot deel van de tarwe- en koolzaadoogst verloren. Veel boeren gooiden zich volledig op de aardappelteelt maar twee opeenvolgende misoogsten ( ) leidden tot een hongersnood. Onder de bevolking braken niet verwonderlijk epidemieën uit. In 1846 tyfus, in 1848 cholera. In sommige regio's stierven in meer mensen dan er geboren werden. Tussen januari en oktober 1849 stierven er door de cholera alleen al op een totale Belgische bevolking van 4,4 miljoen. In 1866 stierven er nog eens mensen aan de besmettelijke ziekte. Het was een tijd van schrijnende armoede, hongerende kinderen, rondtrekkende bedelbendes en voedselrellen. THEMA 3

4 DE FRANSCHMAN - VLAAMSE ARBEIDERS IN FRANKRIJK Parijs 1914, Belgische seizoenarbeiders met balluçon (collectie Dirk Musschoot) Wie niet de moed én het geld had om de oversteek te wagen naar de Verenigde Staten en Canada, werd seizoenarbeider, pendelarbeider of migrant in Wallonië of Frankrijk. Frankrijk en Wallonië hebben steeds geconcurreerd voor Vlaamse arbeidskrachten. Wie hoorde dat er werk was in Roubaix en zich ter plaatse kon wenden tot kennissen, was eerder geneigd om zich daar te vestigen dan om zijn geluk te beproeven in Charleroi. En als Frankrijk zijn deuren sloot, trok men naar Wallonië. De Vlaamse emigratie naar Noord-Frankrijk was massaler dan die naar Wallonië: op het einde van de negentiende eeuw woonden er een half miljoen Belgen (80% van Vlaamse afkomst) in Frankrijk, goed voor 41% van alle immigranten in Frankrijk. Dat aantal was rond 1930 gezakt tot zo'n , maar dat komt vooral doordat heel wat Belgen tot Fransen waren genaturaliseerd. Door de grotere afstand pendelden Vlaamse arbeiders in Noord-Frankrijk minder en vestigden zich meer. Tijdens WOI vluchtten heel wat boeren eerder naar Frankrijk dan naar het zuiden van België. Eens de oorlog was beëindigd, zagen vele West-Vlamingen een terugkeer naar hun kapotgeschoten hoeven niet zitten. Aan de vooravond van WOII leefden er ook zo'n Vlaamse boeren in Frankrijk. Vele van die boerenfamilies baarden de Franse overheid zorgen omdat ze hun Vlaamse 'cultuur' leken te behouden. Zij spraken onderling Vlaams. Maar ook deze families zouden zich na verloop van tijd in Frankrijk integreren. Frankrijk besliste reeds in 1889 om de Franse nationaliteit toe te kennen aan alle (nakomelingen van) migranten die waren geboren op Frans grondgebied. Zij waren volgens de overheid zodanig geassimileerd in de Franse maatschappij dat zij als loyale Franse burgers konden worden beschouwd. Vandaag worden de Vlamingen beschouwd als een 'geslaagde', zelfs een 'vergeten' migrantengroep. THEMA 4

5 WALLONIË - DE INDUSTRIËLE REVOLUTIE Het typische industriële landschap van mijngebouwen en terrils (collectie Dirk Musschoot) Seizoenarbeid als noodoplossing heeft altijd bestaan, overal ter wereld. Sommige Vlamingen gingen het ver zoeken: bieten rooien in Canada of tabaksoogst, en dan terug. De meesten zochten het dichter bij huis, in het andere landsdeel bijvoorbeeld. Tussen 1840 en 1960 trok een half miljoen Vlamingen naar Wallonië, op zoek naar een betere toekomst. In 1947 telde men circa Vlamingen in Wallonië, waarvan veel mijnwerkers. Vandaag schat men hen zelfs op 1 miljoen. Anderen schatten dat 1 op 6 Walen Vlaamse wortels heeft. Men vindt in Wallonië zowat namen die beginnen met «Ver» of «Van». Vlaanderen was in verval en het industriële Wallonië was het Eldorado. Daar klaagde men dat ze moesten mee betalen voor de Vlaamse crisis en dat kroostrijke Vlaamse gezinnen zoveel kostten aan kindergeld. De eerste generatie had de meeste aanpassingsproblemen, de tweede generatie kende al enkele succesverhalen. Bewijs daarvan zijn de vele Vlaamse achternamen die in Wallonië opduiken. Namen als Cools, Daerden, Demotte, Onkelinx, Reynders, Spitaels, Van Cauwenberghe, onthullen dat ook families uit de hoogste politieke rangen een geschiedenis gekend hebben van armoede en migratie. 'Werk in eigen streek' werd een vaak gehoorde Vlaamse eis. Vanaf de golden sixties liep Vlaanderen zijn economische achterstand in en de werkgelegenheid steeg. In 1966 was het Vlaamse BNP voor het eerst groter dan dat van Wallonië en in 1967 kregen voor het eerst meer Walen dan Vlamingen een werkloosheidsuitkering. In vrij korte tijd heeft de zware industrie Wallonië verlaten, met dramatische gevolgen. Vandaag ontstaan er een nieuwe dynamiek in Wallonië en verplaatsing van bedrijven naar lagelonenlanden bedreigt opnieuw Vlaanderen. Nu opnieuw trekken boeren, hoteliers en jonge gezinnen naar het zuiden om te werken, omdat de bouwgrond in Vlaanderen onbetaalbaar wordt, om de vrije natuur en nog een stukje leven als god in Frankrijk te zoeken. THEMA 5

6 NAAR AMERIKA THE 'AMERICAN DREAM'. De leden van de Vlaamse maatschappij Broederenkring poseren bij een Amerikaanse vlag tijdens een picknick in Mishawaka, Indiana (VS) op 3 juni (collectie ADVN, VFD 237) Tussen 1830 en 1930 vonden naar schatting 60 miljoen Europese landverhuizers hun weg naar andere werelddelen. Enkele pioniers en missionarissen vestigden zich al in de periode , maar vooral na 1864 (einde burgeroorlog) kwamen de Noord-Amerikaanse landbouw en industrie tot volle ontwikkeling. Amerika en Canada zaten verlegen om arbeidskrachten terwijl Europa gebukt ging onder economische crisissen en werkloosheid. Vlamingen waren zeer gegeerd: "zij zijn eerlijk en werkzaam en betalen stipt hun belastingen". De overgrote meerderheid waren land- en seizoenarbeiders die het, wegens het geringe risico, in fabrieksarbeid gingen zoeken en zich in en rond fabriekssteden gingen vestigen. In de periode zochten zowat landgenoten een beter leven in de Verenigde Staten. Aankomen in Noord-Amerika bleek geen garantie op succes: voor veel mensen mislukte het avontuur en zij keerden met stille trom terug. Men schat dat 10% tot 15% van de landverhuizers mislukten en nog meer verpauperd terugkwamen. De emigranten die het wel maakten, gingen vrij snel op in de Amerikaanse en Canadese maatschappij. Zeker in de negentiende eeuw was emigratie naar Noord-Amerika een gedurfde stap: de vertrekkers wisten nauwelijks iets af van hun bestemming, meestal kenden ze alleen de wereld rond hun eigen dorp en er deden allerlei rooskleurige en fel aangedikte verhalen de ronde die beide landen voorstelden als paradijzen. Het avontuur begon nog voor het eigenlijke vertrek: heel wat potentiële emigranten moesten have en goed verkopen om de overtocht te kunnen betalen. Emigreren naar Frankrijk was betrekkelijk makkelijk te organiseren. Emigreren overzee was een ander paar mouwen. Het afscheid van dorp en familie was definitiever, de reis over zee boezemde angst in, en het ticket koste al snel een maandloon, wat velen niet hadden. Voor velen was er ook letterlijk geen weg terug als het misging dan zat je daar, in dat reusachtige land. THEMA 6

7 VLAMINGEN IN CANADA 1910, drinkende Vlamingen in Swan Lake Hotel (collectie Marc Journée) Vóór 1890 was de emigratie van Belgen naar Canada heel klein. De grote zuiderbuur van Canada had immers een beter ontwikkelde industrie. De economische markt was er groter en de lonen waren er vaak aantrekkelijker. Vanaf 1900 tot de eerste wereldoorlog steekt Canada de Verenigde Staten echter voorbij op het vlak van emigratie. Vanaf het midden van de 19de eeuw startten de Canadese autoriteiten een omvangrijke propagandacampagne om Belgen en meer bepaald Belgische landbouwers te overtuigen naar de uitgestrekte en vruchtbare prairiegronden van Canada te emigreren. Er heerste armoede en de meeste emigranten wilden wil elders een nieuw en beter leven opbouwen. Tussen 1890 en 1961 waagden maar liefst Belgen de oversteek naar het beloofde land met zijn uitgestrekte natuur en vele rijkdommen, waarvan de helft in de periode % waren Vlamingen. Precieze cijfers zullen we nooit hebben, illegale migratie was een constant gegeven. Zowel arm als rijk emigreerde, alleen gebruikten de laatsten de 'chiquere' term 's'expatrier'. Ais een emigrant een aanzienlijk kapitaal met zich meenam, werd hij in het land van bestemming een 'investeerder'. De crisis van de jaren 30 na de beurscrash op Wall Street zorgde voor bittere ellende in Canada en de emigratiepolitiek werd stopgezet. Vandaar de uitdrukking als er een brug over de oceaan had gelegen, waren de Vlaamse emigranten misschien wel allemaal naar hun geboorteland weergekeerd. De Vlamingen wisten zich echter te redden door onderlinge solidariteit, sterke familiebanden en door nog harder te werken. Terugkeren betekent immers gezichtsverlies en in je vroegere geboortestreek werd je als een 'loser' bestempeld. De krachtigste emigratiegolf van Belgen naar Canada deed zich voor na de Tweede Wereldoorlog, met elk jaar ongeveer uitwijkelingen. Ook nu nog trekken er jaarlijks tientallen landgenoten naar Noord-Amerika, vooral ingenieurs en informatici. THEMA 7

8 LATIJNS-AMERIKA EEN POPULAIR VLUCHTOORD Dansende en feestende Vlamingen, Paraguay, jaren (ADVN, VFA 7070) Ook in Latijns-Amerika hebben Belgen getracht om vaste voet aan grond te krijgen. In de 19de eeuw verspreidde de industriële revolutie zich over het Europese vasteland. Tegelijk kreeg de kolonisatie nieuwe impulsen. Het jonge België liep voorop in de industrialisatie, maar had geen kolonie. Al snel gingen stemmen op voor koloniale expansie. In 1843 kocht koning Leopold I een stuk land aan de oostkust van Guatemala. Kolonialen werden gelokt met propaganda, waarin Vera Paz werd voorgesteld als een land van melk en honing. De realiteit was heel anders: het tropische klimaat eiste een zware tol en voor heel wat mensen werd de droom een nachtmerrie. Later zouden landen als Argentinië en de Verenigde Staten de rol overnemen als droombestemming voor mensen die in emigratie de oplossing zagen voor al hun problemen hier. Er waren ook kleine kolonies van Belgen in Mexico, Peru, Cuba en Haïti. Tussen 1847 en 1914 emigreerden bijna 5000 Belgen naar Brazilië. In diezelfde periode trokken bijna landgenoten naar Argentinië. Naar schatting leven er nu zeker 1 miljoen Argentijnen met een Belgische achtergrond. De pioniers hier waren belangrijke industriëlen en bedrijven (textiel, stouwers, visserij). Belgische landbouwingenieurs werkten al in 1890 actief mee aan de rundstapel van Argentinië. Men zou kunnen zeggen dat zij meewerkten aan het bekendste exportproduct van het huidige Argentinië: het uitstekende vlees. Latijns-Amerika, vooral Argentinië, werd na de Tweede Wereldoorlog een populair vluchtoord voor Belgische collaborateurs, oostfronters en oorlogsmisdadigers. THEMA 8

9 CONGO VLAMINGEN IN DE KOLONIE Leopoldstad, 18 mei De oorlog thuis is achter de rug en honderden Belgische families met kleine kinderen komen in de kolonie aan om een nieuw bestaan op te bouwen. (foto J. Costa, Congopresse) Belgisch-Congo was van 1908 tot 30 juni 1960 een kolonie van België, de 'tiende provincie', bijna 77 keer zo groot als het moederland. Op 1januari 1957 leven er ruim niet-inlanders. 78% ofwel personen zijn Belgen. Vooral in de jaren 1957 en 1958 komen steeds meer Belgen hun geluk zoeken. Op het hoogtepunt van de Belgische aanwezigheid in Belgisch-Congo in 1960, het jaar van de onafhankelijkheid, wonen iets meer dan Belgische staatsburgers in de kolonie. aan de evenaar dan dat er vertrekken. 70% van de Belgische inwoners van Leopoldstad, 50% van alle kolonisten (zelfstandigen), 70% van alle koloniale ambtenaren en 80 tot 90% van alle missionarissen in de hele kolonie zouden Vlaams geweest zijn. Momenteel zouden er nog zo'n Belgen in Congo verblijven, waarvan ongeveer 75% zwarte Belgen en dus ongeveer 1500 autochtone Belgen. De meeste kolonialen bleven een welbepaalde tijd, een term, van meestal drie jaar lang en hadden dan recht op een betaalde reis naar huis en een half jaar vrij. Het vertrek van duizenden missionarissen, ambtenaren, militairen, handelaren, zakenlui en personeelsleden van grote koloniale ondernemingen gebeurde op vrijwillige basis en voor een welbepaalde periode, en keerden vervolgens naar het moederland terug. THEMA 9

10 WOI - EEN UNIEKE VOLKSVERHUIZING Oktober 1914, de Antwerpse kaaien (collectie In Flanders Field Museum) Uit angst voor het Duitse leger vluchtten in augustus ,5 miljoen Belgen naar het buitenland. Te voet, met kar of fiets, met trein of boot, probeerden de vluchtelingen tot in Nederland, Engeland of Frankrijk te geraken. Bijna één vijfde van de Belgen was op de vlucht... Rond het begin van de 20ste eeuw namen de spanningen tussen de grote Europese landen overhand toe. België leefde al generaties lang in vrede. Op 4 augustus 1914 kwam echter de ontnuchtering: het Duitse leger viel het neutrale België binnen. Honger, vermoeidheid en het instinct tot zelfbehoud leidden tot massahysterie. Velen raakten in paniek na berichten over Duitsers die in verschillende delen van het land gruweldaden en vernielingen verricht hadden. In totaal verloren zo'n 5000 Belgische burgers in de eerste oorlogsperiode het leven. Men schat het totaal aantal Belgische oorlogsdoden op ongeveer Tegen de verwachtingen in zou de oorlog blijven duren. Nederland (dat neutraal was) kreeg ongeveer 1 miljoen vluchtelingen te verwerken, Groot-Brittannië zo n en Frankrijk De meerderheid keerde in de loop van de volgende jaren terug, maar bijna van hen bleven er tot het einde van de oorlog, ongeveer 10% van de toenmalige Belgische bevolking. In Nederland kwamen Belgische dorpen tot stand met eigen scholen en kerken, in Groot-Brittannië waren er Belgische winkels en in Frankrijk verschenen Belgische kranten. Zelfs na het einde van de oorlog konden velen nog niet direct naar huis of wachtte een choqueerde confrontatie met de verwoestingen van de oorlog. THEMA 10

11 WOII DE GESCHIEDENIS HERHAALT ZICH Mei 1940, vluchtelingen ingehaald door de Blitzkrieg Nog geen 22 jaar na WOI was de vrede al weer voorbij. Op de zonnige 10 mei 1940 vielen de Duitsers België binnen en ze waren niet te stoppen. Op enkele dagen tijd was bijna de helft van de Belgische bevolking weg van thuis. Militairen, gewone mannen, vrouwen en kinderen, op de vlucht voor de oorlog. Naar het platteland, naar Frankrijk en Groot-Brittannië... De Belgische regering had haar plannen voor evacuatie van de burgerbevolking laten vallen en had iedereen aangeraden om thuis te blijven.daar zijn ze immers veiliger want ze lopen niet het groot risico gebombardeerd te worden. De vluchtelingenstroom en de verkeersopstoppingen brengen ook de terugtrekking van de troepen in gevaar. Precies het tegenovergestelde gebeurt van wat men hoopt: de mensen gaan massaal op de vlucht. Terwijl Britse en Franse troepen zich oostwaarts spoedden, vluchtte een aanzienlijk deel van de Belgische bevolking in paniek naar het westen, evenzeer opgejaagd door het snel oprukkende Duitse leger als door de angst om, net zoals in augustus 1914, door de vijand te worden doodgeschoten. Ze begonnen op de overvolle wegen aan een ware helletocht. Wagen waren zeldzaam, de meesten gingen te voet of per fiets. Zwaar beladen handkarren, hondenkarren, vrachtwagens, zelfs lijkwagens en kinderwagens werden meegevoerd. Iedereen wilde zoveel mogelijk bezittingen in veiligheid brengen, en geen plaatsje werd onbenut gelaten. De eindeloze, maar onvermijdelijke opstoppingen zorgden er voor dat velen nooit hun bestemming bereikten. Bovendien besloten de Fransen op 17 mei hun grenzen te sluiten, omdat de eindeloze vluchtelingenstroom hun troepenbewegingen in het honderd stuurde. Toen enkele dagen later de Duitse tanks de Franse kust bereikten werd elke uitweg naar het zuiden afgesneden. Daarna begon de tragische stoet in de omgekeerde richting. De zowat anderhalf miljoen Belgen in Frankrijk zijn eind september 1940 zo goed als allemaal weer gerepatrieerd. Maar hoe verder weg van huis, hoe later ze naar huis kunnen vertrekken. De vluchtelingen in Engeland komen pas na het eind van de oorlog terug. THEMA 11

12 ACTUEEL VLAMINGEN IN DE WERELD VANDAAG Uit promofilm Stichting Vlamingen in de Wereld (VIW) Zich verplaatsen, vertrekken, verhuizen, reizen, migreren, op zoek gaan, op ontdekking of op de dool zijn, vluchten Het is eigen aan de mens. Ook de Vlaming blijft on the move. Uit gewoonte, uit nieuwsgierigheid, uit noodzaak of uit liefde. Momenteel wonen naar schatting Vlamingen wereldwijd. Verhuisd omwille van carrièrekansen of om te studeren. Omwille van een droom of omwille van het klimaat. Misschien is dit voor de slachtoffers van de economische crisis opnieuw het moment om te emigreren? Misschien heeft ook u een goede reden om België te verlaten. Vroeg of laat staat dan ook u een cultuurschok te wachten. Eerst leeft u in een gelukkige roes. De mens heeft immers de diepgewortelde neiging om voordelen te overdrijven en risico s te onderschatten. Na een tijd echter barst de zeepbel. Wat eerst romantisch, spannend of interessant was, is nu inefficiënt en frustrerend. De culturele verschillen beginnen u te ergeren. Sluit u zich op, vergeet u wie u bent of zoekt u de gulden middenweg? Kiest u de weg van segregatie, assimilatie of integratie? Hopelijk zal u er op termijn in slagen om u aan te passen. U leert wat belangrijk is in de nieuwe cultuur, krijgt voeling met uw omgeving, maakt vrienden en hebt weer structuur in uw leven. Of is de heimwee zo sterk dat u terugkeert en krijgt u met een omgekeerde cultuurschok te maken? Iedereen heeft het recht op geluk nastreven. Migratie maakt het leven allicht interessanter maar of het ook gelukkiger maakt is maar de vraag Een ieder heeft het recht zich vrijelijk te verplaatsen en te vertoeven binnen de grenzen van elke Staat. Een ieder heeft het recht welk land ook, met inbegrip van het zijne, te verlaten en naar zijn land terug te keren. Universele verklaring van de rechten van de mens, 1948 THEMA 12

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Vlamigrant Een expo over migratie van Vlamingen vroeger en nu

Vlamigrant Een expo over migratie van Vlamingen vroeger en nu Vlamigrant Een expo over migratie van Vlamingen vroeger en nu Bruikleendossier Atlas, Huis van diversiteit en inburgering Carnotstraat 110 2060 Antwerpen atlas@stad.antwerpen.be www.atlas antwerpen.be

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog Lesbrieven WOI 100 jaar Groote Oorlog De Ginter gemeenten 1 Gistel 2 Oudenburg 3 Ichtegem 4 Torhout 5 Zedelgem 6 Koekelare 7 Kortemark 2 Kortemark tijdens de Eerste Wereldoorlog Kortemark vóór de oorlog

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 04 May 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/63721 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Van Buggenhout-Opstal to the States

Van Buggenhout-Opstal to the States Van Buggenhout-Opstal to the States Ons verhaal begint ergens in de jaren 1800 in de Broekstraat bij de familie Annaert. Het bevolkingsregister uit de Franse tijd (1818) vermeldt hen in het huis nr. 33.

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12 antwoord 1 van 12 Inhoudsopgave atlas kaart 1 De Aarde Godsdiensten kaart 2 De Aarde Ziekenhuizen per land kaart 3 De Aarde Talen kaart 4 Azië Grote steden kaart 5 Azië Telefoons kaart 6 Amerika Auto's

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 18 August 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/63721 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

Inhoudsopgave atlas. Aardrijkskunde. Vraag 1 van 12

Inhoudsopgave atlas. Aardrijkskunde. Vraag 1 van 12 Vraag 1 van 12 Inhoudsopgave atlas kaart 1 De Aarde Godsdiensten kaart 2 De Aarde Ziekenhuizen per land kaart 3 De Aarde Talen kaart 4 Azië Grote steden kaart 5 Azië Telefoons kaart 6 Amerika Auto's en

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Wie is de Vlaamse toerist? Zeeuwse ondernemers in Gent, 21 april 2015

Wie is de Vlaamse toerist? Zeeuwse ondernemers in Gent, 21 april 2015 Wie is de Vlaamse toerist? Zeeuwse ondernemers in Gent, 21 april 2015 Belang van de Belgische markt Reisverkeer vanuit België naar Nederland Vakanties (4n+) (2012): 328.000 Korte vakanties (1-3n) (2012):

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1 Achtergrond informatie voor docenten. D- Day betekend de eerste dag van een grote militaire operatie. In de Tweede Wereldoorlog viel dat op 6 juni 1944. Maar de inval van de Amerikanen in Afghanistan was

Nadere informatie

Wie hebben emigratieplannen?

Wie hebben emigratieplannen? Wie hebben emigratieplannen? -welk land? -terug? Arie de Graaf Inhoud presentatie -Achtergrond van de databron -Welke vragen zijn gesteld aan de respondenten -Emigratieplannen van autochtonen -Emigratieplannen

Nadere informatie

Naam AUSTRALIË emigratie en Aboriginals

Naam AUSTRALIË emigratie en Aboriginals Naam AUSTRALIË emigratie en Aboriginals Australië is het kleinste werelddeel op de aarde. Het is meer dan 200 keer zo groot als Nederland en er wonen ongeveer net zoveel mensen als bij ons. Dat komt omdat

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

HET DROOMMUSEUM VAN DRE

HET DROOMMUSEUM VAN DRE HET DROOMMUSEUM VAN DRE Beste leerling, Dit werkblad wil je iets langer bij bepaalde zaken in het museum laten stil staan. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat je niet mag rondneuzen naar andere objecten,

Nadere informatie

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen Jeannette Schoorl Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) Den Haag NIDI/NVD/CBS Seminar arbeidsmigratie 30 maart 2011 Onderwerpen Historische

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede 2.3.1. Wereldoorlog I INHOUD OEFENBOEK De Eerste Wereldoorlog 02-03 2.3.2. Wereldoorlog II De Tweede Wereldoorlog 04-05 La Vita è Bella 06-07 3.1. Geweldige personen Jezus

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen Door rechtopmigratie op 8 oktober, 2015-00:00 foto, school in Nederland uit 1937 De aanslepende vluchtelingencrisis en de daar bijhorende verklaringen van bepaalde politici heeft niemand onberoerd gelaten.

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

WERELD. 4 havo 1 Wereldbeeld 1-2

WERELD. 4 havo 1 Wereldbeeld 1-2 WERELD 4 havo 1 Wereldbeeld 1-2 Op de grens Een reis vol gevaren Ga naar www.nos.nl typ de zoekterm Ciudad Juarez in en bekijk een van de videofragmenten over deze gevaarlijkste stad ter wereld. Op de

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land.

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Op 6 juni 1944 is het D Day, dat wordt nog steeds gevierd want het is het begin van de bevrijding van West Europa. Eigenlijk betekent D Day de

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog DAD_02 Dadizele, voor de oorlog. De kinderen wachten op de tram. Overal in de streek liepen tramlijnen. Maar de tram maakte plaats voor de auto. Ook

Nadere informatie

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon?

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? David door koning Achis weggestuurd en God geeft David een tik op de vingers. Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? 1 Samuel 29:2 2 De stadsvorsten van

Nadere informatie

Open je hart voor de wereld! word. gastgezin. van een uitwisselingsstudent. wepwindrose.be

Open je hart voor de wereld! word. gastgezin. van een uitwisselingsstudent. wepwindrose.be Open je hart voor de wereld! word gastgezin van een uitwisselingsstudent wepwindrose.be Een nieuwe kijk op je wereld! Elk jaar verwelkomt de vzw WEP Windrose studenten van overal ter wereld die voor een

Nadere informatie

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens.

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens. LB -. Nederland doet niet mee > Lees Ruzie in Europa. Leg uit waarom Nederland toch met de oorlog te maken krijgt. Gebruik de volgende woorden: vluchten kamp voedsel België. In 9 krijgen twee landen ruzie

Nadere informatie

Nederlands CSE GL en TL

Nederlands CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij

Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij De Verenigde Staten van Amerika worden meestal gewoon VS of Amerika genoemd. Amerika is een enorm groot land. Je doet er zeker vijf dagen over om van oost naar

Nadere informatie

Alles is in volle opbouw.

Alles is in volle opbouw. Alles is in volle opbouw. Duits paviljoen ook te zien op de vlgd dia Vlgd dia Hall van machines Oud Vlaanderen met het Belfort van Bethune(fr) Hoofdingang aan de Kortrijksesteenweg 2 dia s verder Het Duits

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

De Waalse gemeenten in Nederland

De Waalse gemeenten in Nederland De Waalse gemeenten in Nederland Nederland kent hervormde gemeenten die een vreemde taal als voertaal hebben: het Frans. Dit opvallende fenomeen valt alleen met behulp van de geschiedenis te verklaren.

Nadere informatie

Ontdek het verborgen verleden van Schokland

Ontdek het verborgen verleden van Schokland Ontdek het verborgen verleden van Schokland Methodelink bij het lespakket Archeoroute Schokland De culturen en landschappen op Schokland vormen een veelzijdig onderwerp voor uw les in de groepen 6, 7 en

Nadere informatie

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan Antwoordkernen bij Eureka 3M, Amersfoort 2014-2015 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling is, dat je

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Zwart Afrika. Oorspronkelijke bevolking: donkere huidskleur

Zwart Afrika. Oorspronkelijke bevolking: donkere huidskleur Zwart Afrika Wereldzone: ZWART-AFRIKA Vegetatie Zwart-Afrika Oorspronkelijke bevolking: donkere huidskleur Klimatogram Antalaha, Madagaskar Klimatogram Limpopo, Zuid-Afrika Zwart-Afrika (het gedeelte van

Nadere informatie

Ecobel. Een reis doorheen de evolutie van de consumptie en de productie in België

Ecobel. Een reis doorheen de evolutie van de consumptie en de productie in België Ecobel Een reis doorheen de evolutie van de consumptie en de productie in België BELvue museum Paleizenplein 7 1000 Brussel t: +32 (0)2 500 45 54 info@belvue.be www.belvue.be Het BELvue is een project

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

verlaten nóóit bewoonde plek is wellicht nog fascinerender.

verlaten nóóit bewoonde plek is wellicht nog fascinerender. ECONOMIE teruglopende banenmarkt of oprukkende industrie Een verlaten nóóit bewoonde plek is wellicht nog fascinerender - 6 - - 7 - Tussen de verlaten steden en gebieden die we in kaart brengen zitten

Nadere informatie

Oudheid ( 800 V.C - 500 )

Oudheid ( 800 V.C - 500 ) 1922 -> Howard Carter vindt het masker van Toetachanchamon 1974 -> Lucy wordt gevonden en zij wordt de eerste mens.(genoemd naar het liedje Lucy in the sky of diamond )? ( Prehistorie ) -> Vuur werdt ondekt

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders

Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders Les 5: Leefomstandigheden De kloof tussen arm en rijk De afstand tussen arm en rijk was in de negentiende eeuw veel groter dan nu. Door de toenemende

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

c) de beloning voor hun inzet op het slagveld?

c) de beloning voor hun inzet op het slagveld? 1. Frans protectoraat 1.1 De film Days of Glory gaat over de bijdrage van de soldaten uit de Franse kolonies aan de overwinning van de geallieerden. Fragment 1: De troepen uit de kolonies vormen de frontlinie

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2006 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. MIGRATIE EN DE MULTICULTURELE SAMENLEVING kaarten 1 en 2 Spreiding allochtonen in Den Haag kaart 1 kaart 2 uit Indonesië totaal

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast Tekst 4 Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Postbodes gezocht. Standplaats: Reykjavik. Vereist: een goede conditie. Kennis van de IJslandse taal niet nodig. Zomaar

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie